Fridrix Nitsşenin “Zərdüşt belə deyirdi” əsərindəki “tanrı öldü” (god is dead) ifadəsi onun ən məşhur ifadələrindən biridir və çox vaxt “tanrını öldür”(kill god) hərfi mənası ilə yanlış şərh olunmuşdur. Əslinə qalanda isə, Nitsşenin bu bəyanatı Qərb mədəniyyəti və əxlaqının fəlsəfi kəşfi, geniş mənada tənqididir. Filosofun “tanrı öldü” ifadəsi müasir dövrdə xristianların tanrıya inamının azalmasına və bu tənəzzülün Qərb mədəniyyətinə, habelə əxlaqına təsirinə işarə edir. Nitsşe, inancın azalmasının həyatın dəyərlərini və mənasını itirməsinə səbəb olduğunu görmüşdür ki, bu da onun müsbət qeyd etdiyi bir şey deyildi. Daha doğrusu, bunu fərdlər və cəmiyyət üçün əhəmiyyətli bir problem olaraq görürdü. “Tanrı öldü”nün “tanrını öldür” kimi anlaşılması, ənənəvi, dini əsaslı əxlaqi dəyərlərə və bəşəriyyətin ənənəvi dəyərlərin artıq hökmranlıq etmədiyi bir dünyada yeni dəyərlər yaratmaq ehtiyacına arxalanmağa son qoymaq üçün metaforik çağırış kimi qəbul edilə bilər. Nitsşe inanırdı ki, dinin tənəzzülü ilə insanlar ilahi hakimiyyətə güvənməkdənsə, öz dəyərlərini və həyat mənalarını yaratmaq üçün məsuliyyət daşımağa başlamalıdırlar. Nitsşenin fəlsəfəsi mürəkkəb, tanrı, əxlaq və cəmiyyət haqqında izahatları isə dərindir. Onun “tanrının ölümü” ilə bağlı fikirləri Qərb mədəniyyəti, əxlaqı və dini inancın olmadığı bir şəraitdə bəşəriyyətin üzləşdiyi çətinliklərlə bağlı geniş tənqidinin ayrılmaz hissəsi idi.
Türk aviasiya tarixinin qeyri-adi siması – Vecihi Hürkuşun ruhuna sayğı və ehtiramla.
Vecihi Hürkuş 6 yanvar 1896-cı ildə İstanbulda gömrük müfəttişi Faham bəyin ailəsində dünyaya göz açmışdır. Atası gənc yaşlarında vəfat etdiyindən kiçik Vecihini anası Zeliha xanım böyüdür. Tophanə Sənət Məktəbində təhsil alır..
Məktəbi bitirdikdən sonra könüllü olaraq Balkan savaşlarında iştirak edir. V. Hurkuş Birinci Dünya Müharibəsi dövründə döyüşlər zamanı Bağdad cəbhəsində yaralanır. Sağaldıqdan sonra İstanbula dönərək Yaşılköydəki Təyyarə Məktəbinə daxil olur. O, 1917-ci ildə təyyarəçi brövesi alaraq Aviasiya bölükləri tərkibində 7-ci Təyyarə bölüyündə çalışır. Qafqaz cəbhəsində ruslara qarşı könüllü hərakata qoşulan Vecihi Hurkuş uğurlu kəşfiyyat və bombardıman uçuşları keçirir , girdiyi hava savaşında rusların təyyarəsini vurur. Vecihi Hürkuş savaşda təyyarə vuran ilk türk təyyərəçisidir. Savaşda yaralanaraq ruslara əsir düşən Hürkuş Xəzər dənizinin Nargin adası qismindən (Böyük Zirə) Bakıyadək üzə bilir, sonra İran vasitəsi ilə Türkiyə sərhədlərini keçməyə nail olur.
O, 1918-ci ilin yay aylarında Yaşılköydə yerləşən 9-cu Hərbi Təyyarə bölüyündə vəzifəyə başlayır. Bu bölükdə çalışarkən qırıcı təyyarə layihəsini hazırlayan V. Hurkuşun bu layihəsi Mudros müqaviləsinin imzalanması ilə yarımçıq qalır. Könüllü olaraq Qurtuluş Savaşında iştirak edən V. Hürkuş xüsusilə İnönü və Sakarya savaşı müddətində mükəmməl kəşfiyyat və dəstək uçuşları keçirir. Uçuşlar zamanı bir yunan təyyarəsini endirir. O, Qurtuluş Savaşının ilk və son uçuşunu edən təyyarəçidir. Həmçinin İzmirin (Qaziəmir – Seydiköy) hava məkanını düşmən işğalından azad edən və nəzarətə alan şəxs olmuşdur. Bu hadisədən sonra V. Hurkuş qırmızı lentli “İstiqlal” medalı ilə təltif edilən, həmçinin Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən üç dəfə təqdirnamə verilən tək şəxsdir.
Savaşdan sonra İzmirdə yeni təyyarəçilər yetişdirməyə başlayır. Edirnəyə sıhvən enən bir yolçu təyyarəsini götürdüyünə görə vəzifələndirilir. Xidməti qarşılığında təyyarəyə “Vecihi” adı verildikdən sonra təyyarə emalı ilə məşğul olmaq qərarını verir. İzmir Seydiköy Hava məktəbində – bugünkü Qaziəmir Hava məktəbi komandanlığında təyyarə emalı layihəsinə başlayır. 1923-cü ildə qənimət olaraq yunanlardan ələ keçirilən mühərriklərdən yararlanaraq ilk türk təyyarəsini istehsal edir. 28 yanvar 1925-ci ildə “Vecihi K-VI” adlı təyyarəsi ilə ilk uçuşunu həyata keçirir. Ancaq təltif əvəzinə onu cəzalandırırlar. Vecihi Hürkuşun təltif gözləyərkən cəza almasının səbəbi Türkiyədə həmin dövrdə aviasiyadan anlayan və onu müdafiə edəcək mütəxəssislərin olmaması idi. Ona icazə verəcək qanun olmadığı üçün icazəsiz uçmuş və bu səbəbdən də cəza almışdır.
Bu hadisədən sonra hərbi aviasiyadan ayrılaraq mülkü təyyarələrin hazırlanması layihələrində çalışmalarına davam edir.
***
Vecihi Hürkuş təkcə türk aviasiya tarixinin deyil, bəlkə də dünya aviasiya tarixinin qeyri-adi simalarından biridir.
O, 1930-cu ildə Kadıköydə bir dülgər dükanını icarəyə götürərək 3 ay müddətində orada ilk türk mülki təyyarəsini, əslində isə ikinci təyyarəsi olan Vecihi XIV-ü inşa edir. İlk uçuşunu 27 sentyabr 1930-cu ildə Kadıköy Fikirtəpədə böyük izdiham və mətbuat qarşısında keçirir. Bu uçuşdan sonra “Vecihi XIV” təyyarəsi ilə əvvəlcə Yaşılköyə, sonra Ankaraya uçur. Uçuş sertifikatı üçün bakanlığa müraciət edir. 14 oktyabr 1930-cu ildə “Təyyarənin texniki vasitələrini təyin edəcək kimsə olmadığından lazımi vəsiqə verilməmişdir” cavabını aldıqdan sonra bakanlığın tələb etdiyi texniki baxış haqqında vəsiqəni almaq üçün təyyarəni sökərək icarəyə götürdüyü vaqonla Çexoslovakiyaya göndərir. Hürkuş 6 dekabr 1930-cu ildə Praqaya çatdığı zaman hələ təyyarəsi gəlməmişdi. Təyyarəyə aid texniki hesabat kimi rəsmi sənədi öncə çex dilinə tərcümə etdirir. Təyyarə gəldikdən sonra təyyarəni təkrar yığaraq, detalların hər cür texniki yoxlamaları keçirildikdən sonra uçuşu üçün icazəsi istənilir. Uçuş üçün təyyarənin yoxlamaları tamamlanır. V.Hürkuş 23 aprel 1931-ci ildə çexoslavakiyalı yetkililər tərəfindən düzənlənən bir tədbirdə şərəfləndirilərək uçuş uzni alır.
25 aprel 1931-ci ildə təyyarəsi ilə Çexoslovakiyadan uçaraq 5 may 1931-ci ildə Türkiyəyə çatır.
***
Vecihi Hürkuş 1931-ci ildə Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən TTC-nin ( Türk Təyyarə Cəmiyyəti) yaranmasından sonra qurum adına ilk Türkiyə turu keçirir. Birinci tur (2 sentyabr 1931): Qızılcahamam, Bolu, Zonquldak, Cide, Sinop, Samsun, Trabzon, Rizə, Gümüşxana, Bayburt, Suşəhri, Sivas, Şarqışla, Ağdağmədəni, Sunqurlu, Qalacıq, Ankara turu idi. İkinci tur (9 noyabr 1931): Ankara, Gölbaşı, Bağla, Şərəfliqoçhisar, Ağsaray, Konya, Bəyşəhər, Seydişəhər, Alanya, Manavqat, Antalya, Fəthiyə, Köycəğiz, Muğla, Göytəpə, Qala, Tavas, Qaracasu, Babadağ, Dənizli, Çal, Qarahallı, Ulubəy, Uşak, Kütahya, Əskişəhər, Çuxurhisar, İnönü, Bozüyük, Qaraköy, Söyüd, Adabazarı, İzmit və Istanbulda keçirilir.
***
1932-ci ildə Vecihi Hurkuş Mülki Təyyarə Məktəbi adlı ilk Türk Mülki Aviasiya məktəbini yaradır. Məktəbdə ilk türk qadın pilot Bədriyə Göymən ilə birlikdə 12 təyyarəçi hazırlayır. Vecihi Hürkuş Qalamış-Kadıköydə ilk mülki təyyarə Vecihi XIV, ilk təlim və idman təyyarəsi, Vecihi XV, 160 at güclü Mersedes təyyarə mühərrikli və dəniz xizəyi olan Vecihi SK-X-i hazırlamışdır.
Nuru Dəmirağ adlı şəxsin maliyyələşdirməsi hesabına 1933-cü ildə Vecihi Hürkuş tərəfindən Vecihi XVI təyyarəsi hazırlanmışdır. Vecihi bəy çətin şəraitdə dərs keçərkən bəzi qurumların, TEKEL idarəsinin və İş Bankının reklamlarını təşkil etmiş, bəzi vətənsevər qurumların köməyindən yararlanmışdır. Lakin bir müddət sonra maddi çətinliklər səbəbindən təyyarə məktəbi bağlanmışdır.
1937 -ci ildə M.K.Atatürkün göstərişi ilə Türk Hava Qurumu V. Hurkuşu mühəndislik təhsili almaq üçün Almaniyaya göndərir. 1939-cu ildə məzun olaraq geri dönən Hurkuşa 2 il ərzində təyyarə mühəndisi ola bilməsinin imkansızlığı səbəbindən fəaliyyət göstərməsinə icazə verilmir.
V. Hurkuş 1954-cü ildə ilk mülkü hava yolu şirkəti olan Hürkuş Hava yollarını qurur. Fəqət təyyarələrinin uçuşlarına düzənlənən ardıcıl bürokratik maneələr səbəbindən , uçuşlarının gərəksiz yerə ibtal edilməsindən fəaliyyətini davam etdirə bilmədi.
Türk aviasiya tarixinin ən önəmli simalarından olan Vecihi Hürkuş həyatının son illərini maddi ehtiyac və ağır sıxıntı içində yaşadı. O, 16 iyul 1969-cu ildə beyin qanaması səbəbindən Gülhanə Hərbi Tibb Akademiyasında vəfat etmişdir. Allah rəhmət eləsin. Amin.
Adam belə şeyləri yazmağa utansa da, əslində, utanmalı heç nə yoxdur. Hərdən, lap elə ildə bir dəfə ad günündə özümüzü tərifləsək, dünya dağılmaz ki. Nə qədər siz tərifləyəcəksiniz, bu işi bir az da özümüz görüb yükünüzü azaldaq da. İndiyədək tanınmaq üçün heç nəyə can atmadım. Mükafat uğrunda əqidəmi dəyişib yaltaqlanmadım. Kimlərinsə yanında yer tutmağa görə xəbərçilik etməmişəm. Necə varamsa, o cür olmuşam. Ürəyimdən nə cür gəldisə, elə davrandım. Səhvimi ortalıqda buraxan deyiləm, etmişəmsə cəzasını da çəkməyə hazıram. Amma çalışıram həmişə haqlı olum. Kiməsə ədalətsizlik edib xəcalət çəkməyim, ağırlığını qaldıra bilmərəm. Diqqət çəkmək, sevilmək üçün yerimdən tərpənib bircə jest də göstərmədim. Bəzən “soyuq”, bəzən “zəhmlisən” deyən də oldu, amma ən çox da belə deyənlərlə mehriban olub dostlaşdıq. Vəzifəm, qılığım olmadan çox istədilər. Səbəbi sadədir – dürüst, ədalətli, təmkinli, ən əsas da təmənnasız oldum. Amma… istəklərim qapının arxasında qaldı, açsam keçə bilərəm. Açmaqsa mümkün deyil, cəftəsi tikanlıdır. Öz mühitimdə yaşamıram, dayazdüşüncəli, məişət təfəkkürlü cılız, paxıl, şöhrətpərəst yaltaqların arasında mənəvi yorğunluqla günləri ötürürəm. Saxtakarların içində bir üzlə yaşadıqca adamı quzğun kimi dimdikləyirlər. Onlar kimi olmadığım üçün çoxuna mane oluram. Boş söhbətlərə qoşulmadığım üçün hikkədən məni didmək istəyirlər. Rəftarları – “Əvvəl-axır bizi kimi olacaqsan, ya yox?” sualı kimi çıxır. Hamı hər şeyin özünə faydalı tərəfindən yanaşır. Sənə edilən pisliklər özünə edilənədək sakit durur, sənə də bunu tövsiyə edir. Adamların əsl üzü özünün xətrinə dəyilən məqamda ortaya çıxır. Ağıl öyrətməyi sevən ağılsızlar qərəzlə incikliyi ayıra bilmirlər. Ədəbi mühitdə baş verənləri məndən yaxşı bilirsiniz. Sizin məlumatınız daha çoxdur. Şəxsi münasibətlərə, tapşırılmalara görə mükafat vermək, yaltaqlıqla bir-birini tərifləmək, yaradıcılığı pula satmaq, pulla yaradıcılıq “yaratmaq”, eyni qayda ilə yazdıqları haqqında tərif yazdırmaq dəb halındadır. Uzun-uzadı məqalə oxuyursan, görürsən fikirlərin bir-birinə calanması üçün müəllif itin zülmünü çəkib, anlayırsan ki, nəyinsə xatirinə yazılıb. Tədbirlərdə, mətbuatda tərif, statuslarda saysız-hesabsız “layk” şəxsin sahib olduğu üstünlüklərə görədir. Bu cür vəziyyət dözülməz həddə çatıb. Bəzən adam qıcıqlanır. (Saf, əqidəli insanlar bu cür şeylərdən yorulublar) Bunu da məndən yaxşı bilirsiniz ki, sadaladığım xoşagəlməz halların heç biri mənə aid deyil. Nə mən kiməsə yaltaqlanıram, nə də kimsə mənə yaltaqlanır. Mənim yaltaqlanmamağımın səbəbi gözütoxluğum, əqidəli olmağım, mənə yaltaqlanmamağın səbəbi isə vəzifəmin olmamağı, kiminsə “amanatlamamağı”dır. Yəni tam sərbəst, müstəqil şəkildə yazıram. Burayadək yazdıqlarım burdan sonra yazacaqlarıma girişdir. Yazdığımı oxuyub qiymətləndirənlər, özümü tərifləyənlər var ha, ölkəmizin ən gözəl, saf adamlarıdır. Mənə diqqət göstərdikləri üçün bu fikirdə deyiləm. İnsanların həris olduqları vəzifəmin, pulumun və yaltaqlanmağa təhrik edən digər gözqamaşdırıcı heç nəyimin olmamağına baxmayaraq mənə dəyər verməkləri bunu göstərir. Bu qarışıq zamanda, hamının “insanlar korlanıb, yaxşıya dəyər verən yoxdur” dediyi məqamda onlar sübut edirlər ki, korlanmayanlar da var, təmənnasız yaşayanlar da. İndi yanımda olan dostlar, oxucular nə pula, nə də şöhrətə, vəzifəyə aldananlardır. Elə olsaydı, mənim yanımda yox, tanıdıqları “mötəbərlərin” ətrafında fırlanardılar. Görün ki həqiqətən təmiz insanlardılar. Özümü tərifləməyimi də başıma qaxmayın. Pul verib haqqımda kiməsə tərif yazdırmıram ki. Kimdənsə haqqımda xoş söz deməsini də xahiş etmirəm. İncidiyim, yaxud şad olduğum məqamlardan yazıb dostlarımla bölüşürəm. Nə vaxtsa (Allah eləməsin) vəzifəm olsa, indi mənə diqqət göstərənlərin hamısını başımda gəzdirəcəm.
Etüd Qürüb hər axşamçağı olduğundan daha kədərli görünürdü indi. Fikrindən keçdi ki, zəhləsi getsin günəşin batması səhnəsindən. Qan rənginə boyanmış buludların ağlamamış gözləri qıpqırmızı olduğunu ürək ağrısı ilə içindən keçirdi. Əgər ona əziz olan dodaqlar nə vaxtsa pıçıldamasaydı ki, qürubu sevirəm, indi seyrinə daldığı mənzərəyə nifrət edərdi. Kiçik meşənin tala hissəsinə təzəcə yaşıl don geyinmiş palıd ağacları əcayib və uzun kölgələrini salırdı. Günəş batmağa can atdıqca kölgələr zəif mehdən səndələyə-səndələyə elə hey boy atıb uzanırdı. Dodağının altından mızılıtıya bənzər istehza bu eybəcər kölgələrdən də acığı gəlməyə haqqım yox dedizdirdi ona. Bilmirdi hardan gəlib ağlına bir dəfə demişdi ki, kölgə sözündən xoşu gəlir. Düşüncəsinin lap dərinliyindən bir fikir cücərdi. Bu ağacların kölgəsini beləcə yırğalayıb bir-birinin üstə çıxaran meh deyil. Kölgələrin bir az kefi kökdü. Yüngül sərxoşluqları var deyə bir-birlərini itələyirlər. Bağışladım onların şıltaqlığını deyib, acıqlanmaqdan vaz keçdi. Quşların səsisi də küsküncə notlara köklənmişdi. Ona elə gəldi ki, hər gün minlərlə dəfə nəqarət üstə dünyanın ən şirin adını daha şux səslə oxumurlar. Köklənib sehgaha elə qəmli ahda əziz adı təkrar-təkrar zümzümə edirlər. Hirslənə bilmirdi ki, cəhcəhlərə necə vurğun olduğu əzizinin xoşladığı səslərə xəyanət etmiş olar. Gücü özünə çatırdı. Bircə özümdən küsməyimə haqqım var. Dünyada nə varsa, günəş, ay, ulduzlar, kölgələr, quşların cəhcəhi, yağışın səsi, şimşəklər, guruldayıb toqquşan buludlar, yarpaqların pıçıltısı, ağacdələnlər, şər qarışdıqca domuşub üşüyən çiçəklər, həşəratların səsi, uzun və yöntəmsiz gövdələrini zərifcə çəmənliyin üstə sərələmiş kölgələr, yaşıllıqların içindən boylanan üstü kirəmitli evin hüzur dolu məğrurluğu, hətta bir az aralıda göldə ağız-ağıza verib yeknəsəq orkestr ifasını xatırladan qurbağaların xoru onu ovundurmur, ancaq küsüb də uzaqlaşmaq istəmirdi. Bütün gördükləri, fikrindən keçənlər ona dünyasının səcdəgahı olan ilahi varlığın sevdiyi, xoşladığı idi. Necə küsüb üz çevrə bilərdi onlardan. Hər kəsə, təbətin hər canlısına, hər koluna, çiçəyinə sevgisi olan sevgisinin sevgisi vardı. Bəlkə də elə dünyada onun xoşlamadığı canlı ya cansız ancaq mənəm fikiri keçdi ağlından. Qoy onda elə ancaq özümdən küsüm, özümə lap nifrət edim. Onda inciməz. Axırıncı sözünün qulaqlarında əks-səda verən məyusuluğu elə qulaqlarını batırırdı. Azacıq anlaşılmazlıqdan küsüb, incik düşən qəlbinin günəşi bir göz qırpımında nur şəfəqlərini zülmət qaranlıq niqabına bürümüş, bütün vicudu yoxa çıxmış nur hərarətinə həsrətlə buz bağlamışdı. Məni daha çox istəmirsən? Sözünü bitirməmiş, aldığı yox cavabının amansızlığında bütün dünyanın kədərini büsbütün özünə çəkib, məyus-məyus dunyanın içində dünyasızlığa, heçliyə, qəmin dalğa-dalğa üstündən keçdiyi bir dərinliyə yuvarlanmışdı. Əlindəki telefona da hirslənə bilmirdi. Axı burdan o hər gün bütün yaranışın ən mübarək, ən məlahətli səsi olan onun səsini eşitmişdi. Hələ qarşıda bir ömrə bərabər upuzun, qapqara gecə dururdu. Gecənin zülmətinə, sakitliyinə və uzandıqca uzanan tərsliyinə də ağız büzə bilməzdi. Axı o gecənin qulaq batıran sakitliyinə vurğundu deyə gecəyə də asi düşə bilməyəcəyini yəqin bilirdi. Günahkar da özüməm, elə hirsinini tökəcək ünvan da özüməm, küsəcək tək bir can varsa o da yenə özüməm fikirininin üstə qalıb evə döndü. Bağçaya çatanda yasəmənlərin ətrinə biganə qala bilmədi. Heç dünən belə deyildilər. İstədi əli ilə sığal çəksin salxımlara. Nə fikirləşdisə əlini tez də geri çəkdi. Əl vurmayım, yasəmənlərin ruhu inciyər deyib öz-özünə pıçıldadı. Necə göndərim, nencə…. Yox ee acıqlı olub deyib də, ya da zarafat edib. Ürəkdən ha deməyib ki. Yox bir, səni daha çox istəmirəm. Yasəmənlərdən qucağı tutan qədər üzdü. Heç ikicə addım atmamış qəfil uğultu ilə elə bir külək qopdu ki, bütün vicudu titrədi. Burulğan kimi başının üstə oynayan külək qucağındakı yasəmənləri göyə sovurdu. Bir göz qırpımında gözdən itən məhculuqda yasəmənlər yoxa çıxdı. Elə bil qara yel onları ətirləri ilə bərəbər harasa aparmaq üçün peyda olmuşdu. Külək qəfil əsdiyi kimi, qəfil də kəsdi.
Dünyanın kədəri çökmüş üzünü anidən təbəssüm bürüdü. Onun ki, küləkdən zəhləsi gedir. Ən xoşlamadığı külək belə ona çatmayacaq yasəmənləri vurub əlimdən aldı deyə öz-özünə pıçıldadı. Hətta zəhləsi gedən rüzgarlar belə ona səmt ətir aparır. Heç vaxt qarşılıq görməyəcək külək belə inad edirsə mən niyə….
Qucağında tutduğu yasəmən dəstəsini sinəsinə elə sıxmışdı sanki qorxurdu kimsə onu əlindən alacaq. Üz tutduğu ünvana necə çatacağının fərqinə varmadan gecənin qaranlığına qarışıb gedirdi. Bilirdi ki, çatacağı yerdə onu dan şəfəqləri qarşılayacaq.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü tanınmış şair Təvəkkül GORUSLUnun “Damcı izi…” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb. Sözə dəyər verən Şakir Həsənovun maliyyə dəstəyilə “Adiloğlu” nəşriyyatında ərsəyə gəlmiş kitabın naşiri Zaur Qafarzadə, redaktoru isə Zaur Ustacdır.
Kitaba ön sözü Əli Kərim adına Sumqayıt şəhər Poeziya Evinin direktoru görkəmli şair İBRAHİM İLYASLI yazıb.
Dəyərli şeirsevər oxucularımız kitabı Bakı şəhərində 28 may metrosunun yaxınlığında yerləşən KİTABEVİM.AZ kitab evindən əldə edə bilərlər.
YAZARLAR olaraq, TƏVƏKKÜL müəllimi KİTAB və MÜƏLLİF günündə belə gözəl nailiyyət münasibətilə təbrik edir, yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!! Uğurlarınız bol olsun, TƏVƏKKÜL müəllim!
Bir müdrikdən soruşurlar ki, : “Dünyada ən çox kimi sevirsən?” O söyləyir ki, dərzimi sevirəm. Maraqlıdır deyilmi? İndi mənanı açaqmı? Dərzinin yanına nə vaxt getsək, ölçümüzü alıb, bədənimizə uyğun olanı tikəcək. Digər insanlar isə haqqımızda olan təəssüratlarını ölənəcən dəyişmirlər. Axı insan dəyişə bilər, niyə bunu anlamırlar ki… Bir söz bir qərarı, bir hiss həyatı, bir insan insanın özünü dəyişə bilər. Bu cümləni nə vaxtsa, oxuduğumu xatırladım. Yaxşı, razılaşdıq ki, dəyişə bilər. Bəs dəyişməyən insanlar varmı? “Qozbeli qəbir düzəldər” atalar sözünü xatırlatsın. Əlbəttə, var və olacaqdır da. Hər kəs eyni xarakterə malik deyil ki. Nə edək belə insanlarla? Həyat insanlara neçə dəfə anlatsın ki, dəyər verərkən elə dəyər verin ki, sonunda dəyərsiz olduqda şam kimi sapına lənət oxumayasınız. Kibritin nə günahı var ki.. Körpə neçə dəfə yıxılır, amma sonunda yeriməyi öyrənir. Amma biz böyüklər neçə dəfə içdən yıxılsaq da, dost-düşməni tanımırıq ki, tanımırıq. Ağaca dəyən balta neçə dəfə vurulduqdan sonra kötük aşır. İnsan da belədir özü onu dəyərsiz edənə şans verir ki, gəl, buyur…İllər dərs verir, biz isə həyat dərsindən sinifdə qalırıq. Ayılanda isə saçımız, saqqalımız ağ olur. Bəzilərimiz üçün bu bəyazlıqda heç nəyi anlatmır. Elə necə var idik, elə də qalırıq. İllər keçir, biz isə həyat dərsindən kəsilib aşağı siniflərdə qalırıq. Albert Eynşteynin bir fikri yadıma düşdü:” Uğurlu insan olmaqdansa, dəyərli insan olmağa çalışmaq lazımdır”. Həqiqətən, bizə verilən dəyəri dəyərləndirək. Çünki hər adam hər adama dəyər vermir. Dəyərsiz olduğumuzu anladığımız zaman bilək ki, qarşımızdakı özünü mükəmməl sayır, bəli mükəmməl. O zaman “o mükəmməli” tənha buraxmaq lazımdır. Çünki o özü dəyərlə dəyərsizin nə olduğunu anlayıb peşman olacaq. Çox təəssüf ki, bu zaman ” daldan atılan daş topuğa dəyəcək”. Qanqal harada olsa, qanqaldır, nə fərqi məkanın. Ovçunun vurduğu ovun çırpıntısana məyus baxmağı heç nəyi dəyişmir. O ov artıq məhv olmuşdur. Əvvəlcədən düşünmək lazım idi. Zəhər ilanın həyatının bir parçasıdır, amma ilana toxunanın ölümüdür axı…Dəniz dəniz canlılarının həyatıdır, üzə bilməyən insanların məzarıdır axı… Allahın yaratdığı möhtəşəm və heyrətamiz varlıqdır İnsan,niyə qəlbləri qıraq ki, niyə dəyərsiz edək axı. Uca Rəbbim qəlbləri sevərək yaratmışdır. Qəlb ətdəndir, amma ən tez qırılandır. Qırmayaq qəlbləri ahı ağırdır. Əksinə, şad edək, özümüz də sevinək və rahatlıq tapaq. Allah insanlığın dərdinə şərik olanlara səbir verib, gücləndirsin! AMİN!
Bu haqda nə Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətində, nə də şəxs adlarına dair tədqiqat əsərlərində məlumata rast gəldim.
Ad “suan” və “verdi” sözlərindən yaranıb. “Verdi” sözü ilə işlənən adların önündə gələn sözlər adətən mistik və dini etiqadlarla bağlı olur.
Güney Azərbaycandan olan bir dostum yazıb ki, İranda çap olunmuş “Skiflər mifi” adlı bir məqalədə müəllif “suan” adını saqaların “Günəş tanrısı” kimi qeyd edib. Bu fakta inansaq, deyə bilərik ki, Suanverdi adı tanrıçılıqla bağlıdır. Adın tərkibindəki “verdi” sözü də bu fikri qüvvətləndirir. Bizdə bu gün də həmin qəliblə düzələn adlar mövcuddur:
Tarverdi — əslində “tar” “Əkinçilik tanrısı”nın adıdır. “Tarla” sözü də “tar”dan yaranmışdır. Tanrıverdi, Allahverdi, İmamverdi, Xudaverdi və b. adlar da bu qəlib əsasında yaranmışdır. Bu, Suanverdi adının kökəni haqda ilkin mülahizəmdir.
Adın kökənli haqda ikinci fikir də maraq doğurur.
Suan adı döyüşkən türk tayfasının adı ilə də bağlı ola bilər. Bəzi tədqiqatçılar suanları alpan tayfasının bir qolu hesab edirlər. Suanların öz tamğası var idi. Həmin tamğanı aşağıda vermişəm. “At qamçısı” anlamı daşıyırdı. Onlar da “batır” (bahadır, igid) ləqəbli bir türk boyu olmuşdur. “Baysuan!” (“varlı suanlar!”) deyib hücuma keçərdilər.
Suanların izlərini Orta Asiyada axtarmaq lazımdır. Suanlar haqda çox danışmaq olar. Tədqiqatçılar onların üç qola ayrıldığını yazıblar.
Ola bilər ki, Suanverdi adındakı “suan” elə sözügedən türk boyunun adı ilə bağlıdır.
