İmzanın arxasındakı insan
Yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 yaşını yaddaşlara həkk edəcək kitab çapa hazırlanır: “İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi”. Kitabda “Ayətxan Ziyad” imzası və şəxsiyyəti Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir? sualı cavablandırılır
***
İmza – müəllifin adını bildirən simvoldan daha geniş məna daşıyır. O, insanın sözə münasibətini, düşüncə tərzini, fəaliyyət istiqamətini və zaman qarşısında mövqeyini ifadə edir. Hər imzanın arxasında bir ömür, həmin ömrün təcrübəsi, axtarışları və müəyyənləşdirdiyi mənəvi-intellektual meyarlar dayanır. Lakin imzanın həqiqi məzmunu heç də yalnız müəllifin yaşadığı dövrlə məhdudlaşmır. Yazılan sözün, yaradılan əsərin və irəli sürülən fikrin sonrakı nəsillər üçün hansı məna daşıması da bu məzmunun tərkib hissəsidir.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” monoqrafiyası bu münasibətləri Ayətxan Ziyadın yaradıcılığı və çoxşaxəli fəaliyyəti əsasında araşdırmaq məqsədi daşıyır. Kitabın əsas istiqaməti bir müəllifin bioqrafik və yaradıcılıq məlumatlarını toplamaqla kifayətlənmək deyil, onun müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərlərdə ifadə olunan insan, cəmiyyət, yaddaş, mənəviyyat və həqiqət anlayışlarını bütöv şəkildə nəzərdən keçirməkdir. Burada əsas sual belədir: “Ayətxan Ziyad” imzası Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir?
Bu suala cavab vermək üçün müəllifin yaradıcılığına yalnız ayrı-ayrı mətnlərin məcmusu kimi yanaşmaq kifayət etmir. Şəxsiyyətin düşüncə xüsusiyyətləri, həyata münasibəti, ictimai mövqeyi və mənəvi meyarları müxtəlif yazılarda fərqli şəkildə üzə çıxır. Bəzən bir məqalədə ifadə olunan fikir başqa bir əsərdə bədii obraz, tarixi hadisəyə münasibət və ya insan taleyinin təhlili vasitəsilə yeni məna qazanır. Buna görə də, Ayətxan Ziyadın yaradıcılığının bütöv mənzərəsini müəyyənləşdirmək üçün onun publisistik, elmi və ədəbi-tənqidi mətnlərini qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirmək vacibdir.
Kitabın birinci fəslinin “Sözün çoxqatlı yaddaşı və Ayətxan Ziyad yaradıcılığının poetik-fəlsəfi arxeologiyası” adlandırılması da bu yanaşmadan irəli gəlir. Fəslin “Mahiyyətin iki üzü: mənəviyyat və idrak” bölməsində müəllifin şəxsiyyətini, sənət dünyasını və sözə münasibətini müxtəlif istiqamətlərdən araşdıran məqalələr bir araya gətirilir. Bu yazılar Ayətxan Ziyadı yalnız müəyyən əsərlərin müəllifi kimi deyil, düşünən, müşahidə edən, araşdıran və öz qənaətlərini oxucu ilə bölüşən bir şəxsiyyət kimi təqdim edir. Burada ömür və insanlıq anlayışları, yaradıcılıqla şəxsiyyət arasındakı əlaqə, Azərbaycan yazısında müəllif imzasının yeri, jurnalistika, yazıçılıq və tədqiqatçılığın ortaq cəhətləri, eləcə də sözün həqiqət qarşısında məsuliyyəti əsas müzakirə istiqamətləridir.
“Sözün yaddaş arxeologiyası: ‘Ayətxan Ziyad’ imzasının fəlsəfi qatları” bölməsi isə bu axtarışı nəzəri və fəlsəfi müstəviyə keçirir. On fəlsəfi qatda sözün çəkisi, bilik və tarix, zaman və şüur, tənqid, tarixi yaddaş, elmi bütövlük, mənəvi-intellektual məsuliyyət, daxili təcrübə, uşaqlıq yaddaşı və əsərin müəllifdən sonrakı taleyi kimi məsələlər araşdırılır. Mişel Fukonun bilik arxeologiyası və Anri Berqsonun zaman nəzəriyyəsi də daxil olmaqla, fəlsəfi yanaşmalar müəllifin mətnlərini hazır nəzəri qəliblərə salmaq üçün deyil, onların məna qatlarını daha dərindən anlamaq üçün nəzərdən keçirilir. Bu təhlillərin məqsədi fəlsəfi anlayışları nümayiş etdirməkdən çox, həmin anlayışların Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında hansı sualları meydana çıxardığını və hansı düşüncə əlaqələrini aydınlaşdırdığını göstərməkdir.
Fəslin müxtəlif illərdə yazılmış təbrik və mesajlara həsr olunan bölməsi də ümumi məzmun daxilində özünəməxsus yer tutur. Belə mətnlər ilk baxışda gündəlik ünsiyyət nümunələri təsiri bağışlaya bilər. Lakin onların dilindəki münasibət, seçilən ifadələr və müraciət olunan şəxslərə yanaşma müəllifin insanlarla əlaqələrini, ünsiyyət mədəniyyətini və şəxsi münasibətlərə verdiyi dəyəri müəyyən dərəcədə əks etdirir. Bu baxımdan onlar yaradıcılığın yalnız ədəbi və elmi mətnlərdə deyil, gündəlik söz münasibətlərində də təzahür edən tərəfini anlamağa kömək edir.
Kitabın ikinci fəslində Ayətxan Ziyadın kitabları, həmin nəşrlərdə yer alan hekayə və povestləri təhlil olunur. Bədii mətnlərə müraciət müəllifin dünyagörüşünü yalnız birbaşa ifadə etdiyi mülahizələr əsasında deyil, yaratdığı obrazlar, hadisələrin inkişafı, insan xarakterləri və mənəvi seçimlər vasitəsilə də anlamağa imkan verir. Bədii əsərdə müəllifin mövqeyi həmişə açıq şəkildə ifadə olunmur; o, bəzən obrazın taleyində, hadisənin nəticəsində, insanın daxili ziddiyyətlərində və oxucunu düşünməyə vadar edən suallarda üzə çıxır. Buna görə də hekayə və povestlərin təhlili Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılıq prinsiplərini daha geniş müstəvidə dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Kitabdakı məqalələr, nəzəri təhlillər və bədii əsərlərin araşdırılması bir-birindən ayrı məqsədlərə xidmət etmir. Onları birləşdirən əsas xətt “Ayətxan Ziyad” imzasının arxasında dayanan şəxsiyyəti, düşüncə tərzini və yaradıcılıq mövqeyini müəyyənləşdirməkdir. Bu baxımdan kitabın ayrı-ayrı bölmələri vahid suala müxtəlif tərəflərdən cavab axtarır: müəllifin sözü hansı həyat təcrübəsindən doğur, hansı dəyərləri ifadə edir və zaman keçdikcə hansı mənaları qoruyub saxlaya bilər?
Kitabın adındakı “bu günün kimliyi” ifadəsi müəllifin yaşadığı dövrlə, ictimai mühitlə və həmin mühitdə tutduğu mövqe ilə əlaqəlidir. Hər bir yaradıcı şəxsiyyət öz zamanının dilində danışır, onun problemlərinə münasibət bildirir və müşahidə etdiyi gerçəkliyi öz düşüncə süzgəcindən keçirir. Lakin müəllifin kimliyi yalnız yaşadığı dövrə verdiyi cavablarla müəyyənləşmir. Onun bu gün yazdıqlarının sabah necə oxunacağı, hansı fikirlərin yeni suallar doğuracağı və hansı mətnlərin sonrakı oxucular üçün əhəmiyyət qazanacağı da imzanın məzmununa daxildir.
“Sabahın zamansız ekosistemi” anlayışı isə bu kontekstdə sözün və yaradıcılıq irsinin zamanla münasibətini ifadə edir. Burada söhbət əsərlərin zaman xaricində mövcud olmasından deyil, onların müxtəlif dövrlərdə yenidən oxunmaq, başqa suallar doğurmaq və yeni mənalar qazanmaq imkanından gedir. Hər mətn gələcəyə eyni dərəcədə təsir göstərmir. Onun davamlılığı mövzunun aktuallığı ilə yanaşı, insanı anlamaq gücündən, həqiqətə münasibətindən və sonrakı oxucunun düşüncəsində yarada bildiyi məna ilə də bağlıdır. Buna görə də, imzanın gələcəkdəki yeri əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş nəticə deyil; əsərlərin məzmunu, sənət xüsusiyyətləri və zamanla qurduğu münasibət əsasında formalaşan bir prosesdir.
Bu kitab Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını həmin prosesin daxilində nəzərdən keçirməyə çalışır. Məqsəd müəllifin fəaliyyətini mübaliğəli ifadələrlə təqdim etmək və onun yaradıcılığına əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qiymət vermək deyil. Əsas məqsəd mətnlərə əsaslanmaq, müxtəlif yaradıcılıq sahələri arasındakı əlaqələri göstərmək və oxucunun özü üçün də qənaətə gəlməsinə imkan yaratmaqdır. Çünki yaradıcı şəxsiyyət haqqında əsaslı fikir yalnız təriflərlə deyil, əsərlərin məzmununu, düşüncə xüsusiyyətlərini və ifadə imkanlarını araşdırmaqla formalaşır.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” kitabı da məhz bu niyyətlə qələmə alınıb. O, Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılığını bir neçə istiqamətdən dəyərləndirməklə, müəllif imzasının hansı mənəvi və intellektual təcrübədən yarandığını, müxtəlif janrlarda necə təzahür etdiyini və gələcək oxucu üçün hansı düşüncə imkanları açdığını müəyyənləşdirməyə yönəlir.
Nəticədə, imza yalnız yazılmış mətnin altında duran ad deyil. O, müəllifin sözə münasibətində, gerçəklikdən seçdiyi məqamlarda, insan talelərinə yanaşmasında və fikirlərinə görə daşıdığı məsuliyyətdə formalaşır. Bu məsuliyyətin gələcəyə ötürülməsi isə yazının zamanla münasibətindən asılıdır. Kitabın əsas düşüncə istiqaməti də burada cəmlənir: bu günün müəllif kimliyini anlamaq üçün onun yaratdıqlarına baxmaq, sabah üçün hansı mənaların qala biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün isə həmin əsərləri diqqətlə oxumaq və təhlil etmək lazımdır.
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar
və Jurnalistlər Birliyinin üzvü
ayetxanziyad@mail.ru (Ayətxan Ziyad)
(070) 730 30 23
Oxuyun >> Gözündə tük var
I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I
I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<IEMİN BƏHMƏN oğlu SÜLEYMANOVUNEMİN SÜLEYMANOVOçerk