NƏĞMƏNİN SEHRİ – Bəxtiyar Vahabzadə poeziyasından bir vərəq
Azərbaycanın Xalq şairi mərhum Bəxtiyar Vahabzadənin (1925-2009) xatirəsini əziz tutmaq və 100 illik yubileyinə ədəbi töhfə olaraq onun poeziya nümunələrinin təhlilini davam etdiririk. Bu dəfə görkəmli şairimizin daha bir şerini təhlil etmək və onu B.Vahabzadə poeziyasının vurğunları ilə bölüşmək istəyirəm…
NƏĞMƏNİN SEHRİ
Ey nəğmə, sehrinə minnətdaram mən
Məni bu anlarda alıb özümdən,
Özümə qaytardın… Özümə daldım,
İtirib çəkimi yerdən ucaldım.
Susma, işığını çilə qəlbimə,
Bilmirdim, dünyamız cənnətmiş, demə.
Oxu, qanadlandır diləklərimi,
Oxu, aşılmayan dağlardan aşaq.
Mən yaxşı bilirəm, sən susan kimi,
Dünya gözlərimdə ucuzlaşacaq.
Soyuq rəftarıyla, daş sifətiylə –
Əvvəlki amansız təbiətiylə.
Yerdə işim yoxdur, bu anlarda mən
Göyün üst qatında uçuram ancaq.
Susma, çətin olur bu ucalıqdan
Əl üzüb yenidən yerə qayıtmaq.
Bəxtiyar Vahabzadə
Şeirin təhlili:
Bəxtiyar Vahabzadənin “Nəğmənin sehri” şeiri incə lirizmi, dərin fəlsəfi çalarları və musiqinin insan ruhuna təsirini ecazkar şəkildə ifadə edən bir nümunədir.
Şeir musiqinin, nəğmənin insanı adi reallıqdan necə qoparıb mənəvi ucalıqlara qaldırdığını, ona həyatın gözəlliyini və mənasını necə duydurduğunu tərənnüm edir.
Nəğmənin transformasiyaedici gücü
Şeirin ilk bəndi nəğmənin əsas funksiyasını – insanı “özündən alıb” yenidən “özünə qaytarmasını” ortaya qoyur. Bu paradoksal görünsə də, əslində çox dərin bir mənaya malikdir.
Nəğmə insanın daxili aləminə səyahət etməsinə, özünü daha dərindən anlamasına, gündəlik qayğılardan azad olaraq ruhani ucalığa çatmasına imkan verir. “İtirib çəkimi yerdən ucaldım” misrası nəğmənin insana bəxş etdiyi yüngüllüyü, azadlığı və mənəvi yüksəlişi metaforik şəkildə ifadə edir. Bu, fiziki çəkidən qurtulmaq deyil, ruhun ağır yüklərdən azad olmasıdır.
Nəğmənin işığı və həyatın mənası
İkinci bənddə şair nəğməyə “işığını çiləməyi” xahiş edir. Bu “işıq” maarifləndirməni, aydınlığı, həyatın gizli gözəlliklərini görməyə kömək edən idrakı simvolizə edir.
Nəğmə sayəsində müəllifə “dünyamız cənnətmiş, demə” həqiqəti açılır. Bu, dünyanın öz-özlüyündə cənnət olduğunu deyil, nəğmənin, sənətin prizmasından baxanda həyatın necə dəyərli və gözəl olduğunu dərk etməsidir. Nəğmə “diləkləri qanadlandırır”, insana çətinlikləri aşmaq gücü verir (“aşılmayan dağlardan aşaq”).
Şair bu bənddə nəğmənin yoxluğunun fəlakətli nəticələrini də vurğulayır:
“Mən yaxşı bilirəm, sən susan kimi,
Dünya gözlərimdə ucuzlaşacaq”.
Nəğmənin susması ilə həyat öz rəngini, mənasını itirir, “soyuq rəftarıyla, daş sifətiylə – Əvvəlki amansız təbiətiylə” qarşılaşılır. Bu, sənətsiz, ruhsuz bir dünyanın qəddarlığını və sıradanlığını ifadə edir. Nəğmə insanı amansız reallıqlardan uzaqlaşdıran, ona dözüm və gözəllik verən bir pərdə, bir sığınacaqdır.
Mənəvi ucalıqdan yerə qayıdışın çətinliyi
Son bənddə nəğmənin yaratdığı mənəvi sərxoşluq və yüksəliş hissi daha da dərinləşir.
Şair özünü “Göyün üst qatında uçuram ancaq” deyə təsvir edir, bu da nəğmənin insana verdiyi sonsuz azadlıq və ekstaz halını göstərir. Ancaq bu vəziyyət müvəqqətidir. Nəğmənin susması ilə gerçəkliyə, yerə qayıtmaq çətinləşir:
“Susma, çətin olur bu ucalıqdan
Əl üzüb yenidən yerə qayıtmaq”.
Bu misralar sənətin yaratdığı ideal dünyadan ayrılıb reallığın sərt üzü ilə qarşılaşmağın verdiyi ağrını və kədəri ifadə edir.
Şeirin bədii xüsusiyyətləri
Bəxtiyar Vahabzadənin “Nəğmənin sehri” şeiri, adından da göründüyü kimi, musiqinin (nəğmənin) insan ruhu üzərindəki dərin təsirini, onun sehrli gücünü dilə gətirən lirik bir əsərdir. Şeir bir çox bədii xüsusiyyətlərlə zəngindir:
- Emosionallıq və liriklik;
Şeir boyu dominant olan əsas xüsusiyyətlərdən biri emosionallıq və liriklikdir. Şair nəğməyə olan minnətdarlığını, onun gətirdiyi yüksək hissləri (“Məni bu anlarda alıb özümdən, Özümə qaytardın…”) səmimi və təsirli bir dillə ifadə edir. Oxucu şairin daxili dünyasına səyahət edir, onunla birlikdə nəğmənin sehrinə qapılır. - Müqayisə və təzadlar;
Şeirdə müqayisələr və təzadlar incəliklə işlənmişdir. Nəğmənin olduğu hal (“dünyamız cənnətmiş”) ilə nəğmənin susduğu hal (“Dünya gözlərimdə ucuzlaşacaq. Soyuq rəftarıyla, daş sifətiylə”) arasında kəskin bir təzad yaradılır. Bu, nəğmənin əhəmiyyətini və yoxluğunun gətirdiyi mənfi təsirləri daha qabarıq şəkildə vurğulayır. “Yerdən ucaldım” və “yerə qayıtmaq” ifadələri də bu təzadın bariz nümunəsidir. - Metaforalar və bədii təşbehlər;
Şeirdə bir sıra metaforalar və bədii təşbehlər mövcuddur ki, bunlar da şeirə dərinlik və obrazlılıq qatır:
“İşiğını çilə qəlbimə”: Nəğmənin ruhu aydınlatması, ona ümid və sevinc bəxş etməsi işıq metaforası ilə ifadə olunur.
“Qanadlandır diləklərimi”: Nəğmənin arzulara güc verməsi, onları reallaşdıra biləcək hala gətirməsi qanadlanma ilə təşbeh olunur.
“Aşılmayan dağlardan aşağı”: Nəğmənin insan ruhuna çətinlikləri aşma gücü verməsi.
“İtirib çəkimi yerdən ucalım”: Nəğmənin insanı dünyəvi qayğılardan ayıraraq mənəvi yüksəlişə aparması.
“Göyün üst qatında uçuram”: Mənəvi yüksəlişin ən pik nöqtəsini bildirən metaforadır. - Təkrar (anafora);
Şeirdə təkrar (anafora) bədii qüvvəti artıran mühüm elementlərdəndir. “Oxu…” və “Susma…” kəlmələrinin təkrarı, şairin nəğməyə olan xitabının təsirini gücləndirir, onun arzusunu və istəyini vurğulayır. Bu təkrarlar eyni zamanda ritm və ahəngdarlıq yaradır. - Hisslərin dinamikası;
Şeir hisslərin dinamik inkişafını əks etdirir. Əvvəldə nəğməyə minnətdarlıq və qəlbin aydınlanması hissi hakimdirsə, sonrakı bəndlərdə bu yüksək halın itirilməsinin qorxusu (“Mən yaxşı bilirəm, sən susan kimi, Dünya gözlərimdə ucuzlaşacaq”) və yenidən yerə qayıtmağın çətinliyi (“Çətin olur bu ucalıqdan Əl üzüb yenidən yerə qayıtmaq”) ifadə olunur. - Bədii sual;
Şeirdə bir-başa bədii sual olmasa da, “Bilmirdim, dünyamız cənnətmiş, demə” cümləsi kinayəli bir sual-cavab şəklində qəbul edilə bilər. Şair sanki nəğmə sayəsində bu həqiqəti dərk etdiyini ifadə edir. - Xitabət;
Şeir boyu şairin nəğməyə bir-başa xitab etməsi (“Ey nəğmə…”, “Susma…”, “Oxu…”) ona canlılıq və dialoq xarakteri verir. Bu, nəğmənin sanki canlı bir varlıq kimi qəbul edilməsinin göstəricisidir.
Bütövlükdə, “Nəğmənin sehri” şeiri Bəxtiyar Vahabzadənin bədii ustalığını, dilinin axıcılığını və insan ruhunun dərinliklərinə nüfuz etmə qabiliyyətini nümayiş etdirən parlaq bir nümunədir. Şeir həm formal, həm də məzmun baxımından zənginliyi ilə oxucuya estetik zövq bəxş edir.
Nəticə:
“Nəğmənin sehri” şeiri Bəxtiyar Vahabzadənin bədii sənətə, xüsusilə musiqiyə verdiyi dəyərin bariz nümunəsidir.
Şeir musiqinin insan ruhuna təsirini, onu gündəlik problemlərdən azad edib mənəvi ucalıqlara qaldırmaq, həyata yeni mənalar qazandırmaq qüdrətini yüksək poetik dillə ifadə edir. Eyni zamanda, o, sənətsiz və ruhsuz bir həyatın cansızlığını və amansızlığını da vurğulayır.
Şeir oxucunu sənətin, musiqinin həyatımızdakı əhəmiyyəti barədə düşünməyə vadar edir. Bu şeir, Vahabzadə poeziyasına xas olan psixoloji dərinliyi, emosionallığı və fəlsəfi düşüncəni özündə birləşdirir.
Şəhla Rəvan,
Cəlilabad rayon Göytəpə şəhər şəhid Vasif Hüseynov adına 2 N-li ümumtəhsil tam orta məktəbnin direktoru, “Ziyadar” Mükafatı, “Həməşəra” və “Nizami Gəncəvi” Fəxri Diplomları laureatı, filoloq, ədəbi təhlilçi və tənqidçi, şair