Prezident İlham Əliyev böyük Azərbaycan şairi Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb
Sərəncamda deyilir:
“2026-cı ildə böyük Azərbaycan şairi Əfzələddin Xaqani Şirvaninin 900 illiyi tamam olur.
Xaqani Şirvani Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətinin qızıl dövrünün ümumbəşər mədəniyyəti xəzinəsinə bəxş etdiyi nəhəng simalardandır. Zəmanəsinin ən müxtəlif elmlərini dərindən bilən və Şərqin çoxəsrlik mədəni ənənələri zəminində əzəmətlə yüksələn qüdrətli söz ustası şeiriyyətin zirvəsində dayanan sənət nümunələrindən ibarət zəngin bir irs qoyub getmişdir. Ədalətə çağırış, mübarizə ruhu və şəxsiyyət azadlığı, mənəvi ucalıq, insan ləyaqəti və idrakın gücünə inam bu nadir irsin səciyyəvi cəhətləridir. Mütəfəkkir sənətkar ictimai-fəlsəfi və didaktik-əxlaqi düşüncələrdən yoğrulan, yüksək estetik dəyərə malik humanist məzmunlu əsərlərində sosial-tarixi hadisələri özünəməxsus bədiiliklə mənalandırmış və bunlardan ibrət almağı tövsiyə etmişdir. Xaqani yaradıcılığında parlaq lirik lövhələrlə ifadəsini tapan vətənpərvərlik motivləri şairin doğma yurda və onun gözəlliklərinə sonsuz sevgisinin dolğun poetik təzahürüdür. Əsrinin mədəni həyatı ilə heyrətamiz dərəcədə sıx bağlı olan Xaqani Şirvani klassik ədəbiyyata qazandırdığı yeniliklərlə bütövlükdə Yaxın və Orta Şərq xalqlarının ədəbi-fəlsəfi fikrinin inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir. Sonrakı yüzilliklərin ustad şairləri Xaqani dühasına həmişə ehtiramla yanaşmış, məktəb kimi ondan bəhrələnmişlər”.
Sərəncamla Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinin qeyd olunmasını təmin etmək məqsədilə qərara alınır:
-Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə böyük Azərbaycan şairi Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlər planı hazırlayıb həyata keçirsin.
-Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti bu Sərəncamdan irəli gələn məsələləri həll etsin.
Qarabağ, Cəmilli kəndi, 29 oktyabr 1990-cı il. Sağdan; kapitan Gülarə Musayeva, QXYK-nın sürücüsü Vahid, Ağcabədi polis şöbəsinin əməkdaşları, QXYK-nın xəzinədarı Ağa, Cəmilli kəndinin qəhrəman qızı Bəsti və “Azərbaycan ” qəzetinin müxbiri Fəridə Ləman.
MƏN BURADAYAM (esse) “Kür qırağının əcəb seyrəngahı var…” M.P.Vaqif
Bağ yolunun sükutu içində dayanmış bir qadın… Ətrafında rənglərin bayramı var: çəhrayı, ağ, bənövşəyi güllər sanki bir-biri ilə pıçıldaşır. Amma bu bolluğun içində ən səssiz, ən dərin çiçək onun dodağındakı təbəssümdür. “Dodağımızdakı təbəssüm, üzümüzdəki ifadə bəzən içimizdəki söhbətlərin səssiz şəkli olur…” Bu cümlə fotonun ruhunu açan açardır. Çünki bu təbəssüm nə sadəcə sevincdir, nə də ötəri bir anın donmuş halı. O, illərin, yaşanmışlıqların, udulmuş sözlərin, vaxtında deyilməmiş etirafların sükutla danışan dilidir. Ağ libasda dayanmaq — bu, təsadüf deyil. Ağlıq burada saflığın yox, barışın rəngidir. İnsan öz daxilində fırtınaları sakitləşdirəndən sonra ağ geyinir. Hər şey keçmişdə qalanda, artıq mübarizə yox, qəbul başlayanda… Üz cizgilərindəki sakitlik “mən bu yolu tanıyıram” deyir. Arxadakı yaşıl tağ isə elə bil bir keçiddir: ötən günlərdən bu ana açılan bir qapı. Bu fotoda baxışlar birbaşa obyektivə meydan oxumur. Onlar sakitcə dayanır, amma qaçmır da. Bu, özünlə üz-üzə gəlməkdən qorxmayan baxışlardır. Bəlkə də içində uzun-uzadı söhbətlər gedir: “Düz etdimmi?”, “Dəyərdimi?”, “Yenidən başlasaq, fərqli olardımı?” Amma cavablar səsə çevrilmir. Çünki artıq səsə ehtiyac yoxdur. Cavablar üz ifadəsinə hopub. Güllər çoxdur, amma o, güllərə qarışmır. Yolun ortasında dayanıb. Yol — insanın taleyidir. Kənara çəkilməyib, amma tələsmir də. Bu dayanış bir anlıq pauzadır: həyatın cümləsində qoyulmuş nöqtə deyil, vergüldür. Bu esse bir qadın haqqında deyil yalnız. Bu, insanın özü ilə apardığı səssiz dialoq haqqındadır. Hər kəsin dodağında bir təbəssüm var, amma hər təbəssüm gülüş demək deyil. Bəzən təbəssüm — “mən danışdım, amma səni sözlə yormadım” deməyin ən zərif formasıdır. Və bəzən bir foto min söz demir… Sadəcə bizi dinləməyə məcbur edir. Biz buna ya “kürrük”, ya da “sükutun səsi” deyirik… Əslində isə bu sadəcə içdən gələn “MƏN HƏLƏ VARAM”, “MƏN HƏLƏ BURADAYAM” hayqırtısıdır.
Titrlərdə filmi ərsəyə gətirənlərin (ssenari müəllifinin, rejissorun, bəstəkarın, operatorun, texniki işçilərin və aktyorların) ad-soyadı tünd qara şriftlərlə verilir. Bu qara şriftlərin arxa fonunda isə narın-narın yağan bəmbəyaz qar.
İri planda divardan asılmış fotoşəkil. Fotoda üç adam: Qadın, Kişi və Oğlan uşağı. Otaq. Qadın pəncərədən baxır. Uşaqlar xizək sürür. Musiqi. Qadın dəsmalla çərçivədəki fotonun üzünü silir, sanki onun tozunu alır. Fotodakı Qadın o, özüdür. Qapı cırıltı ilə açılır. Dəhlisdə Uşaq görünür. Bu, divardan asılmış fotodakı Uşaqdır. Onların, yəni Qadın ilə Uşağın arasında belə bir dialoq olur. -Ana, mən də gedirəm uşaqlarla xizək sürməyə. -Axı sən soyuqlamısan. -Onda qoy kürkü geyim. İri planda dəhlizdəki asılqandan asılmış kürk. Uşaq və Qadın kürkə baxırlar. -Bu kürk sənə böyükdür, böyüyəndə geyərsən, mənim balam. -Geyinib baxmışam, əynimə yaxşı oturur. Qadın duruxub əvvəlcə kürkə, sonra isə divardakı fotoşəklə baxır. Fotodakı Kişi sanki zəhmli baxışlarla Qadını süzür. Qadın həyəcanla Uşağa baxır: -Dedim ki, böyüyəndə… Olmaz… Uşaq kövrəlir. Xanım uşağın başına sığal çəkərək deyir: -Oğlum, ölən adamın pal-paltarını geymək günhdır. Deyirlər, bunun düşər-düşməzi olur. Uşaq bir müddət susur, başını aşağı salır, sonra otaqdan çıxır. Qadın pəncərədən baxır. Uşaq xizəyinin dəstəyində tutub sürüyə-sürüyə gedir. Qadın başını yellədir. Şəkildəki kişi sanki diqqətlə Qadına baxır. Musiqi. Kadr dəyişir. Həmin otaqda indi üç adam var: Həkim, Qadın və Uşaq. Həkim diqqətlə baxdığı termometri çantasına qoyaraq dəmir çarpayıda uzanmış Uşağa yaxınlaşır. Uşaq fasiləsiz öskürür. Ana çarəsiz halda küncə qısılıb. Həkim uşağın nəbzini tutub müəmmalı bir təəssüf hissi ilə başını yelləyir. Musiqi. Həkim: -Sətəlcəm olub… Yerini isti etmək lazımdır. Qadın uşağın üstünə bir odeyal da atır. Həkim ora-bura vurnuxur. Gözü dəhlizdəki asılqandan asılmış kürkə sataşır. Gedib kürkü götürür və Uşağın üstünə çəkir. Bundan sonrakı kadrlarda söhbət eşidilmir. Musiqi. Yavaşıdılmış kadrlar. Otaqda Qadın və Uşaq. Uşağın üstündə kürk. Qadın əlini uşağın alnına qoyur. Uşaq sakitcə uzanıb. Qadın həyəcanla əyilib dodağını uşağın alnına toxundurur. Uşağın gözləri yumuludur. Qadın Uşağın yaxasından tutub onu əvvəlcə ehtiyatla, sonra bərk-bərk silkələyir. Hiss olunur ki, Uşaq bu hərəkətlərə reaksiya göstərmir. Qadın qıyya çəkir. Musiqi. Kadr dəyişir. Qəbristanlıq. Yan-yana iki məzar. Qəbirlərdən biri böyük, digəri isə kiçikdir. Qoşa məzarlardan birinin-böyük məzarın başdadşında Kişinin fotosu. Kiçik məzarın başının üstündə kiçicik bir başdaşı var. Bu, Uşağın qəbridir. Musiqi. Qadın görünür. O, qucağında gətirdiyi bağlamanı açır: bu, evdəki kürkdür. Qadın əyilib kürkü yerə, daha doğrusu qoşa məzarın üstünə sərir. Kürkün qanadlarından biri böyük məzarı, digər qanadı isə kiçik məzarı “qucaqlayır”. Sanki ata-oğul bu anlarda qol-boyun olub isti kürkün altında rahat yatırlar. Musiqi. Qadının gözünün önündə Kişi və Uşaq canlanır. İndi onların hər iksinin əynində qalın kürk var. Kişi və Uşaq əvvəlcə qadına sarı gəlir, sonra kəskin şəkildə arxaya çevrilərək sanki sonsuzluğa sarı gedirlər. Qadın qıyya çəkərək onların arxasınca qaçır: -Eheyyy… Qadın qaçır. Qar yağır. Musiqi. Titrdə yazı: SON
“Yeni ədəbiyyatı tanıyaq” layihəsi çərçivəsində “Nadir Yalçının “Lal ev” hekayələr kitabı
27 yanvar 2025-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində “Yeni ədəbiyyatı tanıyaq” layihəsi çərçivəsində “Nadir Yalçının “Lal ev” hekayələr kitabı. Müasir hekayənin “gənclər modeli”” mövzusunda müzakirə keçirildi. Müzakirədə şöbə müdiri AMEA-nın müxbir üzvü Tehran Əlişanoğlu, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mətanət Vahid (moderator), fəlsəfə elmləri doktoru Rahid Ulusel, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülnar Qəmbərova, böyük elmi işçi, yazıçı Mənzər Niyarlı, elmi işçi Hənifə Səlifova, doktorant Səbirə Müzəffərli; qonaqlar – yazıçılar Hədiyyə Şəfaqət, İlham Əziz, Vüqar Van; filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Rəfayət Əlimirzəyeva, Daşqın Məmmədov, Zümrüd Məmmədova və müəllif Nadir Yalçın iştirak edirdilər.
Müzakirədən sonra şöbə müdiri AMEA-nın müxbir üzvü Tehran Əlişanoğlu tədbir barədə öz fikirlərini bildirib: “Çox səmərəli müzakirə oldu, məncə. Nadir Yalçının uğurlu hekayəçiliyi həm də bütövlükdə 2020-ci illər ədəbi nəsli barədə danışmağa imkan verdi. Layihəmizə qatılanlara təşəkkürlər.”
XƏFİF SÜBH MEHİ (Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı) Bu yazı tanınmış şair, ədəbiyyatşünas-alim Qəndab Haqverdi – Əliyeva Qəndab Əjdər qızının “Ətirli güllər” kitabına həsr edilmiş Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı monoqrafiyasının ön sözü kimi düşünülmüş ümumi publisistik məqalə xarakteri daşıyır. Məqsədimiz bir kitabı sadəcə təqdim etmək deyil, o kitabın ruhu, ətiri, mənəvi yükü və ədəbi taleyi haqqında oxucuya bütöv bir təsəvvür yaratmaqdır. Ədəbi cameədə xüsusi təşəbbüskarlığı ilə seçilən tanınmış şair, yazıçı, publisist, tərcüməçi, naşir Zaur Ustacın “Kitab haqqında kitab” seriyası, “Dost sözü” kimi layihəsi və digər ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən uğurlu tapıntıları təqdirəlayiq haldır. Ədəbiyyat bəzən səsdir, bəzən söz, bəzən isə qoxudur. Qoxu — ən dərin yaddaşdır. Uşaqlığı, itkiləri, sevincləri, ana nəfəsini, torpaq iyini bir anın içində geri qaytara bilən sehrli açardır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı da məhz belə bir yaddaş kitabıdır — oxucunu gündəlik həyatın bozluğundan ayırıb sözün, duyğunun və xatirənin gül qoxulu bağlarına aparan bir ədəbi səyahət. Kitab haqqında kitab yazan Zaur Ustacın peşəkar təbliğatçılıq qabiliyyəti məhz “Gül ətirli kitab”la özünü bütün çalarları ilə büruzə verir. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabına baxdıqda vizual olaraq nəzm və nəsr nümunələrindən ibarət mətnlər toplusu görürük. Zaur Ustacın bu kitab haqqında olan kitabına (monoqrafiyasına) — “Gül ətirli kitab”a baxdıqda isə gözlərimiz qarşısında tamam başqa mənzərə canlanır. Zaur Ustac “Ətirli güllər” kitabında olan bu mətnləri bayatılar, şeirlər, etüdlər, miniatürlər, esselər, hekayələr olmaqla sistemləşdirərək oxucuya ayrı-ayrılıqda asan “həzm olunacaq” — mənimsəniləcək şəkildə təqdim edir. Kitabı bizim üçün sadə — hamı üçün anlaşılacaq dildə izah edə-edə vərəqləyir. İzah edir ki, filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyevin redaktorluğu və ön sözü ilə 2020-ci ildə “Qanun” nəşriyyatında nəfis tərtibatla işıq üzü görmüş bu kitab, zahirən bədii mətnlər toplusu təsiri bağışlasa da, əslində bir dünya modelidir. Bu dünyada bayatılar, şeirlər, hekayələr, esselər, miniatürlər və etüdlər eyni mənbədən — insan ruhunun səmimi qatlarından qidalanır. Zaur Ustac kitab hələ açılmamış üzqapağı barədə qeyd edir ki, “Ətirli güllər” kitabı oxucuya hələ açılmamışdan çox söz deyir. Üz qabığındakı vizual həll, rəng seçimi və xüsusilə önə çıxarılan cümlə — “Qızıl gül deyib keçməyin, dünyada genləri dəyişdirilməyən, yəni, gerçək güllərdən biridir bu gül!” — müasir dövrün saxtalaşdırılmış münasibətlərinə, süni duyğularına qarşı səssiz, lakin qəti bir etirazdır. Bu cümlə təkcə güldən danışmır. Bu, dəyişməyən insan xarakterinin, mənəvi kökün, əsil sözün manifestidir. Qəndab xanımın poeziyası da məhz bu mövqedən doğur: genləri dəyişdirilməmiş söz, saxtalaşdırılmamış duyğu, ideoloji yox, insani poeziya. Üz qabığında güllərlə yanaşı təqdim olunan qadın obrazı — müəllifin real fotosu əsasında yaradılmış bu təsvir — düşünən, xatırlayan, susaraq danışan insanın simvoludur. Bu qadın konkret bir şəxs olmaqdan çox, insan ruhunun ümumiləşdirilmiş portretidir. O, təbiətlə eyni müstəvidə dayanır; çünki Qəndab poeziyasında insan təbiətdən ayrı deyil — onun davamıdır. Zaur Ustac kitabın ilk səhifəsində oxucunu qarşılayan dörd misra təsadüfi seçilmədiyini xüsusi vurğulayır: Saralmış yarpaqlarda Quru nəfəsdir şeir! İnsanların səsində İlahi səsdir şeir! Bu bənd “Ətirli güllər”in poetik manifesti olduğu kimi, “Gül ətirli kitab”ın da yol göstərən bələdçisi rolunda çıxış edir. Burada şeirə münasibət açıq şəkildə ortaya qoyulur: şeir forma deyil, haldır; bəzək deyil, vicdandır; söz oyunu yox, ruhun səsidir. “Saralmış yarpaqlar” zamanın, faniliyin, yorulmuş duyğuların simvolu kimi çıxış edir. “Quru nəfəs” isə ruhdan qopmuş, mexaniki sözə işarədir. Amma şeir insanın səsində — yəni ağrısında, sevincində, duasında, etirazında — yer alanda ilahiləşir. Qəndab xanımın poeziyası məhz bu ilahi səsin axtarışıdır. Qəndab poeziyasında tez-tez rast gəldiyimiz bir cümlə var: “Mən həqiqətlərimin olmadığı yerdə daha rahatam.” Bu, reallıqdan qaçış deyil. Bu, insanı əzən, sərtləşdirən, ruhu yaralayan həqiqətlərdən müvəqqəti uzaqlaşıb öz iç dünyasına sığınmaqdır. Şair üçün poeziya məhz bu sığınacaqdır. Burada insan hələ sınmayıb, hələ safdır, hələ ana nəfəsi ilə yaşayır. Ana obrazı Qəndab poeziyasının mərkəzində dayanır. Ana burada təkcə valideyn deyil — mənəvi dayaq, ən böyük qorxuda çağırılan müqəddəs ünvan, bitməyən yuxusuz gecələrin təsəllisidir. Bu, fitri bir instinktin poeziyadakı təzahürüdür və oxucuya son dərəcə doğma gəlir. Qəndab xanımın şeirləri müasir şəhər həyatının yaratdığı mənəvi ziddiyyətləri də incəliklə əks etdirir. Beton binalar, sürət, laqeydlik və eqoizm içində insanın tənha qalması bu poeziyada açıq hiss olunur. Onun lirik qəhrəmanı şəhərin boz simasına alışa bilməyən, təbiətin saf çiçəyi kimi solan bir ruhdur. Bu poeziya milyonluq şəhərdə yaşanan ekzistensial təkliyin poetik salnaməsidir. Səs-küy içində səssizlik, izdiham içində tənha qalmaq — Qəndab şeirinin əsas fonudur. Və bu fon oxucuya yad deyil; əksinə, çox tanışdır. Qəndab xanımın poeziyasını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdətidir. O, sözə məsuliyyətlə yanaşır, şeiri təsadüfi emosiyanın məhsulu kimi deyil, mənəvi akt kimi dərk edir. Zaur Ustaca görə onun yaradıcılığı müəyyən məqamlarda Azər Turan, Namiq Hacıheydərli, Qənirə Paşayeva, Kənan Hacı, Bəhruz Niftəliyevin poetik düşüncə xətti ilə səsləşsə də (bir az diqqətli olsaq, Zaur Ustacın bu fikrnin onun müxtəlif yazılarnda rast gəldiyimiz təvəllüd məsələsinə əsaslanır), özünəməxsus ifadə tərzi ilə seçilir. “Ətirli güllər”i Qəndab xanımın zəngin yaradıcılığından dərilmiş zərif bir qönçə kimi təqdim edən Zaur Ustac sanki xəfif sübh mehi kimi əsərək bu qızıl gül qönçəsinin ətrini — xoş rayihəsini gözəl dünyamızn dörd bir tərəfinə yayır. Bu kitab onun ilk şeirlər toplusu “Səni elə sevdim ki!..”dən başlayan ədəbi yolunun yetkinlik mərhələsinin göstəricisidir. Bayatıdan essseyə, miniatürdən hekayəyə qədər bütün janrlarda müəllif eyni səmimiyyəti, eyni məsuliyyəti qoruyur. “Gül ətirli kitab” adlandırdığımız bu monoqrafiya Qəndab Haqverdi – Əliyevanın yaradıcılığına bir oxucu baxışı, bir ədəbi etiraf, bir mənəvi borc kimi düşünülüb. Çünki belə poeziya haqqında susmaq olmaz. Bu poeziya oxucunu oxumağa yox, düşünməyə, xatırlamağa, öz içinə qulaq asmağa vadar edir. Bu yazını belə yekunlaşdırmaq olar; Zaur Ustac “Gül ətirli kitab”ı ərsəyə gətirməklə ədəbi cameədə haqqında dolaşan “Kitab adam” ifadəsinin təsadüf olmadığını bir daha təsdiqləyir. “Gül ətirli kitab” bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanı yaşadan gerçəklik deyil, ondan qaçıb sığındığı poeziyadır. Qəndab xanım bu poeziyanın sadiq, cəsarətli, səmimi daşıyıcılarından və yaradıcılarından biri, Zaur Ustac isə bu zəngin xəzinənin ən etibarlı keşikçisidir. Tutduqları müqəddəs yolda hər iki qələm dostuma uğurlar arzulayıram! 26.01.2026. Ağdam.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin əməkdaşları həmişə olduğu kimi yenə də dünya türkologiya elminə dəyərli töhfələr verməkdə davam edir. Bakı hələ keçmiş ittifaqda türkoloji araşdırmaların mərkəzi olmuşdur. Bu araşdırmaların çox böyük bir qismi isə məhz AMEA -nın Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsində aparılmışdır. Bu ənənə bu gün də davam etməkdədir. Müasir dövrümüzdə də Türk dilləri şöbəsi respublikamızda aparılan türkoloji araşdırmaların mərkəzində dayanır. 2025-ci ilin son günləri Türk dilləri şöbəsi üçün çox əlamətdar olmuşdur. Şöbə əməkdaşlarının türk dillərinin müxtəlif sahələrinə dair əsərləri çap olunmuşdur. Bu əsərlərdən biri də filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Dilbər Vətən qızı Camalinin “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” əsəridir. Türkologiyanın aktual və daim mübahisə doğuran problemlərindən biri türk dillərində nitq hissələrinin təsnifatı, xüsusən də köməkçi nitq hissələrinin statusu, sayı, semantik-qrammatik xüsusiyyətləri və tarixi inkişaf yoludur. Bu baxımdan “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” adlı monoqrafiya türkoloji elmin mühüm və boşluq hissələrindən birini əhatə edən fundamental tədqiqat kimi diqqəti cəlb edir. Monoqrafiya Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Elmi Şurasının 15 yanvar 2025-ci il tarixli iclasının qərarı ilə çapa tövsiyə olunmuş, elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri isə filologiya elmləri doktorları İsmayıl Kazımov, Sevil Mehdiyeva və filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aynel Məşədiyeva olmuşdur. Bu faktın özü əsərin elmi səviyyəsi və aktuallığı haqqında aydın təsəvvür yaradır. Müəllif monoqrafiyada müasir türk dillərində işlənən köməkçi nitq hissələrini yalnız sinxron baxımdan deyil, tarixi-müqayisəli aspektdə, qədim türk yazılı abidələrinin materialları əsasında araşdırmışdır. Giriş hissəsində düzgün şəkildə vurğulandığı kimi, türk dillərində nitq hissələrinin bölgüsündə semantik, morfoloji və sintaktik meyarların hansı nisbətdə əsas götürülməsi məsələsi dilçilər arasında daim fikir ayrılığı doğurmuşdur. Köməkçi leksik vahidlər cümlədə əsas mənanı ifadə etməsələr də, qrammatik əlaqələrin qurulmasında, ifadənin məna çalarlarının zənginləşdirlməsində, fikrin dəqiqi ötürülməsində mühüm rol oynayırlar. Dilbər Camali çox doğru olaraq qeyd edir ki, köməkçi nitq hissələri Hind –Avropa dilləri ilə müqayisədə türk dillərində daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Buna səbəb isə türk dillərinin aqlütinativ quruluşa malik olmasıdır. Dilbər Camali bu mübahisəli sahədə formallıq prinsipini ön plana çəkir və köməkçi nitq hissələrinin semantik baxımdan leksik məna daşımamasına baxmayaraq, cümlədə mühüm qrammatik və funksional rol oynadığını elmi faktlarla əsaslandırır. Müəllif haqlı olaraq göstərir ki, köməkçi nitq hissələrini yalnız “leksik mənasız sözlər” kimi kənarda saxlamaq nə elmi, nə də tədris baxımından özünü doğruldur. Monoqrafiyanın mühüm üstünlüklərindən biri köməkçi nitq hissələrinin tədqiqi tarixinin ardıcıl və əhatəli şəkildə təqdim edilməsidir. Müəllif X. M. Əfşar, Mirzə Kazımbəy, H. Mirzəzadə, F. Zeynalov, S. Barutçu, M. Şerbakın və digər görkəmli türkoloqların mövqelərini təhlil edərək, onların elmi baxışlarını müqayisəli şəkildə təqdim edir. Xüsusilə Mirzə Kazımbəyin “Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası” əsərində nida haqqında verilən məlumatların elmi əhəmiyyəti, H. Mirzəzadənin qoşmaların tarixi təsnifinə dair fikirləri və F. Zeynalovun bağlayıcıların funksional rolu ilə bağlı yanaşmaları monoqrafiyada elmi obyektivliklə şərh edilir. Əsərin əsas bölmələrindən biri qədim türk yazılı abidələrində işlənən köməkçi nitq hissələrinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Müəllif göstərir ki, bağlayıcılar, qoşmalar və ədatlar qədim türk dilində artıq formalaşmış qrammatik vahidlər kimi çıxış etmiş, bir çox hallarda ilkin leksik mənalarını qismən və ya tam itirərək köməkçi funksiyaya keçmişlər. Bu yanaşma köməkçi nitq hissələrinin qrammatikləşmə prosesinin izlənilməsi baxımından xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır və türk dillərinin tarixi inkişaf mərhələlərini daha dərindən anlamağa imkan yaradır. Monoqrafiyada qoşmalar, ədatlar, bağlayıcılar, modal sözlər, nidalar, vokativ sözlər, təqlidi sözlər kimi köməkçi nitq hissələri aşağıdakı əsas qruplar üzrə sistemli şəkildə tədqiq olunur: Hər bir qrup ayrıca bölmədə həm semantik-qrammatik, həm də funksional baxımdan təhlil edilir. Müəllif qoşmaların cümlədə zərflik, tamamlıq və təyin funksiyalarında çıxış etməsini, ədatların məna gücləndirici və münasibət bildirən rolunu, bağlayıcıların isə yalnız sintaktik əlaqə yaratmaqla kifayətlənməyib, müəyyən məna münasibətlərini də ifadə etdiyini əsaslandırır. Xüsusilə modal sözlər və nidalarla bağlı irəli sürülən fikirlər müasir dilçilik baxımından aktualdır. Müəllif nidaların xüsusi nitq hissəsi kimi qəbul edilməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu, onların insan emosiyalarının stereotip ifadə vasitəsi kimi formalaşdığını inandırıcı arqumentlərlə göstərir. Monoqrafiyanın elmi yeniliyi ilk növbədə köməkçi nitq hissələrinin türk dilləri üzrə sistemli, tarixi-müqayisəli və funksional təhlilinin verilməsində özünü göstərir. Əsər yalnız nəzəri baxımdan deyil, tədris, leksikoqrafiya, tərcümə və dilin standartlaşdırılması baxımından da mühüm praktik əhəmiyyətə malikdir. Nəticə hissəsində müəllif haqlı olaraq vurğulayır ki, köməkçi nitq hissələrinin öyrənilməsi türk dilləri arasındakı oxşar və fərqli cəhətlərin, eləcə də bu dillərin inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Monoqrafiyanı oxuduqca müəllifin nə qədər geniş türkoloji biliyə malik olduğunun şahidi olursan. Dilbər Camali əsəri yazmamışdan öncə demək olar ki, bütün türk dillərindəki köməkçi nitq hissələrinin tədqiqi tarixini araşdırmış, eyni zamanda türk dillərində bu nitq hissələrinin fərqli cəhətlərin müqayisəli şəkildə öyrənmişdir. Əsərin məziyyətləri haqqında uzun-uzadı bəhs etmək olar. Mən əsərin müəllifi gənc tədqiqiatçı Dilbər Camali haqqında da bəhs etmək istərdim. Dilbər xanım Azərbaycanda gələcəyinə çox böyük bəslədiyimiz türkoloqlardan sayıla bilər. Ölkəmizdə barmaqla sayılacaq qədər az olan qədim türk dili mütəxəssislərindən biri də Dilbər Camalidir. Hələ tələbəlik illərindən qədim türk dillərini öyrənmiş Dilbər Camalinin tədqiqatları xüsusilə Orxon-Yenisey abidələrinin araşdırılması üzərində cəmlənmişdir. Bəhs olunan monoqrafiyasında da müəllif bəhs etdiyi hər bir köməkçi nitq hissəsinin qədim türk dilindəki işlənmə mövqeyini araşdırmışdır. Dilbər Vətən qızı Camalinin “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” monoqrafiyası müasir türkoloji elmdə mühüm boşluğu dolduran, elmi sanbalı və zəngin faktoloji bazası ilə seçilən fundamental tədqiqatdır. Əsər dilçi alimlər, türkologiya üzrə tədqiqatçılar, ali məktəblərin filologiya fakültələrinin tələbələri, magistrantlar və doktorantlar üçün etibarlı elmi mənbə olmaqla yanaşı, türk dillərinin qrammatik quruluşunun daha dərindən anlaşılmasına xidmət edir. Qətibə Çingiz qızı Mahmudova, Filologiya elmləri doktoru, dosent ELNARƏ NADİR QIZI ƏLİYEVA Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
“Türk Dillərində Söz Yaradıcılığına Yeni Yanaşma” Qətibə Mahmudova. “Söz yaradıcılığı (türk dillərinin materialları əsasında)” – Müasir türk dillərində söz yaradıcılığının elmi-nəzəri və koqnitiv əsasları Qətibə Mahmudovanın 2025-ci ildə “Elm və Təhsil” nəşriyyatında çap olunan “Söz yaradıcılığı (türk dillərinin materialları əsasında)” əsəri müasir türk dillərində söz yaradıcılığını sistemli və çoxsahəli şəkildə araşdıran fundamental elmi mənbədir. 284 səhifədən ibarət olan bu monoqrafiya həm nəzəri, həm tipoloji, həm də koqnitiv aspektlərdən söz yaradıcılığını tədqiq edir və türkoloji araşdırmalar üçün zəngin material təqdim edir. Kitabın elmi redaktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dos. Elnarə Əliyeva, baş redaktoru filologiya elmləri doktoru, dosent Aynel Məşədiyeva, rəyçiləri isə professor Şükrü Haluk Akalın, professor Rüfət Rüstəmov, professor Yadigar Əliyev və dosent Aygül Hacıyeva olmuşdur ki, bu da əsərin yüksək elmi səviyyəsini təsdiqləyir. Əsərin birinci bölməsində müəllif söz yaradıcılığının dilçilikdə mövqeyini, türk dillərində söz yaradıcılığının elmi-nəzəri əsaslarını və koqnitiv yanaşmalarını təqdim edir. Burada həmçinin müasir türk dillərində funksionallaşan şəkilçi morfemlərin təsnif prinsipləri elmi əsaslarla izah olunur. İkinci bölmə müasir türk dillərində söz yaradıcılığı üsullarına həsr olunub. Fonetik, leksik-semantik, sintaktik, kalka və reduplikasiya üsulları, həmçinin məhsuldar olmayan söz yaradıcılığı metodları geniş şəkildə təhlil edilir. Bu bölmə türk dillərinin söz quruluşundakı formal dəyişikliklərin, yeni sözlərin yaranma mexanizmlərinin və leksik innovasiyaların öyrənilməsi üçün zəmin yaradır. Kitabın üçüncü bölməsində morfoloji yol ilə söz yaradıcılığı və şəkilçi morfemlərin funksionallaşması məsələlərini əhatə edir. Burada omonimlik, sinonimlik, semantik diferensiallaşma və ad bildirən düzəltmə sözlər kimi problemlər sistemli şəkildə təhlil olunur. Müəllif morfemlərin türk dillərindəki rolu və söz yaradıcılığında funksional əhəmiyyətini nümunələrlə nümayiş etdirir. Əsərin ən əsas yeniliyi odur ki, Qətibə Mahmudova söz yaradıcılığını yalnız morfoloji və leksik yanaşma ilə məhdudlaşdırmayaraq, fonetik, sintaktik və leksik-semantik üsulları birləşdirir, həmçinin koqnitiv yanaşma tətbiq edərək sözlərin yaranma mexanizmlərini zehni və konseptual səviyyədə analiz edir. Bu, əvvəlki tədqiqatlarda yetərincə əhatə olunmamış sahələri əhatə edir və söz yaradıcılığının müasir türk dillərində sistemli şəkildə öyrənilməsinə imkan verir. Əsərin türkologiya üçün önəmi isə çoxşaxəlidir: əsər türk dilləri arasında müqayisəli tədqiqatlar üçün zəngin material təqdim edir, yeni sözlərin formalaşması və morfemlərin funksionallaşmasını izah edir, həm də tədris və praktik dilçilikdə tətbiq oluna biləcək əlverişli elmi baza yaradır. Bu baxımdan Qətibə Mahmudovanın əsəri müasir türk dillərində söz yaradıcılığı sahəsində fundamental tədqiqat, türkoloji araşdırmalar üçün etibarlı mənbə və tədris prosesləri üçün əyani vasitə kimi dəyərləndirilir.
Dilbər Vətən qızı Camali, AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin böyük elmi işçisi fil.ü.f.d.
Tanınmış şair, tədqiqatçı, araşdırmaçı-yazar Araz Yaquboğlunun yeni kitabı işıq üzü görüb. Məşhur Rəsullular nəslinin tarixindən bəhs edən kitabın ərsəyə gəlməsi prosesi barədə Araz Yaquboğlu belə deyir:
“Uzun illərdi üzərində işlədiyim, tədqiqatlar apararaq Rəsulluların tarixindən, dünənindən, bugünündən bəhs edən “Soyumuz, kökümüz, özümüz” adlı irihəcimli ensiklopedik bir kitabım “Elm və təhsil” nəşriyyatında çap olundu. Kitabda nəslimizin tarixi qəhrəmanları olan Məşədi Qasım və onun əmisi Hacı Balının hələ 1919-cu ildə Azərbaycan hökumətinin baş naziri adına vurduqları teleqramlar, xahişnamələr, ərizələr öz əksini tapmışdır. Bu tarixi sənədlər hətta 1918-1920-ci illərdə nəşr olunan “Azərbaycan” qəzetinin müxtəlif nömrələrində də çap olunmuşdur. Tarixin ən qanlı müharibəsi olan İkinci Dünya müharibəsinə nəslimizdən 15 nəfər səfərbər edilmişdir. Onlardan 6-sı müharibə zamanı həlak olmuş, 9-u isə veteran kimi doğulduqları vətənə qayıtmışlar. Sonrakı illərdə cəlb edildiyimiz Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsində də Rəsullunun gəncləri silaha sarılaraq erməni işğalçılarına qarşı mübarizə apardılar. Ümumilikdə 28 nəfər Qarabağ müharibəsinə getmiş onlardan 5-i şəhid olmuşdur. Nəslimizin ilk şəhidi Abbas Qasımov, kəndimizin ilk şəhidi isə Yasif Kərimov olmuşdur. Hal-hazırda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-leytenantı, müdafiə nazirinin müavini – Hərbi Hava Qüvvələrinin Komandanı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Namiq İslamzadə də bizim Rəsullular nəslindəndir. Rəsullular nəsli dəfələrlə doğulduqları kənddən deportasiya olunmuşdur. 1919-cu ildə 10 ailədən ibarət 47 nəfər, 1953-cü ildə 18 ailədən ibarət 88 nəfər, 1988-ci ildə isə 5 ailədən ibarət 32 nəfər deportasiya edilmişdir. Bütün bu sadaladıqlarım kitabda çox geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Kitabda ümumilikdə 200-ə qədər şəxs haqqında bioqrafik məlumat verilmiş, 250-dən çox fotoşəkil çap edilmişdir. O cümlədən bu şəxslərdən 1-i general, 9-u rəhbər işçi, 3-ü alim, 21-i müəllim, 8-i din xadimi, 2-si Qəhrəman ana, 7-si uzunömürlü, 43-ü müharibə iştirakçısı, 13-ü şair və 100-ə qədəri isə digər peşə sahibləridir. 408 səhifəlik kitabın əsas özəyini nəsil şəcərəsi təşkil edir. 75 səhifədən ibarət olan şəcərə təxminən 1838-ci ildən günümüzə qədər olan tarixi əhatə edir. İnanıram ki, bu istiqamətdə olan araşdırmalarımı davam etdirərək bu tarixdən öncəyə aid olan sənədləri də əldə edə biləcəm.”
“Yazarlar” olaraq, Araz Yaquboğlunu təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun!
