Sözün sehri, imzanın məsuliyyəti:
Ayətxan Ziyadın 57 ili
Əlli yeddi il yaradıcılıq üçün yalnız uzun zaman ölçüsü deyil. Bu rəqəmin arxasında yazılmış mətnlər, keçilmiş yollar, qarşılaşılmış insanlar, müşahidə edilmiş hadisələr, verilmiş suallar və həmin suallara cavab axtaran uzun bir düşüncə prosesi dayanır. Məhz elə buna görə yaradıcılıq ömrünü yalnız illərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil, əsas məsələ həmin illərin sözə, düşüncəyə və yaddaşa nə verdiyidir.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq yolu 1969-cu ilin avqustundan 2026-cı ilə qədər müxtəlif söz məkanlarından keçib. Radio, dövri və elmi mətbuat, ədəbi tənqid, tədqiqat, bədii nəsr və poeziya bu yolun ayrı-ayrı sahələridir. Lakin bu sahələri sadəcə ard-arda düzmək 57 ilin daxili mənasını tam açmır, əsas məsələ bu müxtəlif fəaliyyətlərin arxasında dayanan söz münasibətini görməkdir.
Bu nöqteyi-nəzərdən “sözün sehri” ilə “imzanın məsuliyyəti” bir-birindən ayrılmazdır. Söz bir insanın fikrini başqa bir insana çatdırır, hadisəni yaddaşa köçürür, bir insanın taleyini başqasının düşüncəsinə gətirir. Amma söz yazıya çevrildiyi andan müəllifin məsuliyyətini də artırır, imza isə həmin məsuliyyətin görünən işarəsinə çevrilir.
Söz sözü çəkəndə, ona qoşa imza ilə yazı təkliflərinə həmişə cavabı bu olub: “Bu, mənim balamdır, onu səninlə neçə bölüşə bilərəm?” Çap olunması xatirinə bir kitabını və bir neçə yazısını paylaşdığını heç vədə özünə bağışlaya bilmir.
57 ilin başlanğıcı:
ilk sözün məsuliyyəti
1969-cu ilin avqustu…
A.Ziyadın yaradıcılıq yolunun başlanğıcını müəyyənləşdirən tarix kimi bu faktın özündə sadəlik var. “İşıq” qəzetində dərc olunan iki analitik məqalə ilə başlayan jurnalistika yolu sonralar müxtəlif mətbuat orqanlarında davam edib. Sovet dövründə hələ orta məktəb illərində “Azərbaycan pioneri”, ADU-da (indi BDU) təhsil aldığı dövrdə “Azərbaycan gəncləri” qəzetlərində və “Коммунист Азербайджана” jurnalında çıxışları, müstəqillik illərində “Təzadlar”, “Ədalət”, “Naxçıvan”, “Yeni Naxçıvan”, “Həftə içi”, “525-ci qəzet”, “Kredo”, “Panorama” qəzetləri, “Azərbaycan”, “Azərbaycan müəllimi” və “Yazarlar” jurnalları və başqa nəşrlərlə əməkdaşlığı A.Ziyad yaradıcılığının yalnız bir mətbuat orqanı ilə məhdudlaşmadığının göstəricisidr.
Ancaq 57 ilin başlanğıcında diqqəti çəkən əsas məqam ilk yazının özündən daha şaxəli mündəricəlidir: insanın yazmağa qərar verməsi.
Jurnalistika – müəllifi sözün ictimai məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur. Burada söhbət yalnız nəyi görməkdən getmir, görünəni seçmək, faktla münasibət qurmaq, hadisənin mahiyyətini dərk etmək və onu mümkün qədər dəqiq ifadə etmək tələbi durur qarşıda.
Bu mənada jurnalist üçün müşahidə sadəcə seyrçi baxış deyil. Jurnalistika çox nəsnə müşahidədən başlayır, seçməkdən keçir və sözə çevrilir.
57 il ərzində mövzular, təbii ki, dəyişə bilir, dəyişib də. Mətbuatın forması da, oxucu ünvanları da, sözün yayılma imkanları da dəyişə bilir. Amma yazının qarşısında dayanan əsas sual dəyişmir: yazılan söz nə qədər doğrudur?
Bu sual sonradan jurnalistikadan ədəbi-tənqidə, ədəbi-tənqiddən tədqiqata, poeziyayadan nəsrə keçid edən bütün yaradıcılıq sahələrində başqa biçimlərdə yenidən meydana çıxır.
Efirdən kağıza,
kağızdan yaddaşa
Azərbaycan Dövlət radiosunda təqribən 25 illik fəaliyyət dövrü A.Ziyadın yaradıcılıq yolunun ayrıca təcrübə mərhələsidir. Efir – sözü kağız üzərindəki sözdən fərqləndirir. Burada cümlənin mənası ilə yanaşı intonasiya, fasilə, vurğu və səsin ritmi də əhəmiyyət qazanır.
Radio insanı sözün səslənən tərəfi ilə tanış edir. Qəzet müşahidəni, ədəbi-tənqid fərqləndirməyi, tədqiqat mənbəyə söykənməyi, nəsr insanın daxili vəziyyətinə yaxınlaşmağı, poeziya isə bəzən bütün bunları daha az sözlə ifadə etməyi tələb edir.
Bunlar ilk baxışda ayrı-ayrı bacarıqlar kimi görünə bilər. Ancaq 57 illik yol bütöv bir tam halında götürüldükdə, onların arasında sezilməz bir daxili əlaqə yaranır: janr dəyişir, sözün funksiyası dəyişir, mövzu dəyişir, amma müşahidə və düşüncə arasında yaranan əlaqə qorunur.
Yaradıcılığın xətti buna görə düz xətt deyil. Bir təcrübə başqa janrda yenidən meydana çıxır: efirdə eşidilən insan səsləri sonradan mətn formasında xatirəyə, jurnalist müşahidəsi bədii nəsrdə insan taleyinə münasibətə çevrilə bilər. Araşdırma zamanı toplanan faktlar yaddaş haqqında düşüncəyə yol aça bilər. Poeziyada isə bütün bunların izini bir hiss, bir obraz, bir söz daşıya bilər.
Deməli, yaradıcılığın müxtəlif sahələrini birləşdirən əsas amil fəaliyyət ünvanlarının bənzərliyi deyil, sözə münasibətin davamlılığıdır.
İnsan haqqında
yazmaq
A.Ziyadın “Məndən sonra…” kitabında bu münasibətin başqa bir tərəfi görünür. Kitabda insan haqqında yazmaq anlayışı yalnız onun bioqrafiyasını təqdim etmək cəhdinə deyil; insanın ömründə qoyduğu izin mahiyyətini anlamaq cəhdinə çevrilmişdir.
ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədovdan bəhs edən məqalədə müəllif yazını sadəcə bir şəxsin həyatının təqdimatı ilə məhdudlaşdırmır. Mətnin sonunda “Həyatda izi qalmaqdan, yeri görünən olmaqdan böyük bəxtəvərlik yoxdur” fikrinə gəlir. Məqalənin 9 fevral 2010-cu ildə qələmə alındığı, həmin ilin fevralında müxtəlif qəzetlərdə çap edildiyi və “Məndən sonra…” kitabında yer aldığı da mənbədə göstərilir.
Burada diqqətçəkən məsələ “iz” anlayışıdır. İz yalnız böyük və məşhur işlərin nəticəsi deyil. İnsan haqqında yaddaqalan münasibət, bir davranış, başqasının həyatında yaratdığı təsir də izdir. “Məndən sonra…” kitabının adını bu baxımdan oxuduqda, onun əsas sualı daha aydın görünür: insan özündən sonra nə qoyur? Bu sual ölüm haqqında düşüncədən daha geniş anlamdadır. Söhbət insanın yaşadığı müddətdə yaratdığı mənəvi və intellektual təsirdən gedir.
Dosent Zabit Məmmədov haqqında yazılan xatirələrdə də bu fikir konkret insan münasibətləri ilə ifadə olunub. Mətnlərdə insanın özündən sonra adı çəkiləndə onun haqqında səmimi xatirələrin danışılması, insanın həyatda qoyduğu izin sonrakı yaddaşda yaşaması vurğulanır.
Beləliklə, “Məndən sonra…” yalnız müəllifin öz gələcək taleyi haqqında düşündüyü kitab adı kimi yox, insan ömrünün yaddaşla münasibətinə açılan bir qapı kimi də oxuna bilər.
Burada A.Ziyadın müəllif kimi mövqeyi də müəyyənləşir: o, haqqında yazdığı insanı yalnız informasiya obyektinə çevirmir, onun həyatından yaddaşlara köçə biləcək mənanı seçməyə çalışır. Bu isə imzanın məsuliyyətini artırır. Çünki bir insan haqqında yazılan söz həmin insanın sonrakı yaddaşdakı obrazına təsir edə bilər.
Sözün yükü
Bu məsuliyyət ədəbi tənqiddə daha başqa şəkildə üzə çıxır. “Sərvər Əmrah şeirinin söz yükü-səs yükü” məqaləsinin adı sözə yalnız məna daşıyıcısı kimi baxılmadığını göstərir. Burada sözün semantik yükü ilə yanaşı səs, ritm, ifadə və daxili ahəng məsələsi də diqqət mərkəzinə gətirilir.
Şeir yalnız “nə deyir?” sualı ilə bitmir, “Necə deyir?”, “Bu sözü niyə seçir?”, “Bu ifadənin səsi fikrin mənasına nə əlavə edir?”… Belə suallar ədəbi tənqidin sadə qiymətləndirmədən fərqli təbiətini göstərir.
Ədəbi tənqidin məsuliyyəti də burada başlayır. Mətnin yalnız uğurlarını göstərmək ədəbi tənqid deyil, onun dilini, quruluşunu, fikrini, bədii həllini və problemlərini görmək lazımdır. Bu mənada A.Ziyadın araşdırmaçı fəaliyyəti onun sözə münasibətinin başqa formasıdır: jurnalist hadisəyə, tədqiqatçı fakta, tənqidçi isə mətnə baxır. Amma hər üç halda əsas tələb dəyişməz qalır: Gördüyünü göründüyü kimi deyil, dərk etdiyin qədər dəqiq ifadə etmək.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq,
rəngləri mənimkidi…”
Yaradıcılıq yolunun daxili poetik açarı “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” ifadəsində daha aydın görünür. Burada əsas məsələ “yaşıl yarpaq” obrazında deyil, əsas yük “rəngləri mənimkidi” ifadəsinin üzərinə düşür.
“Yaşıl” burada sadəcə rəng çaları kimi anlaşılmamalıdır. Yarpaq – həyatın canlılığını, dəyişkənliyini, zamanla başqa hal almasını xatırladır. Amma müəllifin diqqətini çəkən əsas məsələ yarpağın hansı rəngdə olması yox, onun rənglərinin hansı tərzdə və kimə aid edilməsidir.
İnsan nə doğulduğu yeri, nə qarşılaşdığı hadisələri, nə də itirdiklərini heç vədə özü seçmir. Nəyi istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq çox şeyi insanın qarşısına həyat çıxarır. Ancaq olanlara münasibəti müəyyən dərəcədə insan özü yaradır. Məhz bu məqamda “rəngləri mənimkidi” ifadəsi fərdi məsuliyyət məzmunu qazanır. Buradakı “mənimkidi” istilahı həyatın bütün hadisələrinin müəllif tərəfindən seçildiyini deyil, yaşanmış həyatın aldığı mənanın müəllifə aid olduğunu düşündürür.
Sevincin də, ağrının da, itkinin də, ümidin də insan ömründə öz yeri var. Həyatın rəngləri hazır şəkildə verilmiş olsa belə, onların hansının yaddaşa, hansının sözə, hansının mənaya çevriləcəyini insanın münasibəti müəyyən edir. Bu baxımdan “yarpaq” metaforası yalnız ömrün keçiciliyini ifadə etmir. O, yaşanmış ömrün müəllifliyini də gündəmə gətirir. Yazmaq da burada başlayır.
İnsan yaşadıqlarının hamısını dəyişə bilmir. Amma onları sözə çevirə bilir. Söz isə həmin yaşantıya ikinci həyat verir.
“Məndən sonra…” ilə
“rəngləri mənimkidi” arasında
Bu iki ifadə 57 illik yaradıcılıq yolunun iki fərqli qütbünü birləşdirir: “Məndən sonra…” – gələcəyə baxır, “Rəngləri mənimkidi…” – keçmişdə yaşanmış ömrə. Birinci sual edir: Məndən nə qalacaq? İkinci isə deyir: Yaşadığım ömrün rəngləri mənim münasibətimdən keçib. Beləliklə, biri sözün gələcək taleyi, digəri yaşanmış həyatın müəllifliyi haqqında düşünməyə imkan verir.
Bu iki istiqamət arasında isə “imza” dayanır.
İmza yaradıcı şəxsin həm keçmişinə, həm də gələcəyinə bağlanan işarədir. Yazılan mətnin altında qərar tutan ad (imza) deyir ki, bu sözün arxasında konkret bir insanın düşüncəsi dayanır. Ona görə də, imza sadəcə ad (burada, təxəllüs) deyil, imza məsuliyyətdir.
Rəngin dairəsi
genişlənir
“Rəng” anlayışını yalnız şəxsi yaşantı ilə məhdudlaşdırmaq da doğru olmaz. A.Ziyadın yazılarında müşahidənin dairəsi zaman keçdikcə müxtəlif insan və ictimai mövzulara doğru genişlənir. Öz sözüdür: “oxucularım mənə dəfələrlə deyiblər ki, sənin şeirlərin bizə yeni mövzular verir”.
“Məndən sonra…” kitabında ayrı-ayrı insanların ömrünə və fəaliyyətinə baxış bunun bir tərəfidir. İnsan haqqında yazmaqla müəllif əslində bir dövrün sosial-mənəvi mənzərəsinin müəyyən cizgilərini də qorumuşdur.
Bir sıra mətnlərdə qərarlanan ekologiya məsələsinə münasibət müşahidənin daha geniş mühitə yönəldiyinin göstəricisidir. “İnsan ekologiyası” anlayışı “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı” monoqrafiyasında xüsusilə diqqət çəkir. Mənbədə insanın özünü qoruması ilə ətraf mühitin qorunması arasında birbaşa əlaqə qurulur və “özünü qorumadan dünyanı qorumaq olmaz” fikri irəli sürülür.
Bu fikir “rəng” anlayışına başqa bir məna qatı əlavə edir: həyatın rəngləri yalnız insanın daxili aləminin rəngləri deyil.
İnsan yaşadığı mühitdən də ayrı deyil. Təbiət, şəhər, yaxud kənd yaşayış məkanı, ictimai münasibətlər – bunların hamısı insan həyatının rənglərini müəyyənləşdirir.
Beləliklə, fərdi həyatla ictimai mühit arasında sərhəd aradan qalxır: insan özünü qoruyur, sonra yaşadığı mühiti, daha sonra həmin mühitin gələcəyini.
Söz də bu dairənin içində genişlənir.
Şəxsi müşahidədən
daha geniş məsuliyyətə
Bu baxışın daha geniş miqyası A.Ziyadın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı araçdırmasında görünür. “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı 2024-cü il nəşrində məsələ yalnız ayrı-ayrı hadisələrin sadalanması səviyyəsində qoyulmur; ekoloji, urbanistik və mədəni mühitin dağıdılması bir-biri ilə əlaqəli problemlər kimi təqdim edilir.
Burada sözün miqyası dəyişir: İnsan haqqında yazanda məsuliyyət bir insanın yaddaşına münasibətdədir. Cəmiyyət haqqında yazanda məsuliyyət sosial yaddaş qarşısındadır. Tarixi və coğrafi məkan haqqında yazanda isə məsuliyyət daha geniş yaddaş sahəsinə keçir. Belə mətnlərdə söz artıq yalnız müəllifin şəxsi duyğusunu ifadə etmir. Faktın seçilməsi, hadisələrin əlaqələndirilməsi və nəticənin əsaslandırılması da mühüm olur.
Bu baxımdan 57 illik yaradıcılıq yolunda “rənglərin” dairəsinin genişlənməsini rahatlıqla görmək mümkündür: şəxsi təcrübədən insan münasibətlərinə, oradan sosial mühitə, daha sonra tarixi və coğrafi yaddaşa doğru.
Amma əsas prinsip heç bir halda dəyişmir: görmək, seçmək, düşünmək, sözə çevirmək, məsuliyyət daşımaq.
Yazı masasının
görünməyən tərəfi
57 illik yaradıcılığın yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət olduğunu düşünmək də düzgün olmaz. Hər kitabın həm görünən tərəfi var, həm də görünməyən tərəfi. Oxucu ancaq hazır mətni görür, müəllif isə həmin mətnə qədər keçilən yola yaxşı bələddir: faktlar əldə etmək üçün oxunan mənbələr, aparılan qeydlər, dəyişdirilən cümlələr, redəktə edilib silinən sözlər, uzun müddət yazılmadan yaddaşda qalan fikirlər…
Elə buna görə də yazı masası yalnız fiziki məkan deyil. O, müşahidənin düşüncəyə çevrildiyi ünvandır: bir söz dəyişdirilir, bir cümlə qısaldılır, bir fikir saxlanılır, başqa bir fikir kənara qoyulur. Bəzən illər əvvəl görülmüş bir hadisə yenidən xatırlanır və yalnız bundan sonra öz mətnini tapır. Yaradıcılığın görünməyən əməyi buradadır.
57 il yazmaq yalnız 57 il ərzində mətn yaratmaq deyil, həm də 57 il ərzində həyata baxmaq, onu yadda saxlamaq və münasibət formalaşdırmaqdır.
İmza
nəyi təsdiqləyir?
İmza (təxəllüs) – əvvəlcə müəllifin adıdır. Sonra həmin adın arxasında əsərlər toplanır, ayrı-ayrı qələmə alınmış əsərlər daha sonra bir yaradıcılıq mənzərəsi yaratmağa başlayır.
Beləliklə, illər keçdikcə imza təkcə müəllifi göstərmir, onun söz qarşısındakı münasibətini də ifadə edir. “Ayətxan Ziyad” imzası qəzet səhifəsində başlayıb, efirdən keçib, pedaqoji və elmi nəşrlərdə görünərək müəllifin tədqiqat xarakterli kitablarında, ədəbi-tənqidi yazılarında, bədii nəsrlərində və poeziyasında davam edib. “BAKI” nəşrlərindən əlavə müəllifin Türkiyənin “İKSAD” nəşriyyatında çap olunmuş kitab və konfrans jurnallarında dərc edilmiş məqalələri isə həmin sözün başqa oxucu mühitinə çıxmasına imkan yaradıb.
Müxtəlif janrlar arasında bu qədər fərq olduğu halda imzanın eyni adamda dəyişilməz qalması insanı maraqlı bir düşüncəyə sövq edir.
İmzanın sabitliyi janrın sabitliyi ilə deyil, müəllifin söz qarşısındakı münasibəti ilə ölçülür. Jurnalistikada bu münasibət dəqiqlik tələb edirsə, tədqiqatda mənbəyə sədaqət, ədəbi-tənqiddə ölçü, nəsrdə insan taleyinə hörmət, poeziyada isə daxili səsə sədaqət tələb edir. Ancaq bu prinsiplərin hamısı bir anlayışda birləşir: məsuliyyət.
Əlli yeddi il –
zamanın deyil, münasibətin ölçüsü
Əlli yeddi il zaman anlamında qısa olsa da, insan üçün uzun müddətdir. Ancaq uzun, ya qısa olmasından asılı olmayaraq, qeyd olunan müddət heç də yaradıcılıq meyarı deyil, əsas məsələ zamanın nə ilə doldurulmasıdır.
Bir insan illərlə yaza bilər və həmin yazıların hamısı eyni fikrin təkrarı olaraq qala da bilər. Başqa bir müəllif isə illər keçdikcə sözə yeni suallarla yaxınlaşa bilər, belə olan halda onun əsərləri zaman üçün yaşaya bilər.
A.Ziyadın təqdim olunan yaradıcılıq materiallarında ikinci istiqamət (sözə yeni suallarla yaxınlaşa bilmək imkanı) görünür: jurnalistikanın operativliyi, radionun canlı nitq mühiti, elmi-araşdırmanın faktlara münasibəti, ədəbi tənqidin mətnə yanaşması, nəsrin insan taleyinə yaxınlığı və poeziyanın daxili səsi bir-birindən ayrılmış sahələr kimi yox, genişlənən bir müşahidə dairəsinin müxtəlif formaları kimi görünür. Bu səbəbdən 57 il yalnız zamanın miqdarı deyil, münasibətin davamlılığıdır.
“Məndən sonra…” –
gələcəyə qalan söz
“Məndən sonra…” ifadəsi yaradıcılığın ən sakit, amma ən ciddi suallarından (məsələlərindən) birini qarşıya qoyur.
Müəllif öncə yazır, sonra mətn müəllifdən ayrılır, kitab (yaxud məqalə) başqa əllərə keçir, başqa bir vaxtda yenidən oxunur. Bir cümlə yadda qalır, bir fikir başqa bir insanın düşüncəsinə daxil olur.
Bundan sonrakı mərhələyə müəllif tam nəzarət edə bilmir. Zaman seçir, yaddaş saxlayır, oxucu yenidən oxuyur.
Ona görə də, “Məndən sonra…” sonluqdan çox, sözün müəllifdən sonrakı həyatına verilən sualdır.
ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədov haqqında yazının sonluğundakı “İZ” anlayışı da bu düşüncə ilə səsləşir: insanın həyatda qoyduğu İZ-in qalması onun ömrünün mənasını müəyyənləşdirən cəhətlərdən biri kimi təqdim olunur.
Bu baxımdan kitabın adı 57 illik yaradıcılığın ümumi mənzərəsində xüsusi məna qazanır. Çünki uzun müddət yazan insan gec-tez özündən sonrakı zamanı düşünməyə başlayır: hansı söz qalacaq, hansı fikir unudulacaq, hansı mətn öz dövrünü aşacaq?
Bu suallara cavabı, təbii ki müəllif əvvəlcədən bilə-bilməz. Amma müəllif bir şeyi müəyyənləşdirmək imkanında ola bilər: öz sözünü necə yazacağını.
Sözün sehri
Sözün sehri – yalnız gözəl ifadədə deyi. Bəzən sadə bir cümlə uzun izahdan daha çox yadda qalır. Bəzən bir insan haqqında yazılan bir neçə cümlə onun bütöv həyatına yeni baxış yaradır, bəzən bir qəzet yazısı illər sonra artıq xəbər kimi yox, həmin dövrün sənədi kimi oxunur. Bəzən isə bir kitabın adı müəllifin yaradıcılığının bütöv bir qatını açır. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” belə adlardan biridir…
…“Məndən sonra…” başqa bir qapını açır. Əgər “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…”də insan yaşadığı ömrün rənglərinə baxırsa, …“Məndən sonra…”da həmin ömrün özündən sonra nə qoyacağı düşünülür.
Bu iki məqam arasında söz dayanır: söz yaşanmışı yaddaşa çevirir, yaddaş isə sözə yeni zaman verir. Sözün sehri də məhz buradadır: yazıldığı andakı mənasını aşaraq başqa zamanlarda başqa bir oxucuya yenidən toxuna bilməsində.
İmzanın məsuliyyəti
Sözün sehri ilə məsuliyyəti eyni yerdə birləşir. Söz başqa insana çatdığı anda məhz müəllifin daxilində qalan fikir olmaqdan çıxır. Jurnalist üçün bu – fakt, araşdırmaçı üçün – mənbə, ədəbi-tənqidçi üçün – mətn, yazıçı üçün – insan taleyi, şair üçün isə – öz daxili səsi qarşısında məsuliyyətdir.
İmza bütün bunların üzərinə qoyulan işarədir: “Bu söz mənimdir” deməkdir, bu sözün arxasında dayanmaq deməkdir. Məhz buna görə, imza – sadəcə müəllifin adı deyil, yazının etik tərəfidir.
Əlli yeddi il ərzində yorulub-usanmadan müxtəlif janrlarda yazmaq qələm əhlinin məsuliyyəti heç də azaltmır. Baxmayaraq ki, yazının mövzusu dəyişdikcə məsuliyyətin forması da dəyişir. amma məsuliyyətin özü daim dəyişilməz qalır.
Əlli yeddi ilin
rəngləri
Əlli yeddi ilə bütöv bir zaman çərçivəsində baxanda bir rəng yox, rənglər toplusu görünür: jurnalistikanın rəngi – həyatın içində olmaq, radionun rəngi – səsi duymaq, tədqiqatın rəngi – faktın arxasına keçmək, ədəbi-tənqidin rəngi – fərqləndirmək, nəsrin rəngi – insanın görünməyən tərəfinə yaxınlaşmaq, poeziyanın rəngi – yaşantının daxili səsini eşitməkdir. Amma bu rəngləri bir-birindən ayıran sərhədlər mütləq deyil, onların hamısı eyni ömrün içindən keçir.
Bu mənada “rəngləri mənimkidi” ifadəsini yalnız poetik metafora kimi deyil, müəllifin yaşadıqlarına və gördüklərinə münasibətini ifadə edən poetik açar kimi oxumaq mümkündür. Mənbədə də həmin ifadənin həyatın müxtəlif təcrübələrini – sevinc, ağrı, itki, ümid və yaddaşı – bir müəllif münasibəti daxilində birləşdirdiyi vurğulanır.
Burada “mənimkidi” sözünün məsuliyyət yükü var. Çünki insan öz ömrünün bütün hadisələrini özü seçmir, amma onların hansı mənanı və necə daşıdığını seçə bilər. Yazı da həmin seçimin ifadəsidir.
Son söz
Əlli yeddi il geridə qalan bir zaman kəsiyidir. Amma yaradıcılıq baxımından onu yalnız keçmiş kimi qəbul etmək mümkün deyil.
1969-cu ilin avqustunda “İşıq” qəzetindən start götürən bu yol 2026-cı ilə qədər müxtəlif söz məkanlarından keçib. Radio, qəzet, elmi mühit, ədəbi-tənqid, tədqiqat, nəsr və poeziya bu yolun ayrı-ayrı görünüşləridir.
Bu yolun mahiyyəti isə janrların çoxluğunda deyil, sözə münasibətdədir. Həyatı görmək, gördüyünü yadında saxlamaq, yadda qalanı düşünmək, düşüncəni sözə çevirmək və yazılan sözün məsuliyyətini daşımaqdadır.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” – yaşanmış ömrə içəridən baxışdır;
“Məndən sonra…” – həmin ömrün özündən sonrakı zamana yönəlmiş sualıdır;
“Sözün sehri” – yaşanmışı başqasının düşüncəsinə çatdıran qüvvədir;
“İmzanın məsuliyyəti” isə həmin sözün müəllifini öz yazısının qarşısında saxlayan mənəvi ölçüdür.
Bu səbəblərdən də Ayətxan Ziyadın 75 illik ömür yolunun 57 ili yalnız uzun bir yaradıcılıq müddəti kimi təqdim edilə bilməz, bu, həyatın sözə çevrilmiş 57 ilidir.
Amma söz zamanında olduğu kimi, zamanın sərhədlərini aşıb müəllifindən sonra da yaşayırsa, yazının necə yazıldığına görə məsuliyyət yenə imzanın üzərində qalır: “Ayətxan Ziyad (İsgəndərov)” imzasının.
araşdırmaçı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında