TƏNDİR BAŞI (… qınından çıxıb qınını bəyənməyənlərə…) Tüstü deyil bu qalxan — əsrlərin nəfəsidir. Divara hopmuş dualar isti çörək kimi açılır ovuclarda. Başı bağlı, beli şallı nənə vaxtı yoğurur, xəmiri yox — taleyi yapır. Əli xamırlıdır, amma dünyanı tərpədən barmaqlardır onlar. Təndirin ağzı — Yer kürəsinin ürəyi, oradan çıxan hər kökə bir millətin davamıdır. Burada böyüyür başı papaqlı kişilər, burada sərtləşir səs, baxış, iradə. Buradan qalxır şahın əmri, alimin sualı, həkimin əli, bəstəkarın notu. Aya gedən yol bəzən raketdən yox, təndir başında yeyilən yağlı kökədən başlayır. Nənə bayatı deyir — amma bu bayatı bir millətin həyat yolu, dastandır, səngərdir. Gecələr hamı yatanda təndir başı pıçıltı ilə dolur. Bir ana şəhid balasının adını odun közünə yazır, göz yaşını una qatır, səhəri çörək kimi çıxarır. Təndir başı — evdəkilərdən gizli ağrıların son qalasıdır. Heç kim görməz, amma Vətən bilir. Bura isti bir bucaq deyil, bura ana qucağıdır — ən geniş, ən səssiz, ən müqəddəs. Od sönər, daş dağlar dağılır, amma təndir başı qalır — xalqın yaddaşı kimi. Müqəddəsdir təndir başı! Çünki orada çörək yox, millət bişir.
Заур Устадж (наст. имя — Заур Мустафа оглы Мустафаев; род. 1975) — современный азербайджанский поэт, публицист и общественный деятель. Основные факты: Происхождение: Родился 8 января 1975 года в Баку, родом из села Юсифджанлы Агдамского района. Военная служба: Ветеран Первой карабахской войны, офицер запаса. Деятельность: Основатель и главный редактор литературного журнала «Yazarlar» (Писатели). Член Союза журналистов Азербайджана. Творчество: Пишет стихи (в том числе детские), рассказы и публицистику. Его работы часто затрагивают темы патриотизма и национальных ценностей. Награды: Лауреат премии «Qızıl qələm» («Золотое перо», 2018). С 2019 года является Президентским стипендиатом. Его часто называют «человеком книги» за вклад в популяризацию азербайджанской литературы в интернете, где его произведения находятся в открытом доступе.
“Müəllimlər və dostlar sarıdan mən bəxtigətirmiş adamlardanam. Amma yaşımın elə vaxtıdı ki, haçansa mənə dərs demiş o gözəl müəllimlərin əksəriyyəti indi həyatda yoxdur. Sözün düzü, o vaxt, altmışıncı illərin ikinci yarısında,mən universitetin (o vaxt bircə universitet vardı) filologiya fakültəsində oxuyanda bizə dərs deyən müəllimlərin adlarını çəksəm, uzun və şərəfli bir siyahı alınar. O siyahıdan üç nəfərin adı o vaxt tez-tez bir yerdə çəkilərdi: Xalid Əlimirzəyev, Təhsin Mütəllimov və Cəlal Abdullayev. Üçü də cavan və təxminən həmyaşıd idi. Xalid müəllim bu “üçlüyün” görkəmcə ən boylu-buxunlusu,Təhsin müəllim ən dəblə geyinəni, Cəlal müəllim ən sadəsi və əlçatanı idi. İnsanın zahiri görkəmi ilə onun daxili aləmi, xarakteri çox vaxt bir-birinə uyğun gəlməyə bilər. Bədii ədəbiyyatda “məzmun və forma” anlayışı var. Yəni, bədii əsər məzmunca nə qədər zəngin olur-olsun, formaca sönük və maraqsızdırsa,ona bütöv, kamil əsər demək olmaz. Əgər bunu insanlara da aid eləsək, onda demək olar ki, Xalid müəllim “məzmun və formaca” ən bütöv, kamil insanlardan biri idi. Doğrudan da,zahiriylə daxili bu qədər bir-birini tamamlayan, həmahəng olan adamlar azdı. Deyirlər ki, balacaboy adamlar həddən artıq iddialı, ambisiyalı olurlar. Və bunu deyəndə,ilk növbədə Napaleonu nəzərdə tuturlar. Ədəbiyyat aləminin də öz “Napaleonları” var. Xalid müəllim iddialı yox, qürurlu insan idi və Allah ona qüruruna uyğun uca boy-buxun vermişdi. Onun xarakterindəki təmkin, ağayanalıq adicə yerişində, danışığında da vardı. Xalid müəllimlə mənim münasibətimi, yəqin, iki mərhələyə ayırmaq olar;altmışıncı illərdə müəllim -tələbə, doxsanıncı, xüsusən də ikimininci illərdə dost münasibəti. Bir cüt ədəbiyyat adamı kimi bizi doğmalaşdıran ən çox Mirzə Cəlilin yaradıcılığına və şəxsiyyətinə olan sonsuz sevgimiz idi. Xalid müəllim Mirzə Cəlil haqqında “Dahi sənətkar, böyük vətəndaş” adlı kitab da yazmışdı. Bu əvəzsiz yazıçının, demək olar ki, bütün həyatını və ədəbi-ictimai fəaliyyətini əhatə edən bu sanballı monoqrafiyanın bir qədər rəsmi görünən adı, əslində, Xalid müəllimin öz şəxsiyyəti ilə də səsləşirdi. Çünki Xalid müəllim özü də, təkcə görkəmli alim, ədəbiyyatşünas yox, həm də vicdanlı vətəndaş idi. Şekspir deyirdi ki, dünya teatr, insanlarsa, aktyordu. Aktyor olmaqsa, roldan-rola girmək, sifətdən-sifətə düşmək deməkdi.Təəssüf ki, ən azı bu yeni tariximizdə müxtəlif insanların səhnədə yox, həyatda roldan-rola girib sifətdən-sifətə düşməyinin bir çox eybəcər mənzərələrini gördük. Xalid müəllimin teatr haqqında kitabı da vardı, hətta özü pyes də yazmışdı. Amma roldan-rola girmək, sifətdən-sifətə düşmək ona yad idi. O, dünyaya bir sifətlə gəldi, yaşadı və getdi. Onun bir şəxsiyyət kimi bütövlüyü də bundaydı”. (Xalq şairi Ramiz Rövşən. 2017-ci il). 30 yanvar (2016-cı il) Xalid Əlimirzəyevin haqq dünyasına qovuşduğu gündür. Qarlı bir qış günündə (16 dekabr1932-ci il) dünyaya gəlmişdi. Elə qarlı-şaxtalı bir qış günündə də gözlərini əbədi olaraq yumdu. Bu fani dünyanı tərk etməmişdən üç gün öncə övladlarına yuxusunu danışmışdı: “Yuxuda görürəm ki,gözəl,uzun yallı,ağ atın belində başı qarlı dağlara tərəf çapıram. At elə bir yerdə dayandı ki, oradan yurdumun hər yeri apaydın görünürdü”. Xalid Əlimirzəyev öz vəsiyyətinə görə Qəbələdə İsmayıl bəy Qutqaşınlının əbədi uyuduğu Soltanbaba şəhər qəbiristanlığında torpağa tapşılıb. Buradan ilin bütün fəsillərində doğma yurdunun başı dumanlı, qarlı dağları görünür… Ruhun şad olsun, əziz Atam.
Şəkildə gördüyünüz fortepiano dahi Vaqif Mustafazadənin fortepianosudir. Həmin fortepiano Xalq rəssamı Sakit Məmmədovun mənzil muzeyindədir. Haçansa, artıq əvəzsiz bir muzey eksponatı hesab oluna bilən bu fortepianonu satmaq istəyiblər. Və fortepianonu Sakit Məmmədov alıb. Ölməz Vaqif Mustafazadə, sonralar dünya caz sənətinin incilərinə çevrilən əsərlərinin bəzisini ilk dəfə bu fortepianoda ifa edib. Təbii ki, bu fortepianonu görmək mənim də arzum olub. Nəhayət bir neçə il əvvəl dünya şöhrətli Xalq rəssamı Sakit Məmmədovun mənzil muzeyində olarkən bu fortepianonu gördüm. Əlbəttə, vaxtı ilə Vaqif Mustafazadənin çaldığı fortepianoda mən də nəsə ifa etmək istədim. Amma fortepianodakı müqəddəslik məni bu fikrimdən daşındlrdı. Dindar adamlar dəstəmaz almadan namaz qılmazlar. Mən dəstəmazsız dindarların vəziyyətində idim. Vaxtı ilə Vaqif Mustafazadənin sehrli barmaqlarının oxşadığı fortepianonun ağ-qara dillərinə (klavişlərinə) toxunmağa ürəyim gəlmədi. Fortepianonun müqəddəsliyi bu istəyimə mane oldu. Sadəcə, bu son dərəcə qiymətli fortepianoya baxmaqla kifayətləndim. Məhz belə bir vəziyyətdə bacım oğlu Samir mənim şəklimi çəkdi və əminəm ki, bu şəkildə mənim o vaxtki ruh halımı duymaq o qədər də çətin deyil. Bu fortepianonu ilə bağlı maraqlı bir hadisəni də yazmaq istəyirəm. Bir neçə il əvvəl Vaqif Mustafazadənin indi Almaniyada yaşayan və atası kimi dünyada tanınan cazmen, bəstəkar, pedaqoq qızı, Azərbaycanın Xalq artisti Əzizə Mustafazadə bir neçə günlüyə doğma şəhərinə-Bakıya gəlmişdi. Ölkənin ən məşhur konsert salonunda anşlaqla keçən konserti oldu. Bakıda olduğu qısa zaman kəsiyində Əzizə xanım, haqqında çox eşitdiyi dünyada məşhur digər həmyerlisi, məşhur rəssam Sakit Məmmədovun rəsm əsərlərini görmək üçün Xalq rəssamının mənzil muzeyinə gəlir. Bir neçə qatdan ibarət olan mənzil muzeydə Sakit müəllimin ecazkar rəsm əsərlərinə baxarkən, atasının fortepianosunu görür… Sakit Məmmədov elə oradaca, tam səmimiyyətlə Vaqif Mustafazadənin fortepianosunu onun ciyərparasına-cazmen qızı Əzizə Mustafazadıyə bağışlamaq istəyir. Amma Əzizə xanım bu qiymətli hədiyyədən imtina edir: -Atamın fortepianosu bu misilsiz rəsm əsərlərinin, ecazkar tabloların əhatəsində qalsa daha yaxşıdır. Belədə atamın ruhu da şad olar. – deyir.
Diktatorun qəribəlikləri Ona bəzən “altıbarmaq” da deyirdilər.. Bir neçə il öncə “Tarixin kölgəsi” tarixi-siyasi dram üzərində işləyərkən əsərin əsas iştirakçılarının –Rəsulzadə və Nərimanovun, həyat və fəaliyyyəti ilə bağlı xeyli axtarışlar apardım. “Qəhrəmanlarımdan” biri də Stalin idi. Əlbəttə, əldə olunan bəzi detal və sənədlərin hamısını təbii ki, bir bədii əsərdə vermək mümkün deyildi. Ona görə də “ellər atası” haqda “qalıq” epizodları təqdim etmək qərarına gəldim. …Bütün tarix kitablarında Stalinin 1 dekabr 1879 cu il tarixdə doğulduğu qeyd olunur. Əslində isə, kilsə kitabının təqvim bölümündə onun 18 dekabr 1878-ci ildə dünyaya gəlib. …Bəziləri Stalinin çox sadə, “kasıbyana” həyat sürdüyünü iddia edir. Guya əynindəki köhnə şineldən başqa bir çeyi olmayıb. Bu, zahirən elədir. Əslində diktator bütün SSRİ-ni pz “mülkiyyəti” hesab edirdi. O ki qaldı onun şəxsi təminatına… o, ölkənin ən varlı adamı idi. Məsələn, Baş katibin 12 bağ evi, bir neçə mənzili vardı. Düzdür, Stalinin fərdi avtomobili yox idi. Əvəzində onun bütöv bir qaraj dolu lüks modelli maşınları vardı. Əvvəllər Rolls-Royce Phantom, 1930-cu illərin sonunda Packard Twelve, son illərdə zirehli ЗИС-115 markalı avtosu olub.
… Stalin uşaqlıqda “çiçək xəstəliyi” keçidiyinə görə sifəti çilli, daha doğrusu çopur idi. Qəzetçi-fotoqraflar onun şəkillərini “retuş” edir, çopurlarını “təmizləyirdilər”. Stalinin sol qolu sağ qolundan 2-3 sm. qısa idi. Uşaq vaxtı onun qolu sınmışdı. Bir varianta görə əyyaş atası Vissarion oğlunu yerə çırpmış və nəticədə qolun sümüyü sınmışdır. Digər varianta görə yenə uşaqlıqda sürətlə keçib gedən faytonun altında qaıb sınmışdır.
…Stalinin yaddaşı möhkəm idi. Rus dilini 8 yaşından öyrənməyə başlasa da, ömrünün sonunacan dialektdə danışsa da bu dildə savadlı yazırdı. O, rus və gürcü dillərindən başqa kilsədə oxuyarkən latın dilini də öyrənmişdi. Farsca anlayırdı. Azərbaycan dilində yazmasa da danışır, fikir bildirir, söhbət edirdi.
… Stalinin uşaqlıq və gənclik dostu gürcü menşevik İremaşvili yazırdı ki, Baş katibin valideynləri etnik osetin idi.Stalinin soyadı əvvəllər Dzuqayev olub, sonralar dəyişdirilərək Cuqaşvili kimi sabitləşib.
…Stalinin anası uzun müddət imkanlı bir iş adamı olan Eqnataşvilinin evində xadimə işləmişdi. Bu adam İosifin təhsil haqqını ödəyir, anası Yekaterin ilə yaxın münasibətinə görə qadına maddi yardım edirdi. Sonralar Stalin ölkə rəhbəri olarkən Eqnataşvilinin iki oğluna kömək etmiş- Aleksandra general rütbəsi vermiş, Vasilini isə Gürcüstan parlamentinin sədri təyin etmişdir.
… Stalin çox mütaliə edən olub. Gecələr oxuyurdu. Sutkada 300-400 səhifə kitab oxuyurdu. Mütaliə edərkən “xəlvəti” eynək taxan Stalin adamların yanında heç vaxt bunu bildirmirdi. Onun heç yerdə gözlüklü səkli yoxdur. Sutka ərzində 4-5 saat yatırdı.
..Stalinin yaxın çevrəsindəki adamlar ona öz aralarında bəzən “altıbarmaq” deyirdilər. Nə üçün? Çünki Stalinin ayagında altı barmaq var idi.
…Stalinin boyu haqqında müxtəlif rəqəmlər səslənir. Bəstəboy olduğu göstərilir. Son zamanlar bu rəqəm”dəqiqləşdirilib”, dahi rəhbərin boyu 1.70 sm, çəkisi 70 kq. Olub.
…Stalinin bərbəri kim olub? NKVD əməkdaşı, yüksək çinli zabir Karl Viktoroviç Pauker Stalinin yaxın “silahdaşı”, cangüdəni olub. Tirana o qədər yaxın olub ki, hətta Stalin üzünün, bəğının qırxılmasını məhz Paukerə etibar edib. Amma yazıq Paukeri 1937-ci ildə dahi rəhbərə sui-qəsd hazırladığına görə güllələyiblər.
…Stalinin ən çox qorxduğu peşə sahibləri diş həkimlər, yəni stomatılıqlar idi. O. belə hesab edirdi ki, günlərin bir günü həkimlər düşmənlərin təhriki ilə onun dişinin dibinə zəhərli iynə vurub ellər atasını o dünyaya göndərə bilərlər. Həyatının son illərində ağzında 3-4 diş vardı, həkimlər onunçün “gecə protezləri” düzəltmişdilər, yatanda ağzından çıxarırdı. Yeri gəlmişkən, Stalin rejimi yüzlərlə həkimin repressiyasına fərman vermişdi.
…Dahi rəhbərin “oxrana” əməkdaşının yazdığına görə opera müğənnisi Vera Davıdova Stalinin məşuqəsi olub.
…Qızıl ordu Trotskinin rəhbərliyi altında qələbə çalmışdı. Hətta, Stalin qələbənin bir illiyi münasibəti ilə 1918-ci ildə Lev Trotskini tərifləyib göyə qaldıran bir məqalədə yazmışdı. Amma sonralar hakimiyyət uğrunda gedən mübarizədə onlar düşmən oldulat. Trotskini Moskvadan qovdular, o, əvvəlcə Almaataya, sonra Türkiyəyə, daha sonra Meksikaya getdi və Stalinin əmri ilə qətlə yetirildi. Onun İstanbul fəaliyyəti və oradakı evi haqqında vaxtilə ətraflı yazmışam, tapıb oxuya bilərsiz.
“Çoxdandır ki, dəyərli dostum Zaur Ustacın şeirlərinin tərcüməsinə müraciət etmirdim. Bu günlərdə qarşıma çıxan onun orijinal “Yolun sonunda Günəş var” şeiri məni çox düşündürdü, nədənsə içimdə bir həyəcan yaratdı… Həmişəki kimi, şeirin cazibəsi nəticədə rus dilinə tərcüməmə səbəb oldu. İstədim ki, rus dilli oxucu da bu şeirlə tanış olsun.”
“Давно я не обращалась к переводам стихотворений моего дорогого друга Заура Устаджа. Недавно повстречавшееся мне его оригинальное стихотворение “В конце пути – Солнце” заставило задуматься, породило во мне какое-то необъяснимое волнение… И как всегда, магнетизм стихотворения стал причиной его перевода на русский язык. Хочу, чтобы и русскоязычный читатель смог ознакомиться с ним.”
Yolun sonunda Günəş var; uca dağların başında, pambıq buludlar qoynunda. Rəngi əməlindən aslı; parlaq olur, solğun olur… Əgər, yol alsan payızda, ilk salam, yarpaq səsidir; şütüyüb keçər yanından, ya da qalar ayaq altda. Bu yolun daş yaddaşında payızın barmaq izləri, neçə ananın gözləri, neçə min ilin sözü var. Səni görən kimi külək, qamışların dili ilə haray salar, xəbər yayar, hamı bilər; sən gəlirsən… Günəş dayanıb yerində, üfüqün lap kənarında, səni gözlər. Kölgə susar, səni görməz. İşıq görər, işıq gülər… Sən davam et! Heç aldırma; vızıltıya, sızıltıya, uğultuya. Sən davam etdikcə ayağın altda vaxt xırdalanır, yarpaqlar keçmişi yumşaq səslə bağışlayır. Hər addımda sən daha az qorxursan, daha çox yola çevrilirsən. Bu yol qaçış deyil, qayıdış da yox! Bu yol özünə doğru sakit bir irəliləyişdir. Sükut danışır, sözlər kölgə salmır. Qamışlar baş əyir:
-Keç, amma iz qoymadan yox, ürək qoyaraq keç. Günəş doğur, yalnız səmanın deyil, sənin də yolunun üstünə. Və sən anlayırsan: işıq haradan gəldiyini soruşmur, hara getdiyini də. Yolumuza Günəş doğsun! Yolumuza davam edək! Biz getməsək, adi yoldu, biz gedəndə dünya olur…
В конце пути – Солнце; оно на вершинах горных куполов, в объятьях белоснежных облаков. Цвет оно меняет; то ярким, то бледным бывает… Если осенью твой путь начался, первый привет – от листьев голосов; они мимо тебя промчатся, или предпочтут под ногами остаться. В пути памяти каменной хранятся осени пальцев следы, матерей земли глаза, тысячелетий слова. Ветер, завидев тебя, языком камышей весть разнесёт, оповестит, всех всполошит, и узнают все; что ты идешь… Солнце на месте своём стоит, у самого края горизонта, оно ждёт тебя. Тень замолчит, не увидит тебя. Лишь свет тебя увидит и улыбнётся… Ты путь свой продолжай! Внимания ни на что не обращай; на звуки, на шумы, на гул. Пока ты продолжаешь путь, время дробится, а листья с твоим прошлым по-доброму просит проститься. С каждым шагом всё меньше страха, ты сам уже в путь превращаешься. Этот путь не побег, не возвращение! Этот путь к самому себе спокойное приближение. Говорит тишина, не отбрасывают тень слова. Пред тобой голову склоняют камыши:
-Проходи, но только не бесследно, сердце оставляя, проходи. Когда Солнце всходит, оно не только небо, но и путь твой освещает. И ты понимаешь: свет не спросит, откуда ты идёшь, и идёшь куда. Пусть же Солнце наш путь освещает! Продолжить путь нам помогает! Путь – дорога обычная, если по нему не идти, Целым миром путь становится, если по нему пойти.
“Yarımçıq Qalmış” tamaşasının premyerası baş tutub
Azərbaycan Respublikasının Gənclər Fondunun elan etdiyi “Konstitusiya və Suverenlik İli” qrant müsabiqəsi çərçivəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda mübarizə aparmış qəhrəmanların həyat hekayələrinə əsaslanan, müəllifləri Leyla Bəyim və Efim Abramov olan “Yarımçıq Qalmış” tamaşasının premyerası 2026-cı il 23 fevral tarixində Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrında təqdim edilib.
Layihənin rəhbəri Azərbaycan İncəsənət Məktəbinin təsisçisi Fərid Bağırov, quruluşçu rejissoru isə Yaqut Bədəlovadır.
Tamaşa, ölkəmizin müstəqilliyi naminə canından keçmiş qəhrəmanların xatirəsini ehtiramla yad edərək, onların yarımçıq qalmış arzularını, geridə qoyduqları duyğuları və əbədi olaraq xalqın yaddaşına həkk olunmuş igidliyini poetik bir dillə tamaşaçıya çatdırır. Tamaşada şəhidlərin sanki “o dünyadan bu dünyaya baxışları”, taleyin dayandırdığı anlar, yarımçıq qalmış hekayələrin davam etmək istəyən səsi simvolik və bədii üslubla təqdim olunur.
Tamaşa bitdikdən sonra layihənin rəhbəri Fərid Bağırov səhnəyə çıxaraq, öz fikirlərini bölüşüb. Fərid Bağırov Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin müdrik siyasəti barədə danışaraq, ölkəmizin ərazi bütövlüyü və suverenliyinin qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. O, həmçinin ümummilli lider Heydər Əliyevin “Biz Şuşaya, Ağdama, Cəbrayıla qayıdacağıq” sözlərini xatırlayaraq, bu gün Azərbaycanın güclü, müstəqil və suveren dövlət kimi mövqeyinin nə qədər möhkəm olduğunu qeyd edib.
Sonra quruluşçu rejissor Yaqut Bədəlova da öz fikirlərini bölüşərək, tamaşanın gedişatına, qəhrəmanların həyat hekayələrinə olan yanaşmalarına dair bir neçə söz söyləyib.
Tamaşanın sonunda iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunub.
İTİRDİYİMİZ DƏYƏRLƏR Ev telefonları hər yerdə yerli-dibli kəsildi. Yeni texnologiyalar həyatımızın bir gözəl vərdişini də əlimizdən aldı…
Bəs, ev telefonları həyatımıza nə vaxt daxil olub və bizə nə verib? Mənbələrdən aydın olur ki, Bakıda ilk telefon xətti 1881-ci il noyabrın 23-də Nobel Qardaşları Cəmiyyəti tərəfindən istismara verilib. Bu xətt cəmiyyətin baş kontoru ilə rəhbər şəxslərin evlərini birləşdirən 6 km-lik ilk rabitə xətti olmuşdur. Mərkəzləşmiş telefon şəbəkəsi isə 1886-cı ildə fəaliyyətə başlayıb.
İlk kommutasiyalı şəbəkə: 1886-cı ildə 40 istifadəçi olmaqla Bakı Şəhər Telefon Stansiyası fəaliyyətə başlayıb. Bir qədər sonra isə evlərə telefon xətti çəkilişlərinə start verilib. Bu sırada ilk telefon çəkilişi “Telefonnaya ulitsa”dakı (indiki 28 May küçəsi) mənzillərdə aparılıb. Və növbəylə bütün evlər telefonlaşdırılıb.
Yadımdadır, 5 ya 6-cı sinifdə oxuyanda rayonumuzda (Beyləqanda) ilk olaraq müəllimlərin evi, idarə və təşkilatlar telefonlaşdırıldı. Onu da xatırlayıram ki, evlərdə olan telefon kitabçalarında əlifba sırası ilə mənzil sahiblərinin adı və telefon nömrələri qeyd olunmuşdu. Dəstəyi qaldıran kimi xəttin o başından xətləri birləşdirən qurğunun başındakı işçinin səsi eşidilirdi: Salam. Hansı nömrəni istəyirsiniz? Cavab verirdilər: filan nömrə, filankəsin evi. Danışıqlar uzun çəkməzdi, 2-3 dəqiqə. Söhbəti uzadanda kommutatorda danışıqları izləyən xanım dillənirdi: Xahiş edirəm, xətti məşğul etməyin, danışığı bitirin. Aylıq abunə pulunu gecikdirənlərin telefonu bağlanırdı, ta ki, idarəyə gedib pulunu ödəyəndən sonra xətt açılırdı…
Beləcə, ev telefonları bütün evlərə, ailələrə uzun zaman xidmət etdi. Bu günsə, iki əsrdən çox insanlara sevinc, fərəh gətirən, uzaqları yaxın edən, səhhətimizə heç bir ziyanı olmayan ev telefonları öldü, başqa sözlə, tarixin arxivinə atıldı. Amma ev telefonu ilə danışmaq adama bir ayrı zövq verirdi. Onun səsi gələndə evdə xoş bir canlanma yaranırdı…
Hərdən köhnə vaxtlardakı kimi, dəstəyi əlimə alıb, yaxınlarıma zəng etmək istəyirəm. Sanki möcüzə gözləyirəm. Bilsəm də ki dəstəkdən səs gəlməyəcək, yenə bir nömrə yığıram, telefon susur…
Bir vaxtlar yaşlı adamlar telefonu özlərinə qulaq yoldaşı bilirdi. Darıxanda, tıncıxanda, dəstəyi əlinə alıb qohumla, qonum-qonşuyla hal-əhval edirdi…
Neçə vaxtdı ev telefonları sıradan çıxarılsa da dəstəyi aparatın üstündən ayırmamışam, eləcə xəttin üstündə qalıb. Dünənsə, onu öz yuvacığından götürüb kənara qoydum. Başım iş-gücə qarışmışdı, bilmirəm nə qədər ötdü, 2 saat, 3 saat… Bir də gördüm hardansa qırıq-qırıq səs gəlir, ora baxdım, bura göz qoydum, bilmədim bu ciyiltili səs nə səsdi və hardan gəlir… Axır başa düşdüm ki, telefon dəstəyinin enerjisi qurtarıb. Səs elə bil yalvarırdı, “məni xəttdən ayırma, enerjimi ölməyə qoyma”- deyirdi. Telefon can verirdi, inildəyirdi… Əvvəlki vaxtlar olsaydı, dərhal dəstəyi götürüb aparatın üstünə qoyardım. Amma indi… Toxunmadım, onu yerinə qoysaydım nə dəyişəcəkdi ki…
Və birdən-birə bikeflədim, birtəhər oldum, bu dilsiz-ağızsız əşyaya yazığım gəldi. Məni qınamayın, əşyalara cansız kimi baxa bilmirəm. Məndən ötrü həyatda cansız heç nə yoxdur, daş, dəmir parçası belə canlıdır. Yalnız atılıb qalmış, unudulmuş əşyalar var. Deyir, filankəsin canı polad kimidi, ona heç nə olmaz. Amma poladcanlılar da vədə tamamında gedir. Atılmış, unudulmuş əşyaların da “ölümü” belə olur…
Ev telefonu ilə bağlı bu qeydlər bəlkə də çoxlarına adi görünər. Mənsə, onun həyatımızdan qoparılmasına öyrəşə bilmirəm. Bu, yaxın keçmişdə həyatımıza rahatlıq gətirən, bu günsə əlimizdən alınmış bəzi gözəl vərdişlərimizi mənə bir daha xatırlatdı…
Televizorlara qismən maraq olsa belə, yeni nəyinsə icad olunacağı qarşılığında onun da həyatımızdan birdəfəlik silinəcəyinə şübhə etmirəm. Çünki, zamana hegemonluq edən yeni texnologiya var haa, o da özünün yaratdığına qənim kəsilir. Birini “öldürüb”, yenisini yardır. Hələ bu süni intellekt… onun “üstünlüyünü” o qədər qavramasam da adı gələndə qıcıqlanıram. Bir şey ki hissiz, duyğusuz oldu – süni, onun adama nə yapışığı olar…
Düşünürəm, yeni mobil telefonların insan orqanizminə zərərləri meydana çıxdıqca, (hələ günbəgün qalxan, dəyişən şəbəkə taariflərini demirəm) onlardan da imtinalar başlayacaq.
Amma məndə belə bir inam var ki, itirdiyimiz nə varsa, bir vaxt geri dönəcək, yenə qızıl dövrümüzə qayıdacağıq. Əlimizə kitab alıb səhifələrini çevirdikcə, gözümüzü sətirlərdə gəzdirdikcə duyğu, həyəcan ruhumuzu saracaq. Qəhrəmanların taleyinə gah acıyacaq, gah da xoşbəxliyinə sevinəcəyik. Ən başlıcası, onlardan ibrət alacağıq…
Kinoteatrların qapıları yenidən üzümüzə açılacaq. Ötən zamanlarda olduğu kimi, səhərlər qəzet köşklərində növbəyə dayanacağıq. Həvəslə oxucu kitabxanalarına, kitab evlərinə üz tutacağıq. Eh… bu ki lap nağıl oldu. Amma nağılların bir ucu yalandırsa, o biri ucu gerçəkdir. Nə olur-olsun, yeni texnologiyada bəzi istisnaları nəzərə almaqla yanaşı, köhnə həyat vərdişlərinə qayıtmaq istəyirəm. Bəs siz necə? Ötən çağların xiffətini çəkmirsiniz ki…
Əminəm ki, cavab vermək istəyən çoxdur. Üstəlik “niyə də sevilməsin?” deyə sual da verəcəksiniz. Elə isə çoxunun əvəzindən özüm cavab verim: saflığı geniş ürəyi olan, təmənnasız adam sevilməzmi? Bir dəfə təklif etmişdim ki, ona “Gənclərin dostu” titulu verilsin. Sonra düşündüm ki, bu çox az olar Vaqif müəllim bütövlükdə insanların dostudur. Onun ədəbiyyat bilgisinə, bədii təxəyyülünə, geniş mütaliəsinə bələd olanlar onu məni kimi filoloq zənn edirlər, əslində isə coğrafiya elminin adamıdır. Elm sahələrinin adamlarını təsnifləşdirəsi olsaq, mübahisəmiz incikliklə yekunlaşar. Coğrafiyaşünaslar onu ədəbiyyata verməzlər, ədəbiyyatçılar da Vaqif Osmanlını hər vəchlə öz sahələrinə çəkərlər. Vaqif müəllim ona görə sevilir ki, ədəbiyyata “qazancım nə olacaq?” fikri ilə xidmət etmir. Onun insanlara yaxşılıq etmək kimi missiyası var. Mətnin dəyərini hər şeydən vacib sayır. Yazılanı oxuyacaq, yaxşıdırsa, mütləq fikirlərini qələmə alacaq. Çoxu istəyir ki, yazdıqlarını Vaqif Osmanlı təhlil etsin. Çünki sözbəsöz, cümləbəcümlə oxuyur, hər bir ifadəyə münasibət bildirir. Mətnə yazıçının özündən də çox bələd olur. O, həm yazıçının ötürmək istədiklərini olduğu kimi duyur, həm də maraqlı interpretasiyalarla çıxış edir. Adam öz yazdıqlarını Vaqif Osmanlı qələmində təzədən sevir. O qədər gözəl təhlil edir ki, az qalırsan təzədən onun təhlil etdiyi kimi yazasan.
Vaqif Osmanlı nəzərə almır müəllifin vəzifəsi var ya yox, onunçün müəllifin tanınmış olub-olmaması da maraqlı deyil. Yaxşı mətni təbliğ edir, gözləmir kimsə ona yaltaqlansın, o da əvəzində onun yazdığını oxuyub təhlil etsin. Vaqif müəllim paxıl da deyil ki, kiminsə yaxşı yazısını görməzdən gələ. Şöhrətpərəstlikdən uzaq olduğu üçün yalnız məmur yazıçıların yazdıqları haqqında yazmır. Fikrimcə, bu dövrdə ədəbiyyata təmənnasız xidmət edən ən saf adam Vaqif Osmanlıdır.
Ədəbi paxıllıqdan, xəsislikdən uzaq, sözə dəyər verən Vaqif Osmanlı tənqidçi deyil ee, yaxşı mətnlərin ədəbi mühafizəçisidir. Onun yaradıcılıq fondunda xeyli müəllifin əsərləri var ki, öz yazıları qədər onların da “üstündə əsir” Bu kiçik yazı onun nə qədər dəyərli insan olduğunu ifadə edə bilməz. Vaqif Osmanlının kim olduğunu yazdıqları aydınca göstərir. Bütün gənc yazarlar (gənc olmayanlar da) bilirlər ki, o hər tənqidçi ilə müqayisə edilə bilməz. Vaqif Osmanlı Vaqif Osmanlıdır… “o biri “V”lardan deyil”. (Salam Qədirzadənin təbirincə).
