“Ortaq dilin və elmi təfəkkürün yüzillik yolu” 10 fevral 2026-cı il tarixində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” klubunda Bakı Birinci Türkoloji Qurultayının 100 illiyinə həsr olunmuş elmi-praktiki konfrans keçirilib. Tədbirdə ədəbiyyatşünaslar, dilçi alimlər, tədqiqatçılar və ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər. Çıxışlarda 1926-cı ildə keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın türk xalqlarının elmi, mədəni və ictimai həyatında oynadığı mühüm rol, ortaq dil və əlifba məsələlərinin müzakirəsi, eləcə də qurultayın Azərbaycan elmi fikrinin formalaşmasındakı tarixi əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb. Qeyd olunub ki, Bakı Qurultayı yalnız bir elmi toplantı deyil, həm də türkoloji düşüncənin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm mərhələ idi. Bu mötəbər tədbirin 100 illiyinin qeyd olunması milli-mənəvi irsimizə, dil və ədəbiyyat tariximizə ehtiramın ifadəsidir. Konfrans çərçivəsində məruzələr dinlənilib, mövzu ətrafında geniş fikir mübadiləsi aparılıb, gələcək tədqiqat istiqamətləri barədə təkliflər səsləndirilib. Tədbir iştirakçıları Bakı Birinci Türkoloji Qurultayının ideyalarının bu gün də aktuallığını qoruduğunu bildirərək, ortaq elmi-mədəni platformaların genişləndirilməsinin vacibliyini qeyd ediblər.
Doğrudur, mənim Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv olmağıma mərhum xalq şairi Fikrət Qoca səbəb olub. Məhz onun təklif və dəstəyi ilə mən də AYB-yə üzv olmuşam. Tələb olunan üzvülük haqqını da vaxtaşırı ödəyirəm. Hətta bir dəfə Prezident təqaüdünə də layiq görülmüşəm. Və bu təşkilatdan heç bir narazılığım yoxdur…
Sözümün canı var. Bu gün sizə AYB-nin icra aparatında çalışan soydaşlarımız haqqında danışmaq istəyirəm. Düşünürəm ki, AYB-nin icra strukturunda bir nəfər də olsun təsadüfi adam yoxdur. Əvvəla onu qeyd edim ki, sədr seçki yolu ilə seçildiyi üçün seçicilərin haqqına girmək istəmirəm. O ki qaldı AYB-də maliyyə, təsərrüfat işləri üzrə I katibə və Gənclərlə iş və ümumi rəhbərliyə kömək məqsədi ilə fəaliyyət göstərən sədr müavininə onların da hər biri yerində olan adamlardır- Çingiz Abdullayev və Rəşad Məcidi nəzərdə tuturam. Demək olar ki, onları ölkədə tanımayan adam yoxdur. Hər biri kifayət qədər nüfuzlu qələm adamlarıdır…
Katiblər isə sədrin təqdimatı ilə komandası kimi qurultayda seçilir. İndi də keçək katiblərə: İlqar Fəhmi- erkən gəncliyindən parlaq istedadı ilə ədəbiyyatsevərlərin rəğbətini qazanıb. 1992-1996-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil alıb, sonradan Belarusiya Dövlət İqtisad Universitetini bitirib. O, AYB-nin filiallarla işi koordinasiya edir. Ölkənin ən yaxşı qələm adamlarından biridir. Düşündürücü, bədii yükü olan müxtəlif nəsr əsərlərinin, gözəl poeziya nümunələrinin müəllifidir. Tutduğu vəzifəni məsuliyyətlə icra edir. Əməkdar mədəniyyət işçisidir. Xaraktercə, çılğın, duyğusal, məntiqli və məzmunlu adamdır…
Elçin Hüseynbəyli- Əməkdar incəsənət xadimidir. İstedadlı yazıçı-dramaturq, publisistdir. 1989-cu ildə M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. AYB-nin seksiyalarla işi koordinasiya edir. 30-dan çox kitabın müəllifidir. Xaraktercə, centelemen, sakit, təmkinli və müdrik adamdır…
Səlim Babullaoğlu- 1990-1995-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsində ali təhsilə yiyələnib. Xarici əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə AYB-nin katibidir. Bundan əlavə o, Qəbul komissiyasının sədridir. Şair, tərcüməçi, esseistdir. 10-a yaxın kitabın müəllifidir. Xaraktercə, mədəni, ağıllı, ehtiyatlı, təmkinli və etibarlıdır…
Bəli, bu gün AYB-nin rəhbər strukturlarında təsadüfi adam yoxdur. Onların hər biri tutduqları vəzifə layiqdirlər. Və bu təşkilatın sıravi üzvü kimi onların hər birinə işlərində uğurlar arzulayıram…
Bu gecə də ulduzlara səndən danışdım, Yarım qalan sevgi dastanımızın sonunu öyrənməyə çalışdım. Allah kəssin xasiyyətimi, Onlarla da yola getmədim, Onlarla da dalaşdım. Milyon dənə səhv tapdım sözlərində, Ayrılığın xəritəsini çəkdilər qara qələmlə, Məni düşmən etdilər o sirli aləmlə. Mənsə səni görmək istəmişdim ulduzların gözlərində. Dönə-dönə dedilər Saturnun araya girdiyini, Hər iki planet arasında qalın divar hördüyünü, apardığı soyuq döyüşü. Mənsə gözləyirdim Marsdan Veneraya olan isti geri dönüşü. Bilirdim zamanın artıq dolduğunu, Zəfərin çox yaxın olduğunu, İstiliyin soyuqlardan doğulduğunu… Kiçik çillə çoxdan girmişdi, Göylər Yerə ağ şəkər ələyirdi, Yer üzünü şirin nağıla bürüyürdü. Küləklərin gətirdiyi soyuqlar, Şaxtaların ötürdüyü sazaqlar Marsı retrograda sürüyürdü. Hələ sübhün gözü açılmamışdı, Qaranlıqlar Yer üzündən qaçılmamışdı, Əllər səmaya, Dualar göyə ucalmamışdı hələ, Ən ülvi istəklər gəlməmişdi dilə. Telefonun işığı iki dəfə yanıb-söndü, Ekranda Saturnun məğlubiyyətini elan edən retrograd kod-yazı göründü: “Bu gün çox soyuq olacaq, Əynini qalın elə…”
Əfqanıstanın ilk milli qəzetinin təsisçisi- Mirzə Abdal Əli Qızılbaş
Tarixə diqqət yetirsək, Azərbaycan icması olan Qızılbaşlar, həm Əfqanıstan dövlətinin qurulmasında, həm də sosial, iqtisadi və media inkişafında ən önəmli rol oynamışlar. Tarixi baxımdan, Əfqanıstan və Azərbaycan dövlətləri arasında əlaqələr həmişə sıx və yüksək səviyyədə olmuşdur. Qızılbaşların Əfqanıstanın siyasi və sosial inkişafında önəmli rolu olduğu dövrlərdə, hər iki ölkə bir-birini siyasi müstəvidə dəstəkləyərək, tarixi əlaqələrini möhkəmləndirmişdir.
Əfqanıstanın ilk milli qəzeti – “Şəms əl-Nəhar”
“Şəms əl-Nəhar” (Günorta günəşi) 1873-cü ildən 1878-ci ilə qədər farsca fəaliyyət göstərmiş Əfqanıstanın ilk dövri Qəzeti idi. Bu qəzet, Əfqanıstan hökmdarı Əmir Şirəli xan dövründə nəşr olunurdu. Ölkənin ən erkən qəzeti kimi tanınan bu qəzet Əfqanıstan media tarixinin rəsmi başlanğıcı hesab olunur. Qəzetin təsisçisi, baş redaktoru Qızılbaş Mirzə Abdal Əli idi.
Corc Vaşinqton Universitetinin Kolumbiya İncəsənət və Elmlər Kollecinin fəlsəfə doktoru, professor Elham Baxtari “Şəms əl-Nəhar” qəzeti barəsində belə qeyd edir; “Nəşrlərin kolofonlarında ən çox rast gəlinən adlardan biri Mirza Abdal Əlidir. O, “Şəms əl-Nəhar” qəzetinin hər nömrəsində redaktor (mühtəmim) kimi qeyd olunur və ehtimal ki, baş yazılarının müəllifi də o idi. Abdal Əli adı onun Şiə mənşəli olduğunu göstərir. Həm Dost Məhəmməd xan, həm də Şirəli xan Kabildəki Şiə Qızılbaş əhalisindən bir çox katibə etibar edirdilər və Mirza Əbdal Əli də bu (Qızılbaş) icmanın üzvü idi.” Diqqət yetirsəniz, qəzetin birinci buraxılışında Qızılbaşların məşhur gerbi “Şiri-xurşid/Aslan və Günəş” də, təsvir olunmuşdur.
“Şəms əl-Nəhar” 1878-ci ildə İkinci İngilis-Əfqan müharibəsinin başlamasından və Əmir Şirəli xanın ölümündən sonra nəşrini dayandırdı. Daha dəqiqliklə İngilis işğalçıları Şəms əl-Nahar qəzetini dayandırmaq üçün Əfqanıstan hakimiyyətinə təzyiqlər göstərdilər və bununla da mətbuatı faktiki olaraq susdurdular. 20-ci əsrin əvvəlinə qədər heç bir əhəmiyyətli nəşr meydana çıxmadı və ‘Şəms əl-Nəhar’ Əfqanıstan jurnalistikası sahəsində, qısa ömrünə baxmayaraq, aparıcı bir təşəbbüs oldu.
Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Kral Asiya Cəmiyyətinin üzvü Jonathan L. Lee Qızılbaşların diplomatik təsirinin Pəştunlardan daha güclü olmasını belə təsvir edir; “Dürrani (Əfqan-Pəştun) başçılarının əksəriyyəti oxuyub yaza bilmədiyi və savadsız olduqları üçün Qızılbaşlar demək olar ki, bütün dövlət işlərinə nəzarət edirdilər.”
Əfqanıstan tarixi üzrə mütəxəssis digər alimlər Qızılbaşların Əfqan dövlətində diplomatik gücünü belə təsvir edirlər; “Qızılbaş icması, dövlət və şəxsi ticarət fəaliyyətlərinin mətn və yazılı tərəflərində iştirak edən yerli Əfqan tərəflər arasında ən nüfuzlusu sayılır. Bu kontekstlərdə savadlılıq gücünə sahib olmaq, Əfqanıstandakı şiə Qızılbaşları, şiə Həzaralardan fərqləndirən əsas amillərdən biridir. Təxminən iki nəsil əvvəl, 1830-cu illərdə, müstəmləkə idarəçiləri (İngilislər) Kabil Qızılbaşlarının nüfuzuna böyük maraq göstərmişdilər. Onlar Qızılbaşları ayrıca bir yaşayış məhəlləsi olan Çindavulda (müstəqilliyə sahib) bir icma kimi təsvir edirdilər. Bu məhəllənin “ayrı polisi və ədalət məhkəmələri” mövcud idi və ən önəmlisi, Kabilin “bütün yerli və xarici yazışmalarını” onlar idarə edirdi ki, bu da onların təsirinin hər istiqamətə yayılmasına səbəb olurdu. Xüsusilə Charles Masson Qızılbaşları Kabil şəhərində “ən güclü və nüfuzlu orqan” kimi təsvir edirdi. 19-cu əsrdə Kabil Qızılbaşları yüksəlməkdə olan dövlət katibləri sinfi daxilində nüfuzlu mövqelərini daha da inkişaf etdirib möhkəmləndilər və bu səbəbdən də dövlətin bürokratik elitasının getdikcə daha mühüm bir hissəsinə çevrildilər. 20-ci əsrin əvvəllərində dövlət bürokratiyasında və formalaşmaqda olan ictimai ziyalılar arasında Qızılbaşların nüfuzu o dərəcədə artmışdı ki, Kabilin Qızılbaş məhəlləsi Çindavul yerli əhali arasında “Əfqanıstanın Oksfordu” kimi tanınmağa başlamışdı.”
İstinadlar; Jonathan L. Lee, “Afghanistan: A History from 1260 to the Present” Elham Baxtari “Mirrors for Ulama: Kabul at the Crossroads of Eastern and Western Islamic Reformism.” Shah Mahmoud Hanifi, “Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier” kitabı və “Making Space for Shi’ism in Afghanistan’s Public Sphere and State Structure” məqaləsi. Solaiman M. Fazel, “Ethnohıstory Of The Qızılbash In Kabul: Mıgratıon, State, and A Shı’a Mınorıty” Christine Noelle, “State and tribe in nineteenth-century afghanistan: the reign of amir dost muhammad khan (1826-1863)”
Şükranım (Dünyanı vaxtsız tərk etmiş əziz qızım Şükran üçün)
Sən getdin doğmalar qaldı yaralı, Biz necə yaşayaq səndən aralı. Gün-gündən pisləşir atanın halı, Məni çox yandırır sənsizlik dərdim, Kaş sənin yerinə özüm ölərdim.
İnana bilmirəm hələ də sağam, Dözsəm bu acıya qayayam, dağam. Düşünmə ki, səndən cismən uzağam, Bilirsən ki, qızım cəsur, comərdim, Kaş sənin yerinə özüm ölərdim.
Heç sənin ətrindən doymadım gülüm, Səni qəfil alıb apardı ölüm. Bu necə dözülməz iztirab, zülüm, Dərdindən alışdım, yandım, əridim, Kaş sənin yerinə özüm ölərdim.
Cəlilabad rayonu – 15.01.2026
Sakit Üçtəpəli, “Həməşəra” Fəxri Diplomu laureatı, yazıçı-şair
Layihə rəhbəri: İlqar İsmayılzadə fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları Laureatı, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist
Mən öldüm — amma heç kimin hiss etmədiyi yerdə. Bədənim diri qaldı, öz içimə isə dəfn edildim. O vaxtdan bəri hər səhər oyanıram, güzgüdə görürəm ölü əksimi.
Ağactək kəsildim, dağtək yıxıldım. Sonsuzluğun sonsuz sərhədində mən qum idim – ədəbi səhraya sovruldum.
Mən su idim — axıb gedərək çayıma qoşula bilmədim, dəniz olub coşa bilmədim. Başqa dünya adamı idim, dünyama qovuşa bilmədim.
Mən dəfələrlə öldüm: hər bir xəyanətdə, hər bir zülmdə, hər bir sükutda. Amma yenə dirildim – İlahi ədalətdə, uca sevgidə.
Göyü qaldırdım ürəyim, çiyinlərimlə – ona görə bükülmüşəm. Mən Allahı axtarmadım. Mən Ondan qaçmadım da. Mən yalnız içimdəki boşluğu, EŞQİ dinlədim.
Boşluq deyil, — müqəddəs çağırış idi. Onun adı — əbədi həyat! Ona görə mən indi cavab vermirəm. Mən yanıram. Yanmaq isə – ən saf ibadət. Və əgər bir gün mən büsbütün kül olsam, bilin: bu son deyil. Əbədi ibtidanın başlanğıcıdır!
05.02.2026
Azərbaycan dilinə uyğunlaşdıran: Şahməmməd Dağlaroğlu
SÜKUTA HOPMUŞ ÜRƏK
Qəlbimi sükut sarıb, Mən artıq danışmıram. Öz-özümə parçalanıram, Gözlərimdən səbr axır, Bu göz yaşı deyil, Ürəyimin axan qanıdır.
Heç qışqırmadım. Qışqırmaq acizliyin dilidir. Mən sükutu seçdim- Məni yeyib bitirdi.
İçimdə kimsə qalmadı, İçimdəki mənim dirildi. Əyilsəm də sınmadım. Ağrılarım çoxaldı, Qəlbimdə tufanlar qopdu, Ahım şumşək kimi göyləri yardı.
Yalanlarla yaşamadım. Vicdanım yol vermədi. Dünya yalançı olsa da, Doğru yaşamaq istədim.
Daha az hiss edib, az düşünsəydim, Çox az inansaydım, bəlkə də asan yaşardım. Amma mən asan yaşamaqçün doğulmamışam.
Tərcümə: Cahangir Namazov Cahangir NAMAZOV, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü
“HƏR ŞEY YAXŞI OLACAQ!” (Cavadlının “Hökümə” poeması haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu gün söhbətimizi tanınmış şair, publisist, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli döyüş yolu keçmiş zabiti Mahir Cavadlnın “Hökümə” poeması əsasında qurmağa çalışacağam. Azərbaycan ədəbiyyatında faciə mövzusu həmişə xüsusi bir yer tutub. Tariximizin ağrılı səhifələri, xalqımızın üzləşdiyi sarsıntılar və qəhrəmanlıq nümunələri poeziyada öz bədii əksini taparaq həm yaddaşa çevrilib, həm də gələcək nəsillərə mənəvi dərs olub. Tanınmış şair və jurnalist, Qarabağ müharibəsi veteranı Mahir Cavadlının 2025-ci ildə “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunan “Hökümə” poeması da məhz belə əsərlərdən biridir. Redaktoru şair-publisist, Əməkdar mədəniyyət işçisi Vaqif Bəhmənli olan, ön sözü yazıçı-publisist, Əməkdar jurnalist Zemfira Məhərrəmlinin qələmindən çıxan bu 86 səhifəlik poema təkcə bir ədəbi nümunə deyil – o, həm də milli yaddaşın poetik ifadəsidir. Zemfira Məhərrəmlinin ön sözündə qeyd olunduğu kimi, “Hökümə” poeması ötən ilin dekabrında Bakı–Qroznı reysi ilə uçan, Azərbaycan Hava Yollarına məxsus təyyarənin qəzaya uğraması və çoxsaylı insan itkisi ilə nəticələnən faciəvi hadisəyə həsr olunub. Rusiyanın hava məkanında silahlı müdaxiləyə məruz qaldığı bildirilən və Qazaxıstanın Aktau şəhəri yaxınlığında qəzaya uğrayan bu təyyarədə həyatını itirən ekipaj üzvlərinin və sərnişinlərin əziz xatirəsinə ithaf edilən poema, ağrının poetik memorialıdır. Faciə yalnız azərbaycanlılara deyil, müxtəlif millətlərdən olan insanlara da toxunmuşdu. Hər kəs öz arzusu, istəyi, ailəsi, doğması üçün səfərə çıxmışdı. Lakin taleyin acı hökmü bu arzuları yarımçıq qoydu. Məhz bu məqamda şairin qələmi tarixin və taleyin sərt hökmünü sənət hökmünə çevirir. Poemanın adı – “Hökümə” – çoxqatlı məna daşıyır. Bu söz həm hüquqi qərarı, həm taleyin qaçılmaz yazısını, həm də zamanın sərt hökmünü xatırladır. Mahir Cavadlı bu adı seçməklə sanki oxucunu düşünməyə vadar edir: bu hökmü kim verdi? Müharibələr, siyasi ambisiyalar, məsuliyyətsizlik, yoxsa taleyin özü? Şair hadisəyə yalnız informativ yanaşmır; o, faciəni insan taleləri prizmasından təqdim edir. Zemfira Məhərrəmlinin vurğuladığı kimi, əsərin bədii siqləti, təsir gücünü artıran təsvirlər, ağrılı gerçəyin emosional təqdimatı oxucunu hadisənin içinə aparır. Oxucu yalnız məlumat almır – o, yaşayır, hiss edir, sarsılır. Mahir Cavadlı Qarabağ müharibəsi veteranıdır. Onun yaradıcılığında vətənpərvərlik, ədalət, şəhidlik, milli ləyaqət mövzuları daim ön planda olub. “Hökümə” poemasında da bu xətt davam edir. Lakin burada pafoslu çağırışdan çox, dərin hüzn, sükut içində qopan fəryad var. Bu poema bir tərəfdən konkret bir hadisəyə reaksiya olsa da, digər tərəfdən müasir dünyanın təhlükəli reallıqlarına işarədir. İnsan həyatının siyasi oyunlar qarşısında necə kövrək və müdafiəsiz qalması, günahsız insanların faciə qurbanına çevrilməsi əsərin alt qatında açıq şəkildə hiss olunur. Şair bu hadisəni yalnız yas mətni kimi qələmə almır. O, qəhrəmanlıq məqamını da önə çəkir. Təyyarə heyətinin son ana qədər məsuliyyət və peşəkarlıq nümayiş etdirməsi, insanların həyatını xilas etmək üçün göstərilən fədakarlıq poetik dillə ucaldılır. Beləliklə, faciə yalnız itki deyil, həm də insanlıq dərsi kimi təqdim olunur. “Hökümə” poeması bir daha sübut edir ki, ədəbiyyat yalnız estetik zövq üçün deyil, həm də tarixi yaddaşın qorunması üçündür. Şair hadisəni sənədləşdirmir – onu mənalandırır. O, statistik rəqəmləri insan talelərinə çevirir, xəbəri duyğuya, faktı fəlsəfəyə yüksəldir. Zemfira Məhərrəmlinin ön sözü əsərin dəyərini və aktuallığını vurğulayaraq oxucunu mətni daha diqqətlə oxumağa istiqamətləndirir. Onun təqdimatında “Hökümə” yalnız bir poema deyil, zamanın sarsıdıcı çağırışına ədəbi cavabdır. Tanınmış şair və jurnalist Mahir Cavadlının “Hökümə” poeması təkcə bir taleyin poetik salnaməsi deyil, həm də mərdliyin, fədakarlığın və milli-mənəvi dəyərlərin bədii manifestidir (səh. 46): “İyirmi sərnişin gəlsin qabağa!” – Deyəndə bilirdin ölüm var öndə. Bu misralar artıq ilk baxışdan oxucunu dramatik situasiyanın içinə salır. Burada adi bir çağırış yox, ölümün gözünə dik baxan iradə var. Şair qəhrəmanını tərəddüdsüz qərar verən, taleyin hökmünü öz üzərinə götürən bir obraz kimi təqdim edir. “Özün öndə olub hökmü verəndə” ifadəsi həm də əsərin adına – “Hökümə”yə semantik bağ yaradır. Höküm burada həm taleyin hökmü, həm də vicdanın, məsuliyyətin verdiyi qərardır. Poemada təsvir edilən situasiya – düşən təyyarə, alov, su, ölüm təhlükəsi – real hadisə fonunda qəhrəmanlıq aktını daha da ucaldır. “O iyirmi nəfərdən sədd, divar qurmaq, / Özünü alova… oda atmaqdır” misraları qəhrəmanın özünü başqalarına sipər etməsini simvolizə edir. Bu, fiziki fədakarlıqdan daha artıq – mənəvi böyüklüyün təcəssümüdür. Poemanın diqqətçəkən cəhətlərindən biri də vicdan amilinin ön plana çəkilməsidir (səh. 46): “Kimin qınamağa haqqı var indi, Bu vicdan yükünü çəkə bilməzdin.” Burada müəllif oxucuya sual ünvanlayır, amma cavabı da misraların özündə gizlidir. Qəhrəmanın seçimi elə bir mənəvi ucalıqdır ki, onu qınamaq yox, anlamaq və dəyərləndirmək lazımdır. Mahir Cavadlı qəhrəmanını mifləşdirmir, onu real, hiss edən, anlayan bir insan kimi təqdim edir. Lakin bu insan öz daxili əxlaq kodeksinə sadiq qalaraq ölümün üzərinə gedir. Əgər “qabaqda sıralar alınmasaydı”, “bütün sərnişinlər məhv olacaqdı” – deyə (səh. 46) müəllif qeyd edir. Bu isə qəhrəmanlığın təsadüfi deyil, zəruri və xilasedici xarakter daşıdığını göstərir. Deməli, “Hökümə” poeması fərdi şücaətin kollektiv xilasa çevrilməsinin bədii salnaməsidir. Parçanın davamında – “Son səs… Son nəfəs …” sərlövhəli bölümün sonunda (səh. 47) müəllif ümumiləşdirici bir mövqeyə keçir: “Bax, buna deyərlər mərdlik, dəyanət, Hər zaman beləmi düşün bir anlıq.” Bu misralar artıq konkret hadisədən çıxaraq ümumbəşəri və milli dəyər səviyyəsinə yüksəlir. Qəhrəmanlıq yalnız bir epizod deyil, millətin yaddaşında yaşamalı olan örnəkdir. “Var olsun qəhrəman yetirən millət” ifadəsi (səh. 47) ilə müəllif fərdi igidliyi xalqın mənəvi gücü ilə əlaqələndirir. Bu kontekstdə “Hökümə” poeması təkcə bir insanın taleyi deyil, həm də Azərbaycan insanının xarakter portretidir. Mərdlik, dözüm, iradə – bunlar müəllifin qəhrəmanında cəmlənmiş milli keyfiyyətlərdir. Poemanın “Yolumuz Turanadı” (səh. 47) başlıqlı hissəsi isə əsərin ideya coğrafiyasını genişləndirir. Burada artıq fərdi qəhrəmanlıqdan Türk dünyası miqyasına keçid edilir (səh. 47): “Qazaxstan, Turan yurdu, Ulu yurd, qədim diyar…” Bu misralar göstərir ki, müəllif üçün qəhrəmanlıq anlayışı yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşmır. O, bu ruhu Turan ideyası, qardaşlıq, ortaq tarix və mədəniyyət kontekstində təqdim edir. “İki dost, iki can bir” ifadəsi (səh. 47) Azərbaycan–Qazaxıstan qardaşlığının poetik rəmzinə çevrilir. Beləliklə, “Hökümə” poeması həm fərdi qəhrəmanlıq dastanı, həm də Türk birliyi ideyasının poetik tərənnümüdür. Bu ideoloji xətt əsərə publisistik çalar verir, onu sırf lirik mətn olmaqdan çıxarıb ictimai-mənəvi manifest səviyyəsinə qaldırır. Mahir Cavadlı jurnalist təfəkkürünə malik şairdir (ixtisaslı mütəxəssis – peşəkar jurnalist – BDU). Bu xüsusiyyət poemada aydın hiss olunur. Mətn həm emosional, həm də faktoloji dinamika daşıyır. Hadisə konkret, təsvirlər yığcam, mesaj isə aydındır. Şair pafosa qapılmadan yüksək emosional ton yarada bilir. Poemanın dili sadə, lakin təsirlidir (Bu keyfiyyət də məhz onun təhsili ilə bağlıdır – təəssüf ki, hazırda BDU jurnalistika fakültəsində Azərbaycan dili bir fənn kimi tədris olunmur. Bu hal gənc məzun-mütəxəsislərin bütün fəaliyyətndə hiss olunur). Bədii ifadə vasitələri şişirdilmədən, təbii axarda təqdim olunur. Bu isə oxucunun hadisəni göz önündə canlandırmasına, qəhrəmanın daxili aləmini hiss etməsinə imkan yaradır. Bu poema oxucunu düşündürür: insanı ucaldan nədir? Həyatın özü, yoxsa başqaları üçün fəda edilən həyat? Mahir Cavadlı bu suala misralarla cavab verir – insanlıq dünyanı yaşadan hissdir. Və o hissin adı mərdlikdir, dəyanətdir, vicdandır. “Hökümə” – son səsin, son nəfəsin içindən doğulan əbədi bir söz abidəsidir. Tanınmış şair və jurnalist Mahir Cavadlının “Hökümə” poeması təqdim olunan parça əsasında həm lirik, həm də ictimai-ruhi yükü ilə seçilən, kədər və qürurun vəhdətində yazılmış təsirli bir elegiyadır. Bu əsər yalnız bir insanın itkisinə həsr olunmuş mərsiyə deyil, həm də milli xarakterin, qadın mərdliyinin və mənəvi ucalığın poetik salnaməsidir. Poemanın “Axan göz yaşları…” (səh. 68) başlığı ilə başlayan hissəsi oxucunu dərhal nisgil və sarsıntı mühitinə aparır. Şair “Dərd-sərdən aram-aram / Qəm hopur əklillərə” misraları (səh. 68) ilə ağrının tədricən bütün varlığı bürüdüyünü göstərir. Burada kədər bir anlıq emosional partlayış deyil, için-için yanan, şəkillərə baxdıqca yenidən alovlanan bir yanğıdır. “Gülüş donub gözlərdə” ifadəsi (səh. 68) isə itkinin miqyasını daha da dərinləşdirir – həyatın təbii axarını dayandıran, sevincin donduğu bir məqam təsvir olunur. Şairin dili sadədir, lakin bu sadəlik içində böyük psixoloji ağırlıq var. Bu, publisistik düşüncə ilə lirik duyğunun qovuşduğu nöqtədir. Poemada Hökümə yalnız fərdi taleyi ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri ilə təqdim olunur. “Qəhrəman Şaşa, İqor, / Od ürəkli Hökümə” misraları (səh. 69) onun ailə və toplum kontekstində mövqeyini göstərir. Burada qadın obrazı zəiflik simvolu kimi deyil, “od ürəkli”, mərd, dayanıqlı bir şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Digər hissədə isə şair onu“millətimin mərd qızı” (səh. 69) adlandırır. Bu ifadə artıq fərdi çərçivəni aşaraq obrazı ümumxalq səviyyəsinə yüksəldir. Hökümə konkret bir insan olmaqla yanaşı, Azərbaycan qadınının rəmzinə çevrilir – sədaqətli, vətənpərvər, saf niyyətli. Poemada ilahi ədalət və tale qarşısında acizlik duyğusu da diqqət çəkir.“Tanrım, nolar cavab sor / Fələk verdiyi hökmə” misraları (səh. 68) bir növ metafizik etirazdır. Burada şair qəzəblənmir, lakin sual verir. Bu sual həm şəxsi, həm də ümumbəşəri xarakter daşıyır: niyə yaxşılar tez köçür? niyə saf ürəklər sınağa çəkilir? Eyni zamanda“cin-şeytanın kələyi”, “iblislər can alacaq” kimi (səh. 69) ifadələr ictimai eyham daşıyır. Şair yalnız bioloji ölüm faktını deyil, zamanın mənəvi aşınmasını, dəyərlərin sarsılmasını da qabardır. Bu isə poemanın publisistik qatını gücləndirir. Əsərin ən diqqətəlayiq cəhətlərindən biri onun ümidsizliklə bitməməsidir. Şair Hökümənin səsini “bizə əmanət” adlandırır və bu əmanətin məğzi bir cümlədə ifadə olunur(səh. 69):“Hər şey yaxşı olacaq!” Bu fikir poemaya fəlsəfi bütövlük verir. Ölüm fiziki sonluq olsa da, mənəvi davamlılıq qalır. “O mərdlik, o dəyanət / Ürəklərdə qalacaq” misraları göstərir ki, insanın əsl ömrü onun qoyduğu izlə ölçülür. Mahir Cavadlının jurnalist təcrübəsi bu poemada aydın hiss olunur. O, emosiyanı pafosa çevirmir, kədəri süni bəzəmir. Dil aydındır, səmimidir, birbaşa oxucunun qəlbinə yönəlir. Publisistik məqamlar – millət, hikmət, həqiqət, yurdsevərlik kimi anlayışlar – lirik axını pozmur, əksinə, onu dərinləşdirir. Poema həm fərdi ağrının ifadəsidir, həm də milli-mənəvi dəyərlərin manifestidir. Burada qadın obrazı müqəddəsliklə deyil, real həyatın içində – ailəsi, övladları, mübarizəsi ilə birlikdə ucaldılır. Mahir Cavadlının “Hökümə” poeması müasir Azərbaycan ədəbiyyatında faciə mövzusunun yeni və təsirli bədii ifadəsidir. Bu əsər həm ağrının poetik təcəssümü, həm də insanlıq, məsuliyyət və yaddaş haqqında dərin düşüncədir. “Hökümə” poeması Mahir Cavadlının yaradıcılığında və ümumən müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qəhrəmanlıq mövzusunun uğurlu poetik nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Əsər ölümün astanasında verilən qərarın mənəvi böyüklüyünü, vicdanın hökmünü və millətin yetirdiyi qəhrəmanların ölməzliyini tərənnüm edir. “Hökümə” poeması Mahir Cavadlının yaradıcılığında həm emosional, həm də ideya baxımından sanballı bir nümunədir. Bu əsər oxucunu təkcə kədərləndirmir, həm də düşündürür; həm ağladır, həm də ümid verir. Bu poema göstərir ki, insanın böyüklüyü ömrünün uzunluğu ilə deyil, mənəvi işığı ilə ölçülür. Hökümə obrazı da məhz belə bir işıqdır – sönsə də, izi qalan, adı yaşadıqca nur saçan bir işıq. Faciələr unudulduqda təkrarlanır. Ədəbiyyat isə unutmağa imkan vermir. “Hökümə” də məhz bu missiyanı daşıyır – zamanın hökmünü sənətin hökmü ilə əbədiləşdirmək. Bu poema həm şəhidlərin əziz xatirəsinə hörmət, həm də gələcək nəsillərə ünvanlanan mənəvi bir çağırışdır: insan həyatının dəyərini unutmaq olmaz. Ədəbiyyat yaşatdığı müddətcə, onların xatirəsi də yaşayacaq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin. Amin. 11.02.2026. Bakı.
Юрий Гагарин и Валентина Терешкова находятся в кафе «Молодежное» на улице Горького в Москве (1963 год). В бокале у первого космонавта — молочный коктейль. В те годы в СССР молочные коктейли были невероятно популярны. Их готовили в специальных миксерах «Воронеж», смешивая мороженое (обычно пломбир), молоко и сироп (яблочный или шиповниковый). Стоило такое удовольствие от 10 до 15 копеек.
Şeyx Şamilin oğlanları ilə son şəkli Şeyx Şamil təslim olduqdan sonra Həccə getmək üçün çardan icazə alır. Məkkəyə yetişəndə Həcc zamanında Şeyx Şamilin orada olduğunu eşidən dünyanın dörd bir yanından gəlmiş yüz minlərlə müsəlmanın onu görmək üçün yaratdığı izdiham nəticəsində hökümət idarəçiləri onu Kəbənin üzərinə çıxardırlar. Bu, Həzrət Əlidən sonra İmam Şamilə qismət olan şərəf idi. Şeyx Şamil Həcc ziyarətini yerinə yetirdikdən sonra Mədinəyə gedir. Mədinədə olarkən çox zəifləmiş olan İmam Şamil xəstələnir və 4 fevral 1871-ci ildə 74 yaşında fani dünyaya gözlərini yumur.
