BANKLARDAKI 30-35 SƏHİFƏLİK KREDİT MÜQAVİLƏLƏRİ VƏ 5 DƏQİQƏLİK QƏRARLA EDİLƏN “QIZDIR-BASDIR” İMZALAMALAR
VƏTƏNDAŞ NİYƏ BANK MÜQAVİLƏSİNİ OXUYA BİLMİR? PROBLEMİN HƏLLİNƏ DAİR TƏKLİFLƏRİM
Dostlar, bankdan kredit götürərkən ən azı 30-35 səhifədən ibarət sənədləri orada sıx növbə şəraitində oxumaq mümkün deyil, məcbur qalıb imzalayırıq, sonra da düşürük problemə. Çünki buna heç bir şərait yaradılmır. Buna necə şərait yaradılmalıdır? Burada günahkar vətəndaşdır, yoxsa bank? Nə üçün o sənədlərin mətni, sənədlər paketi gizlədilir, bankın saytında yerləşdirilmir ki, vətəndaş öncədən, banka getməzdən öncə oxuyub tanış olsun? Əksinə, qızdır-basdıra salıb imza etdirirlər, sonra da başlayırıq çabalamağa. Onları bankda oxumaq mümkün deyil. Onda gərək hər bir müştəriyə ən azı iki saat vaxt ayrılsın. Üstəlik də, son zamanlar SİMA imza ilə elətdirirlər, evə çatanda telefona link gəlir, imzalanmış sənədləri açıb oradan oxuya bilirik. Narazılığımızı bildirmək isə artıq gec olur. Məsələn, mən bir dəfə 300 manatlıq keşbek kartı aldım, kartı bankomata salanda məndən sürpriz olaraq avtomatik 20+3 manat pul çıxıldı. Sən demə, sənədlərin içində Paşa həyat sığortası müqaviləsi də var imiş, guya mənim həyatım da sığortalanıbmış. Ha çığır-bağır elədim, sübuta yetirə bilmədim ki, mən bunu istəməmişəm. Dedilər ki, imza etmisən, bank mütəxəssisi də mənə guya bu barədə məlumat veribmiş… Bir sözlə, qanunda “qızdır-basdır imzalamalara” sövq etməyə görə məsuliyyət də nəzərdə tutulmalıdır. Bu cür problemlərin aradan qaldırılması üçün hansı tədbirlər görülməlidir?
Uzun-uzadı yazışmalardan, şikayətbazlıqdan sonra heç nəyə nail olmadığımı görüb, banka yaxınlaşdım, bank mütəxəssisi ilə mənim aramda olan dialoqun “səs yazısını” mənə dinlətdilər. Bank mütəxəssisinin həmin səs yazısında “sığorta” məsələsi barədə danışdığını eşitdim, mat-məətəl qaldım, sanki yuxu görürdüm. Çünki mən belə bir “sığorta” haqda heç nə eşitmədiyimə varlığım qədər əmin idim, mənə sadəcə kartın sığortalanması (4 manat) barədə məlumatın verildiyi dəqiq yadımda idi, amma Paşa Həyat sığortası barədə məlumat mənə yuxu kimi gəlirdi. Hətta bu işlərdə böyük təcrübəsi olan yaxın qohumum da krediti alarkən yanımda idi. Həmin Paşa Həyat sığortası barədə bank mütəxəssisinin verdiyi məlumatın sonradan səs yazısınına əlavə olunması barədə məndə ciddi şübhələr yarandı.
Hamı müştəriləri “gərək oxuyub imza edərdin” ittihamı ilə qınayır, amma bu eybəcərliyin aradan qaldırılması yollarından danışan yoxdur.
Bu, tək-tük hadisə yox, sistem problemidir və açıq deyim ki, burada əsas məsuliyyət vətəndaşın yox, bankların üzərindədir.
- Real vəziyyət: “oxu, amma oxuma”- 25–30 səhifəlik sənədi: sıx növbədə, ayaqüstə, psixoloji təzyiq altında, “tez olun, növbə var” atmosferində oxumaq obyektiv olaraq mümkün deyil.
Hüquqda buna deyilir: formal razılıq, amma real məlumatlandırma yoxdur. Yəni imza var, amma şüurlu razılıq yoxdur. - Günah kimdədir: vətəndaş, yoxsa bank?
Burada məsuliyyət əsasən bankdadır, səbəblər:
a) Bank güclü tərəfdir, çünki bank hüquqi, maliyyə və texnoloji cəhətdən üstün mövqedədir, vətəndaş isə zəif tərəf sayılır.
Müasir hüquqda bu prinsip var: zəif tərəfi qorumaq dövlətin borcudur. Bank məlumatlandırma öhdəliyini yerinə yetirmir.
Məlumatlandırma o demək deyil ki, “kağız verdim, imzala”.
Məlumatlandırma o deməkdir ki, aydın, öncədən, təzyiqsiz, seçim imkanı ilə izah edilsin.
Qeyd etdiyimiz SİMA imza ilə: evə çatandan sonra sənədi oxumaq hüquqi baxımdan gecikmiş məlumatlandırmadır. - Sığorta “sürprizi” — tipik manipulyasiya. Paşa Həyat sığortası nümunəsi klassik “opt-out” fəndidir: mən istəməmişəm, amma sənədin içində gizlədilib, sonra da deyirlər ki, “imza etmisən”
Bu artıq, sadəcə etik problem yox, istehlakçı hüquqlarının pozulmasıdır.
Bir çox ölkələrdə belə hal aldadıcı kommersiya praktikası sayılır. - Banklar niyə sənədləri sayta qoymur?
Çox sadə səbəblər var: oxunsa, imtina edən çoxalar, gizli ödənişlər ifşa olunar, “paketə salınmış” sığortalar işləməz, bankın qazancı azalar. Yəni bu, texniki yox, qəsdən edilən seçimdir. - Normal ölkələrdə bu necə tənzimlənir? Bir çox inkişaf etmiş hüquq sistemlərində:
Standart müqavilələr bankın saytında MƏCBURİ yerləşdirilir
Hər hansı bir cərimə tətbiq olunmadan, müştəriyə imtina üçün möhlət hüququ verilir (məsələn, 7–14 gün). Bu müddət ərzində sığortadan, əlavə xidmətlərdən səbəb göstərmədən imtina hüququ olur. “Gizli sığorta” avtomatik etibarsız sayılır. - “Qızdır-basdır” imzalama
Bəli, qanunda ayrıca maddə olmalıdır:
“Qızdır-basdır şəraitində imzalamağa sövq etmə” aşağıdakılarla xarakterizə oluna bilər: növbə təzyiqi, vaxt verilməməsi, sənədlərin öncədən təqdim edilməməsi, əlavə müqavilələrin ayrıca izah olunmaması. Bunun üçün bank cərimələnməli, müqavilənin mübahisəli hissəsi etibarsız sayılmalıdır. - Bu problemi aradan qaldırmaq üçün konkret tədbirlər
- Məcburi öncədən açıqlama: Bank bütün kredit və əlavə müqavilələri saytında, PDF fayl formatında və sadə dildə
yerləşdirməlidir. - Ayrı-ayrı razılıqlar: kredit – ayrı, sığorta – ayrı, paket xidmət – ayrı. Bunların “hamısı bir imza ilə” qadağan olunmalıdır.
- İmtina hüququ: müştəriyə, imzadan sonra müəyyən müddət ərzində cəriməsiz imtina hüququ verilməlidir.
- SİMA imza üçün qayda: imza yalnız sənəd oxunduqdan sonra, “oxudum və başa düşdüm” seçimi ilə mümkün olmalıdır.
Dostlar, bu yaşananlar fərdi problem deyil, kütləvi şəkildə hamının başına gələn sistem boşluğunun nəticəsidir.
Burada vətəndaş günahkar deyil, banklar isə qanuni boşluqlardan sui-istifadə edir.
Yekun fikrim ondan ibarətdir ki, “oxumağa şərait yoxdursa, məsuliyyət bankda olmalıdır”, yaxud da müştəriyə, imtina üçün möhlət hüququ verilməlidir. Bütün bunlar hüquqi baxımdan tam əsaslı və haqlıdır.
Onu da qeyd edim ki, digər fəaliyyət sferalarında da “qızdır-basdır” imzalardan, hətta izahat, ərizə adı ilə ağ vərəqə imza etdirmək, “vaxt yoxdur, sonra yazarıq” fəndlərindən də istifadə olunur.
Əməliyyata 1 saat qalmış cərrahiyyə stoluna qaldırılan xəstənin yaxınlarına imza etdirilən çoxsəhifəli razılıq müqaviləsi də bu cür “qızdır-basdır imza”lara aiddir. Bütün bunlara görə qanunvericilikdə məsuliyyət nəzərdə tutulmalıdır.
7 yanvar 2025-ci il
Müəlif: Qurban Rzayev
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında