REDAKSİYADAN: “Sözün yaddaş arxeologiyası: “Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları” mövzusunda araşdırmalarımız davam edir

VIII QAT: İDRAKIN DAXİLİ TƏCRÜBƏ FƏLSƏFƏSİ

TƏFƏKKÜRÜN ÖZ DAXİLİ SIĞINACAĞINA ÇƏKILMƏSI

(Mişel de Monten, Blez Paskal, Søren Kierkegaard, Anri Berq­­son və Ayətxan Ziyadın düşüncə və yaradıcılığı konteks­tində)

İnsanın yaşadığı hər şey sözə çevrilmir. Həyatın içindən keçən saysız hadisələrdən bəziləri zamanla unudulur, bəziləri isə zahirən başa çatsa da, insanın daxilində yaşamaqda davam edir. Onlar yalnız xatırlanan keçmiş kimi qalmır; düşüncəyə qarışır, hisslərə toxunur, zaman-zaman yenidən qayıdır və nəhayət, söz istəyir.

VIII fəlsəfi qatın əsas məsələsi məhz bu görünməyən daxili prosesdir: yaşanmış həyat insanın daxilində necə ikinci bir ömür qazanır, təcrübə necə təfəkkürə çevrilir və həmin təfəkkür zamanın, yaddaşın və daxili yaşantının süzgəcindən keçərək necə sözə gəlir?

Mişel de Montenin şəxsi təcrübəyə, özünü müşahidəyə və insanın öz mühakiməsini həyatın içində sınamasına verdiyi əhəmiyyət, Blez Paskalın insanın öz varlığı və daxili mürəkkəbliyi ilə üzləşməsi haqqında düşüncələri, Søren Kierkegaardın konkret insanın şəxsi yaşantısına və fərdi daxili münasibətinə yönəlməsi, Anri Berqsonun isə keçmişin yaddaş vasitəsilə indiki şüurda davam etməsi barədə mülahizələri bu məsələyə müxtəlif tərəflərdən baxmağa imkan verir.

Bu fəlsəfi istiqamətləri A.Ziyad yaradıcılığına birbaşa təsir və ya nəzəri davamlılıq kimi deyil, insanın yaşanmış həyatı öz daxili təcrübəsindən keçirərək mənalandırması problemini işıqlandıran düşüncə paralelləri kimi nəzərdən keçirmək daha məqsədəuyğundur.

A.Ziyadın yaradıcılıq dünyasına bu baxışdan yanaşdıqda bir həqiqət aydınlaşır: yaşanmış hadisənin əsl ömrü bəzən onun baş verdiyi anda deyil, insanın daxili aləmində başlanır.

Bu daxili proses VIII qat boyunca üç mərhələdə izlənəcək: əvvəlcə həyatın müşahidə və yaşantı vasitəsilə idraka çevrilməsində, sonra insanın həmin yaşantı ilə öz daxilində üz-üzə qalmasında və nəhayət, zaman və yaddaşdan keçən təcrübənin sözün yaddaşına çevrilməsində.

a) HƏYATDAN İDRAKA: mövzunun yaranması

və təfəkkürün yolda formalaşması

A.Ziyadın yaradıcılıq dünyasının mühüm xüsusiyyət­lərin­dən biri budur ki, onun sözündə həyat kənardan seçilmiş mövzu kimi görünmür. Mövzu yaşanmış həyatın içindən gəlir. Müəllifin özünün də dediyi kimi, “mövzunu axtarmaq lazım deyil; mövzu insanın ayağının altındadır, sadəcə onu görmək lazımdır”.

Bu fikir zahirən sadə görünsə də, yaradıcılığın mahiyyəti baxımından dərin məna daşıyır. Həyat hamının ayağının altın­dadır: hamı eyni küçələrdən keçir, insanlarla rastlaşır, ayrılıq görür, ölüm xəbəri eşidir, sevinir, kədərlənir, yol gedir, keç­mişi xatırlayır. Amma hamı gördüyünü eyni şəkildə görmür.

Yaradıcılıq müşahidədən başlanır. Lakin müşahidənin özü hələ söz deyil. Görülən hadisənin sözə çevrilməsi üçün onun insan daxilində iz buraxması lazımdır. Həmin iz düşün­cəyə qarışır, yaddaşda yaşayır və müəyyən bir məqamda yenidən dil açır.

A.Ziyadın yaradıcılıq təcrübəsi bu daxili prosesi aydın göstərir. Yazılarının böyük hissəsinin ilkin quruluşunun yol­lar­da, xüsusilə avtobusla gedərkən formalaşdığını söyləməsi təsa­düfi fakt deyil. Yol boyu gələcək yazının ssenarisi düşün­cəsində qurulur, cümlələr beynində yazılı hala gəlir, evə çatan­da isə onları kağıza köçürmək qalır.

Deməli, yazı heç də həmişə yazı masasının arxasında başlamır. Yazı ən əvvəl insanın içində başlayır.

Yol müəllif üçün insanı yalnız bir məkandan başqa məka­na aparan məsafə deyil. Yol müşahidənin hərəkət halı­dır. İnsan yolda olarkən həyat onun qarşısından axır: tanış və tanımadığı adamlar, ötüb keçən mənzərələr, təsadüfi sözlər, küçələr, dayanacaqlar, yolun öz ritmi şüurda müxtəlif izlər bura­xır. Lakin həmin izlərin hamısı dərhal yazıya çevrilmir.

“Şamaxıya gedəndə, avtobusda yanımda bir qız əyləş­mişdi” şeirində də adi bir yol qarşılaşması məhz bu daxili yaşantının poetik ifadəsinə çevrilir:

Qonşu olduq
ömrümüzün hansı anındasa.
Boy-boya durdu bir istək,
sənin də könlündə,

mənim də.
Mənim ürəyimin gözləri səndə,

səninki məndə…

bir də baxdıq
haçandı yetmişik mənzilbaşına.
Az qaldıq dözə də bilməyək
hisslərimizin savaşına.

Sonra

mən qalxdım ayağa.

Sonra

sən qalxdın ayağa.

Bizimlə bahəm
hisslərimiz də durdu ayağa.

“Sağ ol”u da hisslərimiz

pıçıldadı,

“xudahafis”i də.

Elə
hisslərimizin dodaqları
pıçıldaşa-pıçıldaşa da
                               ayrıldıq.

Hərə öz ünvanına yön aldı.

(Mənnən sənə nə qaldı,
sənnən mənə nə qaldı,

bilmədim).

Yay, 1981-ci il

Bu şeirdə diqqəti çəkən yalnız avtobusda baş vermiş təsadüfi qarşılaşma deyil. Belə qarşılaşmalar həyatın adi axarında hər gün baş verə bilər. Hadisənin poetik əhəmiyyəti onun zahiri başvermə anında yox, insan daxilində yaratdığı davamlılıqda meydana çıxır. Yol başa çatır, insanlar ayrılır, hadisə zahirən tamamlanır. Lakin yaşanan qısa zaman parçası müəllifin daxili aləmində bitmir.

Anri Berqsonun yaddaş və zaman haqqında düşüncələri bu yaradıcılıq halını anlamaq üçün fəlsəfi paralel yaradır. Keçmiş yalnız keçib getmiş hadisələrin arxivdə saxlanması deyil; yaşanmış zaman insanın indiki şüurunda müxtəlif formalarda davam edir. Bir vaxt görülmüş mənzərə, eşidilmiş söz və ya yaşanmış hadisə illər sonra başqa bir məqamda yenidən üzə çıxa bilər. Yazı da bəzən məhz bu gecikmiş qayıdışdan doğur.

A.Ziyadın “Özümü gəzirəm öz keçmişimdə” poetik ifadəsi də bu daxili istiqamətin mənalı işarələrindən biridir. Burada insan keçmişə sadəcə baxmır; özünü həmin keçmişin içində axtarır. Keçmiş arxada qalmış zaman olmaqdan çıxaraq insanın özünü anlamaq üçün yenidən daxil olduğu daxili məkana çevrilir.

Bu hal müəllifin adsız şeirində daha konkret poetik obrazla ifadə olunur:

Bir dəfə
özü də bilmədən,
qəflətən
qələminin ucunu batırdı barmağıma.

Çaşqınlıqdan,
qızılgültək
xəfif bir qızartı çökdü yanağına.

Məncə bunu –
eşqimin ilk “bəxşişini”
saxlamaq istədim ömrüm uzunu…

Böyüdüm,
yaşa doldum.

İz itdi barmağımdan.
İlk eşqim daşa dəydi –
aldı onu əlimdən
zaman.

Ancaq barmağımdakı
qələmin qara izi
getməyir gözlərimdən.

                        (1972-ci il)

Burada hadisənin zahiri və daxili ömrü bir-birindən ayrı­lır. Barmaqdakı fiziki iz zamanla itir, lakin həmin anın yad­daş­­da qazandığı məna yaşayır. Bir vaxt adi görünən hadisə sonrakı həyat təcrübəsi ilə birlikdə dəyişir: qələmin barmağa toxunmasından yaranan kiçik iz ilk eşqin, zamanın və itkinin yaddaşına çevrilir.

Beləliklə, müəllifin sözünün arxasında yalnız yazıldığı günün həyatı dayanmır. Onun dərin qatlarında yaşanmış illər, görülmüş insanlar, eşidilmiş sözlər, keçilmiş yollar və unudul­muş sanılan xatirələr yaşayır. Oxucu son nəticəni – mətni görür; lakin mətnin altında görünməyən böyük bir həyat təcrübəsi dayanır.

A.Ziyadın yaradıcılığında bu daxili təcrübənin başlanğıc nöqtələrindən biri də heyrətdir. Müəllifin “Qara, məxmər gecələrim” kitabının poeziya bölməsinə “Poeziya heyrətdən doğur” kəlmələri ilə başlaması bu baxımdan xüsusi məna daşıyır.

Heyrət burada sadəcə təəccüblənmək deyil. İnsan hər gün gördüyü bir şeyə birdən başqa cür baxır, hamının ötüb keç­diyi yerdə nəyinsə fərqli olduğunu duyur. Məhz həmin duyğu düşüncəni oyadır.

Bu mənada:

müşahidə görür,
heyrət dayandırır,
təfəkkür soruşur,
söz isə cavab axtarır.

A.Ziyadın poeziyasında sualın geniş yer tutması da təsa­düfi deyil. “Bu yol hara gedir belə?”, “Hara qaçım bu dünyanın əlindən?”, “Ömrü yaşamağa nə var?”, “Eh, nə uzun imiş dünyanın işi”, “Eh, nə qəribə olub dünyanın işi” kimi şeir sərlövhələrində hazır cavabdan daha çox, həyat qar­şı­sında düşünən insanın dünyaya ünvanladığı daxili səs eşidilir.

Sual burada sadəcə bilməməyin ifadəsi deyil. Bəzən sual insanın gördüyü həqiqətlə barışa bilməməsidir; bəzən yaşan­mışın daxilində yaratdığı gərginlikdir; bəzən isə cavabdan çox, düşünməyin özünün zərurətə çevrilməsidir.

Søren Kierkegaardın konkret insanın şəxsi yaşantısına və fərdi daxili münasibətinə verdiyi fəlsəfi əhəmiyyətlə A.Zi­ya­dın poetik dünyası arasında yaranan müqayisə imkanı da burada görünür. Həyatda ümumi olan hadisələr vardır: do­ğum, ölüm, ayrılıq, sevgi, qorxu, zaman. Lakin həmin hadi­sə­lərin insan daxilində qazandığı məna təkrarsızdır.

Ölüm hamının bildiyi həqiqətdir. Amma hər ölüm eyni şəkildə yaşanmır.

Anara ithaf olunmuş “Bu, yeganə ölümdü yer üzündə” şeirinin arxasında Rəsul və Nigarın bir-birindən xəbərsiz ölü­mü dayanır. Lakin hadisənin müəllifin poetik düşüncəsinə keç­məsi yalnız bir faciənin xəbərini vermək deyil. Burada baş­qasının taleyi müəllifin daxili yaşantısına çevrilir.

İnsan bəzən öz başına gəlməyən bir ağrını da daxilində yaşadır. Başqasının itkisi kənardan eşidilən hadisə kimi qal­mır; insan həmin talenin qarşısında öz insanlıq duyğusu ilə dayanır və hadisə onun mənəvi yaddaşına daxil olur.

Bu zaman xarici həyatın faktı daxili təcrübəyə çevrilir.

Montenin şəxsi təcrübəyə və insanın yaşadığı hadisəni öz mühakiməsindən keçirərək mənalandırmasına yönələn dü­şün­cə istiqaməti də bu məqamı anlamaq üçün müqayisə im­kanı yaradır. Hadisə insan üçün hazır mənadan ibarət deyil. Yaşanan və ya müşahidə edilən hadisə düşüncədə yenidən quru­lur; həmin ikinci yaşantı isə artıq şəxsi münasibətin və şəxsi təfəkkürün məhsuludur.

A.Ziyadın “İçimin ağrıları çoxalır” poetik ifadəsi xari­ci aləmdən daxili aləmə keçidin başqa bir tərəfini açır. İnsan ağrını yalnız başına gələn hadisədə yaşamır. Yaşadığı, gör­dü­yü və düşündüyü müxtəlif hadisələr zamanla onun daxilində bir-birinə qoşulur, insanın özünün belə asanlıqla ayıra bilmə­diyi mənəvi yükə çevrilir.

Bu mənada daxili ağrı tək bir hadisənin nəticəsi deyil; yaşanmışların yaddaşda bir-birinin üstünə yığılmış izidir.

“İnsan içinin çənə düşən günü də var” ifadəsi də insanın daxili aləminin susmadığı bir vəziyyəti düşündürür. İnsanın dili susa bilər, lakin içi susmaya bilər. Bəzən insan heç kimə demədiyini öz daxilində təkrar-təkrar yaşayır. Dü­şün­cə insanın öz içində özünə danışmağa başlayır.

Bu daxili danışığın fəlsəfi mənası Blez Paskalın insanın öz həqiqəti və məhdudluğu ilə üz-üzə qalmasının doğurduğu daxili gərginliyə yönələn düşüncələri ilə də müəyyən müqa­yisə imkanı yaradır. A.Ziyadın poetik dünyasında insanın öz daxilində davam edən bu gərginlik müxtəlif söz formalarında üzə çıxır.

İnsan bəzən ən böyük izdihamın içində də öz daxili səsi ilə tək qalır. Xarici dünya nə qədər gurultulu olsa da, insanın daxilində yalnız onun özünün eşitdiyi başqa bir danışıq da­vam edir.

“Eh, yiyəsiz-yeliksiz fikirlərim” poetik adı da bu daxili hərəkətin başqa tərəfini göstərir. Fikir həmişə insanın tam idarə etdiyi nizamlı proses olmur. O, insanın içində dolaşır, özünə yer axtarır, bəzən yiyəsiz görünür. Lakin məhz həmin sərbəst daxili hərəkətin içindən bir gün söz doğa bilər.

Bu baxımdan yaradıcılıq yalnız nizamlı düşüncənin nəti­cəsi deyil. Bəzən sözün başlanğıcında insanın özü üçün belə tam aydın olmayan daxili hərəkət dayanır.

A.Ziyadın “Dünyanın rəngləri”ndən “İçimin ağrıları çoxalır”a, oradan “Bu dünya çalın-çarpaşıq” düşüncəsinə doğru poetik istiqamətdə insanın xarici dünya ilə daxili dünya arasındakı münasibəti hiss olunur.

Dünya eyni dünyadır, lakin insan ona həmişə eyni gözlə baxmır. Daxili vəziyyət dəyişdikcə dünyanın rəngləri də dəyi­şir. İnsan gördüyü aləmdən kənarda öz hisslərini qoyub baxa bilmir; yaddaşı, ağrısı, ümidi, qorxusu və keçmişi gördüyü dün­ya­ya qarışır.

Bu baxımdan “Mənim də öz dünyam var” və “Mənim bu dünyadan əmanətim var” kimi şeirlər həyatdan qaçışı deyil, insanın xarici həyatı öz daxilində yenidən yaşamasını göstərir:

– Bir yol gedir, amma həmin yolun insanın içində başqa davamı yaranır;

– Bir adamla qarşılaşır, onun taleyi yaddaşda qalır;

– Bir gecə keçir, lakin sükutu insanın daxilində uzun müddət yaşaya bilir;

– Hadisə başa çatır, amma onun insanın daxilində başlayan ömrü davam edir.

Deməli, yaradıcılıq üçün həyatın fövqəladə hadisəyə çevrilməsi vacib deyil. Əsas olan adi həyatın içində gizlənən qeyri-adiliyi duymaqdır. Bu mənada A.Ziyadın yara­dı­cı­lıq dün­ya­sında mövzu “tapılan” deyil, görülən və insanın daxi­lində yaşanan hadisədir.

Həyat xaricdə baş verir, lakin onun mənası insanın daxilində yaranır.

Beləliklə, VIII qatın birinci daxili mərhələsi müəyyənləşir:

həyat → müşahidə → heyrət → daxili yaşantı → təfəkkür.

Lakin yaşantının təfəkkürə çevrilməsi hələ onun son mərhələsi deyil. İnsan yaşadığını dərhal tam şəkildə məna­lan­dırmır. Bəzən həmin yaşantı ilə yenidən qarşılaşmaq, onunla öz daxilində tək qalmaq, sükutda və tənhalıqda onun mənasını axtarmaq lazım gəlir.

Məhz bu daxili qayıdış VIII qatın növbəti mərhələsinə — tənhalıq və daxili təmərküzə aparır.

b) Tənhalıq və daxili təmərküz:

təfəkkürün özünə qayıdışı

VIII fəlsəfi qatın əvvəlki mərhələsində yaşanmış həyatın insan daxilində buraxdığı izlərin yaddaş və təfəkkür vasitəsilə sözə doğru hərəkəti izlənildi. Lakin yaşanmış hadisənin yad­daşda qalması hələ onun bədii ifadəyə çevrilməsi demək deyil. İnsan yaşadıqlarına yenidən qayıdır, onları öz daxilində təkrar yaşayır və mənası üzərində düşünür. Bu mənada tən­halıq və daxili təmərküz insanın yaşantı ilə yenidən qar­şı­laşdığı mühüm daxili məkan kimi meydana çıxır.

A.Ziyadın bədii dünyasında tənhalıq dünyadan uzaq­laş­maq deyil, insanın öz daxilində yaşayan hisslər, xatirələr və suallarla qarşılaşmasıdır. Gündəlik həyatın səs-küyündə arxa plana keçən yaşantılar daxili sakitlikdə yenidən üzə çıxır. İnsan diqqətini hadisənin özündən onun daxilində buraxdığı izə yönəldir. Beləliklə, yaşanmış həyat keçmişdə qalmış fakt kimi deyil, insanın daxilində davam edən təcrübə kimi yeni­dən düşünülür.

Bu daxili qayıdış A.Ziyadın poetik mətnlərində insanın öz ürəyi ilə apardığı söhbətdə də ifadəsini tapır. Ürək burada yalnız hissin simvolu deyil, insanın öz daxili aləmi ilə qarşı­laşdığı həmsöhbətə çevrilir. İnsan başqasına demədiyini ürə­yinə deyir, yaşadıqlarına yenidən qayıdır, özünə suallar verir. Düşüncə də məhz bu daxili dialoqun içində formalaşır.

“Sözün yaddaş arxeologiyası” baxımından burada mü­hüm olan yalnız hadisənin baş verməsi deyil, insanın həmin hadisədən sonra onunla keçirdiyi daxili yoldur. İnsan eyni yaşantıya müxtəlif zamanlarda qayıtdıqca onun yeni tərəfləri açılır, mənası dərinləşir. Söz də bu mənada yalnız yaşanmışın izi deyil, yaşanmışın insan daxilində keçdiyi yolun ifadəsinə çevrilir.

Bu proses “Yastığı qolu gəldikcə tolazdadı” hekayə­sində Zemfiranın yaşantısı əsasında daha aydın görünür. Aydının xatirəsi qadının yaddaşında keçmişə aid məlumat kimi deyil, bir anlıq canlı duyğu kimi yenidən canlanır. Aydının qoxusunu özündə saxlayan yastığı qucaqlaması fiziki olaraq yox olan insana deyil, ondan qalan hissi izə yaxın­laşmaq cəhdidir. Yaddaş burada yalnız xatırlamır, keçmişi insanın duyğularında yenidən yaşadır.

Lakin hekayədə əsas məqam keçmişin yenidən canlan­ması ilə bitmir. Zemfiranın yaşadığı gecənin ona nə demək istədiyini düşünməsi yaşantının daxili təfəkkür predmetinə çevrildiyini göstərir. Onun yastığı divara çırpması da əşyaya qarşı yönəlmiş sadə hərəkət deyil, yaddaşın oyatdığı daxili gərginlikdən qurtulmaq cəhdidir. Beləliklə, əsas hadisə zahirdə baş verənlərdə deyil, qəhrəmanın yaddaşın oyatdığı hisslə gerçəkliyin yaratdığı boşluq arasında keçirdiyi daxili qarşılaşmada baş verir.

“Kişilər ağlamaz, ağlayanda da…” hekayəsində isə daxili yaşantı başqa şəkildə — sükut vasitəsilə açılır. Qəhrə­manın “ürəyimin düşündüklərini deməyə gücüm çatmadı” fikri yaşanan hisslə onun sözə çevrilməsi arasındakı məsafəni göstərir. Burada sükut hissin yoxluğu deyil, əksinə, insanın yaşadığı sarsıntının sözlə tam ifadə edilə bilməməsidir.

Beləliklə, hər iki hekayədə zahiri hadisə insanın daxilində baş verən daha dərin prosesə yol açır. Birinci hekayədə yaddaşın oyatdığı keçmiş, ikinci hekayədə isə ağır həyat həqiqəti insanı öz daxili aləmi ilə üz-üzə qoyur. Poe­zi­ya­da bu qarşılaşma birbaşa daxili dialoq şəklində, nəsrdə isə obrazın davranışında, hisslərində və sükutunda ifadə olunur.

Nəticə etibarilə, tənhalıq A.Ziyadın bədii dünyasında təcrid və boşluq deyil, daxili həyatın fəallaşdığı məkandır. Daxili təmərküz isə insanın yaşantıdan uzaqlaşması deyil, həmin yaşantıya yenidən qayıdaraq onun mənasını dərk etmə­si­dir. Bu daxili qayıdış yaşanmış həyat təcrübəsini yaddaşda yenidən fəallaşdırır və onu sözə doğru aparan mənalandırma prosesinə çevirir.

c) zaman, yaddaş, söz:

Yaddaşın söz qatında

Daxili təmərküz insanı yaşanmış həyatla yenidən qarşı­laşdırdıqdan sonra həmin təcrübənin sözə çevrilməsində za­man və yaddaş mühüm rol oynayır. “Ayətxan Ziyad” imza­sının fəlsəfi qatlarında zaman yaşanmış həyatla onun yad­daşda qalan izi arasında məsafə yaradır. Lakin bu məsafə keç­mişi yalnız uzaqlaşdırmır, ona yenidən baxmaq və onu başqa mənada dərk etmək imkanı da yaradır. “Özümü gəzirəm öz keçmişimdə” ifadəsi bu daxili qayıdışın mahiyyətini açır: insan keçmişinə dönərkən əslində öz yaddaşının içində özünü axtarır.

Yaddaş passiv şəkildə keçmişi qoruyan arxiv deyil. Zaman keçdikcə yaşanmış hadisələrə münasibət dəyişir, bəzi məqamlar arxa plana keçir, digərləri isə yeni məna qazanır. Buna görə də, yaddaş yaşananı olduğu kimi saxlamaqdan çox, onu insanın sonrakı düşüncəsindən keçirərək yenidən məna­lan­dırır.

Bu prosesdə söz yaddaşdan ayrı bir mərhələ kimi çıxış etmir. Yaşanmış həyat zamanın keçməsi ilə daxili təcrübəyə çevrilir, yaddaş həmin təcrübəni qoruyur və yenidən fəal­laş­dırır, söz isə onun bədii ifadə formasını tapır. Bu baxımdan A.Ziyad yaradıcılığında söz həm yaşanmış həyatın izi, həm də yaddaşın həmin iz üzərində yaratdığı mənadır.

Keçmişə qayıdış insanı özünümühakiməyə də aparır. İnsan yalnız hadisələri xatırlamır, həmin hadisələrdəki öz möv­qeyini, münasibətini və keçdiyi daxili yolu da yenidən nəzərdən keçirir. Zaman yaşantı ilə insan arasında məsafə yaradır, yaddaş həmin yaşantını yenidən üzə çıxarır, söz isə bu qarşılaşmadan doğan mənanı bədii formada qoruyur.

Beləliklə, “Ayətxan Ziyad” imzasında zaman, yaddaş və söz bir-birindən ayrılmış anlayışlar deyil, eyni daxili prosesin ardıcıl mərhələləridir. Yaşanan həyat yaddaşda iz buraxır, yaddaş həmin izi zamanın və sonrakı düşüncənin içindən keçirərək yenidən mənalandırır, söz isə onu fərdi yaşantıdan çıxarıb bədii yaddaşın davamlı hissəsinə çevirir.

VIII fəlsəfi qatın bu mərhələsində əsas nəticə də məhz burada müəyyənləşir: insan yaşadıqlarına öz daxilində yeni­dən qayıdır, tənhalıq və daxili təmərküz həmin qarşı­laşmanı düşüncəyə çevirir, zaman və yaddaş isə bu düşü­nülmüş yaşantını sözün dərin qatına gətirir.

“Sözün yaddaş arxeologiyası” həmin qatlara endikdə yalnız baş vermiş hadisənin izini deyil, insanın həmin hadisə ilə apardığı görünməyən daxili söhbəti də üzə çıxarır. Çünki bədii sözün yaddaşında qorunan təkcə yaşanmış həyat deyil, insanın o həyatı sonradan necə xatırladığı, düşündüyü və mənalandırdığıdır.

Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında sözün fəlsəfi dərinliyi də məhz bu keçiddə – həyatın hadisəsindən insanın daxili təcrübəsinə, daxili təcrübədən isə yaddaşda yaşayan bədii sözə çevrilməsində üzə çıxır. 

Sevda Ziyad (İsgəndərova),

araşdırmaçı

AYƏTXAN ZİYADIN YAZILARI

YAZI DİGƏR MƏNBƏLƏRDƏ

Sevda Ziyadın digər yazıları

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Sözün sehri, imzanın məsuliyyəti:

Ayətxan Ziyadın 57 ili

Əlli yeddi il yaradıcılıq üçün yalnız uzun zaman ölçüsü deyil. Bu rəqəmin arxasında yazılmış mətnlər, keçilmiş yollar, qarşılaşılmış insanlar, müşahidə edilmiş hadisələr, verilmiş suallar və həmin suallara cavab axtaran uzun bir düşüncə prosesi dayanır. Məhz elə buna görə yaradıcılıq ömrünü yalnız illərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil, əsas məsələ həmin illərin sözə, düşüncəyə və yaddaşa nə verdiyidir.

Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq yolu 1969-cu ilin avqustundan 2026-cı ilə qədər müxtəlif söz məkanlarından keçib. Radio, dövri və elmi mətbuat, ədəbi tənqid, tədqiqat, bədii nəsr və poeziya bu yolun ayrı-ayrı sahələridir. Lakin bu sahələri sadəcə ard-arda düzmək 57 ilin daxili mənasını tam açmır, əsas məsələ bu müxtəlif fəaliyyətlərin arxasında dayanan söz münasibətini görməkdir.

Bu nöqteyi-nəzərdən “sözün sehri” ilə “imzanın məsuliyyəti” bir-birindən ayrılmazdır. Söz bir insanın fikrini başqa bir insana çatdırır, hadisəni yaddaşa köçürür, bir insanın taleyini başqasının düşüncəsinə gətirir. Amma söz yazıya çevrildiyi andan müəllifin məsuliyyətini də artırır, imza isə həmin məsuliyyətin görünən işarəsinə çevrilir.

Söz sözü çəkəndə, ona qoşa imza ilə yazı təkliflərinə həmişə cavabı bu olub: “Bu, mənim balamdır, onu səninlə neçə bölüşə bilərəm?” Çap olunması xatirinə bir kitabını və bir neçə yazısını paylaşdığını heç vədə özünə bağışlaya bilmir.

57 ilin başlanğıcı: 

ilk sözün məsuliyyəti

1969-cu ilin avqustu…

A.Ziyadın yaradıcılıq yolunun başlanğıcını müəyyənləşdirən tarix kimi bu faktın özündə sadəlik var. “İşıq” qəzetində dərc olunan iki analitik məqalə ilə başlayan jurnalistika yolu sonralar müxtəlif mətbuat orqanlarında davam edib. Sovet dövründə hələ orta məktəb illərində “Azərbaycan pioneri”, ADU-da (indi BDU) təhsil aldığı dövrdə “Azərbaycan gəncləri” qəzetlərində və “Коммунист Азербайджана” jurnalında çıxışları, müstəqillik illərində “Təzadlar”, “Ədalət”, “Naxçıvan”, “Yeni Naxçıvan”, “Həftə içi”, “525-ci qəzet”, “Kredo”, “Panorama” qəzetləri, “Azərbaycan”, “Azərbaycan müəllimi” və “Yazarlar” jurnalları və başqa nəşrlərlə əməkdaşlığı A.Ziyad yaradıcılığının yalnız bir mətbuat orqanı ilə məhdudlaşmadığının göstəricisidr.

Ancaq 57 ilin başlanğıcında diqqəti çəkən əsas məqam ilk yazının özündən daha şaxəli mündəricəlidir: insanın yazmağa qərar verməsi.

Jurnalistika – müəllifi sözün ictimai məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur. Burada söhbət yalnız nəyi görməkdən getmir, görünəni seçmək, faktla münasibət qurmaq, hadisənin mahiyyətini dərk etmək və onu mümkün qədər dəqiq ifadə etmək tələbi durur qarşıda.

Bu mənada jurnalist üçün müşahidə sadəcə seyrçi baxış deyil. Jurnalistika çox nəsnə müşahidədən başlayır, seçməkdən keçir və sözə çevrilir.

57 il ərzində mövzular, təbii ki, dəyişə bilir, dəyişib də. Mətbuatın forması da, oxucu ünvanları da, sözün yayılma imkanları da dəyişə bilir. Amma yazının qarşısında dayanan əsas sual dəyişmir: yazılan söz nə qədər doğrudur?

Bu sual sonradan jurnalistikadan ədəbi-tənqidə, ədəbi-tənqiddən tədqiqata, poeziyayadan nəsrə keçid edən bütün yaradıcılıq sahələrində başqa biçimlərdə yenidən meydana çıxır.

Efirdən kağıza, 

kağızdan yaddaşa

Azərbaycan Dövlət radiosunda təqribən 25 illik fəaliyyət dövrü A.Ziyadın yaradıcılıq yolunun ayrıca təcrübə mərhələsidir. Efir – sözü kağız üzərindəki sözdən fərqləndirir. Burada cümlənin mənası ilə yanaşı intonasiya, fasilə, vurğu və səsin ritmi də əhəmiyyət qazanır.

Radio insanı sözün səslənən tərəfi ilə tanış edir. Qəzet müşahidəni, ədəbi-tənqid fərqləndirməyi, tədqiqat mənbəyə söykənməyi, nəsr insanın daxili vəziyyətinə yaxınlaşmağı, poeziya isə bəzən bütün bunları daha az sözlə ifadə etməyi tələb edir.

Bunlar ilk baxışda ayrı-ayrı bacarıqlar kimi görünə bilər. Ancaq 57 illik yol bütöv bir tam halında götürüldükdə, onların arasında sezilməz bir daxili əlaqə yaranır: janr dəyişir, sözün funksiyası dəyişir, mövzu dəyişir, amma müşahidə və düşüncə arasında yaranan əlaqə qorunur.

Yaradıcılığın xətti buna görə düz xətt deyil. Bir təcrübə başqa janrda yenidən meydana çıxır: efirdə eşidilən insan səsləri sonradan mətn formasında xatirəyə, jurnalist müşahidəsi bədii nəsrdə insan taleyinə münasibətə çevrilə bilər. Araşdırma zamanı toplanan faktlar yaddaş haqqında düşüncəyə yol aça bilər. Poeziyada isə bütün bunların izini bir hiss, bir obraz, bir söz daşıya bilər.

Deməli, yaradıcılığın müxtəlif sahələrini birləşdirən əsas amil fəaliyyət ünvanlarının bənzərliyi deyil, sözə münasibətin davamlılığıdır.

İnsan haqqında 

yazmaq

A.Ziyadın “Məndən sonra…” kitabında bu münasibətin başqa bir tərəfi görünür. Kitabda insan haqqında yazmaq anlayışı yalnız onun bioqrafiyasını təqdim etmək cəhdinə deyil; insanın ömründə qoyduğu izin mahiyyətini anlamaq cəhdinə çevrilmişdir.

ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədovdan bəhs edən məqalədə müəllif yazını sadəcə bir şəxsin həyatının təqdimatı ilə məhdudlaşdırmır. Mətnin sonunda “Həyatda izi qalmaqdan, yeri görünən olmaqdan böyük bəxtəvərlik yoxdur” fikrinə gəlir. Məqalənin 9 fevral 2010-cu ildə qələmə alındığı, həmin ilin fevralında müxtəlif qəzetlərdə çap edildiyi və “Məndən sonra…” kitabında yer aldığı da mənbədə göstərilir.

Burada diqqətçəkən məsələ “iz” anlayışıdır. İz yalnız böyük və məşhur işlərin nəticəsi deyil. İnsan haqqında yaddaqalan münasibət, bir davranış, başqasının həyatında yaratdığı təsir də izdir. “Məndən sonra…” kitabının adını bu baxımdan oxuduqda, onun əsas sualı daha aydın görünür: insan özündən sonra nə qoyur? Bu sual ölüm haqqında düşüncədən daha geniş anlamdadır. Söhbət insanın yaşadığı müddətdə yaratdığı mənəvi və intellektual təsirdən gedir.

Dosent Zabit Məmmədov haqqında yazılan xatirələrdə də bu fikir konkret insan münasibətləri ilə ifadə olunub. Mətnlərdə insanın özündən sonra adı çəkiləndə onun haqqında səmimi xatirələrin danışılması, insanın həyatda qoyduğu izin sonrakı yaddaşda yaşaması vurğulanır.

Beləliklə, “Məndən sonra…” yalnız müəllifin öz gələcək taleyi haqqında düşündüyü kitab adı kimi yox, insan ömrünün yaddaşla münasibətinə açılan bir qapı kimi də oxuna bilər.

Burada A.Ziyadın müəllif kimi mövqeyi də müəyyənləşir: o, haqqında yazdığı insanı yalnız informasiya obyektinə çevirmir, onun həyatından yaddaşlara köçə biləcək mənanı seçməyə çalışır. Bu isə imzanın məsuliyyətini artırır. Çünki bir insan haqqında yazılan söz həmin insanın sonrakı yaddaşdakı obrazına təsir edə bilər.

Sözün yükü

Bu məsuliyyət ədəbi tənqiddə daha başqa şəkildə üzə çıxır. “Sərvər Əmrah şeirinin söz yükü-səs yükü” məqaləsinin adı sözə yalnız məna daşıyıcısı kimi baxılmadığını göstərir. Burada sözün semantik yükü ilə yanaşı səs, ritm, ifadə və daxili ahəng məsələsi də diqqət mərkəzinə gətirilir.

Şeir yalnız “nə deyir?” sualı ilə bitmir, “Necə deyir?”, “Bu sözü niyə seçir?”, “Bu ifadənin səsi fikrin mənasına nə əlavə edir?”… Belə suallar ədəbi tənqidin sadə qiymətləndirmədən fərqli təbiətini göstərir.

Ədəbi tənqidin məsuliyyəti də burada başlayır. Mətnin yalnız uğurlarını göstərmək ədəbi tənqid deyil, onun dilini, quruluşunu, fikrini, bədii həllini və problemlərini görmək lazımdır. Bu mənada A.Ziyadın araşdırmaçı fəaliyyəti onun sözə münasibətinin başqa formasıdır: jurnalist hadisəyə, tədqiqatçı fakta, tənqidçi isə mətnə baxır. Amma hər üç halda əsas tələb dəyişməz qalır: Gördüyünü göründüyü kimi deyil, dərk etdiyin qədər dəqiq ifadə etmək.

“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, 

rəngləri mənimkidi…”

Yaradıcılıq yolunun daxili poetik açarı “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” ifadəsində daha aydın görünür. Burada əsas məsələ “yaşıl yarpaq” obrazında deyil, əsas yük “rəngləri mənimkidi” ifadəsinin üzərinə düşür.

“Yaşıl” burada sadəcə rəng çaları kimi anlaşılmamalıdır. Yarpaq – həyatın canlılığını, dəyişkənliyini, zamanla başqa hal almasını xatırladır. Amma müəllifin diqqətini çəkən əsas məsələ yarpağın hansı rəngdə olması yox, onun rənglərinin hansı tərzdə və kimə aid edilməsidir.

İnsan nə doğulduğu yeri, nə qarşılaşdığı hadisələri, nə də itirdiklərini heç vədə özü seçmir. Nəyi istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq çox şeyi insanın qarşısına həyat çıxarır. Ancaq olanlara münasibəti müəyyən dərəcədə insan özü yaradır. Məhz bu məqamda “rəngləri mənimkidi” ifadəsi fərdi məsuliyyət məzmunu qazanır. Buradakı “mənimkidi” istilahı həyatın bütün hadisələrinin müəllif tərəfindən seçildiyini deyil, yaşanmış həyatın aldığı mənanın müəllifə aid olduğunu düşündürür.

Sevincin də, ağrının da, itkinin də, ümidin də insan ömründə öz yeri var. Həyatın rəngləri hazır şəkildə verilmiş olsa belə, onların hansının yaddaşa, hansının sözə, hansının mənaya çevriləcəyini insanın münasibəti müəyyən edir. Bu baxımdan “yarpaq” metaforası yalnız ömrün keçiciliyini ifadə etmir. O, yaşanmış ömrün müəllifliyini də gündəmə gətirir. Yazmaq da burada başlayır.

İnsan yaşadıqlarının hamısını dəyişə bilmir. Amma onları sözə çevirə bilir. Söz isə həmin yaşantıya ikinci həyat verir.

 “Məndən sonra…” ilə 

“rəngləri mənimkidi” arasında

Bu iki ifadə 57 illik yaradıcılıq yolunun iki fərqli qütbünü birləşdirir: “Məndən sonra…” – gələcəyə baxır, “Rəngləri mənimkidi…” – keçmişdə yaşanmış ömrə. Birinci sual edir: Məndən nə qalacaq? İkinci isə deyir: Yaşadığım ömrün rəngləri mənim münasibətimdən keçib. Beləliklə, biri sözün gələcək taleyi, digəri yaşanmış həyatın müəllifliyi haqqında düşünməyə imkan verir.

Bu iki istiqamət arasında isə “imza” dayanır.

İmza yaradıcı şəxsin həm keçmişinə, həm də gələcəyinə bağlanan işarədir. Yazılan mətnin altında qərar tutan ad (imza) deyir ki, bu sözün arxasında konkret bir insanın düşüncəsi dayanır. Ona görə də, imza sadəcə ad (burada, təxəllüs) deyil, imza məsuliyyətdir.

Rəngin dairəsi 

genişlənir

“Rəng” anlayışını yalnız şəxsi yaşantı ilə məhdudlaşdırmaq da doğru olmaz. A.Ziyadın yazılarında müşahidənin dairəsi zaman keçdikcə müxtəlif insan və ictimai mövzulara doğru genişlənir. Öz sözüdür: “oxucularım mənə dəfələrlə deyiblər ki, sənin şeirlərin bizə yeni mövzular verir”.

“Məndən sonra…” kitabında ayrı-ayrı insanların ömrünə və fəaliyyətinə baxış bunun bir tərəfidir. İnsan haqqında yazmaqla müəllif əslində bir dövrün sosial-mənəvi mənzərəsinin müəyyən cizgilərini də qorumuşdur.

Bir sıra mətnlərdə qərarlanan ekologiya məsələsinə münasibət müşahidənin daha geniş mühitə yönəldiyinin göstəricisidir. “İnsan ekologiyası” anlayışı “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı” monoqrafiyasında xüsusilə diqqət çəkir. Mənbədə insanın özünü qoruması ilə ətraf mühitin qorunması arasında birbaşa əlaqə qurulur və “özünü qorumadan dünyanı qorumaq olmaz” fikri irəli sürülür.

Bu fikir “rəng” anlayışına başqa bir məna qatı əlavə edir: həyatın rəngləri yalnız insanın daxili aləminin rəngləri deyil. 

İnsan yaşadığı mühitdən də ayrı deyil. Təbiət, şəhər, yaxud kənd yaşayış məkanı, ictimai münasibətlər – bunların hamısı insan həyatının rənglərini müəyyənləşdirir.

Beləliklə, fərdi həyatla ictimai mühit arasında sərhəd aradan qalxır: insan özünü qoruyur, sonra yaşadığı mühiti, daha sonra həmin mühitin gələcəyini.

Söz də bu dairənin içində genişlənir.

Şəxsi müşahidədən 

daha geniş məsuliyyətə

Bu baxışın daha geniş miqyası A.Ziyadın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı araçdırmasında görünür. “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı 2024-cü il nəşrində məsələ yalnız ayrı-ayrı hadisələrin sadalanması səviyyəsində qoyulmur; ekoloji, urbanistik və mədəni mühitin dağıdılması bir-biri ilə əlaqəli problemlər kimi təqdim edilir.

Burada sözün miqyası dəyişir: İnsan haqqında yazanda məsuliyyət bir insanın yaddaşına münasibətdədir. Cəmiyyət haqqında yazanda məsuliyyət sosial yaddaş qarşısındadır. Tarixi və coğrafi məkan haqqında yazanda isə məsuliyyət daha geniş yaddaş sahəsinə keçir. Belə mətnlərdə söz artıq yalnız müəllifin şəxsi duyğusunu ifadə etmir. Faktın seçilməsi, hadisələrin əlaqələndirilməsi və nəticənin əsaslandırılması da mühüm olur.

Bu baxımdan 57 illik yaradıcılıq yolunda “rənglərin” dairəsinin genişlənməsini rahatlıqla görmək mümkündür: şəxsi təcrübədən insan münasibətlərinə, oradan sosial mühitə, daha sonra tarixi və coğrafi yaddaşa doğru.

Amma əsas prinsip heç bir halda dəyişmir: görmək, seçmək, düşünmək, sözə çevirmək, məsuliyyət daşımaq.

Yazı masasının 

görünməyən tərəfi

57 illik yaradıcılığın yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət olduğunu düşünmək də düzgün olmaz. Hər kitabın həm görünən tərəfi var, həm də görünməyən tərəfi. Oxucu ancaq hazır mətni görür, müəllif isə həmin mətnə qədər keçilən yola yaxşı bələddir: faktlar əldə etmək üçün oxunan mənbələr, aparılan qeydlər, dəyişdirilən cümlələr, redəktə edilib silinən sözlər, uzun müddət yazılmadan yaddaşda qalan fikirlər…

Elə buna görə də yazı masası yalnız fiziki məkan deyil. O, müşahidənin düşüncəyə çevrildiyi ünvandır: bir söz dəyişdirilir, bir cümlə qısaldılır, bir fikir saxlanılır, başqa bir fikir kənara qoyulur. Bəzən illər əvvəl görülmüş bir hadisə yenidən xatırlanır və yalnız bundan sonra öz mətnini tapır. Yaradıcılığın görünməyən əməyi buradadır.

57 il yazmaq yalnız 57 il ərzində mətn yaratmaq deyil, həm də 57 il ərzində həyata baxmaq, onu yadda saxlamaq və münasibət formalaşdırmaqdır.

İmza 

nəyi təsdiqləyir?

İmza (təxəllüs) – əvvəlcə müəllifin adıdır. Sonra həmin adın arxasında əsərlər toplanır, ayrı-ayrı qələmə alınmış əsərlər daha sonra bir yaradıcılıq mənzərəsi yaratmağa başlayır.

Beləliklə, illər keçdikcə imza təkcə müəllifi göstərmir, onun söz qarşısındakı münasibətini də ifadə edir. “Ayətxan Ziyad” imzası qəzet səhifəsində başlayıb, efirdən keçib, pedaqoji və elmi nəşrlərdə görünərək müəllifin tədqiqat xarakterli kitablarında, ədəbi-tənqidi yazılarında, bədii nəsrlərində və poeziyasında davam edib. “BAKI” nəşrlərindən əlavə müəllifin Türkiyənin “İKSAD” nəşriyyatında çap olunmuş kitab və konfrans jurnallarında dərc edilmiş məqalələri isə həmin sözün başqa oxucu mühitinə çıxmasına imkan yaradıb.

Müxtəlif janrlar arasında bu qədər fərq olduğu halda imzanın eyni adamda dəyişilməz qalması insanı maraqlı bir düşüncəyə sövq edir.

İmzanın sabitliyi janrın sabitliyi ilə deyil, müəllifin söz qarşısındakı münasibəti ilə ölçülür. Jurnalistikada bu münasibət dəqiqlik tələb edirsə, tədqiqatda mənbəyə sədaqət, ədəbi-tənqiddə ölçü, nəsrdə insan taleyinə hörmət, poeziyada isə daxili səsə sədaqət tələb edir. Ancaq bu prinsiplərin hamısı bir anlayışda birləşir: məsuliyyət.

Əlli yeddi il – 

zamanın deyil, münasibətin ölçüsü

Əlli yeddi il zaman anlamında qısa olsa da, insan üçün uzun müddətdir. Ancaq uzun, ya qısa olmasından asılı olmayaraq, qeyd olunan  müddət heç də yaradıcılıq meyarı deyil, əsas məsələ zamanın nə ilə doldurulmasıdır.

Bir insan illərlə yaza bilər və həmin yazıların hamısı eyni fikrin təkrarı olaraq qala da bilər. Başqa bir müəllif isə illər keçdikcə sözə yeni suallarla yaxınlaşa bilər, belə olan halda onun əsərləri zaman üçün yaşaya bilər.

A.Ziyadın təqdim olunan yaradıcılıq materiallarında ikinci istiqamət (sözə yeni suallarla yaxınlaşa bilmək imkanı) görünür: jurnalistikanın operativliyi, radionun canlı nitq mühiti, elmi-araşdırmanın faktlara münasibəti, ədəbi tənqidin mətnə yanaşması, nəsrin insan taleyinə yaxınlığı və poeziyanın daxili səsi bir-birindən ayrılmış sahələr kimi yox, genişlənən bir müşahidə dairəsinin müxtəlif formaları kimi görünür. Bu səbəbdən 57 il yalnız zamanın miqdarı deyil, münasibətin davamlılığıdır.

“Məndən sonra…” – 

gələcəyə qalan söz

“Məndən sonra…” ifadəsi yaradıcılığın ən sakit, amma ən ciddi suallarından (məsələlərindən) birini qarşıya qoyur.

Müəllif öncə yazır, sonra mətn müəllifdən ayrılır, kitab (yaxud məqalə) başqa əllərə keçir, başqa bir vaxtda yenidən oxunur. Bir cümlə yadda qalır, bir fikir başqa bir insanın düşüncəsinə daxil olur.

Bundan sonrakı mərhələyə müəllif tam nəzarət edə bilmir. Zaman seçir, yaddaş saxlayır, oxucu yenidən oxuyur. 

Ona görə də, “Məndən sonra…” sonluqdan çox, sözün müəllifdən sonrakı həyatına verilən sualdır.

ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədov haqqında yazının sonluğundakı “İZ” anlayışı da bu düşüncə ilə səsləşir: insanın həyatda qoyduğu İZ-in qalması onun ömrünün mənasını müəyyənləşdirən cəhətlərdən biri kimi təqdim olunur.

Bu baxımdan kitabın adı 57 illik yaradıcılığın ümumi mənzərəsində xüsusi məna qazanır. Çünki uzun müddət yazan insan gec-tez özündən sonrakı zamanı düşünməyə başlayır: hansı söz qalacaq, hansı fikir unudulacaq, hansı mətn öz dövrünü aşacaq?

Bu suallara cavabı, təbii ki müəllif əvvəlcədən bilə-bilməz. Amma müəllif bir şeyi müəyyənləşdirmək imkanında ola bilər: öz sözünü necə yazacağını.

Sözün sehri

Sözün sehri – yalnız gözəl ifadədə deyi. Bəzən sadə bir cümlə uzun izahdan daha çox yadda qalır. Bəzən bir insan haqqında yazılan bir neçə cümlə onun bütöv həyatına yeni baxış yaradır, bəzən bir qəzet yazısı illər sonra artıq xəbər kimi yox, həmin dövrün sənədi kimi oxunur. Bəzən isə bir kitabın adı müəllifin yaradıcılığının bütöv bir qatını açır. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” belə adlardan biridir…

…“Məndən sonra…” başqa bir qapını açır. Əgər “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…”də  insan yaşadığı ömrün rənglərinə baxırsa, …“Məndən sonra…”da həmin ömrün özündən sonra nə qoyacağı düşünülür.

Bu iki məqam arasında söz dayanır: söz yaşanmışı yaddaşa çevirir, yaddaş isə sözə yeni zaman verir. Sözün sehri də məhz buradadır: yazıldığı andakı mənasını aşaraq başqa zamanlarda başqa bir oxucuya yenidən toxuna bilməsində.

İmzanın məsuliyyəti

Sözün sehri ilə məsuliyyəti eyni yerdə birləşir. Söz başqa insana çatdığı anda məhz müəllifin daxilində qalan fikir olmaqdan çıxır. Jurnalist üçün bu – fakt, araşdırmaçı üçün – mənbə, ədəbi-tənqidçi üçün – mətn, yazıçı üçün – insan taleyi, şair üçün isə – öz daxili səsi qarşısında məsuliyyətdir.

İmza bütün bunların üzərinə qoyulan işarədir: “Bu söz mənimdir” deməkdir, bu sözün arxasında dayanmaq deməkdir. Məhz buna görə, imza – sadəcə müəllifin adı deyil, yazının etik tərəfidir.

Əlli yeddi il ərzində yorulub-usanmadan müxtəlif janrlarda yazmaq qələm əhlinin məsuliyyəti heç də azaltmır. Baxmayaraq ki, yazının mövzusu dəyişdikcə məsuliyyətin forması da dəyişir. amma məsuliyyətin özü daim dəyişilməz qalır.

Əlli yeddi ilin 

rəngləri

Əlli yeddi ilə bütöv bir zaman çərçivəsində baxanda bir rəng yox, rənglər toplusu görünür: jurnalistikanın rəngi – həyatın içində olmaq, radionun rəngi – səsi duymaq, tədqiqatın rəngi – faktın arxasına keçmək, ədəbi-tənqidin rəngi – fərqləndirmək, nəsrin rəngi – insanın görünməyən tərəfinə yaxınlaşmaq, poeziyanın rəngi – yaşantının daxili səsini eşitməkdir. Amma bu rəngləri bir-birindən ayıran sərhədlər mütləq deyil, onların hamısı eyni ömrün içindən keçir.

Bu mənada “rəngləri mənimkidi” ifadəsini yalnız poetik metafora kimi deyil, müəllifin yaşadıqlarına və gördüklərinə münasibətini ifadə edən poetik açar kimi oxumaq mümkündür. Mənbədə də həmin ifadənin həyatın müxtəlif təcrübələrini – sevinc, ağrı, itki, ümid və yaddaşı – bir müəllif münasibəti daxilində birləşdirdiyi vurğulanır.

Burada “mənimkidi” sözünün məsuliyyət yükü var. Çünki insan öz ömrünün bütün hadisələrini özü seçmir, amma onların hansı mənanı və necə daşıdığını seçə bilər. Yazı da həmin seçimin ifadəsidir.

Son söz

Əlli yeddi il geridə qalan bir zaman kəsiyidir. Amma yaradıcılıq baxımından onu yalnız keçmiş kimi qəbul etmək mümkün deyil.

1969-cu ilin avqustunda “İşıq” qəzetindən start götürən bu yol 2026-cı ilə qədər müxtəlif söz məkanlarından keçib. Radio, qəzet, elmi mühit, ədəbi-tənqid, tədqiqat, nəsr və poeziya bu yolun ayrı-ayrı görünüşləridir.

Bu yolun mahiyyəti isə janrların çoxluğunda deyil, sözə münasibətdədir. Həyatı görmək, gördüyünü yadında saxlamaq, yadda qalanı düşünmək, düşüncəni sözə çevirmək və yazılan sözün məsuliyyətini daşımaqdadır.

“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” – yaşanmış ömrə içəridən baxışdır;

“Məndən sonra…” – həmin ömrün özündən sonrakı zamana yönəlmiş sualıdır;

“Sözün sehri” – yaşanmışı başqasının düşüncəsinə çatdıran qüvvədir;

“İmzanın məsuliyyəti” isə həmin sözün müəllifini öz yazısının qarşısında saxlayan mənəvi ölçüdür.

Bu səbəblərdən də Ayətxan Ziyadın 75 illik ömür yolunun 57 ili yalnız uzun bir yaradıcılıq müddəti kimi təqdim edilə bilməz, bu, həyatın sözə çevrilmiş 57 ilidir. 

Amma söz zamanında olduğu kimi, zamanın sərhədlərini aşıb müəllifindən sonra da yaşayırsa, yazının necə yazıldığına görə məsuliyyət yenə imzanın üzərində qalır: “Ayətxan Ziyad (İsgəndərov)” imzasının.

Sevda Ziyad (İsgəndərova),

araşdırmaçı

AYƏTXAN ZİYADIN YAZILARI

YAZI DİGƏR MƏNBƏLƏRDƏ

Sevda Ziyadın digər yazıları

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I