Yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 yaşını yaddaşlara həkk edəcək kitab çapa hazırlanır: “İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi”. Kitabda “Ayətxan Ziyad” imzası və şəxsiyyəti Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir? sualı cavablandırılır
***
İmza – müəllifin adını bildirən simvoldan daha geniş məna daşıyır. O, insanın sözə münasibətini, düşüncə tərzini, fəaliyyət istiqamətini və zaman qarşısında mövqeyini ifadə edir. Hər imzanın arxasında bir ömür, həmin ömrün təcrübəsi, axtarışları və müəyyənləşdirdiyi mənəvi-intellektual meyarlar dayanır. Lakin imzanın həqiqi məzmunu heç də yalnız müəllifin yaşadığı dövrlə məhdudlaşmır. Yazılan sözün, yaradılan əsərin və irəli sürülən fikrin sonrakı nəsillər üçün hansı məna daşıması da bu məzmunun tərkib hissəsidir.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” monoqrafiyası bu münasibətləri Ayətxan Ziyadın yaradıcılığı və çoxşaxəli fəaliyyəti əsasında araşdırmaq məqsədi daşıyır. Kitabın əsas istiqaməti bir müəllifin bioqrafik və yaradıcılıq məlumatlarını toplamaqla kifayətlənmək deyil, onun müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərlərdə ifadə olunan insan, cəmiyyət, yaddaş, mənəviyyat və həqiqət anlayışlarını bütöv şəkildə nəzərdən keçirməkdir. Burada əsas sual belədir: “Ayətxan Ziyad” imzası Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir?
Bu suala cavab vermək üçün müəllifin yaradıcılığına yalnız ayrı-ayrı mətnlərin məcmusu kimi yanaşmaq kifayət etmir. Şəxsiyyətin düşüncə xüsusiyyətləri, həyata münasibəti, ictimai mövqeyi və mənəvi meyarları müxtəlif yazılarda fərqli şəkildə üzə çıxır. Bəzən bir məqalədə ifadə olunan fikir başqa bir əsərdə bədii obraz, tarixi hadisəyə münasibət və ya insan taleyinin təhlili vasitəsilə yeni məna qazanır. Buna görə də, Ayətxan Ziyadın yaradıcılığının bütöv mənzərəsini müəyyənləşdirmək üçün onun publisistik, elmi və ədəbi-tənqidi mətnlərini qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirmək vacibdir.
Kitabın birinci fəslinin “Sözün çoxqatlı yaddaşı və Ayətxan Ziyad yaradıcılığının poetik-fəlsəfi arxeologiyası” adlandırılması da bu yanaşmadan irəli gəlir. Fəslin “Mahiyyətin iki üzü: mənəviyyat və idrak” bölməsində müəllifin şəxsiyyətini, sənət dünyasını və sözə münasibətini müxtəlif istiqamətlərdən araşdıran məqalələr bir araya gətirilir. Bu yazılar Ayətxan Ziyadı yalnız müəyyən əsərlərin müəllifi kimi deyil, düşünən, müşahidə edən, araşdıran və öz qənaətlərini oxucu ilə bölüşən bir şəxsiyyət kimi təqdim edir. Burada ömür və insanlıq anlayışları, yaradıcılıqla şəxsiyyət arasındakı əlaqə, Azərbaycan yazısında müəllif imzasının yeri, jurnalistika, yazıçılıq və tədqiqatçılığın ortaq cəhətləri, eləcə də sözün həqiqət qarşısında məsuliyyəti əsas müzakirə istiqamətləridir.
“Sözün yaddaş arxeologiyası: ‘Ayətxan Ziyad’ imzasının fəlsəfi qatları” bölməsi isə bu axtarışı nəzəri və fəlsəfi müstəviyə keçirir. On fəlsəfi qatda sözün çəkisi, bilik və tarix, zaman və şüur, tənqid, tarixi yaddaş, elmi bütövlük, mənəvi-intellektual məsuliyyət, daxili təcrübə, uşaqlıq yaddaşı və əsərin müəllifdən sonrakı taleyi kimi məsələlər araşdırılır. Mişel Fukonun bilik arxeologiyası və Anri Berqsonun zaman nəzəriyyəsi də daxil olmaqla, fəlsəfi yanaşmalar müəllifin mətnlərini hazır nəzəri qəliblərə salmaq üçün deyil, onların məna qatlarını daha dərindən anlamaq üçün nəzərdən keçirilir. Bu təhlillərin məqsədi fəlsəfi anlayışları nümayiş etdirməkdən çox, həmin anlayışların Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında hansı sualları meydana çıxardığını və hansı düşüncə əlaqələrini aydınlaşdırdığını göstərməkdir.
Fəslin müxtəlif illərdə yazılmış təbrik və mesajlara həsr olunan bölməsi də ümumi məzmun daxilində özünəməxsus yer tutur. Belə mətnlər ilk baxışda gündəlik ünsiyyət nümunələri təsiri bağışlaya bilər. Lakin onların dilindəki münasibət, seçilən ifadələr və müraciət olunan şəxslərə yanaşma müəllifin insanlarla əlaqələrini, ünsiyyət mədəniyyətini və şəxsi münasibətlərə verdiyi dəyəri müəyyən dərəcədə əks etdirir. Bu baxımdan onlar yaradıcılığın yalnız ədəbi və elmi mətnlərdə deyil, gündəlik söz münasibətlərində də təzahür edən tərəfini anlamağa kömək edir.
Kitabın ikinci fəslində Ayətxan Ziyadın kitabları, həmin nəşrlərdə yer alan hekayə və povestləri təhlil olunur. Bədii mətnlərə müraciət müəllifin dünyagörüşünü yalnız birbaşa ifadə etdiyi mülahizələr əsasında deyil, yaratdığı obrazlar, hadisələrin inkişafı, insan xarakterləri və mənəvi seçimlər vasitəsilə də anlamağa imkan verir. Bədii əsərdə müəllifin mövqeyi həmişə açıq şəkildə ifadə olunmur; o, bəzən obrazın taleyində, hadisənin nəticəsində, insanın daxili ziddiyyətlərində və oxucunu düşünməyə vadar edən suallarda üzə çıxır. Buna görə də hekayə və povestlərin təhlili Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılıq prinsiplərini daha geniş müstəvidə dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Kitabdakı məqalələr, nəzəri təhlillər və bədii əsərlərin araşdırılması bir-birindən ayrı məqsədlərə xidmət etmir. Onları birləşdirən əsas xətt “Ayətxan Ziyad” imzasının arxasında dayanan şəxsiyyəti, düşüncə tərzini və yaradıcılıq mövqeyini müəyyənləşdirməkdir. Bu baxımdan kitabın ayrı-ayrı bölmələri vahid suala müxtəlif tərəflərdən cavab axtarır: müəllifin sözü hansı həyat təcrübəsindən doğur, hansı dəyərləri ifadə edir və zaman keçdikcə hansı mənaları qoruyub saxlaya bilər?
Kitabın adındakı “bu günün kimliyi” ifadəsi müəllifin yaşadığı dövrlə, ictimai mühitlə və həmin mühitdə tutduğu mövqe ilə əlaqəlidir. Hər bir yaradıcı şəxsiyyət öz zamanının dilində danışır, onun problemlərinə münasibət bildirir və müşahidə etdiyi gerçəkliyi öz düşüncə süzgəcindən keçirir. Lakin müəllifin kimliyi yalnız yaşadığı dövrə verdiyi cavablarla müəyyənləşmir. Onun bu gün yazdıqlarının sabah necə oxunacağı, hansı fikirlərin yeni suallar doğuracağı və hansı mətnlərin sonrakı oxucular üçün əhəmiyyət qazanacağı da imzanın məzmununa daxildir.
“Sabahın zamansız ekosistemi” anlayışı isə bu kontekstdə sözün və yaradıcılıq irsinin zamanla münasibətini ifadə edir. Burada söhbət əsərlərin zaman xaricində mövcud olmasından deyil, onların müxtəlif dövrlərdə yenidən oxunmaq, başqa suallar doğurmaq və yeni mənalar qazanmaq imkanından gedir. Hər mətn gələcəyə eyni dərəcədə təsir göstərmir. Onun davamlılığı mövzunun aktuallığı ilə yanaşı, insanı anlamaq gücündən, həqiqətə münasibətindən və sonrakı oxucunun düşüncəsində yarada bildiyi məna ilə də bağlıdır. Buna görə də, imzanın gələcəkdəki yeri əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş nəticə deyil; əsərlərin məzmunu, sənət xüsusiyyətləri və zamanla qurduğu münasibət əsasında formalaşan bir prosesdir.
Bu kitab Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını həmin prosesin daxilində nəzərdən keçirməyə çalışır. Məqsəd müəllifin fəaliyyətini mübaliğəli ifadələrlə təqdim etmək və onun yaradıcılığına əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qiymət vermək deyil. Əsas məqsəd mətnlərə əsaslanmaq, müxtəlif yaradıcılıq sahələri arasındakı əlaqələri göstərmək və oxucunun özü üçün də qənaətə gəlməsinə imkan yaratmaqdır. Çünki yaradıcı şəxsiyyət haqqında əsaslı fikir yalnız təriflərlə deyil, əsərlərin məzmununu, düşüncə xüsusiyyətlərini və ifadə imkanlarını araşdırmaqla formalaşır.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” kitabı da məhz bu niyyətlə qələmə alınıb. O, Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılığını bir neçə istiqamətdən dəyərləndirməklə, müəllif imzasının hansı mənəvi və intellektual təcrübədən yarandığını, müxtəlif janrlarda necə təzahür etdiyini və gələcək oxucu üçün hansı düşüncə imkanları açdığını müəyyənləşdirməyə yönəlir.
Nəticədə, imza yalnız yazılmış mətnin altında duran ad deyil. O, müəllifin sözə münasibətində, gerçəklikdən seçdiyi məqamlarda, insan talelərinə yanaşmasında və fikirlərinə görə daşıdığı məsuliyyətdə formalaşır. Bu məsuliyyətin gələcəyə ötürülməsi isə yazının zamanla münasibətindən asılıdır. Kitabın əsas düşüncə istiqaməti də burada cəmlənir: bu günün müəllif kimliyini anlamaq üçün onun yaratdıqlarına baxmaq, sabah üçün hansı mənaların qala biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün isə həmin əsərləri diqqətlə oxumaq və təhlil etmək lazımdır.
Sözün, həqiqətin və elmin ziyası: Ayətxan Ziyad – 75
Jurnalist ömrü, mənə görə, hadisələrin və insanların içində özünü unudaraq başqalarının həqiqətini axtarmaq sənətidir. Bu peşəni seçənlər üçün zaman anlayışı adətən adi insanlardan fərqli olur; onlar üçün vaxt saatlarla deyil, “xəbər çıxarıldı” anları ilə ölçülür. Jurnalist həyatının böyük bir hissəsi həqiqətin izi ilə keçir. Bu ömür insana sakit və rahat həyat vəd etmir. Lakin bu həyat yolu bir insanın dünyanı anlamaq, dəyişdirmək və cəmiyyətə xidmət etmək üçün seçə biləcəyi ən şərəfli və həyəcanlı yollardan biridir. Jurnalistlər hər zaman yoldadırlar. Onlar təkcə coğrafi məsafələri deyil, insan talelərini, cəmiyyətin ağrılarını və sevincini qət edirlər. Jurnalistika yolunda özünəməxsus izi olan Ayətxan Ziyadın keçdiyi həyat və yaradıcılıq yolu bu mənada xüsusilə fərqlənir. Müasir Azərbaycan publisistikasının, hərbi jurnalistikasının və akademik-elmi tədqiqatçılıq məktəbinin tanınmış nümayəndəsi, yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 illik yubileyi məhz belə şərəfli, mənalı və mübariz bir ziyalı ömrünün təntənəsidir. 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabul şəhərində dünyaya göz açan Ayətxan İsgəndərovun (Ziyadın) ömür yolu ilk gənclik illərindən mətbuata, söz sənətinə möhkəm tellərlə bağlanıb. 1959–1969-cu illərdə Hacıqabul şəhəri Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmir yolu məktəbində başlayan təhsil yolu, 1969-cu ilin avqustunda — orta məktəbi bitirdiyi həmin günlərdə Əlibayramlı şəhər Partiya Komitəsinin orqanı olan “İşıq” qəzetində dərc etdirdiyi iki cəsarətli məqalə ilə fərqli bir məcraya yönəldi. O yazılar ona elə həmin il ilk dəfə müstəqil fakültə kimi fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Jurnalistika fakültəsinə sənəd vermək hüququ qazandırdı və o, bu mötəbər ocağın ilk tələbələrindən biri oldu. Jurnalistika təhsili aldığı illərdə (1969–1975) Ayətxan Ziyad Azərbaycan milli mətbuatının və filoloji fikrinin nəhəng simalarından dərs almaq şansına nail oldu. Fakültənin yaradıcısı Nurəddin Babayev, akademik Məmməd Cəfər, professor Mir Cəlal Paşayev, Təhsin Mütəllimov, Zinyət Əlizadə, Əli Fəhmi, Nəsir İmanquluyev, Seyfulla Əliyev, Tofiq Rüstəmov, Şirməmməd Hüseynov, Famil Mehdi, Nəriman Zeynalov, Nüsrət Bağırov, Yalçın Əlizadə, Cahangir Məmmədli, Akif Rüstəmov, Mahmud Mahmudov və Əliş Nəbili kimi korifeylərin mühiti onun gələcək fəaliyyətinin möhkəm elmi-mənəvi təməlini qoydu. Ayətxan Ziyad tələbəlik illərindən başlayaraq Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin fəal ştatdankənar müxbiri kimi efir məkanında öz imzasını təsdiqlədi. Ayətxan Ziyadın həyat salnaməsinin ən unikal və qürurverici səhifələrindən biri onun Qarabağ müharibəsi dövründəki fədakarlığıdır, desək, yanılmarıq. 1976–1994-cü illərdə Dövlət Teleradiosunda çalışan Ayətxan Ziyad Qarabağ müharibəsinin ilk günlərindən atəşkəsə qədər hər ay bir, yaxud iki dəfə (hər dəfə bir həftə müddətinə) cəbhə bölgələrinə ezam olunub. Ağdam, Füzuli, Şuşa, Xankəndi, Tərtər və Naxçıvanın döyüş xəttində əsgərlərlə çiyin-çiyinə addımlayıb, dinləyicilərə barıt qoxulu canlı reportajlar təqdim edib. O, yalnız cəbhədən xəbər daşıyan bir jurnalist deyil, səsində Vətən ağrısı və qələbə inamı gəzdirən canlı bir müharibə salnaməçisi idi. Onun hazırladığı bu qiymətli audiolentlər bu gün Dövlət Teleradiosunun Qızıl Fondunda və Müdafiə Nazirliyinin arxivində tariximizin canlı şahidi kimi mühafizə olunur. Ağdam, Füzuli, Tərtər, Şuşa, Xankəndi və Naxçıvandan hazırladığı verilişlər “Ədalət” qəzetinin keçirdiyi müsabiqədə xüsusi mükafata layiq görülüb. Qanlı 20 Yanvar faciəsinə həsr etdiyi, lakin dövrün senzurası tərəfindən səslənməsinə qadağa qoyulan “Xalqı da ağladarlarmış, Allah, Allah, Allah!” radio verilişinin mətni sonradan “Şahidlər” kitabına daxil edilərək tarixləşib. Ayətxan Ziyadın cəbhə gündəliklərinin bir qismi “Karvanqıran ulduzların gecələdiyi ünvan” adı ilə “Gənc müəllim” qəzetində işıq üzü görüb və böyük rəğbətlə qarşılanıb. Ayətxan müəllimin fəaliyyəti təkcə radio efiri və hərbi reportajlarla sərhədlənmir. Onun qələmə aldığı əsərlər “Çinar pöhrələri”, “Yeraltı səltənət”, “Ölməzlik”, “Şahidlər” almanaxlarında, “Azərbaycan”, “Əbədi Şirvan”, “Kommunist Azərbaydjana”, “Dirçəliş – XXI əsr”, “Maarif işçisi”, “Təhsil”, “Azərbaycan məktəbi” jurnallarında, “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Ədalət”, “Respublika”, “Azərbaycan”, “Xalq qəzeti”, “Panorama”, “Həftə içi”, “Paritet” kimi onlarca mətbuat orqanında dərc olunub. Müəllifin 2007–2014-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) “Gənc müəllim” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyəti, onun həm də gənc nəslin bədii-estetik zövqünün formalaşmasındakı rolunu göstərir. Redaktorluq sənəti başqasının sözünə hörmətdən başlayır və Ayətxan müəllim bu illər ərzində yüzlərlə gənc qələm sahibinə yol göstərdi, onların ilk mətbu addımlarına xeyir-dua verdi. Bu zamanın söz incilərinin müəyyən qismi müəllifin “ADPU-da qalan izim” məqalələr toplusunda cəmlənib. Ayətxan Ziyad həm də ADPU-nun “Dədə Qorqud” Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasında və Elmi-Tədqiqat Mərkəzində çalışaraq ardıcıl akademik tədqiqatlarla məşğul olub. Onunla eyni elmi mühitdə — “Dədə Qorqud” Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasında və Elmi-Tədqiqat Mərkəzində çiyin-çiyinə işləmək biz iş yoldaşları üçün hər zaman böyük bir məktəb olub. İş yerinə doğma bir ailə kimi baxan, kollektivdə hər zaman mehribanlığı, qayğıkeşliyi və səmimiyyəti ilə seçilən Ayətxan müəllim kollektivin böyük hörmetini qazanıb. O, yalnız təcrübəli bir mütəxəssis deyil, gənclərin elmi və həyati yolunda onlara düzgün yol göstərən, mənəvi dayağa çevrilən əsl ziyalı örnəyidir. O, hər birimizi durmadan yaradıcılığa həvəsləndirib, elmi və publisistik məqalələrimizə öz obyektiv, tənqidi rəyini bildirərək elmi yolda püxtələşməyimiz üçün əlindən gələni əsirgəməyib. Ayətxan Ziyadın irəli sürdüyü yeni ideyalar və rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr hər zaman kollektivimizə böyük uğurlar qazandırıb. Qorqudşünaslıqdan lokal diyarşünaslığa, pedaqoji tarixdən dövlətçilik məsələlərinədək geniş spektri əhatə edən kitabları onun analitik təfəkkürünün və zəngin elmi potensialının bariz nümunəsidir. Bu kitablar onun yuxusuz gecələrinin bəhrəsidir: ”Sənsiz, yaxud Arifsizlikdə ötən ömür” (Bakı, 2001, 400 səh.); ”Qazyanlı Mirhəbi ağa” (ADPU, 2010; təkrar nəşr ULU, 2010); ”Hər hökmü zaman verir” (Bakı, 2010, 100 səh. – kiçik povestlər); ”Məndən sonra…” (ULU, 2010, 616 səh.); ”Şamaxının Kürdəmic kəndi. Tarix, publisistika, rəvayət” (Bakı, 2014, 536 səh.); ”ADPU-da qalan izim” (Bakı, 2014, 400 səh.); ”Dədə Qorqud” ünvanında sözüm” (ADPU, 2018 – elmi məqalə və resenziyalar); ”Heydər Əliyev: xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” (Bakı, 2019); ”Heydər Əliyev və ədəbiyyat məsələləri” (Bakı, 2019 / Türkiyə, LAP LAMBERT Academic Publishing, 2019 – dərs vəsaiti); ”Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” (Türkiyə, Ankara, İKSAD, 2019, 460 səh. – hekayə, povest, kino-ssenari, poeziya). SSRİ Jurnalistlər İttifaqının (1980), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin (2010) və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (2015) üzvü olan yubilyarın zəhməti müxtəlif illərdə yüksək qiymətləndirilib, o; 1980-ci ildə Azərbaycan LKGİ MK-nın Fəxri Fərmanı; 1994-cü ildə “Ədalət” qəzetinin hərbi mövzuda yazılarına görə xüsusi mükafatı; 2012-ci ildə “Əsrin ziyalıları” Xeyriyyə İctimai Birliyinin “İlin alimi — İlin ziyalısı” diplomu; 2019-cu ildə “Qafqaz-Media” İB-nin “İlhamlı Azərbaycan” diplomuna layiq görülüb. Ayətxan Ziyadın ömür yolu göstərir ki, əsl ziyalı üçün yaş yalnız təqvim rəqəmi, yaradıcılıq isə ruhun əbədi gəncliyidir. 75 illik uca zirvədən geriyə baxarkən görürük ki, Ayətxan Ziyad qələmini heç vaxt həqiqətdən ayırmayıb, milli söz sənətinə, elminə və Vətəninə sədaqətlə xidmət edib. O, fəaliyyəti boyunca dərin tədqiqatları, qələminin gücü və obyektiv jurnalist baxışları ilə hər zaman iş yoldaşlarına nümunə olub. Sözün çəkisini qoruyan mətbuat xadimi, elmə və mətbuat tariximizə töhfələr verən dəyərli bir tədqiqatçı kimi qazandığı hörmət və nüfuz ona daim böyük hörmət qazandırıb və qazandırmaqdadır. Dəyərli ziyalımızı, fədakar jurnalist, tədqiqatçı və hörmətli ağsaqqalımızı 75 illik yubileyi münasibətilə ürəkdən təbrik edir, elmi-publisistik yaradıcılığında yeni-yeni nailiyyətlər və uğurları üçün möhkəm cansağlığı, uzun ömür və tükənməz ilham arzulayırıq. 75 illik yubileyiniz mübarək olsun, Ayətxan müəllim!
İnsan ömrünün həqiqi dəyəri yaşadığı illərin sayı ilə deyil, həmin illər ərzində yaratdığı mənəvi sərvətlə, cəmiyyətə verdiyi töhfələrlə, insanların yaddaşında qoyduğu izlə ölçülür. Elə insanlar var ki, onların ömür yolu yalnız şəxsi həyatlarının salnaməsi deyil, həm də mənsub olduqları xalqın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, elminə və ictimai fikrinə xidmət nümunəsidir. Belə şəxsiyyətlər ömürlərini sözə, düşüncəyə, axtarışa və mənəvi dəyərlərin qorunmasına həsr edirlər. Onların qələmindən çıxan hər yazı, ərsəyə gətirdikləri hər kitab, apardıqları hər araşdırma zamanın yaddaşına həkk olunan mənəvi sərvətə çevrilir.
Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitində özünəməxsus dəst-xətti, çoxşaxəli yaradıcılığı və uzunmüddətli fəaliyyəti ilə seçilən yazıçı-jurnalist, şair, ədəbiyyatşünas və tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi də məhz belə bir ömür yoluna ehtiramın ifadəsidir. Bu yubiley yalnız bir qələm sahibinin yaşının tamamlanması deyil, eyni zamanda, Azərbaycan söz sənətinə, jurnalistikasına, ədəbi tənqidinə və elmi düşüncəsinə verilmiş töhfələrin bir daha dəyərləndirilməsi üçün əlamətdar hadisədir.
Ayətxan Ziyadın – İsgəndərovun yaradıcılıq taleyi yarım əsrdən artıq bir dövrü əhatə edir. Onun həyat və fəaliyyətinə nəzər saldıqda aydın görünür ki, bu yolun əsas istiqamətini sözə sədaqət, həqiqətə bağlılıq, mütaliə və araşdırma həvəsi, milli-mənəvi dəyərlərə ehtiram müəyyənləşdirib. Jurnalistikanın operativliyi, bədii yaradıcılığın duyğusallığı, elmi tədqiqatın dəqiqliyi və ədəbi tənqidin tələbkarlığı onun fəaliyyətində bir-birini tamamlayan istiqamətlərə çevrilib.
İlk addımdan böyük yaradıcılıq yoluna
Ayətxan Ziyadın mətbuatla bağlı ilk addımları 1969-cu ilin avqustunda Şirvanda, o vaxtkı Əlibayramlı şəhərində nəşr olunan “İşıq” qəzetində dərc edilmiş ilk iki məqaləsi ilə başlayıb. Həmin vaxtdan etibarən söz onun həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İlk yazılarla başlayan bu yol sonradan ali jurnalistika təhsilinə, radio fəaliyyətinə, qəzet və jurnal redaksiyalarında işə, pedaqoji mühitə və elmi-tədqiqat sahəsinə qədər genişlənib.
Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində aldığı təhsil onun dünyagörüşünün formalaşmasında, peşəkar jurnalist kimi yetişməsində mühüm rol oynayıb. Universitet illərində qazanılan nəzəri biliklər sonrakı fəaliyyətində praktik təcrübə ilə zənginləşib. 1970–1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət radiosunda çalışması, 1994–2007-ci illərdə müxtəlif qəzet və jurnallarla əməkdaşlığı onun jurnalistlik fəaliyyətinin əsas mərhələlərini təşkil edib.
Radio jurnalistikası insandan fikri aydın ifadə etməyi, hadisələrin mahiyyətini çevik dərk etməyi, dinləyiciyə doğru və anlaşıqlı informasiya çatdırmağı tələb edir. Qəzet və jurnal fəaliyyəti isə hadisələrə daha geniş baxış, faktların təhlili, ictimai proseslərin mahiyyətini açmaq bacarığı qazandırır. Ayətxan Ziyadın uzun illər ərzində qazandığı bu təcrübə onun publisistik üslubunun formalaşmasına, sözün məsuliyyətini dərindən dərk etməsinə şərait yaradıb.
Jurnalist üçün söz həm vasitədir, həm də məsuliyyət. Yazılan hər cümlə oxucunun düşüncəsinə təsir edə, cəmiyyətdə müəyyən münasibətin formalaşmasına kömək göstərə bilər. Bu baxımdan Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq yolu sözə yalnız peşə münasibəti ilə deyil, mənəvi öhdəlik kimi yanaşmanın da nümunəsidir.
Jurnalist, yazıçı və tədqiqatçı – vahid yaradıcılıq dünyası
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri müxtəlif fəaliyyət sahələrinin vahid məqsədə xidmət etməsidir. Jurnalist kimi o, ictimai həyatın nəbzini tutmağa, yazıçı kimi insanın daxili aləmini və duyğularını ifadə etməyə, tədqiqatçı kimi isə ədəbi və tarixi hadisələrin dərin qatlarına enməyə çalışıb.
Bu üç istiqamət zahirən fərqli görünsə də, onların hər birində ortaq bir xətt var: həqiqəti axtarmaq və onu söz vasitəsilə insanlara çatdırmaq.
Publisistika ictimai həyatın canlı mənzərəsini yaradır. Bədii yaradıcılıq həmin həyatın görünməyən duyğularını, insan talelərinin mürəkkəbliyini üzə çıxarır. Elmi araşdırma isə faktları, sənədləri və mənbələri təhlil edərək keçmişlə bu gün arasında əlaqə qurur. Ayətxan Ziyadın çoxşaxəli yaradıcılığında bu xüsusiyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi aydın görünür.
Onun yaradıcılıq irsinin genişliyi də buradan qaynaqlanır. Təqdim olunan yubiley materialında müəllifin 30-a yaxın kitabının nəşr olunduğu qeyd edilir. Bu nəşrlər onun illər ərzində topladığı müşahidələrin, bədii düşüncələrinin, elmi axtarışlarının və ədəbi mülahizələrinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir.
Otuzadək kitab sadəcə nəşr göstəricisi deyil. Bu, uzun illər davam edən zəhmətin, müntəzəm mütaliənin, yaradıcı axtarışın və yazıya məsuliyyətli münasibətin nəticəsidir. Hər kitab müəllifin dünyagörüşünün müəyyən bir mərhələsini, düşüncə tərzini və mənəvi təcrübəsini əks etdirir.
Poeziya və nəsrdə insan talelərinin rəngləri
Ayətxan Ziyadın bədii yaradıcılığında insanın daxili dünyası, zamanın dəyişən mənzərəsi, xatirələrin gücü və həyatın mənəvi çalarları xüsusi yer tutur. Onun “Qara, məxmər gecələrim” adlı 640 səhifəlik ədəbi-bədii əsərlər toplusu və “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabı müəllifin bədii düşüncəsini tanımaq baxımından diqqətəlayiq nəşrlərdir.
Kitab adlarının özündə belə müəyyən fəlsəfi məna və poetik yanaşma hiss olunur. Gecə insanın təkliyə çəkildiyi, düşüncələri ilə baş-başa qaldığı, xatirələri yenidən yaşadığı zaman kəsiyidir. Məxmər gecə obrazı isə sakitliyin, dərinliyin, duyğuların və bəzən də insanın daxilində gizlətdiyi ağrıların bədii ifadəsi kimi qavranıla bilər.
“Qara, məxmər gecələrim” adı oxucunu zahiri hadisələrdən daha çox insanın daxili aləminə yönəldir. Burada gecələr yalnız təqvimdəki zaman deyil, həm də insan talelərinin, düşüncələrin və duyğuların mənəvi məkanı kimi görünür.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabının adı isə həyatın faniliyi ilə fərdi mənəvi təcrübənin özünəməxsusluğunu birləşdirir. Yarpaq təbiətin bir parçası olduğu kimi, insan da böyük həyatın ayrılmaz hissəsidir. Lakin hər insanın öz rəngi, öz taleyi, öz xatirələri və öz dünyası var. İllər keçsə də, yaşanmış ömrün rənglərini başqasının rəngləri ilə əvəz etmək mümkün deyil.
Ədəbiyyatın gücü də məhz bu fərdiliyi ümumbəşəri duyğularla birləşdirməkdədir. Müəllif öz yaşantılarından çıxış etsə də, oxucu həmin sətirlərdə öz həyatından, öz kədərindən, öz sevincindən və öz xatirələrindən nələrsə tapa bilir. Bədii sözün uzunömürlülüyü onun oxucunun qəlbində belə bir qarşılıq yaratmaq imkanından asılıdır.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında duyğuların sakit ifadəsi, insan talelərinə diqqət və sözün daxili ahənginə həssas münasibət onun bədii dünyasının diqqətçəkən cəhətləri kimi qiymətləndirilə bilər.
Elmi axtarışlar və milli yaddaşa xidmət
Ayətxan Ziyadın fəaliyyətində elmi-tədqiqat istiqaməti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bədii yaradıcılıq müəllifdən təxəyyül və duyğu tələb etdiyi halda, elmi araşdırma faktların dəqiqliyini, mənbələrin yoxlanılmasını, müqayisəli təhlili və nəticələrin əsaslandırılmasını tələb edir. Bu sahədə uzun müddət çalışmaq təkcə bilik deyil, həm də səbir, ardıcıllıq və məsuliyyət istəyir.
Müəllifin Ümummilli Lider Heydər Əliyevin irsinə həsr etdiyi əsərlər onun elmi maraqlarının mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Azərbaycanda və Türkiyədə nəşr edilmiş dərs vəsaiti, “Heydər Əliyev – xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” və “Heydər Əliyev şəxsiyyəti ədəbi-tənqid müstəvisində” adlı monoqrafiyaları bu sahədəki araşdırmalarının nümunələridir.
Tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti haqqında yazmaq, onların dövlətçilik və mədəniyyət tarixindəki yerini araşdırmaq ciddi məsuliyyət tələb edir. Belə tədqiqatlarda tarixi faktların düzgün təqdimatı, şəxsiyyətin fəaliyyətinin müxtəlif tərəflərinin təhlili və ictimai əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsi mühüm şərtlərdəndir.
Ayətxan Ziyadın bu mövzuda qələmə aldığı əsərlər onun ədəbi-tənqidi yanaşma ilə tarixi düşüncəni bir araya gətirmək cəhdinin göstəricisidir.
Onun araşdırmalarında doğma torpağın tarixi yaddaşına yönələn istiqamət də mühüm yer tutur. “Şamaxının Kürdəmic kəndi” əsəri konkret yaşayış məntəqəsinin tarixi və yaddaşı üzərində qurulan tədqiqat nümunəsidir. Kəndin, elin, obanın tarixini öyrənmək, keçmişin izlərini sənədlər və xatirələr əsasında bərpa etmək milli yaddaşın qorunmasına xidmət edir.
Bəzən böyük tarixi hadisələrin arxasında kiçik yaşayış məntəqələrinin, adi insanların, ailələrin və nəsillərin unudulmuş hekayələri dayanır. Həmin hekayələr yazıya alınmadıqda zaman keçdikcə yaddaşdan silinə bilər. Buna görə də yerli tarix araşdırmaları yalnız bir kəndin keçmişini öyrənmək deyil, bütövlükdə xalqın tarixi mənzərəsini tamamlamaq baxımından da əhəmiyyətlidir.
Ayətxan Ziyadın “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı tarixi araşdırması isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı mürəkkəb məsələlərə həsr olunub. Bu əsərin mövzusu işğal dövründə bölgənin təbiətinə, yaşayış məntəqələrinə və mədəni irsinə vurulmuş zərərin sənədləşdirilməsi və tarixi yaddaşın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Belə mövzuların elmi araşdırılması, faktların toplanması və gələcək nəsillərə çatdırılması xüsusi diqqət tələb edir. Çünki tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də gələcək qarşısında məsuliyyət daşımaq deməkdir.
Ədəbi tənqid – sözün məsuliyyət tərəzisi
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında ədəbi tənqid də mühüm yer tutur. Tənqid ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən, bədii əsərlərin məziyyətlərini və nöqsanlarını müəyyənləşdirən, oxucu ilə müəllif arasında düşüncə körpüsü yaradan sahədir.
Bu sahədə obyektivlik, bilik və prinsipiallıqla yanaşı, ədəbi etikaya hörmət də vacibdir. Əsəri təhlil etmək, onun uğurlarını və çatışmazlıqlarını göstərmək, müəllifin yaradıcılıq imkanlarını düzgün qiymətləndirmək tənqidçidən geniş dünyagörüşü və məsuliyyətli mövqe tələb edir.
Ayətxan Ziyadın müxtəlif dövrlərdə qəzetlərdə dərc edilmiş tənqidi məqalələrini bir araya gətirən “İmza, dilsiz-ağızsız” kitabı bu baxımdan diqqət çəkir. Dörd fəsildən və 560 səhifədən ibarət olan nəşr onun ədəbi prosesə, müəllif imzasına və bədii sözün ictimai məsuliyyətinə münasibətini əks etdirən topludur.
Kitabın adı da düşündürücüdür. İmza müəllifin kimliyini ifadə etsə də, hər imzanın arxasında eyni dərəcədə güclü məzmun, mövqe və sənətkarlıq dayanmır. Ədəbi tənqidin vəzifələrindən biri də məhz bu fərqləri müəyyənləşdirmək, əsərin həqiqi dəyərini üzə çıxarmaqdır.
Tənqid ədəbiyyatın düşməni deyil, onun özünüdərk vasitəsidir. Obyektiv və əsaslandırılmış tənqid yazıçının yaradıcılıq imkanlarını genişləndirə, oxucunun bədii zövqünü formalaşdıra və ədəbi mühitdə sağlam müzakirə ənənəsini gücləndirə bilər.
Ayətxan Ziyadın bu sahədəki fəaliyyəti onun sözün yalnız bədii gözəlliyinə deyil, həm də məzmununa, ictimai əhəmiyyətinə və mənəvi məsuliyyətinə diqqət yetirdiyini göstərir.
Uşaq ədəbiyyatına və gənc nəslin inkişafına diqqət
(Bu bölmədə ümumi işin xeyirinə özüm haqqında üçüncü şəxs kimi söhbət açmağa məcburam – dəyərli oxucularım və yazarlar, üzürlü hesab edin – bird aha təşəkkürlər, Ayətxan müəllim!)
Hər bir xalqın gələcəyi onun yetişdirdiyi gənc nəslin düşüncəsindən, dünyagörüşündən və mənəvi dəyərlərindən asılıdır. Bu baxımdan uşaq ədəbiyyatı və gənclərin bədii-estetik tərbiyəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ayətxan Ziyadın elmi yaradıcılığında uşaq ədəbiyyatına göstərilən diqqət onun fəaliyyətinin mühüm və həssas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi Zahid Xəlilin yaradıcılığına, müasir uşaq poeziyasının inkişafına və bədii dil məsələlərinə həsr olunmuş araşdırmaları bu sahədəki marağının miqyasını göstərir.
Xüsusilə “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı tədqiqatı müasir uşaq poeziyasının bədii xüsusiyyətlərinin elmi təhlilinə yönəlməsi baxımından diqqətəlayiqdir.
Uşaq şeiri yazmaq, uşaqlar üçün bədii dil yaratmaq və bu dilin elmi xüsusiyyətlərini araşdırmaq fərqli, lakin bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahələridir. Uşaq ədəbiyyatında sadəlik səthilik demək deyil. Əksinə, uşağın yaşına, düşüncə səviyyəsinə və duyğu dünyasına uyğun ifadə tapmaq yüksək sənətkarlıq tələb edir.
Bu sahədə aparılan elmi araşdırmalar həm mövcud yaradıcılığın dəyərləndirilməsinə, həm də gələcəkdə yazılacaq əsərlər üçün nəzəri istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Uşaq ədəbiyyatının inkişafı, bədii dilin zənginləşməsi və milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəslə ötürülməsi bu baxımdan vahid prosesin tərkib hissələridir.
Ayətxan Ziyadın Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına müraciət etməsi onun ədəbiyyata yalnız keçmişin irsi kimi deyil, daim yenilənən və gələcəyə istiqamətlənən mənəvi sərvət kimi yanaşdığını göstərir.
Pedaqoji mühitdə və redaktorluq fəaliyyətində qoyulan iz
Ayətxan Ziyadın həyat yolunun mühüm mərhələlərindən biri Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti ilə bağlıdır. Onun 2007–2014-cü illərdə universitetin “Gənc müəllim” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyəti həm jurnalistlik təcrübəsinin davamı, həm də gənc nəslin yaradıcılığına dəstəyin ifadəsi olub.
Redaktorluq işi yalnız mətnləri çapa hazırlamaqdan ibarət deyil. Redaktor müəllifin fikrini düzgün anlamağı, yazının məzmununu qorumağı, dil və üslub baxımından onu təkmilləşdirməyi bacarmalıdır. Xüsusilə gənc müəlliflərlə işləyərkən bu vəzifə daha böyük həssaslıq tələb edir. Çünki ilk yazılar, ilk nəşrlər və ilk yaradıcı uğurlar insanın gələcək yoluna təsir göstərə bilər.
Təcrübəli redaktorun verdiyi məsləhət, göstərdiyi istiqamət və aşıladığı peşə məsuliyyəti gənc qələm sahibinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ayətxan Ziyadın “Gənc müəllim” qəzetindəki fəaliyyəti də bu baxımdan dəyərləndirilməlidir.
Onun həmin dövrə aid yazılarının bir qisminin “ADPU-da qalan izim” adlı məqalələr toplusunda yer alması pedaqoji mühitlə bağlı xatirələrin və müşahidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
2014-cü ildən 2026-cı ilin fevralına qədər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Elmi-Tədqiqat Mərkəzində elmi işçi kimi fəaliyyəti isə onun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ təşkil edib. Bu dövrdə elmi məqalələr, araşdırmalar və tədqiqat materialları üzərində işləməsi onun jurnalistika və bədii yaradıcılıqla yanaşı, elmi fəaliyyətə də davamlı diqqət yetirdiyini göstərir.
“Dədə Qorqud” ünvanında sözüm” adlı elmi məqalələr toplusu, eləcə də beynəlxalq elmi konfranslara təqdim etdiyi yüzdən çox məqalənin orijinal variantlarını birləşdirən “Yazdım ki, izim qalsın” adlı ikicildlik müəllifin araşdırma fəaliyyətinin əhatəsini nümayiş etdirir.
Bu nəşrlərin adı belə sözün və yaddaşın münasibətinə dair müəyyən məna daşıyır. İnsan yazır ki, düşüncəsi, araşdırması, qənaəti və təcrübəsi özündən sonra da yaşasın. Bu mənada elmi məqalə yalnız konkret problemin həlli deyil, həm də gələcək tədqiqatçılar üçün müəyyən istiqamət və mənbə ola bilər.
Sözün arxasındakı zəhmət
Yaradıcılıq kənardan bəzən asan və təbii görünür. Oxucu kitabı əlinə alır, məqaləni oxuyur, şeirin misralarından zövq alır. Lakin həmin nəticənin arxasında uzun saatlar, bəzən günlərlə davam edən axtarışlar, saysız düzəlişlər, tərəddüdlər və yenidən başlamaq iradəsi dayanır.
Xüsusilə elmi araşdırmalarda bir faktın dəqiqləşdirilməsi, arxiv sənədinin tapılması, mənbələrin tutuşdurulması və nəticənin əsaslandırılması çox vaxt tələb edir. Bədii yaradıcılıqda isə bir sözün yerini tapmaq, fikri artıq ifadələrdən təmizləmək, duyğunu oxucuya çatdırmaq üçün uzun düşüncə prosesi yaşanır.
Ayətxan Ziyadın yarım əsrdən artıq davam edən fəaliyyəti bu zəhmətin ümumiləşmiş ifadəsidir. Onun 30-a yaxın kitabı, müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərləri, elmi məqalələri və tənqidi yazıları bir-birindən ayrı məhsullar deyil, uzun illər ərzində formalaşmış yaradıcı təcrübənin müxtəlif nəticələridir.
Belə bir ömür yolu insana mühüm həqiqəti xatırladır: istedad başlanğıcdır, ancaq davamlı əmək, intizam və məsuliyyət həmin istedadı cəmiyyət üçün faydalı mənəvi sərvətə çevirir.
Yetmiş beş yaş – müdriklik və yeni üfüqlər
Yetmiş beş yaş insan ömrünün əlamətdar mərhələsidir. Bu yaşa çatmış insanın arxasında çoxlu xatirələr, yaşanmış hadisələr, sınaqlar və qazanılmış təcrübə dayanır. Lakin yaradıcı insan üçün yaş yalnız geridə qalan illərin hesabı deyil. O, həm də toplanmış təcrübənin yeni düşüncələrə, yeni yazılara və yeni nəticələrə çevrilməsi imkanıdır.
Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi onun keçdiyi yolu qiymətləndirmək, yaradıcılıq irsinə nəzər salmaq və gələcək fəaliyyətinə xoş arzular bildirmək üçün gözəl fürsətdir.
Əlli yeddi ilə yaxın yaradıcılıq təcrübəsi, jurnalistika, bədii söz, ədəbi tənqid və elmi tədqiqat sahələrindəki fəaliyyəti onun ömrünün böyük hissəsinin sözə xidmətlə keçdiyini göstərir. Belə bir təcrübə yalnız müəllifin şəxsi qazancı deyil, həm də ədəbi və elmi mühit üçün müəyyən dəyər daşıyır.
Əlbəttə, heç bir yaradıcılıq yolu yalnız uğurlardan ibarət olmur. Hər bir qələm sahibi öz dövrünün çətinlikləri, zamanın dəyişən tələbləri, ictimai həyatın mürəkkəbliyi və yaradıcılığın daxili sınaqları ilə üzləşir. Əsas məsələ bu sınaqlar qarşısında öz sözünə, düşüncəsinə və seçdiyi mənəvi istiqamətə sadiq qala bilməkdir.
Ayətxan Ziyadın yubileyinə həsr olunmuş yazıların, onun əsərlərinə göstərilən diqqətin və müxtəlif ədəbi platformalarda adının çəkilməsinin arxasında da məhz uzunmüddətli əməyin yaratdığı maraq dayanır.
Yetmiş beş yaş bir ömrün yekun nöqtəsi deyil. Xüsusilə düşüncəsi daim hərəkətdə olan, mütaliədən və araşdırmadan ayrılmayan, sözlə yaşayan insan üçün bu yaş yeni qənaətlərin, xatirələrin və yaradıcılıq imkanlarının başlanğıcı da ola bilər.
Söz yaşayırsa, müəllifin izi də yaşayır
Ədəbiyyatın, publisistikanın və elmin ən böyük üstünlüklərindən biri insan ömrünün məhdudluğunu sözün uzunömürlülüyü ilə birləşdirməsidir. İnsan həyatdan köçsə də, yazdığı əsərlər oxunduqca, araşdırmaları öyrənildikcə, düşüncələri yeni müzakirələrə yol açdıqca onun mənəvi varlığı yaşamaqda davam edir.
Bu baxımdan kitab müəllifin zamanla söhbətidir. Bəzən illər əvvəl yazılmış bir məqalə sonradan yeni məna qazanır, bir elmi fikir başqa tədqiqatçıya istiqamət verir, bir şeir insanın qəlbində heç gözlənilməyən duyğular oyadır. Sözün həqiqi qüdrəti də məhz budur: o, yarandığı anın hüdudlarından kənara çıxaraq başqa zamanlarda, başqa insanların düşüncəsində yenidən doğulur.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq irsinin müxtəlif istiqamətlərdə formalaşması onun fəaliyyətini yalnız bir janr və ya bir peşə çərçivəsində qiymətləndirməyin kifayət etmədiyini göstərir. Onun jurnalistlik fəaliyyəti ictimai həyatın müşahidəsi ilə, bədii əsərləri insan duyğularının ifadəsi ilə, elmi tədqiqatları tarixi və ədəbi yaddaşın araşdırılması ilə, redaktorluğu isə gənc qələm sahiblərinin inkişafına dəstəklə bağlıdır.
Bu sahələrin hər biri ümumi bir məqsəddə birləşir: sözün, biliyin və mənəvi dəyərlərin qorunması.
Ədəbi mühitin inkişafı yalnız yeni əsərlərin yazılmasından asılı deyil. Həm də mövcud əsərlərin öyrənilməsi, müəlliflərin yaradıcılığının təhlili, elmi fikrin inkişafı, tənqidin sağlam prinsiplər üzərində qurulması və gələcək nəsillərə bilik ötürülməsi vacibdir. Ayətxan Ziyadın fəaliyyəti bu məsələlərin bir neçəsini eyni vaxtda əhatə etməsi ilə diqqət çəkir.
Onun “Yazdım ki, izim qalsın” adlı ikicildliyinin adı, əslində, hər bir yaradıcı insanın daxilində yaşayan arzunun ifadəsi kimi də səslənir. İnsan yazır, araşdırır, öyrənir və öyrədir ki, zəhməti zamanın içində itib-batmasın, müəyyən bir düşüncə və mənəviyyat izi qoysun.
Bu iz yalnız kitabların sayı ilə ölçülmür. O, həm də müəllifin yetişməsinə yardım etdiyi insanların yaddaşında, araşdırmalarından bəhrələnən tədqiqatçıların işində, əsərlərini oxuyan oxucuların düşüncəsində yaşayır.
Səmimi yubiley təbriki
Əziz Ayətxan müəllim!
Sizi 75 illik yubileyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirik!
Sizin ömür yolunuz sözə sədaqətin, axtarışa bağlılığın, elmi düşüncəyə ehtiramın və yaradıcı əməyin uzunmüddətli nümunəsidir. Jurnalistikanın məsuliyyətli yollarından keçərək bədii yaradıcılığa, ədəbi tənqidə və elmi araşdırmalara uzanan fəaliyyətiniz Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir.
Sizin üçün söz yalnız fikri ifadə etmək vasitəsi deyil, həm də düşünmək, öyrənmək, öyrətmək, yaddaşı qorumaq və gələcək nəsillərlə mənəvi körpü yaratmaq imkanıdır. Bu baxımdan yarım əsrdən artıq davam edən yaradıcılıq fəaliyyətinizin hər bir mərhələsi özünəməxsus təcrübə və məna daşıyır.
Sizi tanıyanlara, əsərlərinizi oxuyanlara, yaradıcılığınız haqqında düşünənlərə və elmi araşdırmalarınızdan bəhrələnənlərə arzu edirik ki, bundan sonra da sözünüzün işığına ehtiyac duyulan yeni səhifələr açılsın. Qoy illərin zəhməti yeni nəşrlərdə, yeni tədqiqatlarda, yeni düşüncələrdə və xoş xatirələrdə öz davamını tapsın.
Arzu edirik ki, 75 yaşınız Sizə möhkəm cansağlığı, könül rahatlığı, yeni yaradıcılıq həvəsi və mənalı ömür sevinci gətirsin. Qələminiz daim işlək, düşüncəniz aydın, ruhunuz gənc, ilhamınız bol olsun!
Qoy yazdığınız əsərlər oxunsun, araşdırmalarınız öyrənilsin, sözünüz yeni nəsillərə çatsın. Qoy ömrünüzün bundan sonrakı illəri də xeyirxah insanların, səmimi dostların, doğmaların və mənəvi dəyər verən oxucuların əhatəsində keçsin.
Yetmiş beş yaşınız mübarək, Ayətxan müəllim!
Sözünüzün ömrü uzun, qələminizin nuru daim, yaradıcılıq yolunuz açıq olsun! Yeni yaşınız yeni uğurların, yeni kitabların, yeni elmi qənaətlərin və xoş xəbərlərin müjdəçisi olsun!
Sizə möhkəm cansağlığı, könül xoşluğu və uzun, bərəkətli ömür arzulayır və Sizi “Yazarlar” cameəsi adından 75 illik yubileyiniz münasibətilə “Durna teli – “Qızıl qələm”” (N: 013 28.09.2026 -Bakı), “Əsrin yazarı” (N: 024 02.2026 – Bakı) mükafatları ilə təltif edirik!
Oktyabrın 15-də yazıçı-publisist, tədqiqatçı Ayətxan İsgəndərov Ziyadxan oğlunun 75 yaşı tamam olur. Bu rəqəmi yazmaq asandır, amma bu rəqəmin arxasında dayanan ömrü bir neçə cümləyə sığdırmaq çətindir. Çünki bu, təkcə yaşanmış illərin deyil, zəhmətin, mübarizənin, mənəvi bütövlüyün, dostluğun, sevginin və sədaqətin ömrüdür. Ayətxan Ziyad imzası Azərbaycanda tanınan, sözünə və qələminə hörmət edilən imzalardandır. Ancaq mənim üçün bu imza yalnız qəzet səhifələrində, kitab üz qabıqlarında, yazıların sonunda görünən ad deyil. Mənim üçün Ayətxan ilk növbədə gözəl insandır. Sözünə güvənilən, dar gündə yanında olacağına inandığın, səmimiyyətinə şübhə etmədiyin, dostluğunda tərəddüd tanımayan bir insan… 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabulda zəhmətkeş bir ailədə dünyaya göz açan Ayətxanın həyat yolu elə ilk illərdən zəhmətlə, axtarışla, özünə yol açmaq əzmi ilə başlayıb. Hələ Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmiryolu məktəbində oxuduğu illərdə jurnalistikaya maraq göstərib. İlk yazıları o vaxtkı Əli Bayramlı şəhərində nəşr olunan, Şəhər Partiya Komitəsinin orqanı olan “İşıq” qəzetində dərc edilib. Nə gözəl təsadüfdür ki, onun jurnalistikaya gedən yolunu işıqlandıran ilk qəzetin adı “İşıq” olub. Bəlkə də bu, sadəcə bir ad təsadüfü idi. Amma mənə elə gəlir ki, həmin işıq sonralar Ayətxanın bütün yaradıcılıq yoluna yayıldı. O, sözün işığında özünü tapdı, qələmi ilə insanların həyatına, taleyinə, yaddaşına yol açdı. 1969-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinə daxil olması bu marağın peşəyə çevrilməsinin başlanğıcı idi. Tələbəlik illəri onun üçün yalnız mühazirələr, imtahanlar, auditoriyalar demək deyildi. Ailə vəziyyətini düşünür, valideynlərinə əlavə yük olmaq istəmirdi. Bir tərəfdən təhsil alır, digər tərəfdən müxtəlif redaksiyalarla əməkdaşlıq edir, yazır, qonorar qazanırdı. Gənc yaşlarından məsuliyyətin nə olduğunu bilirdi. Həyat ona hər şeyi hazır verməmişdi; o, öz zəhməti ilə qazanmağa, öz ayaqları üstündə dayanmağa alışmışdı. Universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin “Gənclik” baş redaksiyasında müxbir kimi fəaliyyətə başladı. Respublikanın müxtəlif bölgələrinə gedir, gənclərin həyatı, qayğıları, uğurları barədə verilişlər hazırlayırdı. O illərdə radio təkcə bir iş yeri deyildi, həm də yaradıcılıq məktəbi, insanları tanımaq, həyatı öyrənmək, sözün məsuliyyətini dərk etmək məktəbi idi. Mənim Ayətxanla bağlı xatirələrim də məhz həmin redaksiyadan başlayır. Onunla beş il bir redaksiyada – radionun “Gənclik” baş redaksiyasında çalışmışıq. Mən redaksiyaya təzə gəlmiş, təcrübəsi az olan gənc müxbir idim. Ayətxan isə artıq illərdir bu sahədə çalışır, müəyyən təcrübə toplamışdı. Bəzən yazdığım süjetləri özünün hazırladığı proqramlara daxil edər, bəzən də verilişlərimi redaktə edərdi. Onda aramızda yaradıcılıq mübahisələri başlayardı. Mən bəzən onun düzəlişləri ilə razılaşmazdım, fikrimi müdafiə edərdim. O isə sakitcə üzümə baxardı. Nə səsini qaldırardı, nə də öz fikrini zorla qəbul etdirməyə çalışardı. Sonda, adətən, şöbə müdirimiz, rəhmətlik Zəhra xanımın da müdaxiləsi ilə ortaq məxrəcə gələrdik… İndi o günləri xatırlayanda gülümsəyirəm. O mübahisələrin özündə də bir doğmalıq vardı. Çünki Ayətxan təkcə redaktə etmirdi, həm də öyrədirdi. Bəzən insanın peşəkar kimi yetişməsində böyük dərslərdən çox, belə gündəlik söhbətlərin, xırda görünən mübahisələrin, səni ciddiyə alan bir həmkarın münasibətinin böyük rolu olur. Ayətxan mənə elə doğmalaşmışdı ki, müraciətində belə bir istilik duyulurdu. “Şəmi, bu belə olsa, yaxşıdır”, “Şəmi, elə etsən, daha yaxşı olar…” deyərdi. Mənə “Şəmi” deyə ancaq evdəkilər, doğmalarım müraciət edirdilər. Ayətxanın bu müraciəti də məni ona doğmalaşdırmışdı. İnsan bəzən bir kəlmə ilə səni özünə yaxınlaşdırır. O kəlmədə hökm olmur, məsafə olmur, yadlıq olmur. Orada səmimiyyət, qayğı, doğmalıq olur. Ayətxanın mənə münasibətində də həmişə bu doğmalığı hiss etmişəm. Yadımdadır, bir dəfə rayonların birindən ezamiyyətdən qayıtmışdı. Redaksiyaya girən kimi qollarını geniş açıb mənə tərəf gəldi. Elə bil məni qucaqlamaq istəyirdi, sevincindən yerə-göyə sığmırdı. “Səni öpəcəm!” – dedi. Mən çaşıb qaldım. Otaqdakılar da təəccüblə bir-birinə baxdılar. Rəhmətlik Zəhra xanım təbəssümlə soruşdu: – Nolub, Ayətxan, qızı niyə qucaqlayırsan? Ayətxan sevincini gizlədə bilməyərək dedi: – Zəhra xanım, ürəyim dağa dönüb fərəhimdən! Rayonda Şəminin haqqında o qədər xoş sözlər dedilər ki, fərəhləndim. Bizim gənc müxbirimiz haqqında bu qədər xoş söz eşitmək necə gözəl hissdir! Sonra məlum oldu ki, həmin rayonun komsomol komitəsinin katibi Ayətxanın mənim işlədiyim redaksiyadan gəldiyini biləndə məni tərifləyib. Səbəbi isə çox sadə, amma mənim üçün mənalı bir hadisə imiş. Rayonda ezamiyyətdə olduğum vaxt böyük bir tədbir keçirilirdi. Tədbirin sonunda qonaqları yeməyə aparmışdılar. Süfrədə hər cür təamlar, içkilər vardı. Tədbirin uğurla başa çatmasını qeyd edən katib əlində badə sağlıq dedi. Hamı badə qaldırdı, məndən başqa. Mən içmədim. Mənim bu hərəkətimdən sonra rayondan olan gənc qızlar da badələrini qaldırmadılar. Görünür, onlar da qonağın davranışına hörmətlə yanaşmış, mənim seçimimə diqqət etmişdilər. Düzü, həmin vaxt bunun kənardan necə göründüyü barədə düşünməmişdim. Mən sadəcə öz bildiyim kimi davranmışdım. Sonradan isə öz aralarında “Bax, halal olsun!” deyərək bu hərəkətimi bəyəndiklərini söyləyiblər. Həmin sözlər Ayətxana da çatmışdı. Ayətxanın sevinci məni niyə bu qədər təsirləndirmişdi? Çünki o, mənim uğuruma öz uğuru kimi sevinirdi. Mənim haqqımda deyilən xoş sözlər onun ürəyini fərəhləndirirdi. O, gənc həmkarının yaxşı tərəfinin görünməsindən, hörmət qazanmasından qürur duyurdu. Bax, Ayətxan belə adamdır. Başqasının sevincinə ürəkdən sevinən, kiminsə uğurunu özünə rəqib bilməyən, gənclərin irəli getməsini özünə mənəvi qazanc sayan insan. Mənim üçün bu hadisə illər keçsə də, unudulmayan bir xatirədir. Çünki o xatirədə Ayətxanın xarakteri, onun insanlara münasibəti, təəssübkeşliyi bütöv şəkildə görünür. İnsan haqqında çox söz demək olar. Amma onun necə insan olduğunu bəzən bircə hadisə, bircə davranış açıb göstərir. Ayətxan təəssübkeş insandır. Dostunun, həmkarının, doğmasının yaxşılığını özününkü kimi qoruyur. Sədaqət onun üçün sadəcə dilə gətirilən bir söz deyil, həyat tərzidir. Onun dostluğu etibarlıdır, münasibəti səmimidir, sevgisi isə sözlə ölçülməyəcək qədər dərindir. Bəlkə də həyatda özü çox çətinliklərlə üzləşdiyindən başqasının dərdini daha yaxşı anlayır. Çətinlik görən insanın ürəyi bəzən daha həssas olur. Həyatın ağrısını yaşayan adam başqasının sevincinə də, kədərinə də başqa cür yanaşır. Ayətxanın həyat yolu hamar olmayıb. Çox əziyyətlər çəkib, çox sınaqlardan keçib. Ancaq bütün bunlar onu sərtləşdirməyib, əksinə, insanlara bağlılığını, sədaqətini, mənəvi gücünü daha da möhkəmləndirib. Onun haqqında danışarkən mənim üçün ən kövrək məqamlardan biri də ailə həyatıdır. Çünki insanın böyüklüyü yalnız yazdıqlarında, qazandığı uğurlarda, cəmiyyətdə tutduğu mövqedə görünmür. Onun böyüklüyü bəzən heç kimin görmədiyi, alqışlamadığı, haqqında heç yerdə yazılmayan seçimlərində üzə çıxır. Ayətxan gəncliyində sevdiyi qızla bağlı ağır bir sınaq qarşısında qalıb. Sevdiyi qız bədbəxt hadisə nəticəsində yanıb, sağ qalsa da, əllərində dərin izlər qalıb. Bu hadisədən sonra yaxınları, qohumları Ayətxanın gələcək həyatını düşünərək həmin qızla evlənməməsini məsləhət görüblər. Onların fikrincə, bu ailə həyatı çətin ola bilərdi. Amma Ayətxan sevgisindən dönməyib. O, sevdiyi insanın əlindəki izlərə deyil, qəlbindəki sevgiyə baxıb. Həyatın ona təqdim etdiyi çətinlikdən qorxmayıb, başqalarının tərəddüdləri qarşısında geri çəkilməyib. Sevdiyi qadının yanında olmağı seçib. Onunla ailə qurub, ömrünü onunla bölüşüb. Bu, mənim gözümdə adi bir seçim deyil. Bu, insanın sevgiyə necə baxdığını göstərən mənəvi bir imtahandır. Çünki sevmək yalnız xoş günlərdə əl-ələ tutmaq deyil. Sevmək çətinlik ehtimalını da qəbul etmək, insanı dəyişən hadisələrin qarşısında ondan üz döndərməmək, həyatın ağır yükünü birlikdə daşımağa razı olmaqdır. Ayətxan bunu bacarıb. Akifə xanım da onu çox sevirdi. Onlar bir ailə qurdular, bir ömür yaşadılar, çətinlikləri birlikdə qarşıladılar. Bir oğul, bir qız böyütdülər, nəvələrə qovuşdular. Ayətxan ailəsinin qayğısını çəkən, ev işlərində həyat yoldaşına kömək edən, məsuliyyəti yalnız sözlə deyil, əməli ilə bölüşən bir ailə başçısı olub. Mən bu məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Çünki insanın əsl xarakteri evinin içində, həyat yoldaşına münasibətində, ailəsinin yükünü necə daşımasında da görünür. Cəmiyyətdə tanınmaq, yazıçı və publisist kimi ad qazanmaq başqa şeydir, öz evində etibarlı, qayğıkeş, sədaqətli insan olmaq tamam başqa. Ayətxanın böyüklüyü bu iki dünyanı bir-birindən ayırmamasındadır. O, həm söz adamı olub, həm də ailəsinin məsuliyyətini daşıyan insan. Həm qələminin arxasınca gedib, həm də sevdiklərinin yanında dayanıb. Bu gün geriyə baxanda düşünürəm ki, onun həyatındakı ən böyük əsərlərdən biri, bəlkə də, məhz yaşadığı bu sevgidir. Çünki bəzi əsərlər kitab şəklində nəşr olunur, bəziləri isə insanın ömründə yazılır. Onları oxumaq üçün kitab vərəqlərini çevirməyə ehtiyac yoxdur. Belə əsərləri insanın seçimlərindən, sədaqətindən, illərlə qoruduğu münasibətlərdən oxuyursan. Ayətxanın jurnalistikadakı yolu da davam edib. Radiodan sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin “Gənc müəllim” qəzetində çalışıb. O, ömrünü sözə, araşdırmaya, yazıya həsr edib. Müxtəlif mövzularda qələmə aldığı əsərlərlə oxucuların qarşısına çıxıb, tədqiqatları və kitabları ilə öz yaradıcılıq irsini formalaşdırıb. “Sənsiz, yaxud Arifsizlikdə ötən ömür”, “Qazyanlı Mirhəbi ağa”, “Hər hökmü zaman verir”, “Məndən sonra”, “ADPU-da qalan izim”, “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidir”, “Heydər Əliyev: xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” və başqa kitabları onun çoxşaxəli yaradıcılığından xəbər verir. Bu kitabların adlarına diqqət yetirəndə belə, insanın qarşısına bir ömür mənzərəsi çıxır. Ötən zaman, xatirə, iz qoymaq, insandan sonra qalanlar, həyatın hökmləri… Bütün bunlar əslində Ayətxanın öz ömrünün də mövzularıdır. O, yazılarında həyatı araşdırıb, insan talelərinə üz tutub, yaddaşın itirilməməsi üçün çalışıb. Çünki yazmaq həm də unutmağa qarşı dayanmaqdır. İllərin içində itib-batmağa məhkum olanları sözlə qorumaqdır. İndi onun öz yubileyi gəlib çatıb. Ömrünün 75-ci payızına qədəm qoyur. Etiraf edim ki, Ayətxanın 75 yaşının tamam olduğunu eşidəndə inanmadım. Elə bil gözümün önündə yenə radionun “Gənclik” redaksiyasındakı Ayətxan canlandı. Gənc müxbirin süjetini müzakirə edən, öz fikrini sakitcə deyən, bir sözün, bir cümlənin üzərində düşünən, dostunun uğuruna ürəkdən sevinən Ayətxan… İnsan illərin necə keçdiyini bəzən hiss etmir. Bir də baxırsan ki, dünən birlikdə çalışdığın, mübahisə etdiyin, gülüb-danışdığın, xatirələr bölüşdüyün insanın ömründə böyük bir yubiley dayanıb. Zamanın qarşısında acizliyimizi onda daha dərindən anlayırıq. Amma bir həqiqət də var: illər insanın saçına dən sala, addımlarını yavaşıda bilər, ancaq onun ürəyindəki yaxşılığı, insanlara olan sevgisini, yaddaşlarda yaratdığı doğmalığı silə bilmir. Ayətxan Ziyadın 75 yaşı tamam olur. Mən isə bu yubileyə baxanda yalnız yaşın böyüklüyünü görmürəm. Bir ömrün sınaqlardan keçərək qoruduğu mənəvi dəyərləri görürəm. Dostluğa sədaqəti, sevgidə dönməzliyi, zəhmətə bağlılığı, insanlara münasibətdə səmimiyyəti görürəm. Onun həyatında ağrılar da olub, çətinliklər də. Hər kəs kimi o da zamanın ağır sınaqları ilə üzləşib. Ancaq insanı müəyyən edən təkcə başına gələnlər deyil, bütün bunların qarşısında necə dayanmasıdır. Ayətxan çətinliklərdən keçərək öz insanlığını qoruyub. Bəlkə də elə buna görə onun haqqında yazmaq mənim üçün sadəcə yubiley yazısı hazırlamaq deyil. Bu, illərin o üzündə qalan doğma bir insanı ehtiramla xatırlamaq, onun həyatına, xarakterinə, dostluğuna öz minnətdarlığımı ifadə etməkdir. Əziz Ayətxan, səninlə eyni redaksiyada çalışdığımız illər mənim həyatımın unudulmaz səhifələrindəndir. O illərdən yadımda yalnız radionun dəhlizləri, redaksiya otaqları, hazırladığımız verilişlər, yaradıcı mübahisələr qalmayıb. Sənin mənə doğma münasibətin, uğuruma ürəkdən sevinməyin, haqqımda deyilən xoş sözləri öz sevincin kimi yaşamağın da qalıb. İnsan yaşa dolduqca anlayır ki, həyatın ən qiymətli sərvəti nə vəzifədir, nə şöhrət, nə də maddi qazanc. Ən böyük sərvət arxanca xoş söz deyən insanların olması, adının hörmətlə çəkilməsi, xatirələrdə sevgi ilə yaşamağındır. Sənin haqqında yazarkən mən də bu sərvətdən söz açıram. Bu gün sənə yalnız yubiley təbriki ünvanlamaq istəmirəm. Sənə ömrünün bütün çətinliklərinə rəğmən qoruyub saxladığın gözəl ürəyinə görə təşəkkür etmək istəyirəm. Sənə sədaqətinə görə, dostluğun üçün, səmimiyyətin üçün, bir vaxtlar gənc həmkarının uğuruna uşaq sevinci ilə sevinə bildiyin üçün təşəkkür edirəm. Kaş ki, həyatın bütün çətinlikləri insanın ömründə yalnız xatirəyə çevrilsin, qəlbində isə sevincə, rahatlığa, doğmalarının əhatəsində keçən gözəl günlərə daha çox yer qalsın. Kaş ki, insanın çəkdiyi əziyyətlərin əvəzində taleyin ona bol-bol könül rahatlığı, ailə səadəti, sağlamlıq və sevgi payı olsun. 75 yaş müdriklik yaşdır. Bu yaşa çatanda insan geridə qoyduğu yollara baxır, itirdiklərini xatırlayır, qazandıqlarının qədrini daha dərindən bilir. Arzu edirəm ki, sən bu yaşın astanasında keçdiyin yollara baxanda qəlbində peşmanlıqdan çox rahatlıq, kədərdən çox qürur, nisgildən çox sevinc duyasan. Ömrünün bundan sonrakı illəri ailənin, övladlarının, nəvələrinin sevgisi ilə işıqlansın. Qələmin əlindən düşməsin, ürəyindəki söz tükənməsin, yazmaq həvəsin səni heç vaxt tərk etməsin. Sən ömrünü sözə həsr etmisən. İndi qoy söz də sənin ömrünü gözəlləşdirsin. Qoy yazdıqların oxunsun, adın hörmətlə çəkilsin, xatirələrin sevgi ilə yaşasın. Və ən əsası, əziz Ayətxan, qoy səni sevən insanların əhatəsində hələ uzun illər yaşayasan. Çünki bəzi insanlar var ki, onların varlığına öyrəşirsən, səmimiyyətini həyatının təbii bir parçası hesab edirsən. Yalnız illər keçəndən sonra anlayırsan ki, belə insanların özü bir nemət, dostluğu bir sərvət, sevgisi isə insanın taleyinə düşən işıqdır. 75 yaşın mübarək, Ayətxan Ziyad! Qoy ömrünün bu payızı yarpaqların saraldığı deyil, xatirələrin qızılı rəngə boyandığı bir payız olsun. Qoy bundan sonrakı illərin ömrün boyu axtardığın könül rahatlığını sənə gətirsin. Qoy səni sevənlərin duası, ailənin məhəbbəti, dostlarının ehtiramı hər zaman başının üstündə olsun. Sənə uzun ömür, möhkəm can sağlığı, ailə səadəti, nəvələrinin sevincini doyunca yaşamağı arzulayıram.
BİR ÖMRÜN İLK CÜMLƏSİ Hər ömrün bir başlanğıcı olur. Amma hər başlanğıcın tarixdə görünən bir günü olmur. Bəzən insanın ömrünün ilk cümləsi doğulduğu gün yazılır, bəzən ilk dəfə məktəb qapısından içəri girəndə, bəzən də heç kimin görmədiyi bir axşam, bir otağın sakitliyində, ürəyində qərar verdiyi anda. İnsan özü də bilmir ki, ömrünün hansı saniyəsində taleyinin qələmini əlinə alıb. Sonra illər keçir, adam geriyə baxır və görür ki, həyat dediyimiz bu uzun yol, əslində, vaxtında yazılmış qısa-qısa cümlələrdən ibarət imiş. Görkəmli jurnalist, özünün əvəzsiz istedadı ilə qəlbimə hopmuş qələm sahibi, dəyərli dost, sözünün qədrini bilən ağsaqqal Ayətxan Ziyadın ömrünün ilk cümləsini axtarsaq, bizi Hacıqabulun yollarına aparar. 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabulda dünyaya gələn Ayətxan Ziyad İsgəndərov sonralar sözün, qələmin, televiziyanın, mətbuatın və tədqiqatın adamı olacaq. Amma bunu həmin gün heç kim bilmirdi. Heç bir körpənin beşiyinin başında onun gələcəkdə neçə məqalə yazacağı, neçə kitabın müəllifi olacağı, neçə gənc jurnalistə yol göstərəcəyi yazılmır. Taleyin belə bir pis xasiyyəti var: ən böyük xəbərləri əvvəlcədən vermir.
Hacıqabulun özü də adam kimi bir yerdir: zahirən sakit, daxilən yolçu. Dəmir yolu buradan keçəndə şəhərin qulağı həmişə səs eşidirdi. Qatarlar gəlirdi, qatarlar gedirdi. Biri haradansa gəlirdi, biri harasa gedirdi. Uşaqlar isə bütün bunlara baxıb dünyanın böyük olduğunu düşünürdülər. Bəlkə də Ayətxan müəllimin uşaqlıq yaddaşında qatarların xüsusi yeri elə buna görə qalıb: qatar insana məsafəni öyrədir, uzağı, yolu göstərir, həm də adamı öz yerindən çıxıb başqa yerlərə baxmağa həvəsləndirir. İnsanın taleyini isə yalnız doğulduğu yer müəyyən etmir. Onu böyüdən küçələr, gördüyü insanlar, eşitdiyi sözlər, oxuduğu kitablar, müəllimləri, dostları, hətta uşaqlıqda verdiyi kiçik suallar da müəyyən edir. yətxan müəllim 1959-1969-cu illərdə Hacıqabul şəhərinin Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmir yolu məktəbində oxuyub. On il məktəb həyatı… On il insanın dünyaya baxışının yavaş-yavaş formalaşdığı bir dövr. Uşaq həmin illərdə çox şey öyrənir: əlifbanı, rəqəmləri, tarixləri, şeirləri. Amma məktəbin ən böyük dərsi – kitabda yazılmır – insanlara baxmaqdır. Müəllim sinfə girir, jurnal masanın üstündədir, pəncərədən küçə görünür. Bir uşaq isə bəlkə də heç kəsin fikir vermədiyi bir şeyi düşünür: “Niyə?” Jurnalistliyi jurnalistika məktəbindən əvvəl başlayan adamların hamısında bu “niyə?” sualı olur: niyə belədir? Niyə belə oldu? Niyə bunu heç kim demir? Niyə birinin dərdi o birinin sevincindən xəbərsizdir? Niyə bir insan danışır, digəri susur? Bəlkə jurnalistliyin ilk diplomu elə bu suallardır. A.Ziyadın ilk yazıları 1969-cu ildə “İşıq” qəzetində çap olunub. Həmin il onun həyatında iki qapı açılıb: biri mətbuatın, biri də ali təhsilin qapısı. “İşıq” qəzetində dərc olunan iki məqalə onun jurnalistikaya gedən yolunu açıb və o, həmin il fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub. İki məqalə, iki yazı… İki balaca qəzet səhifəsi… Amma bəzən insanın taleyində bir səhifə bütöv bir kitabdan böyük olur. O səhifədə adamın gələcəyi də görünür. Hələ gələcək özü görünməsə də. Jurnalistika qəribə peşədir. Başqa peşələrdə insan bir şey düzəldir, tikir, müalicə edir, hesablayır, öyrədir. Jurnalist isə əvvəlcə eşidir. Eşitmək də asan iş deyil. Qulaqla eşitmək asandır. Ürəklə eşitmək çətindir. Çünki hər səs xəbər deyil. Hər danışan adamın dediyi həqiqət deyil. Hər susan adam da günahsız deyil. Jurnalist bütün bunların arasından bir yol tapmalıdır. Ayətxan müəllimin sonrakı ömrünə baxanda görünür ki, o, jurnalistikanı yalnız bir peşə kimi qəbul etməyib. Onun yaradıcılıq yolu qəzetdən radioya, radiodan müxtəlif mətbuat orqanlarına, oradan elmi-tədqiqat sahəsinə qədər uzanıb. Bu yolun başlanğıcında isə yenə həmin gənc oğlan dayanır: əlində qələm, qarşısında ağ kağız. Ağ kağızın bir xasiyyəti var. O, adamı aldada bilmir. Sən nə qədər böyük görünsən də, qarşında ağ kağız varsa, tək qalırsan, adın, vəzifən, tanışların, diplomların isə bir kənarda qalır. Kağız soruşur: – Nə deyəcəksən? Və sən cavab verməlisən. 1969-cu ildə universitetə qəbul olunan A.Ziyad üçün jurnalistika artıq, sadəcə, bir arzu deyildi. O, yazının içində idi. 1970-ci ildən etibarən tələbə ikən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ştatdankənar müxbir kimi fəaliyyət göstərməsi də bu yolun təsadüfi olmadığını göstərirdi. O, hələ tələbə ikən efirin havasını udmağa başlamışdı. Sonralar, 1976-1994-cü illərdə həmin sistemdə kiçik redaktor, redaktor, böyük redaktor və şöbə müdiri kimi çalışması isə bu ilk addımların peşəkar həyata çevrilməsinin davamı oldu. Radio başqa aləmdir. Qəzetdə yazdığın sözün yanında onu oxuyan adam var. Radioda isə sözün evlərə girir. Sən bir cümlə deyirsən, həmin cümləni minlərlə insan eşidir. Bir səhv söz – minlərlə qulaq. Bir doğru söz – minlərlə yaddaş. Ona görə radio adamı əvvəlcə sözün çəkisini bilməlidir. Ayətxan müəllimin radio illəri məhz bu məktəbin illəri idi. Orada yalnız yazmağı yox, görməyi də öyrənirdi… İllər sonra onun yaradıcılıq yoluna nəzər salanda adamın qarşısına uzun bir siyahı çıxır: qəzetlər, jurnallar, televiziya, elmi institut, universitet, kitablar, tədqiqatlar… Amma ömrü siyahı ilə ölçmək olmaz. İnsan gördüyü vəzifələrin sayı qədər böyük deyil.
İNSAN QOYDUĞU İZ QƏDƏR BÖYÜKDÜR
Ayətxan Ziyadın ömründə isə bu izin ilk cizgiləri çox erkən görünür. 1969-cu ildə qəzetdə çap olunan ilk yazılar… Tələbəlik illərində radio… 1975-ci ildə BDU-nun Jurnalistika fakültəsini bitirmək… Sonra peşəkar jurnalistika… Bunlar biri-birinin ardınca gələn tarixlər deyil, əslində, bir cümlənin sözləridir. Həmin cümlənin mübtədası insan idi. Xəbəri isə həyat özü yazırdı. Bir adamın həyatını yazmaq istəyən müəllifin ən böyük çətinliyi bilirsinizmi nədir? O adam haqqında çox şey bilmək. Çünki faktlar çoxaldıqca insan azalmaq təhlükəsi ilə üzləşir: tarixlər, vəzifələr, adlar, kitablar, mükafatlar gəlir. Bəs insan harada qalır? Bir anın içində, bir baxışda, bir sözdə, bir davranışda, bir dostun yaddaşında, bir tələbənin xatirəsində, bir həmkarın “o vaxt belə demişdi” cümləsində… Ona görə Ayətxan müəllimin 75 illik ömrünə baxanda biz təkcə bir jurnalistin bioqrafiyasını görmürük. Qarşımızda zamanın içindən keçmiş bir söz adamını görürük. 1951-ci ildən 2026-cı ilə qədər uzanan bu yolun başlanğıcında isə Hacıqabul var: bir uşaq, bir məktəb, bir qəzet və iki məqalə… Onda hələ heç kəs bilmirdi ki, bu iki məqalənin ardınca neçə onillik gələcək, həmin gənc jurnalist radioda illərlə çalışacaq, müxtəlif mətbuat orqanlarında yazacaq, elmi-tədqiqatla məşğul olacaq, kitablar yazacaq. Hələ heç kəs bilmirdi, amma həyat bilirdi. Həyat bəzi sirləri insandan gizlədir ki, o, yolunu həvəslə getsin. Bəlkə də insanın ən böyük sərvəti başladığı yeri unutmamasıdır. Başlanğıcını unudan adam isə yolunun haradan başladığını da unudur.
AYƏTXAN ZİYADIN BAŞLANĞICI SÖZLƏ BAĞLIDIR…
Qəzet səhifəsindəki ilk yazı, müəllimlərin verdiyi ilk biliklər, Hacıqabulun uşaqlıq yaddaşı, dəmir yolu məktəbinin həyəti ilə. Sonra Bakı gəlir. Universitet gəlir. Televiziya gəlir. Böyük şəhərin böyük sözləri gəlir. Amma insanın içində bir balaca şəhər həmişə qalır. Bəlkə buna görə qələm adamları doğulduqları yerləri ömür boyu özləri ilə daşıyırlar. Onlar şəhərdən çıxırlar, amma şəhər onların içindən çıxmır. Hacıqabul da Ayətxan müəllimin içində qalan həmin yerlərdən biridir. Orada bir uşaq böyüyürdü. O uşaq hələ yazıçı deyildi. Hələ jurnalist deyildi. Hələ tədqiqatçı deyildi. Sadəcə, baxırdı. Dinləyirdi. Soruşurdu. Öyrənirdi. Və bəlkə də bilmədən öz gələcək sənətinin ən vacib dərsini keçirdi: insanı görmək. Jurnalistika hadisələr haqqında deyil, hər şeydən əvvəl, insan haqqında yazmaqdır. Sonralar onun həyatında çoxlu qəzet adları dəyişdi, vəzifələr dəyişdi, zaman dəyişdi. Bir dövr bitdi, o biri başladı. Amma qələm dəyişmədi. Qələm adamın qəribə dostudur. Səni heç vaxt tərifləməz. Səni yalandan sevindirməz. Nə düşünürsənsə, onu kağıza çıxarar. Bəzən səni özündən də yaxşı tanıyar. A.Ziyadın uzun yaradıcılıq yolunda qələm belə bir dost olub. Onun 75 illik yubileyinə həsr olunmuş yazılarda da yaradıcılığının, əməksevərliyinin, vicdanlılığının, xeyirxahlığının və fədakarlığının xüsusi vurğulanması təsadüfi deyil. Çünki qələm yalnız yazı yazmır; qələm sahibinin xarakterini də illər boyu üzə çıxarır. Bir adam haqqında yazılan ən böyük cümlə bəzən onun vəzifəsi deyil. “Yaxşı adam idi.” Bunu yazmaq asandır, amma yaşamaq çətindir. İndi geriyə – 1951-ci ilin payızına, Hacıqabulun sakitliyinə, bir körpənin dünyaya gəldiyi günə qayıdaq. Hələ qarşıda 75 il yoxdur. Hələ qarşıda radio, qəzetlər, kitablar, elmi araşdırmalar yoxdur. Bunların yerində yalnız bir başlanğıc var: bir nəfəs, bir ana laylası, bir ev, bir ailə, bir şəhər və zaman. Zaman deyir: – Gözlə. Bu uşağın yazacağı hələ çox söz var. Zamanın bir başqa adəti də var: o, heç vaxt nə qədər gözləyəcəyini demir. İnsan isə böyüyür. Məktəbə gedir. Dünyanı tanıyır. İlk yazısını yazır. İlk dəfə adını qəzetdə görür. Və həmin gün bəlkə də içində balaca bir qapı açılır. Adam öz adını qəzetdə görəndə qəribə hiss keçirir. Adın sənin özündür. Qəzet də artıq sənin şəxsi mülkün deyil. O adı başqaları oxuyur, sənin sözünü müzakirə edir, səni tanımağa başlayırlar. Deməli, sən artıq yalnız özün üçün yazmırsan. Bu, jurnalistin ilk məsuliyyətidir. Ayətxan müəllimin 1969-cu ildə “İşıq” qəzetində çap edilmiş ilk yazıları məhz belə bir yolun başlanğıcı oldu. İlk cümlə yazıldı. Sonra ikinci cümlə gəldi. Sonra üçüncü. Və bir ömür belə başladı.
ÖMÜR YAZIYA BƏNZƏYİR…
Bəzi cümlələri silmək istəyirsən, silə bilmirsən. Bəzilərini yenidən yazırsan. Bəzilərini isə ömrün sonuna qədər düzəldə bilmirsən. Yaxşı ki həyatın bütün səhifələri əvvəlcədən yazılmayıb. Yoxsa yaşamağın mənası qalmazdı. A.Ziyadın ömrünün ilk cümləsi də gələcəkdə yazılacaq kitabların, məqalələrin, radio proqramlarının, elmi araşdırmaların və mətbu yazıların hamısını özündə daşımırdı. O cümlə sadə idi. Bir gəncin dünyaya sözlə baxmaq istəyi. Bəlkə də hər böyük yaradıcılığın əsasında elə bu sadə istək dayanır: dünyaya baxmaq, gördüyünü demək, eşitdiyini unutdurmamaq, insanı yaddaşdan silinməyə qoymamaq. Jurnalistin ən böyük işi isə xəbəri çatdırmaq yox, zamanın yaddaşını qorumaqdır…
Bu gün 75 yaşın astanasında həmin ilk cümləyə qayıtmaq ona görə vacibdir ki, hər uzun yolun qiyməti başlanğıcında gizlənir. Ayətxan Ziyadın yolu da bir anda yaranmayıb. O yol Hacıqabuldan başlayıb. Məktəbdən, “İşıq” qəzetinin səhifələrindən, universitet auditoriyalarından, radionun dəhlizlərindən, redaksiyaların işıqlı və işıqsız otaqlarından, qəzet səhifələrindən, kitabxanalardan, elmi araşdırmalardan keçib. Və bütün bunların içindən bir şey keçməyib: qələm. Qələm qalıb. Söz qalıb. İnsanlara olan maraq qalıb. Yazmaq ehtiyacı qalıb. Buna görə də 75 yaş yalnız yubiley deyil, həm də geriyə baxıb ilk cümləni oxumaq vaxtı deməkdir. O ilk cümləyə baxıb deməkdir: – Mən bu yolu haradan başladım? Cavab isə uzaqda deyil. Hacıqabulda bir məktəb… 1969-cu il… “İşıq” qəzetinin bir səhifəsi… Gənc bir müəllif… İki məqalə… Və həyatın qarşısında açılan uzun bir yol… Həmin yolun ilk cümləsi yazılmışdı. Qalanını isə Ayətxan müəllimin özü yazacaqdı: qələmlə, sözlə, əməllə. Və ən əsası, insanla. Çünki yaxşı yazının axırında həmişə insan dayanır. Yaxşı ömrün də. Bir ömrün ilk cümləsi belə yazıldı. Bu isə hələ hekayənin başlanğıcı idi…
HACIQABULDAN EFİRƏ
Hacıqabuldan Bakıya gedən yolun kilometrlərini ölçmək olar. Qatarla neçə saat, maşınla neçə dəqiqə – bunların hamısının hesabı var. Amma bir insanın kənddən, rayondan, kiçik şəhərdən çıxıb böyük söz dünyasına getdiyi yolun kilometri olmur. O yolun ölçüsü başqa cürdür: neçə kitab, neçə müəllim, neçə gecə, neçə səhər, neçə səhifə, neçə səhv, neçə doğru… Ayətxan Ziyadın Hacıqabuldan efirə gedən yolu da belə bir yoldur. Hacıqabulda doğulan uşaq bir gün Bakıya gəlib universitetə daxil olur. Bu, kənardan baxanda adi görünə bilər. Azərbaycanda neçə-neçə gənc rayonlardan Bakıya gəlib ali məktəbdə oxuyub. Həyatın qəribəliyi isə ondadır ki, eyni şəhərə gələn adamların hamısı eyni taleyə getmir. Biri diplomunu alıb başqa işə keçir. Biri öz peşəsində qalır. Biri isə peşəsini ömrünə çevirir. Ayətxan müəllim üçün jurnalistika belə oldu: öncə peşə idi, sonra həyat, sonra da tale oldu… Hacıqabulun adamı Bakı kimi şəhərlərdə əvvəlcə özünü bir az qərib hiss edir. Bakı böyükdür… Səs-küylüdür… Tələsir… Adamları da tələsdirir… Hacıqabul isə başqa cürdür. Orada adamın səsini uzaqdan tanıyırlar. Kimin hansı evdən çıxdığını bilirlər. Küçədən keçən adamın üzünə baxıb onun kefinin necə olduğunu soruşurlar. Böyük şəhərdə adam bəzən min nəfərin içində tək qalır. Bəlkə jurnalistin ilk böyük dərsi də elə budur: insan çoxluğunun içində insanı görmək. Ayətxan müəllim Bakıya gələndə qarşısında böyük şəhər, böyük universitet və böyük peşə dayanmışdı. 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə qəbul olunması onun həyatının istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm hadisələrdən biri idi. Həmin vaxt onun qəzetdə ilk yazıları da artıq çap olunmuşdu. Yəni universitetə jurnalistikaya “yol axtaran” biri kimi yox, artıq sözün qapısını döymüş gənc kimi gəlmişdi. Universitetdə gənc yalnız ixtisas öyrənmir, adamın dünyasını böyüdür. Dünya böyüyəndə isə suallar da böyüyür. Bir kəndin, bir rayonun, bir şəhərin dərdini düşünən gənc birdən-birə ölkənin, cəmiyyətin, zamanın dərdləri ilə üz-üzə qalır. Sözün çəkisi artır. Çünki artıq yazdığın yazını müəllimin yox, oxucu oxuyacaq. A.Ziyadıın tələbəlik illəri radio ilə də bağlanır. 1970-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ştatdankənar müxbir kimi fəaliyyət göstərməsi onun efir dünyasına çox erkən daxil olduğunu göstərir. Radio… Bu sözün özü o vaxt başqa bir sehr daşıyırdı. İndiki kimi hər evdə yüzlərlə kanal yox idi. İnsanlar ekran, efir qarşısına başqa cür otururdular. Televiziya, yaxud radio açılırdı. Evdə səs azalırdı. Kimsə deyirdi: – Veriliş başladı. Və otağın bütün diqqəti ekrana, efirə yönəlirdi. Efirin belə bir hökmü var: adamı uzaqdan yaxın edir. Radioda gördüyün insanı tanımırsan, amma onun səsi evinə daxil olur. O adamın danışdığı hadisə sənin gündəlik həyatının bir parçasına çevrilir. Jurnalist üçün isə bunun başqa tərəfi var. Efirə çıxan söz geri qayıtmır. Qəzetdə səhv yazını sabah düzəltmək mümkündür. Efirə gedən səhv söz isə artıq minlərlə insanın yaddaşındadır. Ona görə televiziya, radio jurnalistdən yalnız savad yox, məsuliyyət istəyir. Ayətxan Ziyad radionun bu məsuliyyətini gənc yaşlarından öyrənməyə başladı. Tələbəliklə jurnalistliyin bir yerdə getməsi asan deyildi: bir tərəfdə auditoriya, bir tərəfdə redaksiya. Bir tərəfdə kitab, o biri tərəfdə həyat. Kitabda hadisənin nəzəriyyəsini oxuyursan, redaksiyada hadisənin özünü görürsən. Müəllim sənə deyir ki, jurnalist faktı yoxlamalıdır. Redaktor sənə deyir: – Get, özün gör. Sən gedirsən. Görürsən. Qayıdırsan. Yazırsan. Sonra yazın redaktə olunur. Bir söz çıxarılır, digəri əlavə edilir. Bir cümlənin yeri dəyişdirilir. Və sən yavaş-yavaş anlayırsan ki, jurnalistika yalnız yazmaq deyil, həm də yazdığını düzəltməkdir. Həyatda hər kəs danışmağı bacarır. Lakin hamı dinləməyi bacarmır. Jurnalistin isə dinləməyə borcu var. Çünki xəbər bəzən yüksək səslə deyilən sözdə olmur. Bəzən xəbər bir qadının gözündə olur. Bəzən fəhlənin əlində. Bəzən müəllimin yorğun səsində. Bəzən kəndlinin susmağında. Bəzən küçədə heç kimin fikir vermədiyi bir detalda. Kamera onu görməyə bilər. Amma jurnalist görməlidir. A.Ziyadın sonrakı yaradıcılıq yolunda insan talelərinə, cəmiyyətə, tarixə və milli yaddaşa marağın mühüm yer tutması da bu jurnalist baxışının davamı kimi görünür. Onun yaradıcılığı haqqında yazılarda peşəsinə bağlılığı, araşdırmaçılığı və müxtəlif mövzularda yazmaq bacarığı xüsusi qeyd olunur. O, 1975-ci ildə jurnalistika fakültəsini bitirdi. Tələbəlik başa çatdı. Jurnalistika təhsili isə bitmədi. Əsl jurnalistika diplomdan sonra başlayır. Universitet sənə qələm verirsə, həyat isə o qələmlə nə yazacağını öyrədir. 1976-cı ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində artıq müxtəlif vəzifələrdə çalışması onun efir yolunun peşəkar mərhələsinin başlanğıcı oldu. Bu vəzifələrin hər birinin adı ayrıdır. Amma hamısının bir ortaq cümləsi var: sözə cavabdehlik! Redaktor sözə cavabdehdir. Böyük redaktor sözə daha çox cavabdehdir. Şöbə müdiri isə təkcə öz sözünə yox, başqalarının sözünə də cavabdeh olur. Bu, artıq başqa məsuliyyətdir. Radionun dəhlizləri də insan həyatı kimidir. Kiminsə ayaq səsi eşidilir. Kiminsə əlində kağız var. Bir otaqda müzakirə gedir, digərində telefon zəng çalır. Birisi efirə tələsir. Birisi material gətirib. Birisi materialını gözləyir. Kimsə əsəbiləşib. Kimsə gülür. Kimsə gecəni işdə keçirib. Radio efirdə bir neçə dəqiqəlik görüntüdür. Amma o görüntünün arxasında saatlarla əmək dayanır. İzləyici efirdə aparıcının səsini eşidir. Redaksiyada isə neçə nəfərin görünməyən əməyi var. Jurnalist də çox vaxt belədir. Oxucu yazını görür. Yazının arxasındakı gecəni, gecə yarısı dəyişdirilən cümləni, yenidən yoxlanılan faktı, redaktorla mübahisəni, səhər tezdən gedilən yolu görmür. Bəzən bir abzasın arxasında bir gün dayanır. Bəzən bir cümlənin arxasında bir ömür. Ayətxan Ziyadın radio illəri də belə görünməyən zəhmətin illəri idi. O illərdə jurnalistikanın texniki imkanları bugünkü kimi olmayıb. İndi bir telefonla çəkirsən. Bir neçə dəqiqəyə montaj edirsən. Bir düymə ilə yayımlayırsan. O vaxt isə hər şeyin öz qaydası, öz tempi, öz zəhməti vardı. Texnika nə qədər dəyişsə də, jurnalistikanın əsas qaydası dəyişmir: həqiqəti tapmaq. Texnologiya sürət verir. Vicdan isə istiqamət verir. Sürətli olmaq mümkündür. Doğru olmaq isə xarakter tələb edir. Hacıqabuldan gələn gəncin televiziya redaksiyalarında illər keçirməsi həm də bir sosial məktəb idi. O, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən, müxtəlif peşələrindən, müxtəlif xarakterlərindən olan insanlarla tanış olurdu.
Jurnalistin dostu da çox olur, düşməni də. Çünki jurnalist bəzən kiminsə xoşuna gələn həqiqəti yazır. Bəzən kiminsə xoşuna gəlməyən həqiqəti. Əsl jurnalistika isə alqışın arxasınca getmir. Alqış çox səsli olur. Həqiqət isə çox vaxt sakit. Ona görə jurnalist öz içində bir sükut yaratmalıdır. Hamı danışanda düşünmək. Hamı tərifləyəndə yoxlamaq. Hamı susanda soruşmaq. Bu, asan deyil. Ayətxan müəllimin sonrakı fəaliyyəti göstərdi ki, o, yalnız efir adamı olaraq qalmadı. Radio onun üçün məktəb oldu. Mətbuat ikinci məktəb. Elmi fəaliyyət başqa bir məktəb. Universitet isə öyrəndiklərini başqalarına ötürmək imkanı. Beləcə Hacıqabuldan başlayan yol yalnız Bakıya gətirmədi onu. Bu yol onu sözün müxtəlif ünvanlarına apardı: radio, qəzet, jurnal, elmi institut, universitet, kitab… Bu ünvanların qapısında eyni adam dayanırdı. Ayətxan Ziyad. Peşəsini dəyişməyən, amma peşəsinin imkanlarını genişləndirən adam. İnsan bəzən öz həyatını bir istiqamət hesab edir. Halbuki həyat xətt deyil. Həyat çaydır. Çay yol boyu başqa sulara qarışır. Amma çaylığını itirmir. Onun yaradıcılıq yolu da belədir. Jurnalistika ilə başlayıb tədqiqatçılığa, yazıçılığa, pedaqoji fəaliyyətə qədər genişlənir. Bu dəyişikliklərdə əsas xətt isə qalır: SÖZ. Söz radioda səs, qəzetdə mürəkkəb, kitabda fikir, elmdə nəticə, müəllimin dilində dərs olur. Amma hamısının kökü birdir: insana nəsə demək. Bakıya gələn hər rayon uşağı şəhərin küçələrini tez öyrənə bilmir. Jurnalist üçün isə şəhəri öyrənməkdən daha vacib bir şey var: adamlarını öyrənmək. Çünki şəhəri binalar yaratmır, insanlar yaradır. Hər küçənin öz xasiyyəti var. Hər redaksiyanın öz nəfəsi. Hər kollektivin öz dili. Hər jurnalistin öz yazı səsi. Ayətxan Ziyad da illər ərzində öz səsini formalaşdırdı. Bu səs yalnız televiziyadan gələn səs deyildi, yaşanmış zamanın səsi idi.. İllər keçir. Bir vaxtlar gənc jurnalist olan adamın saçlarına ağ düşür. Redaksiyada yeni insanlar görünür. Köhnə həmkarların bəziləri təqaüdə gedir. Bəziləri dünyasını dəyişir. Yeni texnologiyalar gəlir. Yeni qəzetlər çıxır. Yeni televiziya kanalları yaranır. Yeni jurnalist nəsli yetişir. Amma köhnə jurnalist bir şeyi görür: dəyişən texnikadır, dövrdür, vasitələrdir. Dəyişməyən isə insanın sözə məsuliyyətidir. Bu məsuliyyət bir vaxt Hacıqabuldan Bakıya gələn gəncin çiyninə düşmüşdü. Sonra illər boyu onunla birlikdə böyüdü. Hacıqabuldan efirə gedən yol, əslində, bir insanın coğrafiyadan çıxıb yaddaşa daxil olması yoludur. Hacıqabul başlanğıc idi… Bakı imkan… Televiziya məktəb… Qəzet təcrübə… Kitab yaddaş… Elmi araşdırma isə zamanla söhbət… Ayətxan Ziyadın ömründə bunların hamısı biri-birinə bağlanır. Bəlkə də buna görə onun 75 illik həyatına yalnız “jurnalistin ömrü” demək azdır. Bu, həm də bir dövrün içindən keçən söz adamının ömrüdür. O, Azərbaycan televiziyasının və ölkə mətbuatının müxtəlif mərhələlərini görüb. Bir dövrün efir dilini eşidib. Başqa dövrün qəzet dilini yazıb. Sonra elmi və ədəbi düşüncəyə üz tutub. Beləcə, bir insanın ömründə bir neçə zaman yaşayıb. İndi isə təsəvvür edək: bir tərəfdə Hacıqabul, bir tərəfdə Bakı. Arada uzun yol. Bir gənc yola çıxır. Əlində diplom yoxdur hələ. Amma əlində qələm var. Bəlkə də ən vacib diplom elə budur. Çünki diplom sənə peşənin adını verir. Qələm isə o peşənin məsuliyyətini. Gənc Bakıya gəlir. Universitetə daxil olur. İlk yazılarını çap etdirir. Radioya gedir. Efirə yaxınlaşır. Bir gün isə onun səsi ekranın o biri tərəfində eşidilir. Hacıqabulun bir uşağı artıq Azərbaycanın evlərinə daxil olur: səs kimi… Söz kimi… Xəbər kimi… Düşüncə kimi… Bəlkə də insanın həyatında ən böyük məsafə budur: doğulduğun yerdən görünməzsən, yazdığın sözlə görünərsən. Efir insanı dəyişdirməməlidir. Əksinə, insan efiri öz içində dəyişdirməlidir. Çünki ekran işıqlıdır. İşıq isə adamın həm üzünü, həm də kölgəsini göstərir. Efirə çıxan adam özündən qaça bilmir. Səsində xarakteri eşidilir. Söz seçimində dünyagörüşü görünür. Mövzuya münasibətində vicdanı. Ona görə jurnalist ekran qarşısında yalnız peşəsini yox, şəxsiyyətini də nümayiş etdirir. Onun uzun jurnalistika yolunun əsas dəyəri də burada axtarılmalıdır: peşə ilə şəxsiyyətin biri-birindən ayrılmamasında. Hacıqabuldan başlayan yol hələ çox davam edəcəkdi. Çünki televiziya yalnız başlanğıc idi. Qarşıda qəzet səhifələri, jurnallar, tədqiqatlar, kitablar, universitet auditoriyaları, ən başlıcası isə, hələ yazılmamış çoxlu cümlə vardı… Yaradıcı şəxs bir yazını bitirəndə elə bilir ki, söz qurtardı. Əslində isə söz qurtarmır. Bir cümlənin sonuna nöqtə qoyursan, o biri başlayır. Bir fəsil bitir, digəri isə açılır. Ayətxan Ziyadın həyatında da belə oldu. Hacıqabuldan Bakıya gəldi. Bakıdan efirə çıxdı. Efir isə onu daha böyük bir yola çağırdı. Çünki söz adamının taleyində heç bir ekran son ekran deyil…
75 YAŞ HƏLƏ HƏYATIN SON CÜMLƏSİ DEYİL…
Ayətxan Ziyadın 75 illik ömrünün bu səhifəsində ən mühüm söz bəlkə də “davam” sözüdür. Bir dövr bitdi, başqası başladı. Televiziyanın dili, mətbuatın imkanları, cəmiyyət dəyişsə də, onun sözlə münasibəti davam etdi. Çünki jurnalistlik təkcə vəzifə deyil, bir düşüncə tərzi, bir baxış, bir yaddaşdır. Bir gün jurnalist mikrofonu stolun üstünə qoyur. Əlində qələm qalır. Bu, peşədən qaçmaq deyil. Əksinə, peşənin daha dərin mərhələsinə keçməkdir. Çünki mikrofon insanın səsini yazır, qələm isə onun taleyini. Radio insanın səsini bir neçə dəqiqəyə çatdırır, kitab onu illərlə yaşada bilir. Onun 75 yaşında yazıçı kimi qarşısında dayanan əsas sərvət də budur: yaşanmış ömür, görülmüş insanlar, eşidilmiş sözlər, toplanmış yaddaş, illərlə sınanmış müşahidə və hələ yazılmamış çoxlu cümlə… 75 yaş isə həyatın son cümləsi deyil. Əksinə, insan bəzən məhz bu yaşlarda ömrünün əvvəlki səhifələrini daha aydın oxumağa başlayır. Gənclikdə yaşayırsan. Sonra yaşadıqlarını anlayırsan. Yazıçı isə anladıqlarını sözə çevirir. Jurnalistdən yazıçıya keçid belə baş verir. Bir gün xəbərin, bir gün insanın, bir gün taleyin, bir gün öz yaddaşının arxasınca gedirsən. Sonra görürsən ki, artıq xəbər yazmırsan. Ömrü yazırsan. Ayətxan Ziyadın 75 illik həyat yolunun bu mərhələsi də mənə məhz belə görünür. Radio onun üçün böyük bir məktəbdir. Mətbuat sözün ikinci ünvanı. Tədqiqat yaddaşın dərinliyi. Yazıçılıq isə bütün bunların bir yerdə nəfəs aldığı məkan. Burada jurnalistin gördüyü həyatla yazıçının hiss etdiyi həyat görüşür. Biri deyir: “Bu, belə olub.” O biri soruşur: “Bəs bunun insanın ürəyində izi necə qalıb?” Və kitab həmin sualdan başlayır. Sonda yenə sözə qayıdaq. Çünki Ayətxan müəllimin ömrünün əvvəlindən axırına qədər söz onun yanında olub. Əvvəl söz ona, sonra o, sözə yol göstərib. İndi isə söz onun ömrünü danışır. Jurnalistdən yazıçıya gedən yolun ən gözəl tərəfi də budur: insan əvvəl həyatı yazır, sonra həyat insanı yazmağa başlayır. Ayətxan Ziyadın 75 illik ömrü də artıq belə bir kitabdır. Səhifələri Hacıqabuldan başlayır, Bakının küçələrindən keçir. Radionun işıqlı studiyalarına girir. Redaksiyaların gecələrinə baş çəkir. Senzuranın kölgəsindən keçir. Qəzet səhifələrində dayanır. Tədqiqat masasında uzun-uzadı düşünür. Sonra sakitcə kitabın içinə keçir. Mikrofon susur. Kamera dayanır. Redaksiya qapısı örtülür. Amma qələm hələ əlindədir. Çünki bəzi adamların ömrü danışmaqla bitmir. Onlar yaşadıqlarını yazmağa başlayanda əslində ikinci dəfə ömür sürürlər.
ÖMÜR SƏNƏDƏ ÇEVRİLƏNDƏ ARTIQ ŞƏXSİ HƏYAT OLMAQDAN ÇIXIR
O, dövrün bir parçasına çevrilir. Ayətxan müəllimin 75 illik ömrü də belədir. Onun şəxsi bioqrafiyası Azərbaycan jurnalistikasının müəyyən mərhələləri ilə kəsişir. Televiziyanın inkişafı. Mətbuatın dəyişməsi. Sovet dövrünün informasiya sistemi. Müstəqillik illərinin yeni media mühiti. Jurnalist peşəsinin dəyişən tələbləri. Bunlar bir insanın həyatında birləşir. Ona görə onun bioqrafiyasını araşdırmaq müəyyən mənada bir dövrün jurnalistika tarixinin də izlərini araşdırmaqdır. Tədqiqatçı Ayətxan Ziyad burada yalnız müəllif deyil. O həm də şahiddir. Şahid olmaq isə bəs etmir. O, gördüyünü danışır. Tədqiqatçı gördüyünün sənədini axtarır. Bu fərq vacibdir. Çünki şəxsi yaddaş qiymətlidir. Amma sənədlə yoxlanmış yaddaş daha qiymətlidir. Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi münasibətilə onun tədqiqatçı tərəfinə nəzər salmaq həm də bir həqiqəti xatırladır: jurnalistika yalnız gündəlik xəbərlərdən ibarət deyil, o öz tarixini də yaratmalıdır. Kimlər yazdı? Kimlər efirə çıxdı? Kimlər redaksiyalarda illərlə çalışdı? Kimlər bölgələrdən xəbər gətirdi? Kimlər Azərbaycan mətbuatının inkişafına töhfə verdi? Bu suallar cavabsız qalsa, bir gün media tariximizin böyük hissəsi şəxssiz qalacaq. Onun kimi uzun illər jurnalistika sahəsində çalışmış insanların yaradıcılıq irsinin öyrənilməsi də buna görə əhəmiyyətlidir. Onların həyatında yalnız bir insanın taleyi yoxdur. Bir peşənin tarixi, bir dövrün dili, bir nəslin düşüncə tərzi, bir medianın inkişaf yolu var. 75 il… Bu qədər zamanın içində nə qədər iz var – nə qədər ad, tarix, insan, hadisə, sənəd, yazı… Onların hamısını bir insanın ömrünə sığdırmaq mümkün deyil. Amma tədqiqatçı ən qiymətli olanları seçməyə çalışır. Yaddaşın içindən yadda qalmalı olanı çıxarır. A.Ziyadın uzun illər radio mühitində olması ona kadr düşüncəsi də qazandırmışdı. Yazıçı üçün bu böyük üstünlükdür. O, hadisəni sanki mikrofonla görür. Əvvəl ümumi plan. Sonra yaxın plan. Sonra insanın üzündə bir detal. Əlin titrəməsi. Gözün baxışı. Stolun üstündəki köhnə şəkil. Divardakı saat. Pəncərədən gələn külək. Bunlar yazının kadrlarıdır… Yaxşı yazıçı sözlə kino çəkir. Jurnalist isə buna bir addım daha yaxın olur. Televiziyanın bir dərsi də ritmdir. Efir cansıxıcı ola bilməz. Materialın başlanğıcı, inkişafı, sonu olmalıdır. Yazıçılıqda da ritm var. Bir cümlə qısa, o biri uzun. Bir yerdə sükut… Sonra fikir. Bir yerdə dialoq. Sonra müəllifin səsi. Bunlar mətnin nəfəsidir. Jurnalist bunu illərlə efirdə hiss edir. Sonra kağızda tətbiq edir. Amma yazıçı olmaq üçün jurnalist təcrübəsi kifayət deyil. İnsan oxumalıdır. Düşünməlidir. Şübhə etməlidir. Öz yazısına da kənardan baxmalıdır. Jurnalist çox vaxt hadisənin içindədir. Yazıçı isə həm hadisənin içində, həm də ondan kənarda dayanmalıdır. Öz yazdığı insanı sevsə belə, onu ideallaşdırmamalıdır. Sevməsə belə, ona ədalətsiz yanaşmamalıdır. Bu, ədəbiyyatın da əxlaqıdır.
75 YAŞIN İŞIĞINDA…
75 yaş… Bu rəqəmi təqvimdə görmək asandır. Bir tarix yazırsan, qarşısına 75 qoyursan və elə bilirsən ki, məsələ bitdi. Amma insan ömrünü rəqəmlə ölçmək olmur… 75 il – 27 min gündən bir az çox zaman deməkdir. Amma bu günlərin hamısı eyni deyil. Bir gün uşaqlıqdır, bir gün ilk məktəb, bir gün ilk ayrılıq, bir gün ilk yazı, bir gün ilk maaş, bir gün ilk efir, bir gün ilk böyük səhv, bir gün böyük sevinc, bir gün itki, bir gün ata olmaq, bir gün müəllim olmaq, bir gün özündən kiçik birinə “sən bacararsan” demək, bir gün də dayanıb geriyə baxmaq. Bu gün həmin gündür. 75 yaşın işığında geriyə baxmaq. … İnsan gənc olanda gələcəyə baxır. Gözünün qabağında uzun yol olur. O yolun harada bitdiyini bilmir. Bilmədiyi üçün də qorxmur. Hər şey mümkündür. Dünyanı, özünü dəyişmək, böyük işlər görmək mümkündür. Sonra illər keçir. İnsan geriyə baxmağa başlayır. Yolun bir hissəsini artıq keçib. Bəzi yollar bağlanıb. Bəziləri başqa istiqamətə çıxıb. Bəzilərinə isə bir daha qayıtmaq mümkün deyil. Amma insanın əlində başqa bir sərvət yaranıb: təcrübə. 75 yaşın işığı bir az başqa işıqdır. Gəncliyin işığı adamın gözünü qarşıdakı yola dikir. Yetkinliyin işığı yolun ortasını göstərir. Qocalığın, daha doğrusu müdrikliyin işığı isə keçilən yolu da işıqlandırır. İnsan geriyə baxanda artıq ayrı-ayrı hadisələri yox, onların arasındakı əlaqəni görür. Uşaqlıqla jurnalistliyin… Jurnalistliklə tədqiqatçılığın… Tədqiqatçılıqla müəllimliyin… Müəllimliklə ziyalılığın. Hamısının biri-birinə necə bağlandığını anlayır. Ayətxan Ziyadın 75 illik ömrünə də bu işığın altında baxmaq lazımdır. Çünki onun həyatını yalnız ayrı-ayrı mərhələlərə bölmək düzgün olmaz. Hacıqabuldan başlayan yol radio redaksiyalarından keçib. Radiodan mətbuata. Mətbuatdan tədqiqata. Tədqiqatdan kitaba. Kitabdan tələbələrə. Tələbələrdən gələcəyə… Bu, bir insanın peşə yolundan daha böyük bir hərəkətdir. Bu, ömrün öz içində davam etməsidir. Hacıqabul… Bu ad onun həyatının ilk cümlələrindən biridir. Hər insanın bir “ilk yeri” olur. Orada dünya böyük görünür. Əslində isə dünyanın başlanğıcıdır. Uşaqlıqda gördüyün küçə sənə adi görünür. Sonralar uzaqlaşanda həmin küçənin yaddaşdakı ölçüsü böyüyür. İnsan böyüdükcə uşaqlığı da böyüyür. Çünki xatirələr yaşlandıqca qiymətlənir. Bəlkə A.Ziyadın 75 yaşında Hacıqabula baxışı ilə gənclikdəki baxışı eyni deyil. Gənclikdə doğma yer gələcəkdən uzaqlaşdıran məkan kimi görünə bilər. Sonra başa düşürsən: insan haradan gəlirsə, oranın bir hissəsini özü ilə aparır. Şəhər də, peşə də, ətraf da dəyişir. İnsanın içindəki ilk mənzərə isə qalır. 75 yaşda insanın yaddaşında “ilk” sözünün çəkisi artır. İlk müəllim… İlk dost… İlk kitab… İlk yazı… İlk əmək günü… İlk efir… İlk uğur… İlk böyük məyusluq… İlk dəfə “mən bu işi bacarıram” hissi. Bunların hamısı insanın içində bir-birinə bağlanır. 75 yaşın işığında Ayətxan müəllimin qarşısında yalnız keçmiş deyil, gələcək də dayanır. Hələ yazılacaq sözlər. Hələ danışılacaq xatirələr. Hələ oxunacaq kitablar. Hələ görüşüləcək insanlar. Hələ veriləcək məsləhətlər. Hələ öyrədiləcək gənclər. Çünki insanın yaradıcılığının təqvimi yaşla bitmir.
SÖZÜN YADDAŞINDA QALAN ADAM
Bəzi adamlar həyatdan keçir. Bəziləri isə həyatın içində qalır. Onların arxasınca böyük izlər görünmür bəlkə. Bir heykəl ucaldılmır. Bir küçəyə adı verilməyə də bilər. Amma bir gün kiminsə ağlına bir cümlə gəlir: “Bunu Ayətxan demişdi…” Və həmin adam yenidən yaşayır. Deməli, insanın ikinci həyatı yaddaşda başlayır. Bəzən bir insanın ən uzun ömrü onun sözləridir. Söz qəribə şeydir. Deyildiyi anda havaya qarışır. Sanki yox olur. Əslində isə yox olmur. Birinin qulağında qalır. Sonra yaddaşa keçir. İllər keçir. Adam həmin sözü unutduğunu düşünür. Bir gün hansısa hadisə baş verir. Və o cümlə qəfil geri qayıdır. Söz öz sahibini tapır. Ayətxan Ziyadın həyatı sözlə keçib – radionun, jurnalistikanın, mətbuatın, tədqiqatın, kitabın, müəllimin, dostun, atanın sözü. Bu qədər sözün içində yaşayan adamın özü də gec-tez sözə çevrilir.
AYƏTXAN ZİYADIN MƏNƏVİ PORTRETİ
İnsanın şəkli bir anı göstərir. Mənəvi portreti isə bir ömrü. Şəkildə üz görünür. Mənəvi portretdə isə adamın içi. İnsan haqqında danışmaq üçün bəzən onun harada doğulduğunu, harada işlədiyini, neçə kitab yazdığını, neçə il efirdə olduğunu bilmək kifayət etmir. Bunlar həyatın görünən tərəfidir. Bir də görünməyən tərəf var: adamın heç kimin görmədiyi vaxtlarda kim olması. Tək qalanda nə düşündüyü. Haqqı çatmadığı halda nəyi özünə rəva görmədiyi. Başqasının haqqını qorumaq üçün nədən keçdiyi. Söz demək asan olduğu halda nə vaxt susduğu. Və ən çətini – öz səhvinin qarşısında necə dayandığı. Ayətxan Ziyadın mənəvi portretini də bu görünməyən tərəfdən oxumaq lazımdır. İnsanın mənəviyyatı diplomda yazılmır. Vəzifə kağızında görünmür. Mükafat siyahısında ölçülmür. Mənəviyyat insanın davranışında yaşayır. Bir kasıbla necə danışdığında. Bir gəncə necə baxdığında. Bir dostun çətin günündə yanında olub-olmadığında. Özündən zəif olanı əzmədiyində. Özündən güclü olanın qarşısında əyilmədiyində. Əsl ölçü budur!.. Onun həyat yoluna nəzər salanda ilk diqqəti çəkən cəhətlərdən biri əməyə münasibətdir. Uzun illər jurnalistika ilə məşğul olmaq asan deyil. Radio öz adamından vaxt istəyir. Mətbuat səbir istəyir. Tədqiqat dözüm. Yazıçılıq isə insanın öz içindən keçməsini. Bütün bunların arxasında bir şey dayanır:
ƏMƏK.
İnsan istedadla başlaya bilər. Amma yalnız istedadla uzun yol getmək olmur. İstedad qapını açır. Əmək isə adamı içəri aparır. Ayətxan müəllimin 75 illik ömründə də əməyin izi görünür. Bəzən jurnalistin zəhməti tamaşaçıya görünmür. Efirə çıxan iki dəqiqəlik materialın arxasında saatlarla iş ola bilər. Bir cümlənin arxasında onlarla mənbə. Bir kitabın arxasında illərlə araşdırma. Bir dərsin arxasında ömrün təcrübəsi. İnsan yalnız gördüyü nəticə qədər zəhmət çəkir sanılır. Halbuki nəticə çox vaxt buz dağının suyun üstündə qalan hissəsidir.
Ayətxan Ziyad! 75 yaşınız mübarək olsun! Bu yaş sizə yalnız keçmişin hesabını yox, gələcəyin rahatlığını da gətirsin. Qələm əlinizdə qalsın, sözünüz yaddaşda. Adınız yaxşılıqla çəkilsin. Kitablarınız oxunsun. Tələbələriniz sizi xatırlasın. Dostlarınız yanınızda olsun. Ailəniz ətrafınızda. Və ən əsası, insanın öz içində daşıdığı o kiçik, amma əbədi işıq – vicdan işığı – heç vaxt sönməsin. Çünki insanın ömrü illərlə ölçülür. Qiyməti illərlə yox, qoyduğu izlə ölçülür. Ayətxan Ziyadın izi isə sözün içindədir. Söz isə yaddaşın içində. Yaddaş da insanların içində. Beləcə, 75-ci səhifəyə çatdıq. Kitabı bağlamırıq. Sadəcə, əlimizi səhifənin kənarına qoyub bir anlıq dayanırıq. Arxada bir ömür var. Öndə isə hələ ağ səhifələr. Və ağ səhifə həmişə ümiddir. Çünki hər ömrün bir başlanğıcı var, amma yaxşı ömürlərin sonu olmur. Onlar insanlardan insana keçir. Sözdən-sözə, kitabdan-kitaba, nəsildən-nəslə. Və bir gün kimsə yenə Ayətxan Ziyadın adını çəkəcək. Bəlkə bir tələbə, bir jurnalist, bir oxucu, heç tanımadığı bir gənc. Və deyəcək: “Ayətxan Ziyad adlı bir söz adamı varmış…” Həmin “varmış” sözünün içində isə bir ömrün ən böyük həqiqəti yaşayacaq: O, yaşayıb. Yazıb. Öyrədib. Araşdırıb. Danışıb. Və iz qoyub. 75-ci səhifə burada bitir. Ayətxan Ziyadın isə sözü burada bitmir…
Ədəbi tənqid və sənətşünaslıq çox zaman müəllifin yaradıcılıq irsinə sadəcə bioqrafik faktların, rəqəmlərin və xronoloji tarixlərin açıqlanması ilə yanaşır. Ancaq ömrünün yarım əsrdən çoxunu ağ vərəqlərlə baş-başa keçirmiş söz sahibinin dünyası quru təqvimlərin sərhədinə sığışmaz. Təqdim olunan yazı yaşanan ömür yolunun sadəcə hesabatı deyil. Məqalənin məqsədi yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 57 illik masaarxası fəaliyyətinin zahiri xronologiyasını deyil, onun yaradıcı təfəkkürünün daxili nüvəsini, sətiraltı fəlsəfi qatlarını oxucuya çatdırmaqdır. Məqalə “Ayətxan Ziyad” imzasınınədəbiyyatda, mətbuatda və elmdə qərar tutduğu mənəvi sahillərin fəlsəfi koordinatlarını üzə çıxarır.
Oxucu yazını mütaliə etməklə məqam-məqam A.Ziyad yaradıcılığının üç əsas sütununu – onun publisist-jurnalist peşəkarlğını, bədii nəsrində və poeziyasında artıq özünü təsdiq etmiş lirik MƏN-ini və tədqiqatçı zəkasının metodologiyasını dünya təfəkkür tarixinin tanınan nümayəndələri ilə paralel şəkildə özü üçün aydınlaşdımaq imkanı əldə edir. Məqalə, A.Ziyadın həm mətbuatdakı kəskin, ifşaedici, qarşısıalınmaz çıxışlarını, həm də arxivlərin zəngin dərinliyindən aşkarlanan elmi tutumunu Martin Haydegger, Mişel Fuko, Anri Berqson, Qaston Başlar, Valter Benyamin və digər mütəfəkkirlərin varlıq və yaddaş nəzəriyyələri ilə müqayisəli müstəvidə təhlil edir.
Adları çəkilən filosofların dil saflığı, unudulmayan yaddaş və insan ömrünün zaman dəyəri haqqındakı düşüncələri, əslində eyni bir mənəvi təməldə birləşir. Onların ortaq bir fikri var idi: əsl sənət və dürüst söz zamanın sınağından uğurla keçir. Onlar heç vaxt unudulmur və gələcək nəsillərin yaddaşına həmışəlik həkk olunur.
Bu fəlsəfi baxış oxucuya “Ayətxan Ziyad” imzasının sadəcə keçici gündəlik mətbuat yazıları ilə məhdudlaşmadığını, yazıçının 57 illik bədii və elmi irsinin dərin fəlsəfi qatlara malik bir yaddaş arxeologiyası nümunəsi olduğunu aydınlıqla nümayis etdirir.
Araşdırmalarımız bu qənaətimizi bir daha təsdiq edir ki, fəlsəfi qatlardan yetərincə bəhrələnmək imkanında olan qələm sahiblərinin əsərləri daha yüksək bədii qalıcılıq qazanır. Sözügedən keyfiyyətləri dərindən analiz etmək üçün oxucunu A.Ziyadın əsərləri nümunəsində sözün yaddaş arxeologiyasının fəlsəfi qatlarıdan biri ilə tanış edirik.
IX QAT: Təxəyyülün mənəvi bünövrə məkanı: uşaqlıqdan yaddaşa
((Gaston Başlyarın (Gaston Bachelard)uşaqlıq təəssüratları və poetika fəlsəfəsi işığında)
VIII qatda insanın öz iç dünyasına çəkilən təfəkkürünün, yaşantının müşahidədən heyrətə, heyrətdən düşüncəyə, düşüncədən sözə çevrilməsi üzərində dayanmışdıq. IX qat həmin prosesin daha ilkin mərhələsinə – insanın dünyanı ilk dəfə necə gördüyünə, ilk sözləri necə mənimsədiyinə, ətrafındakı əşyaları, səsləri, hadisələri necə mənalandırdığına yönəlir. Burada məsələ yalnız uşaqlıqdan danışmaq deyil. Daha dərin sual budur: sonralar insanın təxəyyülünə, yaddaşına və sözünə çevriləcək ilk material harada yaranır?
Gaston Başlyarın fəlsəfi-estetik düşüncəsi bu sual üçün mühüm nəzəri açar verir. “Məkanın poetikası”nda məkan yalnız insanın yaşadığı fiziki yer kimi deyil, onun daxili dünyasının formalaşdığı intim sahə kimi götürülür. Ev, otaq, künc, yuva kimi yaxın məkanlar insanın uşaqlıq təəssüratlarını qoruyan, xəyalın və xatirənin formalaşmasına şərait yaradan daxili məkanlara çevrilir. G.Başlyarın üçün uşaqlıq yaddaşı sadəcə keçmişdə qalmış hadisələrin siyahısı deyil; həmin yaşantıların sonrakı həyat və təxəyyül içində yenidən canlanmasıdır.
Bu baxış IX qat üçün əsas nəzəri istiqaməti müəyyənləşdirir: yaddaşın ən dərin qatına keçmək üçün yalnız xatırlanan hadisələrə deyil, həmin hadisələrin insanın daxilində ilk dəfə hansı obraz, duyğu və söz şəklində yarandığına baxmaq lazımdır.
IX fəlsəfi qat üçün daha mühüm olan məqam tədqiqatla yaradıcılığın bir nöqtədə qovuşmasıdır. A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönələn tədqiqatları bu baxımdan onun yaradıcılıq yolunda təsadüfi bir mövzu dəyişikliyi kimi görünmür. 2017-ci ildən başlayaraq bu sahədə apardığı araşdırmalar, xüsusən Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına həsr etdiyi monoqrafiyalar, onlarla məqalə uşağın poetik dünyasının necə qurulduğu məsələsinə elmi marağının göstəricisidir.
“Zahid Xəlil yaradıcılığının nəzəri-poetik sistemi: konseptual-çərçivə və metodoloji yanaşma” və “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyalarda diqqət konkret müəlliflərin yaradıcılığı üzərində cəmlənsə də, bu tədqiqatların arxasında daha geniş məsələ dayanır: uşaq dünyasının poeziyada hansı bədii və düşüncə mexanizmləri ilə yaradılması.
Z.Ustacın yaradıcılığının Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu ilə müqayisəli müstəvidə nəzərdən keçirilməsi də bu baxışın çərçivəsini genişləndirir. Burada uşaq poeziyasına yalnız mövzu kimi deyil, ayrıca poetik düşüncə sahəsi kimi yanaşılır.A.Ziyad uşaqlıq dünyasının necə qurulduğunu, hansı sözlərdən, obrazlardan, münasibətlərdən və yaddaş elementlərindən ibarət olduğunu araşdırır.
A.Ziyad uşaq ədəbiyyatına kənardan baxan tədqiqatçı mövqeyi nümayiş etdirmir.Onun özünün də uşaqlar üçün yazdığı “Sevda, Babək və dostları” adlı kitabı nəşr edilib. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” və “Qara, məxmər gecələrim” kitablarında bu silsilə ayrıca bölmə kimi verilmişdir.A.Ziyadın özünün uşaq şeirlərin olması tədqiqatçı baxışına başqa bir istiqamət əlavə edir.
Beləliklə, IX qatın əsas məsələsi yalnız “A.Ziyad uşaq ədəbiyyatını araşdırıb” demək deyil. Məsələ ondadır ki, uşaq dünyasına tədqiqatçı kimi baxan insanın öz yaradıcılığında həmin dünyanın poetik mexanizmləri necə üzə çıxır və bu mexanizmlər yaddaşın formalaşması ilə necə əlaqələnir?
Uşaqlıq: yaddaşın deyil,
yaddaşın yaranmasının məkanı
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsinin bu qatda ən mühüm tərəfi uşaqlığın yalnız zaman mərhələsi kimi deyil, insanın daxili dünyasının ilkin məkanı kimi anlaşılmasıdır. Uşaqlıqda yaşanan hər hadisə gələcəkdə eyni şəkildə xatırlanmır. Bəzən böyük hadisələr unudulur, çox kiçik bir detal isə yaddaşda qalır. Çünki yaddaş hadisənin böyüklüyünə görə deyil, onun insanın daxili dünyasında yaratdığı izə görə işləyir.
Uşaq üçün dünyanın ölçüsü də böyüklərinkindən fərqlidir. Yaşlı adamların əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir hadisə uşağın dünyasında ciddi emosional hadisəyə çevrilə bilər. “Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Qənd balam, şəkər balam” şeirində bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Uşağın yeni-yeni dil açması sadəcə fizioloji inkişaf faktı kimi təqdim edilmir. “Bal tökülür dodağından” ifadəsi ilə ilk sözlər poetik hadisəyə çevrilir. Uşağın danışmağa həvəsi, sözün ardınca söz gətirməsi, hər sözün bir nəğmə kimi səslənməsi onun dünyasında dilin necə meydana gəldiyini göstərir.
Burada G.Başlyarın nəzəri fikri ilə A.Ziyadın poetik nümunəsi arasında təbii bir əlaqə yaranır. G.Başlyar üçün insanın ilkin məkanı onun sonrakı təxəyyülünün daxili materialını hazırlayırsa, A.Ziyadın şeirində də uşağın ilk danışığı adi məişət faktı olaraq qalmır; sonralar xatırlana biləcək poetik obraza çevrilir. Uşağın ilk sözü burada həm dilin, həm də yaddaşın başlanğıcıdır.
Eyni xüsusiyyət saçının kəsilməsi ilə bağlı şeirdə də görünür. Böyüklər üçün sadə bir məişət hadisəsi olan saç kəsilməsi uşaq üçün itkiyə çevrilir. “İndi o saçının harasın darasın?” sualının təkrarı (əslində, təkriri) uşağın həmin hadisəni necə qəbul etdiyini göstərir. Təkrir burada yalnız ritmik vasitə deyil; uşağın fikrinin eyni nöqtənin ətrafında dolaşmasını, baş vermiş dəyişikliklə barışa bilməməsini ifadə edir.
Bu nümunələr göstərir ki, uşaqlıq yaddaşının materialı çox vaxt böyük hadisələrdən yox, ilk dəfə yaşanan kiçik təcrübələrdən yaranır. Sonrakı yaradıcılıq üçün əhəmiyyət daşıyan da həmin hadisələrin böyüklüyü deyil, onların uşağın daxili dünyasında yaratdığı münasibətdir.
Məkan xatirədən
obraza çevriləndə
G.Başlyarın məkan poetikasında uşaqlıq məkanının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız xatırlanan yer olmamasıdır. İnsan həmin məkanı sonradan xəyalında yenidən qurur. Buna görə də, poetik təxəyyül keçmişi olduğu kimi təkrarlamır, onu yenidən görür və yeni obraz münasibətləri içində yaşadır.
A.Ziyadın “Arazxan evcik tikir” şeiri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq domino daşlarından ev qurur. Hər dəfə sonuncu daşı qoyanda “ev” dağılır. Sonda bacısı Sevda köməyə gəlir.
Bu sadə uşaq oyununun arxasında uşağın məkanla münasibətinin mühüm xüsusiyyəti dayanır: uşaq üçün qurmaq son nəticə deyil, qurmağın özüdür. Ev yalnız hazır konstruksiya deyil; onun qurulması, dağılması və yenidən qurulması təxəyyülün hərəkətidir.
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsi baxımından yanaşdıqda bu detal təsadüfi görünmür. Ev insanın ən ilkin daxili məkanlarından biridir. A.Ziyadın şeirində isə ev artıq hazır yaşayış məkanı kimi deyil, uşağın öz əli ilə yaratdığı xəyal məkanı kimi meydana çıxır. Deməli, burada məkan yaddaşın saxlandığı yer olmaqdan əvvəl təxəyyülün qurduğu yerə çevrilir.
“Qar yağışı” şeirində də təbiət uşağın baxışında adi fiziki hadisə olmaqdan çıxır. Qarın hərəkəti, səsi, görünüşü və kənddən şəhərə qədər yayılması uşaq təxəyyülünün dili ilə canlandırılır. Kiçik Babəkin qarla oynamaq istəyi isə təbiəti müşahidə etməkdən onu öz oyun məkanına çevirməyə keçidi göstərir.
“Bütöv dünya mənimdi” şeirində bu münasibət daha da genişlənir. Uşağın dünyaya münasibəti sərhədlərlə müəyyənləşmir: günəş, çiçəklər, çöl və ətraf aləm onun təxəyyülündə bir bütöv məkan kimi qavranılır. Bu, uşağın dünyanı mənimsəməsinin poetik formasıdır.
Beləliklə, G.Başlyarın nəzəriyyəsindəki “məkan → xəyal” əlaqəsi A.Ziyadın uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdə “ətraf aləm → uşaq baxışı → oyun və obraz” formasında konkretləşir.
İlk sözün arxasında
ilk dünya
Uşağın dili böyüklərin dilinin sadələşdirilmiş forması deyil, uşaq sözü öz təcrübəsinin içindən qəbul edir. Bu səbəbdən böyüklərin məcazi, zarafat və ya şərti şəkildə işlətdiyi ifadələr uşaq üçün həqiqi məna daşıya bilər.
“Sadəlövhlük” şeirində uşağın Könülün “vay, ürəyim düşdü” ifadəsini həqiqi mənada qəbul etməsi bunun sadə, lakin dəqiq nümunəsidir. Ana zarafatla “get, axtar quzum” deyir, uşaq isə böyüyün dil oyununu öz məntiqi ilə qəbul edir.
Burada əsas məsələ sadəlövhlük deyil. Şeir uşağın dil ilə dünya arasında qurduğu birbaşa münasibəti göstərir. Böyük insan artıq məcazın şərtiliyini bilir; uşaq isə sözün arxasında konkret hadisə axtarır. Deməli, uşağın poetik dünyasının ilkin xüsusiyyətlərindən biri sözün əşya və hadisə ilə hələ tam ayrılmadığı mərhələdir.
Bu cəhət IX qat üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yaddaşın arxeologiyası yalnız keçmiş hadisələri tapmaq deyil, həmin hadisələrin ilkin dilini də axtarmaqdır. İnsan dünyanı ilk dəfə hansı sözlərlə adlandırıbsa, sonrakı düşüncəsində həmin sözlərin izi qala bilər.
Bu baxımdan A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına tədqiqatçı münasibəti ilə öz uşaq şeirləri arasında daxili bir yaxınlıq görünür. Tədqiqatçı kimi o, uşağa təqdim edilən sözün keyfiyyətinə, poetik imkanına və uşağın dünyasına yaxınlığına diqqət yetirir. Mənbədə də onun uşaq ədəbiyyatı təhlilində əsas məsələlərdən birinin mətnin uşağın dünyasına nə dərəcədə yaxın olması olduğu vurğulanır.
Uşaq sual verəndə
mədəni yaddaş danışmağa başlayır
Uşaqlıq dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də sualdır. Uşaq böyüklər üçün hazır və dəyişməz görünən mənaları sorğulaya bilir. Bu suallar bəzən sadə görünsə də, onların altında mədəni yaddaşla fərdi düşüncə arasında ilk qarşılaşma dayanır.
A.Ziyadın qarğa ilə bağlı şeirində uşağın “xeyir söylə, a qarğa” ifadəsinin yalnız boz qarğaya aid edilməsini soruşması belə bir nümunədir. Uşaq burada sadəcə quş haqqında sual vermir. O, böyüklərdən eşitdiyi bir ifadənin daxili məntiqini yoxlayır: əgər bir qarğaya “xeyir söylə” deyilirsə, niyə başqa qarğaya deyilmir?
Bu sualın əhəmiyyəti onun cavabında deyil, sualın özündədir. Çünki uşağın dünyasında artıq şifahi-mədəni yaddaşın bir parçası yaşayır, lakin uşaq onu olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir. O, həmin yaddaş elementinə öz sualını verir.
Bu, yaddaşın mexaniki ötürülməsi deyil. Mədəni yaddaş uşağın şüuruna daxil olur, lakin orada yenidən işlənir. Beləliklə, fərdi təfəkkür ilə kollektiv yaddaşın ilk əlaqələrindən biri yaranır.
“Bir ala qarğa…” şeirində də “xeyir söylə” ifadəsinin uşaqların kollektiv çağırışına çevrilməsi həmin prosesin başqa formasını göstərir. Burada artıq fərdi sual yox, kollektiv oyun və təkrar var. Folklorsayağı ifadə uşaqların dilinə daxil olaraq onların oyun dünyasının bir hissəsinə çevrilir.
Bu nümunələr A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı tədqiqatlarında diqqət çəkən məsələni də aydınlaşdırır: uşaq mətnində milli və mədəni yaddaş yalnız mövzu kimi təqdim olunmur. O, dilin içində, ifadədə, ritmdə, sualda və obrazda yaşayır.
Oyun:
yaddaşın ilk yaradıcı forması
Uşağın təxəyyülü oyun zamanı özünü daha aydın göstərir. Çünki oyun zamanı uşaq hazır dünyanı sadəcə qəbul etmir, onu dəyişdirir.
“Çapar oğlan” bu baxımdan IX qatın ən mühüm nümunələrindən biridir. Taxta qılınc, qamış at, uşaqların dəstəsi və “düşmənə hücum” oyunu uşağın təxəyyülündə Koroğlu obrazı ilə birləşir. Burada Koroğlu haqqında abstrakt məlumat verilmir. Milli-epik yaddaş uşağın oyununa daxil olur və uşaq özünü həmin dünyanın içində təsəvvür edir.
Bu, yaddaşın canlı mexanizmidir. Koroğlu adı sadəcə keçmişdən qalmış bir ədəbi surət olaraq saxlanılmır; uşağın oyununda yenidən hərəkətə gəlir.
G.Başlyarın uşaqlıq təəssüratlarının sonrakı xəyal dünyasında yaşaması haqqında düşüncəsi ilə bu nümunə arasında mühüm paralellik yaranır. Uşağın qarşısında hazır tarixi-epik dünya dayanır, lakin təxəyyül onu olduğu kimi təkrarlamır. Taxta qılınc həqiqi qılınca, qamış at həqiqi ata, uşaq isə öz xəyalında Koroğluya çevrilir.
Deməli, kollektiv yaddaşın uşağa keçməsinin ən təsirli yollarından biri onun oyuna çevrilməsidir. Yaddaş oyunla birləşəndə artıq kənardan öyrədilən məlumat deyil, uşağın öz təcrübəsinin bir hissəsi olur.
Ailə yaddaşı
gələcək haqqında təsəvvürə çevriləndə
Uşaq dünyası yalnız oyun və xəyal dünyası deyil. Ailə münasibətləri də həmin dünyanın ilkin mənəvi məkanını yaradır. Uşaq öz gələcəyini çox vaxt ətrafındakı böyüklərin həyatına baxaraq təsəvvür edir.
“Neftçi olacağam” şeirində uşağın atasını işə yola salması və gələcəkdə onun kimi neftçi olmaq istəməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Burada peşə seçimi haqqında abstrakt fikir yoxdur. Uşağın gələcək təsəvvürü gündəlik ailə mənzərəsindən doğur. Ata işləyir, uşaq onu müşahidə edir və öz gələcəyini həmin müşahidənin davamı kimi qurur.
Beləliklə, uşaqlıq yaddaşı yalnız keçmişi saxlamır; gələcəyin ilkin obrazlarını da yaradır.
Bu xüsusiyyət G.Başlyarın uşaqlıq məkanına verdiyi əhəmiyyətlə səsləşir. İnsanın ilkin intim dünyasında formalaşan obrazlar yalnız keçmişə aid olmur. Onlar gələcək haqqında təsəvvürlərin də materialına çevrilir. Uşağın “mən nə olacağam?” sualına verdiyi ilk cavab çox vaxt “mən kimləri görürəm?” müşahidəsindən yaranır.
Uşaq oyunu
tarixlə qarşılaşanda
“Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Atam deyir ki…” şeiri IX qatın fəlsəfi mərkəzinə daha yaxın dayanır. Çünki burada uşağın oyunu ilə böyüyün yaddaşı bir nöqtədə qarşılaşır.
Uşaq müharibə oyunu oynayır. Ata isə bildirir ki, vaxtilə böyüklər də belə oyun oynayırdılar, bir-birlərini düşmən kimi təsəvvür edirdilər. Lakin sonra həqiqi müharibə gəldi və oyun gerçəkliyə çevrilərək insanların ürəyini dağıtdı. Bundan sonra onlar müharibə oyunu oynamadılar.
Bu şeir uşaqlıq yaddaşı ilə tarixi yaddaş arasındakı münasibəti çox sadə bir ailə dialoqu içində qurur. Uşaq üçün müharibə əvvəlcə oyundur. Ata üçün isə artıq yaşanmış həqiqətdir.
Burada yaddaşın ötürülməsi dərslik, tarix kitabı və ya rəsmi izah vasitəsilə baş vermir. Bir atanın sözü uşağın oyununa daxil olur və oyunun mənasını dəyişir.
Bu məqam “sözün yaddaş arxeologiyası” anlayışı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada keçmişin izi birbaşa hadisənin təsvirində deyil, bir nəsildən digərinə keçən cümlədə yaşayır. Uşaq həmin cümləni eşidərək öz oyununun içində yeni məna ilə qarşılaşır.
G.Başlyarın fəlsəfəsi ilə A.Ziyadın bu şeiri arasındakı əlaqə də burada daha aydın görünür: uşaqlıq insanın daxili dünyasının ilk məkanıdırsa, ailə həmin məkanın ilk yaddaş mühitlərindən biridir. Uşağın eşitdiyi söz sonralar onun dünyaya münasibətində iştirak edə bilər.
Tədqiqatçı baxışı ilə
yaradıcı təcrübə arasında
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına münasibətinin əhəmiyyəti yalnız onun bu sahədə yazdığı tədqiqatların sayında deyil. Əsas məsələ onun uşaq dünyasına hansı mövqedən yanaşmasıdır.
2017-ci ildən başlayan araşdırmalarında onun diqqətinin əsasən uşaq şairləri Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığı üzərində cəmləndiyi, bu tədqiqatlarda uşaq poeziyasının sənətkarlıq sistemi, poetik dil və uşaq dünyasının ifadə imkanlarının araşdırıldığı mənbədə göstərilir. Zaur Ustacın yaradıcılığı ilə yanaşı Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu kimi müəlliflərlə müqayisələr də aparılır.
Bu fakt IX qatın əsas fəlsəfi məsələsini daha da dəqiqləşdirir. A.Ziyad əvvəlcə uşağın ədəbiyyatda necə göründüyünü araşdırır: “uşaq üçün yazılan söz necə olmalıdır, hansı poetik vasitələr onun dünyasına yaxınlaşa bilir, milli və mənəvi məzmun uşağın qavrayışına necə daxil olur?”
Sonra isə onun öz “Sevda, Babək və dostları” kitabında uşaq dünyasına yaradıcı mövqedən yanaşması görünür. Kitabdakı şeirlərdə ilk söz, ilk həyəcan, ilk qorxu, ilk sual, oyun, ailə münasibəti, təbiət, peşə arzusu, folklorsayağı ifadə və tarixi yaddaş kimi müxtəlif elementlər uşağın baxış bucağından təqdim olunur. Kitabın məzmununda bu mövzuların bir silsilə halında yerləşməsi də həmin istiqamətin sistemli olduğunu göstərir.
Burada tədqiqatçı ilə şair arasında mexaniki eynilik yaratmaq düzgün olmaz. Lakin hər iki istiqamətdə bir ortaq diqqət görünür: uşaq dünyasının sözə necə çevrildiyi.
Tədqiqatçı bu prosesi başqasının yaradıcılığında araşdırır. Şair isə onu öz poetik təcrübəsində sınaqdan keçirir.
IX qatın əsl fəlsəfi yükü də məhz bu iki baxışın kəsişməsində yaranır.
Yaddaşın
ilkin arxivi
Beləliklə, IX qat bizi yaddaşın özündən daha əvvəlki bir mərhələyə gətirir: yaddaşın yaranma mərhələsinə.
Uşağın ilk sözü burada sadəcə danışmağa başlamaq deyil. o, dil ilə dünya arasındakı ilk əlaqədir.
Saçının kəsilməsi ilə bağlı kiçik inciklik sadəcə uşaq şıltaqlığı (kaprizi) deyil, o, itki hissinin ilk təcrübələrindən biridir:
– “Sadəlövhlük”də sözün birbaşa mənası uşağın dünyanı necə qəbul etdiyini,
– Qarğa haqqında sual mədəni yaddaşın uşaq şüurunda necə sorğuya çevrildiyini göstərir;
– “Çapar oğlan”da Koroğlu uşağın oyununa daxil olur və epik yaddaş canlı təxəyyülə,
– “Arazxan evcik tikir”də məkan uşaq xəyalının qurduğu və yenidən qurduğu dünyaya çevrilir;
– “Neftçi olacağam”da ailə münasibəti gələcəyin ilk obrazını yaradır;
– “Atam deyir ki…” şeirində isə ailənin yaddaşı uşağın oyununa daxil olaraq onu tarixi yaddaşla qarşılaşdırır.
Bütün bunlar ilk baxışda bir-birindən ayrı mövzular kimi görünə bilər. Lakin onların altında eyni proses gedir: insan dünyanı əvvəlcə yaşayır, sonra ona ad verir, onu oyununda yenidən qurur, sual verir, eşitdiyi sözləri mənalandırır və həmin yaşantılar zaman keçdikcə yaddaşın materialına çevrilir.
G.Başlyarın fəlsəfəsində uşaqlıq məkanı insanın daxili dünyasının mühüm başlanğıc nöqtəsidirsə, A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı tədqiqat və yaradıcılıq təcrübəsi bu başlanğıc nöqtəsinin ədəbiyyatda hansı formalarda üzə çıxa bildiyini göstərir.
Bu baxımdan “sözün yaddaş arxeologiyası” yalnız keçmişin dərinliklərində gizlənmiş xatirələri axtarmaq demək deyil. Daha dərin məsələ budur: həmin yaddaşın ilk materialları harada yaranmışdı?
Cavab IX qatda aydınlaşır: ilk sözün içində, ilk evin və otağın duyğusunda, ailə söhbətində, uşağın verdiyi ilk sualda, qurduğu evcikdə, oynadığı oyunda, eşitdiyi nağıl və folklor ifadəsində, atasından eşitdiyi müharibə xatirəsində.
Deməli, yaddaşın arxivi sonradan qurulmur. Onun ilk səhifələri insanın uşaqlıq təcrübəsində yazılmağa başlayır.
Və söz həmin səhifələrin ən davamlı daşıyıcılarından biridir.
Bu səbəbdən IX qatın fəlsəfi nəticəsi uşaqlığın sadəcə “gözəl və saf dövr” olması deyil. Belə ümumiləşdirmə məsələnin mahiyyətini kiçildə bilər. Əsas məsələ budur ki, uşaqlıq insanın dünyanı ilk dəfə mənalandırdığı daxili məkandır; təxəyyül həmin məkanda formalaşır, dil onun ilk ifadə vasitəsinə çevrilir, yaddaş isə yaşantıları zamanın içindən keçirərək saxlayır.
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönəlmiş tədqiqatları ilə öz uşaq şeirlərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi bu prosesi iki istiqamətdən göstərir: biri uşağın dünyasının ədəbiyyatda necə qurulduğunu araşdırır, digəri həmin dünyanın özünü poetik sözə çevirir.
Beləcə, VIII qatda insanın içində sözə çevrilən yaşantının ardınca IX qat həmin yaşantının daha ilkin mənbəyinə – uşaqlığın daxili məkanına qayıdır.
Yaddaşın ən dərin qatı bəzən xatırladığımız hadisənin özündə deyil, həmin hadisəni ilk dəfə necə yaşadığımızdadır. Söz isə həmin ilkin yaşantının zaman içindən keçərək bu günə gəlib çatan izidir.
