Mustafa İsmet İnönü və Mustafa Kamal Atatürk
Kurtuluş Savaşı’ının değerli Genelkurmay Başkanı, Batı Cephesi Komutanı, 1. Başbakan, 2. Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü ve Mustafa Kamal Atatürk. “Namuslular da en az namussuzlar kadar cesur olmalı” – İsmet İnönü
Mahirə Nağıqızının “Salam olsun” adlı şeirlər kitabı toplusu, əsasən, Vətən sevgisi, milli kimlik və şəhidlik mövzularını əhatə edir. Kitabın semantik-struktur, semiotik, qeyri-səlis məntiq və sinergetik təhlil aşağıdakı plan üzrə aparacağıq:
Semantik-struktur təhlil: Mətnin əsas semantik nüvələri. Strukturdakı poetik elementlərin dinamikası. Semantik dominantlar və periferik obrazlar. Kitabın əsas semantik nüvəsi Vətən sevgisi və milli kimlikdir. Şeirlərdə tez-tez təkrar olunan “salam olsun” ifadəsi, həm bir salamlaşma, həm də bir dua və ya xatirə kimi funksionaldır. Bu ifadə vasitəsilə şairə, tarix yaradanlara, şəhidlərə və Vətən üçün fədakarlıq edənlərə müraciət edir. Ümumiyyətlə, Mahirə Nağıqızının poeziyasının poetik semantikasında əsas ana xətt “Vətən sevgisi”dir. Məsələn, “Qarabağ vətəndir” şeirində “dağlar səssiz danışır” misrası simvolik anlam daşıyır. Bu, həm topoqrafik obraz, həm də tarixi yaddaş kodudur. Şairin strukturu klassik üçlükdə qurulur: vətənin keçmişi, mübarizə anı və zəfər sonrası mərhələ. Misal: “Qanla yazılıb torpağın taleyi…” – burada “qan” sözü həm metafora, həm də semantik yük daşıyır; torpağa can verənlər simvolizə olunur.
Semiotik analiz: Simvol və kodların funksiyası. Mədəni və intertekstual işarə sistemləri. Metaforik qatların açılması. Kitabda istifadə olunan simvollar arasında “al bayraq”, “kəfən”, “qan” və “Şuşa” kimi ifadələr önə çıxır. Bu simvollar, Azərbaycanın müstəqilliyi, şəhidlik və milli qürur kimi anlayışları təmsil edir. Məsələn, “Dalğalandı Şuşada al bayrağımız” misrası, Qarabağın azadlığı və milli qürurun simvoludur. Mahirə Nağıqızının poetikasında tez-tez rast gəlinən simvollar: Torpaq – müqəddəslik, vətənin fiziki varlığı; Qarabağ – milli kimliyin kodlaşdırıldığı semantik mərkəz; Bayraq, səma, dağlar – dövlətçilik və əzəmət simvollarıdır. Misal: “Bayrağımda şəhidin nəfəsi var” – bayraq burada təkcə simvol deyil, canlı bir varlıq kimi təqdim olunur. Nəfəs – ruhani elementdir.
Qeyri-səlis məntiq üzrə təhlil: Məlumatların qeyri-deterministik axını. Parçalanmış mənalar və ziddiyyətli obrazlar. Poetikanın qeyri-səlis situasiyalarda doğurduğu yeni anlamlar. Şeirlərdə bəzən konkret və abstrakt anlayışlar arasında keçidlər müşahidə olunur. Məsələn, “Ələm idi, qüssə idi hər çağımız” misrası, keçmişin kədərini ifadə edir, lakin dərhal sonra “Otuz ildən sonra güldü növrağımız” misrası ilə gələcəyə ümid verilir. Bu, qeyri-səlis məntiqin poetik təzahürüdür. Nağıqızının şeirlərində qeyri-səlis məntiq əsasən emosional və intuitiv keçidlərdə müşahidə olunur. Yəni, klassik səbəb-nəticə məntiqindən çox, duyğu axınına əsaslanan bir struktur yaradılıb. Misal: “Göz yaşı göl oldu, içində Şuşa var…” – Şuşa adlı konkret coğrafi məkan emosional kontekstdə təsvir olunur; burada məntiq hissə əsaslanır, yoxsa faktlara?
Sinergetik təhlil: Kitabın strukturu, xaosdan nizama doğru bir keçidi əks etdirir. Əvvəlki şeirlərdə kədər və itki hissləri ön planda olsa da, sonrakı şeirlərdə qələbə və ümid motivləri güclənir. Bu, sinergetik yanaşmada sistemin özünü təşkil etməsi və yenidən qurulması kimi qiymətləndirilə bilər. Nağıqızının şeirlərində sinergetik model aşağıdakı şəkildə müşahidə olunur: Xaos → Kosmos poetik trayektoriyası. Bifurkasiya nöqtələri (qəfil dönüş anları). Şeirin enerjisi və özünü-təşkil modeli. Xaos mərhələsi: müharibə, həsrət, itki. Orta zona: şəhidlik, müqavimət. Sinerji (nizam): Qələbə, vətənə dönüş, dirçəliş. Misal: “44 günün hər gecəsi min illik dua idi…” – zamanın sıxılması və enerjinin toplanması burada sinergetik qığılcım yaradır.
Nəticə etibarı ilə Mahirə Nağıqızının “Salam olsun” kitabı yalnız poetik mətnlər toplusu deyil, həm də kollektiv yaddaşın və milli kimliyin poeziyada yenidən kodlaşdırılmasıdır. Buradakı şeirləri təhlil edərkən biz təkcə bir müəllifin poetik aləmini yox, həm də bütöv bir xalqın taleyini, ağrısını və ümidini oxuyuruq.
“SALAM OLSUN” (EYNİ ADLI ÜÇ ŞEİR) əsərləri Mahirə Nağıqızının poetikasında “salam”ın semantik, semiotik, qeyri-səlis məntiq və sinergetik çalarlarını konkretləşdirən parlaq nümunələrdir. Aşağıda həmin şeirlərin hər birinin sinergetik və semiotik təhlilini verək.
“Salam olsun” (I) – Tarixi-millilik və kosmik harmoniya arasında: Şeir milli yaddaşın poetik rekonstruksiyasıdır. Dördüncü misra hər bənddə motivin kulminasiyasını təmin edir – salam həm bir çağırış, həm dua, həm də müqəddəsləşdirmə aktıdır. Bəndlərin strukturunda keçmiş–bu gün–davamlılıq semantik xətti qurulur. Semiotik kodlar və simvollar: Bayraq, qılınc, qələm – dövlətin və mənəvi müqavimətin simvollarıdır. Altaylar, Göytürklər, Mövlana, Yunus – həm mədəni yaddaşın, həm də türk kimliyinin ikonik markerləridir. Qəhrəman, şəhid, qazi – sinergetik sistemdə “qurbanlıq” və “qoruyucu enerji” daşıyıcılarıdır. Qeyri-səlis məntiqin tətbiqi: Burada “salam” həm konkret ünvana (şəhid, bayraq, torpaq), həm də abstrakt anlayışlara (zaman, haqq-ədalət, elm-sənət) yönəlir. Bu da qeyri-səlis məntiqin tipik göstəricisidir – yəni sərhədlər bulanıqdır, çoxqatlı mənalandırma vardır. Sinergetik model: Şeir sinergetik sistemdə tarazlıq–pozulma–bərpa dövriyyəsinə əsaslanır: Kosmos: Türk kimliyi, haqq-ədalət, bayraq. Xaos: Müharibələr, qurbanlar, şəhidlər. Kosmosun bərpası: Millət ayaqdadır, davamlılıq təmin olunur, salam enerjisi sonda yenidən harmoniya gətirir.
“Salam Olsun” (II versiya) – Tarixi yaddaş və lider kultunun poetik sintezi. Semantik-struktur təhlil: Bu versiyada tarixə münasibət daha şəxsiləşmişdir – tarixi yaradanlar, Ərdoğan, İlham, şəhidlər konkret olaraq vurğulanır. Bəndlərdə təqdir, yaddaş və ümid kodları iç-içə keçir. Semiotik kodlar: Sər doğan – güc və intuisiya simvoludur. Bayraq, qan, şəhid – vətən uğrunda müqəddəsliyə çevrilmiş obrazlardır. Ərdoğan və İlham – həm siyasi lider, həm də “xalqın iradəsinin simvolik daşıyıcısı” kimi verilir. Qeyri-səlis məntiq: Qan, zaman, tarix, lider – hamısı eyni poetik müstəvidə yerləşdirilir. Məsələn, “qanınız əynimizdə qalacaq” misrası həm məcazi, həm real qatlarda oxunur. Sinergetik baxış: Bu şeir “qələbə sonrası kollektiv transformasiya” mərhələsini təqdim edir: Xaos: İşğal, otuz illik kədər. Bifurkasiya: Qarabağ savaşında dönüş anı. Yeni kosmos: Bayrağın Şuşada dalğalanması – sistemin özünü təşkil etməsinin təzahürü. “Salam” – Emosional-kollektiv poetik enerji sahəsi. Semantik-struktur təhlil: Bu şeirdə “salam” daha çox emosional rezonans doğuran simvola çevrilir. Hər bənddə refren kimi təkrarlanan “Salam, Qarabağım, salam” misrası həm şeiri ritmik cəhətdən qurur, həm də ünvanlı poetik rezonansı gücləndirir. Simvolik kodlar: Xarı bülbül, Kəlbəcər, Cıdır düzü, fərman, İlham – hər biri konkret məna daşıyır, lakin eyni zamanda ümumiləşdirilmiş poetik simvoldur. Sinəsində ümman çağlayan şairə – poetik subyektin iç dünyası ilə Qarabağ obrazı arasındakı energetik keçid nöqtəsidir. Qeyri-səlis məntiq: Şairə həm danışan, həm yaşayan, həm də xalqın özüdür. Bu qeyri-səlis identifikasiya prosesi sinergetik strukturu dəstəkləyir. Qarabağ həm itirilmiş, həm qazanılmış, həm də hələ də arzulanan bir obraz kimi təsvir olunur. Sinergetik transformasiya: Burada daha çox poetik rezonans effekti ilə çalışan sinergetik model mövcuddur: Enerji yığımı: Salamlarla doğma torpağa yönələn enerji yığılır. Bifurkasiya nöqtəsi: Vətən sevgisinin partlayış anı – “Qayasında xına qanım” misrası ilə təcəssüm olunur. Sabitlik: Sonda dinclik və harmoniya yaranır – “Dinər saza həsrət dağlar…”
Beləliklə, “Salam olsun” (I) şeirinin semantik məzmunu: Bu şeirdə əsas məzmun tarixi yaddaş və milli kimlik üzərində qurulub. Türk xalqlarının minillik sınaqlar qarşısında dirənişi, milli yaddaşın zaman içində necə qorunub saxlandığı ön plana çıxarılır. Semiotik simvollar: Bayraq – milli kimlik və suverenliyin simvoludur. Altay – türklüyün başlanğıc mərkəzi, mifoloji və etnogenez baxımından başlanğıc kodudur. Mövlana, Yunus Emrə – İrfan və mənəviyyatın poetik nişanələri. Şəhid – fədakarlığın, müqəddəsliyin və ölümün anlamını aşan bir simvol. Sinergetik fazalar: Xaos: Müharibələr, qarışıqlıq, qurbanlarla dolu keçmiş. Bifurkasiya: Milli oyanış, tarixin doğru istiqamətə yönəlməsi. Kosmos: Sabitlik və milli həmrəylik durumuna keçid. Qeyri-səlis məntiq: “Salam” sözü burada yalnız adi bir salamlama aktı deyil – duadan, anddan, təqdisdən, vətən sevgisinə qədər uzanan çoxqatlı mənalandırmaya açılır. Yəni “salam” həm emosional, həm fəlsəfi, həm də milli bir kod kimi işlədilir.
“Salam olsun” (II) şeirinin semantik məzmunu: Burada vurğular lider kultu və tarixi dirçəliş üzərində qurulur. Tarix yaradan şəxsiyyətlər və onların simasında millətin qurtuluş epoxası təqdim olunur.
Semiotik simvolları: Ərdoğan və İlham – lider obrazları olaraq, türk birliyinin, siyasi iradənin və qələbənin daşıyıcıları kimi çıxış edirlər. Qan və bayraq – həm şəhidliyin, həm də dövlətin yenidən doğuluşunun nişanələri kimi şeirdə dominant simvollardır. Sinergetik fazaları: Şəhidlər: Qurban mərhələsi – xaotik enerji. Liderlik: Bifurkasiya nöqtəsi – xalqın taleyi üçün yönverici məqam. Zəfər: Kosmos – qələbənin strukturlaşması. Qeyri-səlis məntiq: Ünvanlanma forması həm konkret (Ərdoğan, İlham), həm də abstrakt (tarix, şəhidlər, millət) kimliklərə yönəlir. Burada qeyri-səlislik ünvanlanmanın çoxqatlı və dəyişkən xarakterindən irəli gəlir.
Salam” (III) şeirinin semantik məzmunu: Bu şeirin mərkəzində torpaq sevgisi və emosional rezonans dayanır. Qarabağa qayıdış, Vətənə duyulan həsrət, azadlıqdan doğan sevinc şeirin əsas ruhunu təşkil edir. Semiotik Simvollar:Qarabağ, Cıdır düzü – torpağın öz simvolik yaddaşıdır. Bülbül – musiqi, azadlıq və Vətənin ruhu ilə birləşən simvol. Şairənin özü – artıq poet-subyektin öz simvoluna çevrilməsi, şairin şəxsiyyətləşmiş “torpaq həsrəti” obrazıdır. Sinergetik fazalar: Yığılmış enerji: Uzun illər yığılan emosional, mədəni və ideoloji enerji. Emosional partlayış: Azadlıqdan sonra yaranan coşqu, poetik ekstaz. Qeyri-səlis məntiq: Burada şəxs (poetik subyekt) ilə torpaq (Qarabağ) arasında sərhəd silinir. Şeirin dili ilə ifadə etsək, Mahirə Nağıqızı artıq Qarabağın danışan qəlbi kimi çıxış edir. Bu birləşmə tamamilə poetik, hissə əsaslanan və rasionallığı aşan qeyri-səlis məntiqin nümunəsidir.
Yekun nəticə ondan ibarətdir ki, bu üç şeirin hər birində “Salam” sözü sadəcə salamlaşma deyil, milli şüurun, tarixi yaddaşın, lider ideologiyasının və torpaq sevgisinin bir simvolik formuluna çevrilir. Semiotic kodlar və sinergetik fazalar bir-birini tamamlayır və nəticədə qeyri-səlis məntiq çərçivəsində poetik məna çoxluqları meydana gəlir.
“AZƏRBAYCAN” ŞEİRİ həm poetik güc, həm də milli təhtəlşüurla yüklənmiş, çoxqatlı semantik və semiotik struktura malik nümunədir. Onu dörd aspekt üzrə təhlil edək:
Bu misralarda məkanın arxaikliyi ilə subyektin (şairin) şəxsiyyətinə bağlanmış bir zaman paradoksu qurulur. Azərbaycan, burada həm çağdaşdır, həm də əzəldəndir. Fiziki yaşı yoxdur, çünki o, bir ideya, bir mifoloji varlıq kimidir.
Mifoloji qat – “Səməndər quşu” motivi:
“Azərbaycan –
Külündən yaranan,
Mənim səməndər quşum.”
Bu bənd birbaşa sinergetik və mifopoetik kontekstdə oxunmalıdır. Səməndər quşu — yanan, kül olan və yenidən doğulan varlıqdır. Azərbaycan xalqının tarix boyu məruz qaldığı işğallar, faciələr və oyanışlar bu obrazda simvolikləşir. Bu, bifurkasiya nöqtələrindən doğan bir xalqın qayıdış mifidir.
Zaman və məkanın sinergetik tarazlığı:
“Azərbaycan –
Xəzərin uca dalğası.
Min illərdir xalqımın
Yaşamaq qovğası.”
Bu misralarda Xəzər artıq coğrafi obyekt deyil, xalqın kollektiv yaddaşıdır. Şair Xəzəri yüksəklik simvoluna çevirərək onu həm kosmik, həm də mifik hadisələrə bağlayır. Bu isə Vətən–Zaman–Xalq üçlüyünün poetik formuludur.
Dualar, çaylar, ahıllar və cahıllar:
“Azərbaycan –
Kürüm qədər lal, dəli.
Ahıllar qədər susqun,
Cahıllar qədər hikkəli.”
Bu misralar oxucunu sarsıdır. Vətən burada nə yalnız müqəddəsdir, nə də bütövdür – o həm də konfliktli, ziddiyyətli, daxili disharmoniya ilə doludur. Mahirə Nağıqızı milli ruhun həm sakral, həm də realist tərəflərini qavramağı bacarır. Bu poetik konflikt, əslində, xalqın sinergetik enerjisidir – mütəmadi olaraq xaosdan nizama keçən bir güc.
Azərbaycan – şəfanın, sağlamlığn ünvan:
“Azərbaycan –
Göyərən ümidlərim.
Dərmanı, davasısan,
Min illik dərdlərimin.”
Burada Vətən şəfa verəndir, eyni zamanda düşmən əsarətində olduğu üçün acı doğuran bir arxetipdir. Mahirə xanım onu həm problemin səbəbi, həm də həlli kimi təqdim edir – bu cür yanaşma, əslində dərin egzisntial anlayışdır.
Bayrağın dirəyi – Azərbaycan: Son bənddə isə ideya tamlanır və siyasi-mənəvi simvol – bayraq – önə çıxır:
“Azərbaycan –
Ünvanı növrağımın.
Əyilməyən dirəyisən,
Üçrəngli bayrağımın.”
Azərbaycan yalnız coğrafi və mənəvi məkan deyil, həm də identiklik simvoludur. “Əyilməyən dirək” – bu, həm dirənişdir, həm inam. Üçrəngli bayrağın dirəyi, əslində, xalqın birliyinə, şərəfinə, tarixə dayanan iradəsidir. “Azərbaycan” şeiri təkcə vətənpərvərlik hissi doğurmur, o, həm də kollektiv şüur kodlarını oyadan, mifik simvollarla çağdaş düşüncə arasında körpü quran, zaman və məkan anlayışlarını sintez edən bir poetik sənəddir.
Bu şeir qəzet səhifəsində nəşr olunacaqsa, oxucular təkcə bədii zövq almır, həm də Azərbaycan haqqında fərqli düşünmək, onu təkcə “torpaq” kimi deyil, mənəvi sistem, sinergetik varlıq kimi duymaq imkanı qazanır.
“VƏTƏNDİR” şeirinin mövzusu: Vətənin mənəvi anlamı, insanın varlığı və mənəviyyatı ilə vətən anlayışının vəhdəti. İdeyası: Vətən sadəcə fiziki məkan deyil, insanın ruhuna dayaq olan, sevgiylə, sədaqətlə yaşadığı yer və duyğudur. Semantik yükü: Vətən – ana dizinin yanı, Ruhun beşiyi, Qanın axdığı, bədənin can verdiyi yer. Bu şeirdə vətənin semantik sahəsi fiziki coğrafiyadan daha çox mənəvi və psixoloji təmələ əsaslanır. Vətən “sinə”, “ad”, “qan”, “ümid yeri” kimi obrazlarla dolğunlaşdırılır. Vətən anlayışı təkcə coğrafi bir məkan deyil, insanın mənəvi dayağı, ailə ocağı, ümid mənbəyidir.
“Hər ağla gələnlər yığbala gəlməz,
Haqdan gəlməyəni yığ bala, gəlməz.
Sevənin günahı babala gəlməz,
Ürəyə can verən qanı vətəndir”.
Bu misralar müasir ruhludur, lakin arxaik qatlarla zəngin poetik fəlsəfənin bənzərsiz örnəyidir. Onu həm sinergetik, həm də mifoloji-arxetipik müstəvidə təhlil edək. Hər insanın beynindən min fikir keçər. Lakin hər ağla gələn doğru deyil, yəni mənəvi, ilahi süzgəcdən keçməyən fikir, istək, niyyət yerinə çatmaz, nəticə verməz. Bu dünyada “yığ” – toplama, ehtiyac duyulanı seçmə prosesidir. Amma haqdan gəlməyən – yəni mənbəyi mənəviyyatdan, ədalətdən, həqiqətdən olmayan heç nə, nə qədər yığılsa da, ürəyə yol tapmaz, qəbul olunmaz. Bu, həm etik, həm fəlsəfi filtrdir. “Sevənin günahı babala gəlməz” – burada sevgidə olan səmimiyyət, təmizlik vurğulanır. “Babala gəlməz” ifadəsi həm xalqın, həm ilahi ədalətin nəzərində günahkar sayılmamaq anlamını verir. Burada “sevgi – saf niyyətdir, sevgi cinayət deyil” deyə metafizik hökm verilir. Nəhayət, “ürəyə can verən qanı vətəndir” misrası ilə şeir kulminasiyaya – bifurkasiya nöqtəsinə çatır. İnsan varlığını yaşadan ruhun özü vətəndir deyilir. Qan – bioloji enerji olsa da, onu mənəvi şəkildə ruhlandıran, həyat verən – Vətəndir. Bu, milli arxetipin, torpaq analığın və Tanrı ilə bağlılığın sintezidir.
Sinergetik modeldə bifurkasiyanın (sinergetik yanaşmada dönüş, seçmə və ya qırılma anını bildirir. Bu, poetik mətnlərdə qəhrəmanın, cəmiyyətin, xalqın və ya ideyanın yüksək məqama çatdığı anı simvollaşdırır) izahı: Şeirdə bifurkasiya nöqtəsi – daxili seçim anıdır: Səmimi sevgi ilə saxta hissi, haqqla nəfsi ayırd etməkdir. Şəxsi səviyyədə bu, ürəyə “nəyi buraxmalıyam” sualına cavabdır. Milli səviyyədə isə xalqın doğru ilə yanlış arasında seçimidir. Bu nöqtədən sonra şeirin fəlsəfi yükü dəyişir – Vətən obrazı peyda olur və bütün mənaları öz orbitinə alır. Vətən artıq fiziki məkan deyil – ürəyə can verən, insanı yaşadan, sevgi, haqq və mənəviyyatla dolu bir varlıqdır.
Arxetipik simvollar və mifoloji qat: “Haqq” – Tanrı arxetipi, ilahi ədalətdir. “Sevən” – Saf insan, arxetipik “aşiq” obrazıdır. “Ürək” – İnsan varlığının mərkəzi, mistik “ruh mərkəzi”dir. “Qan” – Həyatın fiziki cəhətdən daşıyıcısı, eyni zamanda fədakarlıq simvoludur. “Vətən” – Ana-Torpaq arxetipidir. Qanla birləşməsi onu qurbanlıq və müqəddəsliklə yükləyir.
Nəticə etibarı ilə bu şeir mifik təfəkkürlə formalaşan dərin poetik qənaətlərin daşıyıcısıdır; sinergetik partlayış anı – bifurkasiya – Vətən anlayışı ilə bağlıdır; üç təməl motivi birləşdirir: Haqq – Sevgi – Vətən. Bu isə onu həm ontoloji, həm də epistemoloji dəyərə malik poetik fraza halına gətirir.
Poetik kodlar: Ana, diz, sinə – metaforik olaraq doğmalıq və mənəvi istinad yerini simvolizə edir. (Ardı və digər maraqlı yazılar jurnalda – PDF):
Dərgidə kitab – “Salam”ın şeir məkanı – Ramazan Qafarlının geniş təhlili burada:
Oxu>>>>10
САМАРҚАНД
Жамолинг баҳорий ҳислар уйғотди,
Оқшом чироқларин ёқди самоват.
Ёғоч бешигингда суягим қотди,
Сокин тунларингдан топдим ҳаловат.
Юлдузлар чамани – осмон, Самарқанд,
Улуғбек шул боғга боғбон, Самарқанд.
Мир Саййид Барака хоки пойига,
Устоз, деб бош қўйди султон Темурбек.
Маърифат келтирди шоҳ саройига,
Ҳеч кимса шахдига қўёлмаган чек.
Кўзимнинг ўнгида ҳар он Самарқанд,
Буюк ипак йўли –Турон, Самарқанд.
Юзингда акс этар онамнинг юзи,
Қуёшдай таралар меҳринг зиёси.
Йўлингга пояндоз жаннатнинг ўзи,
Оламда кўркингни йўқдир қиёси.
Гул атрига тўла бўстон, Самарқанд,
Бибихоним суйган маржон Самарқанд.
Авлиёлар ҳоки ётган заминсан,
Зимдан овоз берар қадимий оҳанг.
Афросиёб, суйла, не учун жимсан?
Етар, тоғу тошни гунг қилган ноланг.
Сиру синоати – чистон, Самарқанд,
Хўжа Аҳрор Валийга виждон, Самарқанд.
Даргоҳингга кимлар келиб кетмаган,
Ўтмишдан сўзлайди навқирон тарих.
Сен ҳақингда кимлар ашъор битмаган,
Шукр, мендан боринг тутмадинг дариғ.
Абулайс зикрида ирфон, Самарқанд,
Навоий наздида достон, Самарқанд.
Имом ал-Бухорий мангу уйқуда,
Бир замон меҳрингни тафтини туйган.
Саховатли бағринг тинч ва осуда,
Шул сабаб хотиржам кўнглини қўйган.
Мусофир дардига дармон Самарқанд,
Бобурнинг дилида армон Самарқанд.
Бироз вақт олисга қилсам гар сафар,
Хаёлим паришон, тўхтайди ижод.
Тушимда безовта руҳим дарбадар,
Юракни эзади кўтариб фарёд.
Умримнинг мазмуни – имкон Самарқанд,
Мен учун ягона макон Самарқанд.
Бу ёруғ оламда сенсизлик – рўё,
Ҳусни жамолингдан илҳом оламан.
Жонингга бу жоним бўлсин тўтиё,
Умрбод ёдингни сақлаб қоламан.
Зуҳронинг қалбида иймон Самарқанд,
Борлиқ вужудимда жон, жон, Самарқанд!
Müəllif: Зуҳра Бегим
Zuhra Begim <<<< >>>> Зуҳра Бегим
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
ÜZEYİR HACIBƏYLİ – 140
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Üzeyir Hacıbəylinin 140 illiyinin qeyd ediməsi haqqında” Sərəncamına müvafiq olaraq Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin Milli Kitabxana ilə birgə ərsəyə gətirdiyi “Üzeyir Hacıbəyli. Biblioqrafiya” kitabının və “Üzeyir Hacıbəyli-140” mövzusunda Elekrton məlumat bazasının təqdimat mərasimi keçirildi.
Tədbirdə Millli kitabxananın direktoru Kərim Tahirov, Bəstəkarlar İttifaqının sədri professor Firəngiz Əlizadə, Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid, bəstəkar Eldar Mansurov, Üzeyir Hacıbəylinin ev muzeyinin direktoru bəstəkar Sərdar Fərəcov, Asəf Zeynallı adına Musiqi Kollecinin direktoru Əməkdar İncəsənət Xadimi, professor Nazim Kazımov və başqaları çıxış edərək Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcı fəaliyyəti ilə bağlı məsələlərdən, onun əsərləri barədə maraqlı epizodlardan söhbət açdılar. Sonda xatirə şəkilləri çəkildi.
Məlumatı hazıladı: Nəzakət Eminqızı,
Yazıçı – publisist, AYB və AJB-nin üzvü
Balzak haqqında pıçıltıyla danışmaq mümkün deyil. Onun yaradıcı qüdrəti ağlasığmaz möcüzələr göstərib. Hələ gəncliyində Napoleonun heykəlciyinin pyedestalına öz əliylə belə yazmışdı: “Onun qılıncla başladığını mən qələmlə tamamlayacağam”. Doğrudan da onun qələmi Bonapartın qılıncından çox-çox uzaqlara getdi, onun fəthi Napoleonun işğalından qat-qat uzunömürlü oldu. Həyatda öz təyinatını tapmaq üçün göstərdiyi bir neçə uğursuz cəhddən sonra Balzak özünü yazı masasına zəncirlədi, təqribən on səkkiz ildə – otuz yaşından qırx səkkiz yaşına qədər sutkada on altı saat fasiləsiz işləməklə tükənməz ilham, titanik zəhmət bahasına “Bəşəri komediya” silsiləsindən yüzə yaxın roman, novella yazdı, bütün dünyaya ün saldı. Bu qədər əsəri nəinki yazmaq, oxumaq da böyük hünər istəyir. Dünya dramaturgiyası tarixində Şekspir hansı yeri tutursa, dünya nəsrində də Balzak elə həmin yerdə durur.
Balzak insan sərrafıdır, nəfsin anatomiyasını, canı yandırıb külə döndərən ehtirasların tərkibini onun qədər dəqiq bilən bir sənətkar tapılmaz. Buna əmin olmaq üçün təkcə elə “Şaqren dərisi” fəlsəfi romanını oxumaq yetər. Vur-tut otuz iki yaşında yazdığı bu əsərdə qədim əşyalar satan 125 yaşlı müdrik qocanın diliylə müəllif belə deyir: “İndi mən sizə bir neçə kəlməylə həyatın ən böyük sirrini açmaq istəyirəm. İnsan saya-hesaba gəlməyən ağılsız hərəkətlərlə özünü üzür, məhz elə bu səbəbdən onun həyat mənbələri tükənir. Ölümün bu iki səbəbinin bütün formaları bu bir cüt sözə calanır – istəmək, bir də almaq. İnsan əməllərinin bu iki qütbü arasında müdriklərin tutduğu başqa bir məqam da var, mənim bunca məsud, uzun ömür sürməyim o məqamın hikmətindəndir. “İstəmək” bizi körükləyir, “almaq” isə yandırıb külə döndərir; fəqət “bilmək” bizim zəif vücudumuza daim öz dincliyini qorumaq imkanı verir. Arzumu, istəyimi mən fikrimlə öldürmüşəm… ömrümün paytaxtını parçalana biləsi qəlbimə, korşalası duyğularıma yox, daim təzə-tər qalan, heç vaxt nimdaşlaşmayan beynimə, şüuruma köçürmüşəm… Ağrı, dəlilik, əzab nədir – ifrata varmış ehtiraslar, sərhədsiz arzular, hüdudsuz həzz almaq istəyi…”
Elə biləsən buddist rahib danışır.
Özünü zarafatla “ictimai elmlər doktoru” adlandırsa da, Balzak mahiyyətcə sosial yazıçı, yəni sosial bəlaları hədəfə alan, quruluş dəyişərsə insan təbiətinin də dəyişəcəyinə inanan sadəlövh yazıçılardan deyildi. Balzakın şinelindən çıxmış, özü də bir məktəb yaratmış Emil Zolya onu demokrat adlandırırdı, ancaq Balzak siyasi dünyagörüşünə görə konstitusiyalı monarxiya tərəfdarıydı (bəziləri hətta onun respublikaya düşmən olduğundan şübhələnirdi), katolik kilsəsinə güvənirdi, ailə institutunu cəmiyyətin orta dirəyi sayırdı, hərçənd sözüylə əməli çox zaman düz gəlmirdi, fərdi baxışlarıyla yazıçı mövqeyi hər saat uzlaşmırdı. Balzak ehtirasların vulkan kimi püskürdüyü, nəfsin zəlzələtək silkələdiyi Paris cəmiyyətinə qalın qara pərdə arxasından baxan bir zahid, insanı tamah atından salmağa çalışan təmkinli bir stoik idi.
***
Onore de Balzak Avropa ədəbiyyatında yeni roman(çılıq) ənənəsi yaradıb. Onun ilmə-ilmə toxuduğu nəhəng epopeya yaşadığı dünyanın hər küncünə-bucağına amansız işıq tutur, Parisdən əyalət şəhərinə, oradan da kəndəcən hər yerdə adamları kəməndə salıb qırğı baxışlarıyla onları müayinədən keçirir, onların içini çölünə çevirib xəbis niyyətləri fələyin divanına çılpaq çıxarır. Onun yaratdığı minlərlə obrazın bir qismi kitabdan-kitaba adlayır, bəzən hansısa əsərdə onlardan hansısa səhnəyə çıxmayanda belə aralıdan-aralıya sədasını eşidirik, filan romanda, ya novellada qarşılaşmadığımız personajın da haradasa yaxınlıqda olduğunu hiss eləyirik. Sonradan Zolya, Folkner, Markes kimi bir çox böyük yazıçı bu metoddan istifadə elədi.
Balzak ən məşhur əsərlərinin çoxunu XIX əsrin otuzuncu illərində, yəni otuz yaşlarında qələmə alıb. 1829-cu ildə işıq üzü görmüş “Şuanlar” romanının uğur qazanmasından sonra o, dalbadal çapdan çıxan yeni romanlarla, novellalarla ədəbiyyat meydanını artilleriya atəşinə tutmağa başladı. İyirmi yaşlarında gizli imzalarla o zaman dəbdə olan “çılğın romantizm” üslubunda yazdığı kitabları nəzərə almasaq, ilk romanının nəşrindən üç-dörd il sonra yazıçı bütün yazdığı-yazacağı əsərləri bir silsilə şəklində, bir ad altında birləşdirməyi qərara aldı. Dantenin məşhur əsərinə bir növ parodiya kimi meydana gələn “Bəşəri komediya”nın ilkin planına görə, silsilə yüz əlli əsərdən ibarət olmalıydı, fəqət ömrünün son illərində yazıçı xəstəliyi ucbatından işini yarımçıq qoymağa məcbur qaldı, beləliklə öz nəhəng planının yalnız üçdə ikisini yerinə yetirə bildi.
1830-cu ildə yazdığı “Qobsek” novellası Balzak yaradıcılığının erkən ədəbi məhsullarındandır. Yazıçı bu əsərdə atası holland, anası yəhudi olan xəsis bir sələmçinin obrazını yaradıb. Onun adının “adamyeyən”, “qaniçən” sözlərinə yaxın bir mənası var. Qobsekin qəziyyəsi Parisdə yaxşı reputasiya qazanmış vəkil Dervilin dilindən nağıl olunur. Dervil onu tanıyanda qoca sələmçinin yetmiş altı yaşı olub, indi – əhvalat danışıldığı vaxt isə Qobsek artıq dünyada yoxdur, bir müddət əvvəl səksən doqquz yaşında canını İblisə tapşırıb.
***
Ədəbiyyatda parlaq xəsis obrazları var – Şekspirin Şeyloku (“Venesiya taciri”), Molyerin Qarpaqonu (“Xəsis”), Qoqolun Plyuşkini (“Ölü canlar”), Mirzə Fətəli Axundovun Hacı Qarası (“Sərgüzəşti-mərdi-xəsis”)… Hər müəllif bu insan mərəzinə öz prizmasından baxıb, onu söykəndiyi fəlsəfi-estetik prinsip çərçivəsində təqdim eləyib. Molyerdən, Qoqoldan, Axundovdan fərqli olaraq Balzak xəsisliyi ictimai bəla kimi qələmə vermir (hərçənd Qobsekin xarakterinin ictimai fəsadları adını çəkdiyim müəlliflərin bənzər personajlarının sosial dağıdıcılıq gücündən qat-qat artıqdır), o bu xəstəliyin köklərini sinirlərdən, instinktlərdən hörülmüş insan varlığının ən dərin qatlarında axtarır, ona bir təbiət hadisəsi kimi diaqnoz qoymağa çalışır, Qobsekin xislətini doğuran qüvvənin sirli mexanizmini gah onun öz diliylə, gah da kənar müşahidəçinin gözüylə çözməyə cəhd göstərir.
Qobsek sadəcə xəsis, acgöz bir sələmçi deyil, o, həyata, insanlara amansız münasibət bəsləyən qəddar bir filosofdur. Vəkil Dervilin dilindən deyildiyi kimi, Qobsekin ikili xarakteri var – o həm altun düşkünü, sərvət köləsi olan miskin bir tamahkar, həm də həyatda böyük təcrübə qazanmış qeyri-adi bir müdrikdir. O, pula da alınıb-satılan əmtəə kimi baxır, onun fikrincə, tüfeyli zadəganları, talançı kapitalistləri soyub-talamaq heç də bəd əməl deyil. Dervil etiraf eləyir ki, bir gün qəfil yıxılıb ölsə, yetimləri yiyəsiz qalsa, Qobsek onları qəyyumluğa götürər. Doğrudan da qoca sələmçi haqq-hesab çəkməkdə yaman zalımdır, di gəl, verdiyi sözün üstündə durandır, özü düz yaşamasa da, düzün düzlüyünə qiymət verəndir. Dervillə dostluğu da elə bu səbəbdən baş tutub.
Jan-Ester van Qobsek heç bir universal dəyərə, mütləq həqiqətə, haqq divanına inanmayan amansız bir sinikdir. On yaşından sərbəst həyata atılıb, üzü üzlər görüb, başı bəlalar çəkib, Əzrayılla çilik-ağac oynayıb. Etibarını qazanmış vəkil Dervillə səmimi söhbətlərində açıq deyir ki, Qərbdə heyranlıq doğuran bir əmələ görə Şərqdə insan edam olunur, yaxud da tərsinə, Şərqdə normal qarşılanan bir əməl Qərbdə rüsvayçılığa səbəb olur. Yəni bütün dəyərlər nisbi, qanunlar, adətlər məhəllidir. Onun tapındığı tək bir universal gerçək var – təbiətin bütün varlıqların təməlinə qoyduğu özünüqoruma instinkti! Danılmaz həqiqətdir ki, hər yerdə güclü-gücsüz, varlı-kasıb savaşı gedir. Bu, belə demək olarsa, filosof Qobsekin ontologiyasıdır. Bir sözlə, qoca sələmçi Şeytanın nümayəndəsi də yox, İblisin ta özüdür.
***
Qobsek dövranın gərdişindən, dünyanın gedişatından çox yaxşı baş çıxarır, həyatı qızılın, pulun hərəkətə gətirdiyi mexanizm sayır. İşini elə qurub ki, heç kimdən, heç nədən – Allahdan, dövlətdən, cəmiyyətdən, qohum-övladdan asılılığı qalmayıb. Ailəsi, uşağı yoxdur, qohumları – potensial varisləriylə də əlaqə saxlamır; sərvətinin kiməsə qismət ola biləcəyini ağlına belə gətirmək istəmir. Dervili çıxmaqla qonum-qonşunun yanında özünü yoxsul dilənçi kimi göstərir, hətta əlindən saldığı qızıl pulu kimsə yerdən götürüb ona qaytarmaq istəyəndə qızılın özünə məxsus olduğunu danır. Çoxu zadəgan olan borclularının evinə də əyni-başı cır-cındır içində gedir, mərmər sütunlu sarayların bahalı xalılarını çirkli çəkmələriylə palçığa bulamaqdan dərin psixi həzz alır. Bər-bəzəkli aristokrat xanımların, təkəbbürlü cənabların diz çöküb ona yalvarması, hüzurunda əzilib-büzülməsi qoca sələmçiyə əlahiddə zövq verir. Mal-mülk bir yana qalsın, Qobsek insanların vicdanını da satın alır, bununla da həm maddi, həm də mənəvi dünyada at oynadıb hökm sürür.
Aristokratiyanın iflası, burjuyların, bankirlərin, möhtəkirlərin kələkləri onun gözünün qabağında, onun iştirakıyla baş verən cəhənnəm teatrıdır. O, Parisin bətnindəki bütün sirlərdən agahdır, fırıldaqlar, gizli alış-verişlər, şübhəli sövdələşmələr ondan rüsxət almamış işıqlı dünyaya göz açmır. O, zamanın yaratdığı yeni növ tiran, dövrünün İsgəndəri, Sezarı, Napoleonudur. Yeniləşən, dəyişən həyatın nəbzi Qobsekin ovcunda döyünür, qoca sələmçi yaxşı bilir ki, artıq dünyanı silah yox, pul idarə eləyir, bir qızıl kərpic bir alaydan qüdrətlidir, yeyib-içməkdən, gəzib-dolaşmaqdan, bahalı əyləncələrdən, qumardan, eşqbazlıqdan doymayan ərköyün zadəgan balaları, ərinin hesabına oynaş saxlayan aristokrat xanımlar hərlənib-fırlanıb onun üstünə gələcəklər, hüzurunda diz qatlayıb altun tanrısının səcdəsinə duracaqlar. İndi artıq tacir feodaldan, burjuy aristokratdan, sələmçi cəngavərdən güclü, qızıl qılıncdan ötədir. Qobsekin də içində olduğu “gildiyanın” on üzvü – vur-tut on nəfər sələmçi bütün Parisi barmağında oynadır.
***
Bütün bunlarla yanaşı, Dervilin yuxarıda misal gətirdiyimiz etirafından da sezildiyi kimi, Qobsek iblisanə peşəsinin şeytani prinsiplərinə sadiq adamdır. Onu heç nəylə kövrəltmək, yumşaltmaq, ələ almaq mümkün deyil. Rəğbət bəslədiyi Dervilə vəkil kontorunu almaq üçün külli miqdarda pulu ağır faizlə, ancaq zəmanətsiz verir. Beş ilə borcunu ödəyib qurtaran Dervil ondan bunun səbəbini, yəni dost bildiyi adama nədən azacıq da olsa güzəştə getmədiyini soruşanda Qobsek deyir ki, oğlum, bununla səni minnətdən qurtardım, indi bizim dostluğumuz daha da möhkəmdir. Qoca şeytan evlər yıxan fırıldaqçı, pozğun aristokrat Maksim de Trayın gözünün içinə “sizin damarlarınızdan qan yerinə çirkab axır” deməkdən belə çəkinmir. Ərinə xəyanət eləyən qrafinya Anastazi de Restonu (bu, adı bəlli romandan tanıdığımız həmin o Qorio atanın aristokrata ərə getmiş qızıdır, ancaq “Qorio ata” romanı “Qobsek”dən hələ dörd-beş il sonra yazılacaq) Qobsek çox ağır cəzalandırır, ancaq onun oğluna atasından qalmış mirası İblisin əmanəti kimi möhkəm qoruyur. Qraf de Restonun övladına çatası mülkü Parisin ən xəsis, ən qəddar, ən tamahkar adamına etibar eləməsi ölümdən Əzrayıla sığınmaq kimi həm çarəsiz, həm də doğru bir gedişdir.
On üç il sərasər onunla sıx ünsiyyətdə, az qala ata-bala münasibətində olmuş, onun səmimi söhbətlərini dinləmiş, üstəlik, vəkillik təcrübəsinin sayəsində insanları yaxşı tanıyan Dervil boynuna alır ki, bunca müddətdə Qobsekə heç o da dərindən bələd ola bilməyib, çünki qoca sələmçi həmişə qırxıncı otağını yeddi qıfıl altında gizlədib. Can verən sələmçinin son nəfəsinə çatanda vəkil onun soyuqdan büzüşdüyünü görür, sobanı qalamaq istəyəndə Qobsek ona imkan vermir, bu halında belə kömürə qənaət eləyir. Az sonra bəlli olur ki, məsələ qənaətdən daha ciddiymiş, qoca sobanın külü altında qızıl, gümüş sikkələr gizlədibmiş, heç kimə etibar eləmədiyindən xəstə vaxtı üstünə axan faizləri banka göndərməyibmiş.
Qobsek canını tapşırmamış özündə güc tapıb vəsiyyətnamə tərtib eləyir. Onun mirasının kimə çatacağını biz illər sonra yazılacaq “Kurtizanların parlayışı və iflası” romanının son səhifələrində biləcəyik: qədim peşənin qurbanına çevrilmiş yəhudi qızı Ester Qobsekin dərya sərvətindən barına bilmir, xoş xəbər eşq üzündən başı bəlalar çəkən zavallı qıza yetişməmiş Ester canına qəsd eləyir…
Qobsek İblisin dərgahına çəkiləndən sonra Dervil açarları götürüb hər iki mərtəbədəki bağlı otaqları gəzməyə başlayır. Bu otaqlardan nələr çıxmır! Bütün qiymətli əşyalar – toz basmış mebellər, şamdanlar, lampalar, vazalar, servizlər, qravürlər, şəkillər, silahlar; çay, qəhvə tayları, tütün kisələri, şəkər qutuları, rom çəlləkləri, daha nələr, nələr bir yana qalsın; çürümüş paştetlər, iylənmiş balıqlar, qurd basmış ət şaqqaları, həşəratların daraşdığı başqa ərzaqlar, ürək bulandıran üfunət, baş çatladan kif… Bu mənzərə oxucunun qarşısında qoca sələmçinin təhtəlşüuru kimi açılır, onun psixoloji portretini tamamlayır. Öynəsini yavan çörəyi südlü qəhvədə isladıb yeməklə yola verən Qobsek baba bunca ləziz təamları nəinki bir özgəsinə, özünə də qıymamışdı. Yazıçı bununla şeytani məntiqin nə qədər məntiqsiz, absurd, nə qədər puç, əfsanə, nə qədər çürük olduğunu göstərir.
***
Onore de Balzak demonik obrazlar yaratmağın böyük ustasıdır. Təkcə elə “Qorio ata”da Votren, “Kurtizanların parlayışı və iflası” romanında abbat Karlos Errera adıyla meydana çıxan “ölümaldadan” ləqəbli keçmiş katorqa məhbusu Jak Koleni xatırlamaq yetər. Bu adam İblisin, Fələyin təcəllasıdır, ayaq basdığı hər yeri cəhənnəmə döndərir, pak, sadədil gəncləri yoldan çıxarıb girovuna çevirir, cəmiyyətə rəxnə salıb ortalığı çaxnaşdırır, hamını bir-birinə vurur. Di gəl, məsələn, çağdaşı, nəsildaşı, dostu Viktor Hüqodan fərqli olaraq Balzak öz şeytanlarını tanrıyla, peyğəmbərlə, məsihlə mübarizə meydanına itələmir. Balzakın demonları xaosda at oynadırlar, Balzak sosial harmoniya adına bir şey tanımır. Onun üçün xaos dünyanın təbii halıdır, o, həyatı çaxnaşma meydanı, şər mülkü, şeytan səltənəti kimi qavrayır. Sözdə katolik kilsəsinə sayğı, inam bəsləsə də, əsərlərində bu inamın ifadəsini görmürük. Hüqo on doqquz il katorqa həyatı yaşamış Jan Valjanı dinin, etiqadın gücüylə peyğəmbərlik, xilaskarlıq mərtəbəsinə qaldırır, Balzakın katorqalısı isə dəccallıq sevdasına mübtəladır.
Fransua Moriakın Marsel Prust haqqında dediyi sözləri Balzaka da aid eləmək olar: onun yaradıcılığında Allah yoxdur. Əvəzində insanları nəhəng çarxıyla əzib keçən, kainata qaranlıq pərdə tutan, dünyanı soyuq məzara çevirən ucsuz-bucaqsız, amansız, imansız fələk var. Ondan yaxa qurtarmağın tək yolu bəşər övladının canına müsəllət elədiyi nəfsi onun özünə qaytarıb boyunduruqdan azad olmaqdır. Hüqodan, Dikkensdən, Dostoyevskidən, Tolstoydan fərqli olaraq Balzak fələkdən Allaha sığınmaq, Tanrıya güvənmək, başqa sözlə, peyğəmbərlik yolu seçmir. Onun təfəkkürü mistik yox, poetik təfəkkürdür, düşüncəsi optimist yox, pessimist düşüncədir. Balzak peyğəmbər deyil, şairdir, onun metodu missionerlik yox, zahidlikdir. Katolik kilsəsinə etiqad bəslədiyini desə də, Balzakın həyata baxışı, dünyagörüşü buddistlərin, stoiklərin idealına yaxındır – ehtiraslara könül verməyən sakit, dinc fərdi yaşayış, təmiz vicdan, saf düşüncə, ruhi müvazinət. Əlli bir illik ömrünün son iyirmi ilini o məhz belə yaşamışdı.
“Yeni Azərbaycan” qəzeti
Müəllifin başqa yazıları:
Atalı-analı yetimlər
Dünyaya çıxmaq
Klassik irsin üzünü köçürmək
Zamanın çağırışını dinləmək zamanı
Hansı qadın?
Universal zamanın sahilində
Rüstəm İbrahimbəyovun dönüşü
Hörmüzdün səltənətinə xoş gəldiniz!
Fərrux dağında məşqlər
Varlığımızın evini abadlaşdıraq
Tarixi əfsanəyə çevirən şəhər
Dili yuxudan oyatmaq
Xocalıdan Buçaya çəkilən yol
Janrın yaddaşı, fikrin əcdadı
Təsir, yoxsa oğurluq?
Tuğ kilsəsində ibadət
Fikrin libası
Günəşin qatilliyi
Yaradanı yaradanlar
İnsan işğalı
Şeytan söz meydanında
Məratibül-vücud, yaxud Beşmərtəbə varlıq evinin altıncı mərtəbəsi
Hekayəmi İstanbulda xatırladım…
“Xosrov və Şirin” yeni libasda
İki dünya arasında…
Yazılanın yozulanı
Dil bayramı
Ruhu bədəndən qovmaq!
Köhnə bazara təzə nırx
İki islamın savaşı
Əylən deyim Qıratın qiymətini…
Obrazların yedəyində
Zamanı cilovlamaq cəhdi
Çiynimizdəki əl
Xanəxərab, İranı viran qoyma!
İblisi utandıran şəxsiyyət
Öymək, ya söymək?
Dünya nəsrinin şah əsəri
Nifrət üçbucağı
İnsan ovu, ölüm xofu, heçlik arzusu
Milyon illik tənhalıq
Yeni dünyanın astanasında
Allahı qoruyan şair
Allahı öldürən filosof
Knyaz Xristos
Divana döşəli Budda
Ştirnerdən Bazarova anarxizm
Oblomovla Bazarovun dialoqu
MƏN PAYIZ AXTARIRAM
Qəlbim həsrətdi kəndimin
Soyuğuna, ayazına.
Nədənsə quşum qonmayır
Bu şəhər, park payızına…
Palıdlar, vələslər, vənlər
Gözlərim önündən getmir.
Mənsiz qalan meşələrə
Səsim çatmır, ünüm yetmir…
Hər yarpağın öz rəngi var,
Qırmızı, qızılı, sarı…
Sanki xəzəllər ah çəkib,
Boylanır şəhərə sarı…
…Burda yarpaqlar hamısı,
Bir boyda, bir biçimdədi…
Mən payızı axtarıram,
Payız mənim içimdədi…
28.10.2018
SƏNİN HƏSRƏTİN
Mən səni
sarı bir yarpaq kimi
öpdüm, oxşadım.
Gecə-gündüz
həsrətinlə yaşadım.
Elə ki,
taleyin yelləri əsdi,
hansı bəxtəvərinsə
ovcuna düşməyə
tələsdin…
İndi sənin həsrətin
sevdalı bəbəklərimə
çöküb.
Yarpaq kimi saralıb
gözümün kökü…
31.10.2003
Qayakənd
Müəllif: Rafiq YUSİFOĞLU,
şair, Əməkdar mədəniyyət işçisi, filologiya elmləri doktoru, professor.
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
===============================================
<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>
Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru
Professor Mahirə Hüseynovanın Şamaxıda tələbələrlə görüşü olub
Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyəti, ADPU və universitetin Şamaxı filialının, eləcə də Dağlıq Şirvan Regional Mədəniyyət İdarəsinin birgə təşkilatçılığı ilə Şamaxı Rayon Mədəniyyət Mərkəzində filologiya elmləri doktoru, professor, ADPU-nun Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, tanınmış şairə Mahirə Nağıqızının Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şamaxı filialının tələbələri ilə görüşü keçirilib.
Tədbir həm görüş, həm də ədəbi-bədii məzmunlu yaradıcılıq gecəsi formatında təşkil olunub.
Tədbirdə Milli Məclisin deputatları, ADPU-nun və Şamaxı filialının professor-müəllim heyəti, tələbələr, məzunlar,mədəniyyət işçiləri və rayonun ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.
Tədbirdə çıxış edən Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Tahir Məmmədov, ADPU Şamaxı filialının direktoru, dosent Tünzalə Yusifova və Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu Azərbaycanın, o cümlədən Şamaxının poeziya mühitindən, ədəbiyyatın cəmiyyətin inkişafında rolundan, şairə Mahirə Nağıqızının Azərbaycan ədəbiyyatına, elm və təhsilin inkişafına verdiyi dəyərli töhfələrdən, ziyalı mövqeyindən və gənclərin mənəvi dünyasının formalaşmasındakı xidmətlərindən danışıblar.
Tədbirdə Əməkdar artistlər Elnur Zeynalov, Elnarə Abdullayeva, Güllü Muradova, “Cahan” muğam qrupu və “Eşq” ansamblı şairənin şeirlərinə bəstələnmiş mahnıları ifa ediblər.
ADPU Şamaxı filialının tələbələri Mahirə Nağıqızının şeirlərini səsləndirib. Müəllif tələbələrin çoxsaylı suallarlarını cavablandırıb.
Görüşün sonunda Mahirə Nağıqızı tələbələrə təhsil və yaradıcılıq fəaliyyətlərində uğurlar arzulayaraq, gənclərin mənəvi-estetik tərbiyəsində ədəbiyyatın və müəllim əməyinin rolundan danışıb.
Mənbə: Rəfail Tağızadə (Şamaxı),
Tarix boyu bir çox xalqlar öz kimliyini hakimiyyət, torpaq, ya da dil üzərində qurub. Amma türklük fərqli bir mahiyyət daşıyır: o, bir irq və ya millət anlayışı deyil mənəvi sistemdir, vicdan fəlsəfəsidir, dünyaya baxış tərzidir. Türklük nə qisas hissidir, nə üstünlük arzusu, nə də iqtidar davası. O, ənənə və dəyərlərlə dirilən insanlığın mübarizəsidir. Türklük insanın varlıq məqsədini dərk etməsindən doğur. Türk düşüncəsində insan yalnız özünü deyil, bütün aləmi nizama salmaq üçün yaradılıb. Bu baxımdan türklük Platonun ədalət ideyasına, Fərabinin fəzilətli şəhərinə, Konfutsinin harmoniya anlayışına bənzəyir amma onlardan daha praktikdir. Türk fəlsəfəsində “hakim olmaq” deyil, “haqqı bərpa etmək” əsasdır.
Göytürk kitabələrində Bilgə Kağan yazırdı: “Türk xalqı üçün gecə yatmadım, gündüz oturmadım.” Bu iqtidar davası deyil xidmət fəlsəfəsidir. Türklükdə dövlət qurmaq, bir millətə hökm etmək deyil, insanlığın şərəfini qorumaq deməkdir. Türklük nizam və ədalət üzərində qurulmuş ruhdur. Bu səbəbdən türk imperiyaları silahla deyil, mənəvi sistemlə möhkəmlənib. Hər türk dövləti bir “ideya imperiyası” olub: Göytürklər azadlıq ideyasının, Səlcuqlar elm və ədalətin, Osmanlı mənəviyyat və bəşəri nizamın daşıyıcısı. Psixoloji səviyyədə türklük eqo ilə vicdanın mübarizəsindən doğan dəyərlər sistemidir. Türk ruhu heç vaxt “mən” deməyib “biz” deyib. Bu bir kollektiv şüurdur. Türklük fərdi mənfəət deyil, ümumi məsuliyyət hissidir. Bir türk üçün qəhrəmanlıq düşməni öldürmək deyil, öz içindəki qorxunu, tənbəlliyi, mənəvi zəifliyi məğlub etməkdir.
Buna görə türk psixologiyasında “düşmən” anlayışı belə mənəvi bir xarakter daşıyır: düşmən, insanın içindəki zəiflikdir, acgözlükdür, yalançılıqdır. Türklük insanın daxilində bir mənəvi sabitlik sistemi yaradır. Bu kimlik insana mənəvi dayaq, psixoloji balans verir. Çünki türklük insana xatırladır ki, o, tək bir insan deyil bir tarix, bir yaddaş, bir ruhun daşıyıcısıdır.
Tarixə nəzər salsaq görərik ki: Türklər min illər boyu Asiyadan Avropaya, Afrikaya qədər doqquz sivilizasiya dövrü yaratmış xalqlardan biridir. Heç bir imperiya türklər qədər uzunömürlü və çoxmədəniyyətli olmamışdır. Bunun sirri nə idi Ədalət. Əgər Roma nizamı güc üzərində, Çin imperiyası tabeçilik üzərində qurulmuşdusa, Türk imperiyaları vicdan üzərində qurulmuşdu. Məsələn: Orxon kitabələrində “Türk xalqı üçün gecə yatmadım” ifadəsi xidmət və fədakarlığın dövlət ideologiyasına çevrildiyini göstərir. Səlcuq hökmdarı Alp Arslan döyüşdə əsir aldığı düşmənlə ədalətli davrandı və dedi: “Sən mənim qılıncımla yox, Allahın ədaləti ilə üzləşdin.” Osmanlı sultanları yeni torpaq fəth edəndə ilk iş məscid və məktəb tikdirirdi, çünki türk dünyagörüşündə bilik və iman torpaqdan daha dəyərlidir. Tarix göstərir ki, türklük heç vaxt yıxıcı güc olmayıb yaradıcı nizam olub. Harada türklər addımlayıbsa, orada körpülər, karvansaralar, su yolları, mədəniyyətlərarası dialoq yaranıb. Bu türklüyün gizli fəlsəfəsidir: qılıncla gəl, amma kitabla qal.
Türklük nə bir millətin qüruru, nə də bir tarixin hekayəsidir. O, bəşər ruhunun oyanış formasıdır.
Türklük o zaman yaşayır ki, bir insan öz içində ədaləti, mərhəməti, vəfanı dirildir. Bu ruh yaşadıqca türk kimliyi millət sərhədlərini aşır və insanlığın ümumi mənəvi dəyərlərinə çevrilir. Əgər bir gün türklük yenidən öz mahiyyətində dirilərsə, dünya ədaləti də, insanlıq mənəviyyatı da yenidən doğular. Çünki türklük nə qisasdır, nə iqtidar. Türklük vicdanın, mədəniyyətin, insanlığın diriliş fəlsəfəsidir.
Mənbə və müəllif: Həsən Nağıyev
О визите в Армению
Как известно из пресс-релиза в столице Армении состоялась встреча представителей гражданского общества, экспертного сообщества и медиа. Официальные структуры Азербайджана и Армении создали условия для проведения встречи в сугубо двустороннем формате.
Впервые за долгие годы азербайджанский самолет приземлился в аэропорту Звартноц. Деталь, которая в скором времени может стать нормой в двусторонних отношениях.
Не секрет, что эксперты из Азербайджана и Армении периодически встречаются в рамках различных проектов и международных мероприятий. Однако на этот раз все детали были в двустороннем формате: от полета азербайджанского самолета в Ереван до формирования программы, текста пресс-релиза и других пунктов программы. Это очень важно в мирной повестке, так как проведение встреч, организованных самостоятельно, создает дополнительную ответственность и импульс мирному процессу.
Совместная Декларация, подписанная в Вашингтоне, создала рамки взаимодействия между Азербайджаном и Арменией. Президент Азербайджана Ильхам Алиев и премьер-министр Армении Никол Пашинян предпринимают меры для закрепления достигнутого и расширения уровня взаимоотношений. Это не легкий путь, так как нет внешнего спонсора, вся работа идет в двустороннем формате. Правительства уже создали достаточно контента для подключения представителей гражданского общества к мирному процессу. Существует нацеленность на долгосрочный мир и стабильность!
Встреча была организована на высоком уровне, обеспечена безопасность, обсуждался широкий спектр вопросов: от геополитики региона до тем, вызывающих беспокойства в наших обществах. Были обсуждены цели группы и возможная совместная деятельность.
Было интересно, конечно же, прогуляться по Еревану, увидеть всё то, что изучаешь и видишь каждый день на информационных ресурсов. Во время прогулки довелось даже случайно увидеть знакомого по эфирам журналиста…
Да, на просторах некоторых армянских ресурсов высказываются оскорбления и негодование… На некоторых азербайджанских ресурсах высказывается мнение, что невозможно договорится. Это нормально для нынешнего периода, предстоит еще много сделать, чтобы общества привыкли к мирной повестке правительств. На официальном уровне принимаются решения для продвижения процесса, и если в данный исторический период существуют условия для стабилизации ситуации и формирования устойчивого мира, то этим следует воспользоваться!
Mənbə və müəllif: Fərhad Məmmədov
“İnsan Bir Daha Sevemeyecek Kadar İncinir miş Bu Hayatta”
Tanıtım (Özet):
Caroline Laurent Turunc’un kaleminden çıkan bu üç fasıllı şiir, bir ruhun yanıştan nura yürüyüşünü anlatan bir Divân-ı Kalp eseridir.
İlk fasılda kalbin kırılışını, ikincisinde sükûtun derinliğini, üçüncüsünde ise küllerin arasından doğan içsel huzuru işler.
Mevlevî bir teslimiyet, tasavvufî bir sezgi ve Osmanlıca estetiğiyle harmanlanan bu şiir, aşkın insanı Hakk’a taşıyan en ince hâlini dile getirir.
⸻
Türü / Şekli:
Tür: Tasavvufî – Lirik – Klasik Türk Edebiyatı
Şekli: Üç Fasıllı Divân Tarzı Manzum Eser
⸻
İNSAN BİR DAHA SEVEMEYECEK KADAR İNCİNİR MİŞ BU HAYATTA
(Bir Divân-ı Aşk’tan)
⸻
I. Fasıl — Kırığın Başlangıcı
İnsanoğlu, bir kez incindi mi, bir daha sevemezmiş bu fânî cihanda;
Zîrâ her yara, kalbin mihrabında açılan bir nevmîsedir.
Bir bakış, bir sükût, bir nefes… hepsi yıkıma kâfî gelir,
Ve gönül, kendi sedâsına dahi hicret eder o vakit.
Bir vakitler aşkın nûruna yönelen o kadın,
Artık kendi gölgesinden ürker olmuş.
Sevda, merhamet sanılmışken meğer bir imtihân imiş,
Yanmakla kemâle eren, susmakla derinleşen bir sırmış.
Ben, bir gülün soluşunu seyrettim kalbimde;
Bir damla gözyaşında bin şehir yıkıldı içimde.
Sustum — her sükûtum duâya dönüştü;
Zîrâ bazı sessizlikler, kelâmın kendisinden daha yakıcıdır.
Aşk, gönlün kenarında duran bir yâd imiş;
Dokunsan dağılır, unutsan dahi kalır.
Ben hem dokundum, hem unuttum,
Ve nihâyet, kendi hayâlimde kendimi yitirdim.
⸻
II. Fasıl — Sessizliğin Derinliği
Artık her şeyin lisânı sustu;
Rüzgâr bile adımı anmaz oldu.
Bir vakitler duâ gibi yükselen kalbim,
Şimdi sükûtun gölgesinde bekler hâlde.
Ben ki, bir damla yaşdan medeniyet kurmuştum,
Şimdi o medeniyetin harâbelerinde yürüyorum.
Küller arasında bir gül ararım hâlâ —
Belki kokusuz, belki renksiz, lâkin bana meftûn.
Kırıklığın da bir asaleti varmış,
İnsana kendi derûnunu öğreten bir hikmetmiş.
Ağlamak bile bazen âciz kalır,
Zîrâ gözyaşı dahi yorulur insanın içinde.
Ey kalbim, artık feryâd etme;
Her yara bir hikmet, her sızı bir sırdır.
Sevdin, yanıldın, sustun,
Ve kendi aynanda Hakk’ın cilvesini gördün.
Bir bakışta bin hicrân gizliymiş,
Bir kelâmda bir ömür defnedilmiş.
Ben hepsini yaşadım, hepsini yuttum,
Ve şimdi sükûtla yaşarım, sükûtla dirilirim.
Küskün değilim artık hiç kimseye,
Zîrâ bu kırıklar yalnız bana emânettir.
Yaralarımda kendi sûretimi buldum,
Ve öğrendim: aşk, kaybolmakla başlar.
Ey gece, ey sükûtun yârı,
Sen bilirsin kalbimin kaç kez öldüğünü.
Ben hâlâ yazarım,
Lâkin hiçbir kelimeye sığınmadan.
Bir gün bu sükût da konuşur belki,
Bir duâ misali doğar içimden.
Ama o vakte dek,
Ben bu kırığın içinde ışığı bekleyeceğim.
⸻
III. Fasıl — Küllerle Konuşan Kalp
Bir vakitler ateşti kalbim, şimdi küldür,
Lâkin o külde dahi bir harâret gizlidir.
Bir nefes, bir fısıltı, bir duâ misali,
Kendimle konuşurum, yanarak susarım.
Küllerimden doğacak kadar kudretim yok,
Ama yanmaya râzıyım her dem.
Bilirim ki yanmak da bir ibâdettir,
Kırılmak da aşkın diğer adıdır.
Artık anlatmam içimi hiç kimseye,
Zîrâ kelâm da bîtab düşmüş benden.
Her harf, bir hatıranın gölgesinde saklı,
Her cümle bir niyaz gibi sönüp gider.
Ey gönül, nice yangın gördün,
Ama hâlâ bir nûr saklarsın özünde.
İnsan kırılır, yanar, susar,
Ve bir an gelir, kendi menbaına döner.
Aşk bazen kaybolarak büyür,
Bazen hiç bulunmadan.
Ben artık aramam,
Çünkü yalnızlıkta buldum hakikati.
Bir ses var içimde —
Ne bana, ne bu dünyaya ait.
Sanki Hakk’ın nefesi değmiş kalbime,
Ve ben o sükût içinde huzur bulmuşum.
Artık ne mâzi kalır, ne istikbal;
Sadece an vardır, sadece ben.
Ve içimde hâlâ yanan o küçük kıvılcım,
Hakk’a giden yolun son kandilidir.
Küllerle konuşurum bu gece,
Her biri bir duâ, her biri bir secde.
Ve bilirim, insan kırılır evet —
Lâkin her kırılışta biraz daha yaklaşır Mevlâ’ya.
⸻
Işığın Şairi
Paris, 23 Ekim 2025
Müəllif: CAROLİNE LAURENT TURUNC
>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
YAZARLAR.AZ
===============================================
<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>
Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru