REDAKSİYADAN: “Sözün yaddaş arxeologiyası: “Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları” mövzusunda araşdırmalarımız davam edir

X QAT: İMZANIN YADDAŞDA QALMA FORMASI: ƏSƏR, MÜƏLLİF VƏ SÖZÜN İKİNCİ HƏYATI (Valter Benyaminin sənət əsərinin aurası və “xalis dil” düşüncəsi işığında)

Əsər yazıldığı anda müəllifin iradəsi, təcrübəsi və düşün­cəsi ilə bağlıdır. Nəşr olunub oxucuya çatdıqdan sonra isə müəllifdən müəyyən mənada ayrılır. Ancaq bu ayrılıq yaradıcılığın sonu deyil. Əksinə, əsərin başqa yaddaşlara daxil olduğu, yeni oxunuşlar və yozumlar qazandığı mərhələnin baş­lan­ğıcıdır. Müəllifin yazı masasından çıxan mətn artıq yal­nız onun şəxsi təcrübəsini ifadə etmir; oxunur, müzakirə edilir, başqa mətnlərlə qarşılaşdırılır və zaman keçdikcə yeni mənalarla zənginləşir.

Valter Benyaminin sənət əsəri və dil haqqında düşün­cələri bu prosesi anlamaq üçün nəzəri paralel yaradır. Onun sənət əsərinin “aura”sı haqqında mülahizələri əsərin özünə­məxsus varlığına, müəyyən zaman və məkanla bağlılığına diq­qət yetirir. “Xalis dil” düşüncəsində isə dil yalnız hazır mənanı çatdıran vasitə kimi deyil, müxtəlif dillərin və ifadə imkanlarının qarşılıqlı münasibətində üzə çıxan daha dərin bir məna sahəsi kimi nəzərdən keçirilir.

A.Ziyadın yaradıcılığına bu müstəvidən baxmaq V.Ben­ya­­minin fikirlərini təsdiqləməkdən daha çox, başqa bir məsələni araşdırmağa imkan verir: əsər müəllifdən ayrıl­dıqdan sonra necə yaddaşa çevrilir və müəllif imzası bu yaddaşda hansı formada yaşayır? Beləliklə, əvvəlki qatlar­da mətnin daxilində qorunan yaddaşı araşdırırdıqsa, X qatda mətnin özünün oxucunun, ədəbiyyarşünasın, tənqidçinin və sonrakı nəsillərin yaddaşında buraxdığı izi izləyirik.

Əsərin müəllifdən

ayrıldığı məqam

A.Ziyadın “Məndən sonra…” kitabındakı müəllif müra­ciəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Kitab sadəcə yazılmış mətn­lərin toplusu kimi təqdim edilmir. Müəllif oxucunu səhifələri varaq-varaq oxumağa, həmin səhifələrdə bir ömür görməyə çağırır. “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” şeirin­dəki bu fikir əsərlə müəllifin yaşantıları arasındakı münasibəti aydın ifadə edir.

Bu yanaşmada misra yalnız poetik vahid deyil, yaşanmış həyatın yazıya köçürülmüş parçasıdır. Lakin misra kitabda müəllifin şəxsi təcrübəsinin ifadəsi olaraq qalsa da, oxucuya çatdıqdan sonra başqa bir məna qazana bilər. Oxucu həmin misrada müəllifin keçmişini görə, öz həyatından bir hadisəni xatırlaya və ya əvvəllər fərq etmədiyi bir duyğunu kəşf edə bilər. Beləliklə, müəllifin yaşantısı oxucunun yaddaşına daxil olur, ancaq orada olduğu kimi təkrarlanmır; oxucunun təcrü­bəsi ilə yeni münasibətə girir.

V,Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsus varlığına diq­­qət yetirməsi ilə A.Ziyadın “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” yanaşması arasında müəyyən paralellik var. Hər iki halda əsər sadəcə məlumat ötürən vasitə deyil, özündə kon­kret bir yaşantının izini daşıyan varlıq kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, bu paralellik eynilik demək deyil. A.Ziya­­dın müəllif müraciətində əsas vurğu misranın şəxsi həyatla əlaqəsinə və həmin həyatın yazı vasitəsilə yaddaşa verilməsinə düşür.

Deməli, əsər müəllifin yaddaşını qorumaqla yanaşı, oxu­cunun yaddaşında yeni bir prosesə də başlanğıc verir. Əsərin ikinci həyatı məhz burada başlayır.

“İmza” ad deyil,

yaddaşda qalan izdir

A.Ziyadın yaradıcılığında “imza” anlayışı yalnız müəl­lifin adını göstərən biblioqrafik işarə kimi başa düşülə bilməz. Müəllifin müxtəlif janrlarda yazdığı əsərlər, publisistik və təd­qiqat mətnləri, eləcə də yaradıcılığı haqqında söylənilən fikirlər zaman keçdikcə müəyyən yazı və düşüncə tərzinin əlamətlərini üzə çıxarır.

“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabı haqqında yazılmış materiallarda müəllifin publisistik və ədə­bi-bədii yaradıcılığında sosial məzmunun, ideya-poetik axtarışların və fəlsəfi qənaətlərin bir araya gəldiyi vurğulanır. Həmin qiymətləndirmələrdə ictimai hadisələrin və zamanın ab-havasının müəllifin sənətkar baxışından keçirilməsi, qələm məhsullarının özünüifadə vasitəsinə çevrilməsi diqqətə çat­dı­rılır.

Burada əsas məsələ kitab haqqında yazılan təhlili yazıların sayı deyil, həmin rəylərdə müəllifin hansı yaradıcılıq xüsusiyyətlərinin seçilib önə çəkil­məsidir. Tənqidçi ayrı-ayrı əsərlərin mövzularını sadalamaqla kifayət­lənmir, onların arxa­­­sında dayanan ümumi yazı prinsipini müəyyənləşdirməyə çalışır. Beləliklə, müəllif öz əsərlərində imzasını yaradır, tən­qidçi isə həmin imzanı oxuyaraq onun yaddaşdakı obrazının formalaşmasına təsir göstərir.

Bu prosesdə iki yaddaş qatı bir-birinə bağlanır: müəllifin əsərlərində yaratdığı yaddaş və onun yaradıcılığı haqqında yazı­lanlarda formalaşan yaddaş. İkinci qat birincini əvəz etmir; onu başqa baxış bucağından tamamlayır.

Başqasının kitabında

öz tənqidçi imzasını yaratmaq

A.Ziyadın müəlliflik mövqeyi yalnız öz həyatını və yara­dıcılığını yazıya köçürməsi ilə məhdudlaşmır. Başqa müəl­liflərin əsərləri haqqında yazması, onların yaradıcılığını araşdırması və ayrı-ayrı şəxslərin həyat yolunu sənədləş­dirməsi də onun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindəndir.

Bu cəhət “ADPU-da qalan izim” kitabının quruluşunda aydın görünür. Kitabda universitetdə fəaliyyət göstərmiş elm və təhsil xadimləri, müəllimlər, əməkdaşlar, məzunlar və universitet həyatı ilə bağlı başqa şəxslər haqqında yazılar toplanıb. Kitabda rəhbərlikdə çalışmış şəxslərdən başqa 35 elm və təhsil xadimi haqqında ayrıca məqalələrin yer aldığı, digər fəsildə isə müxtəlif peşə və nəsil nümayəndələrinə həsr olunmuş oçerk və yazıların toplandığı göstərilir.

Bu materialları bir araya gətirmək yalnız keçmişi təsvir etmək deyil. Ayrı-ayrı insanların fəaliyyəti, xatirəsi və həyat təcrübəsi yazılı mətn vasitəsilə ümumi yaddaşa daxil edilir. Şəxsi xatirə və ayrı-ayrı faktlar beləliklə daha geniş bir tarixi-mədəni mənzərənin tərkib hissəsinə çevrilir.

Burada A.Ziyadın müəllif mövqeyi iki istiqamətdə görü­nür: o, həm öz yaradıcılıq yaddaşını qurur, həm də başqa­larının yaddaşının qorunmasına xidmət edir. Başqasının həya­tı və yaradıcılığı haqqında yazarkən müəllif yalnız qarşısın­dakı şəxsi təqdim etmir; onu hansı cəhətdən əhəmiyyətli saydığını, hansı xüsusiyyətləri seçdiyini və yaddaşa hansı iz­ləri ötürmək istədiyini də göstərir.

V.Benyaminin dil haqqında düşüncələri ilə burada ya­lnız şərti bir paralel aparmaq mümkündür. Necə ki onun “xa­lis dil” anlayışı müxtəlif dillərin ifadə imkanlarının qarşılıqlı münasibətini düşünməyə əsas verir, A.Ziyadın fəaliyyətində də bir müəllifin baxışı başqa bir insanın həyat və yaradıcılıq mate­rialı ilə qarşılaşaraq yeni mətn yaradır. Lakin bu, V.Ben­yaminin nəzəriyyəsinin birbaşa tətbiqi deyil; müəlliflik və yaddaş münasibətini anlamağa kömək edən müqayisədir.

Beləliklə, başqasının kitabı və ya həyat yolu haqqında yazmaq da müəllifin öz yaradıcılıq portretinin bir hissəsini yara­dır. Tənqidçi başqasına baxarkən öz baxışını da üzə çıxa­rır.

“Şamaxının Kürdəmic kəndi”:

yaddaşın yazılı arxivə çevrilməsi

A.Ziyadın “Şamaxının Kürdəmic kəndi” kitabı yaddaşın şəxsi təcrübədən çıxaraq yerli tarix materialına çevrilməsini göstərən nümunələrdəndir. Kitabda kəndin toponimikası, yer-yurd adları, keçmişi, sakinlərin həyat tərzi və adət-ənənələri araşdırılır; tarixi məlumatlar, publisistik müşahidələr və yad­daş­­dan gələn rəvayət xarakterli materiallar bir araya gətirilir.

Bu halda yaddaş yalnız fərdi hisslərin və şəxsi xatirə­lərin qorunduğu sahə deyil. Kəndin adı, yer adları, nəsillərin taleyi, adət-ənənələr və tarixi hadisələr bir-birindən təcrid olunmuş faktlar kimi deyil, müəyyən bir məkanın keçmişini anlamağa kömək edən yaddaş parçaları kimi toplanır.

Belə bir kitabın əhəmiyyəti yalnız məlumat verməsində deyil. Keçmiş haqqında ayrı-ayrı insanlarda, ailələrdə və şifa­hi söyləmələrdə qorunan məlumatlar yazıya köçürüldükdə, onların sonrakı nəsillər üçün əlçatan qalması imkanı yaranır. Dağınıq xatirələr və yerli məlumatlar müəyyən mətn daxilin­də sistemləşdirilir.

V.Benyaminin tarixi düşüncəsində keçmişin diqqətdən kənarda qala bilən izlərinə yönələn maraqla bu fəaliyyət ara­sında müqayisə aparmaq mümkündür. Ancaq A.Ziyadın kita­bında həmin yanaşma nəzəri tezis şəklində deyil, konkret materialın toplanması və yazıya alınması vasitəsilə görünür. Yaddaş arxeologiyası burada praktik yazı fəaliyyətinə çevri­lir: keçmişə aid izlər aşkara çıxarılır, mətn daxilində bir araya gətirilir və gələcək oxucu üçün qorunur.

Beləliklə, müəllifin imzası yalnız öz həyatını ifadə etdiyi əsərlərdə deyil, bir məkanın və onun insanlarının yaddaşını qoru­­mağa yönələn tədqiqatında da görünür.

Eyni faktı

başqa cür görmək

A.Ziyadın yaradıcılığı haqqında yazılmış rəy və tənqidçi məqalələrində diqqət çəkən məqamlardan biri məlum fakt və hadisələrin özünəməxsus şəkildə təqdim edilməsidir. AMEA-nin müxbir üzvü Vəli Əli­ye­vin “Heydər Əliyev: Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniy­yətinin… dövlətinin hamisi” adlı dərs vəsaiti haqqında rəyində müəllifin hamıya məlum fakt və hadisələri tədqiqatçı mövqeyindən, özünəməxsus publisistik dillə və poetik axarda nizamlaması xüsusi qeyd olunur.

Bu müşahidə imzanın formalaşmasını anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Müəllif fərdi yazı üslubunu yaratmaq üçün mütləq yeni fakt aşkar etməli deyil. Bəzən onun imzası məlum materialdan nəyi seçməsində, faktlar arasında hansı əlaqələri qurmasında və mövzunu hansı baxış bucağından təqdim etməsində üzə çıxır.

A.Ziyadın yaradıcılığında publisistika, ədəbi-bədii söz və tədqiqat bir-birindən tam ayrılmış sahələr kimi görünmür. Onun əsərləri haqqında yazılan qiymətləndirmələrdə sosial məzmun, ideya-poetik axtarış, fəlsəfi qənaət, təhkiyə mədə­niy­yəti və ictimai hadisələrin müəllif baxışından keçirilməsi kimi xüsusiyyətlərin qeyd olunması bu müxtəlifliyin ümumi yaradıcılıq mövqeyi daxilində birləşdiyini göstərir.

İmza, deməli, yalnız mövzu seçimi ilə müəyyənləşmir. O, həm də həmin mövzunun necə işlənməsində, faktın hansı mənada önə çəkilməsində və sözün hansı düşüncə tərzini ifadə etməsində formalaşır.

Kitab haqqında yazılan söz:

imzanın ikinci yaddaşı

X qatın əsas məsələlərindən biri müəllifin əsəri ilə hə­min əsər haqqında yazılan mətnlər arasındakı münasibətdir.

Kitab haqqında yazılan məqalə əsərin məzmununa əlavə edilmiş sadə şərh kimi qalmır. O, müəyyən vaxtdan sonra müstəqil mətnə, yəni həmin əsərin necə qarşılandığını və hansı cəhətlərinin əhəmiyyətli sayıldığını göstərən sənədə çev­rilir. Müəllifin kitabı ilkin mətn yaddaşını yaradırsa, haq­qında yazılan məqalə onun sonrakı oxunuşlarından birini qoruyur.

A.Ziyadın yaradıcılığı haqqında yazılmış materiallarda bu münasibətin müxtəlif nümunələri görünür. “Heydər Əliyev şəxsiyyəti ədəbi tənqid müstəvisində” kitabında səkkiz məqa­lə vasitəsilə müxtəlif aspektlərin araşdırılması A.Ziyadın təd­qi­qat mövzusuna hansı istiqamətlərdən yanaşdığını göstərir.

“Heydər Əliyev – xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” əsəri haqqında verilən qiymətləndirmələrdə isə kitabın yalnız siyasi şəxsiyyət haqqında məlumat mənbəyi kimi deyil, həmin şəxsiyyətin bədii obrazının yaradılması baxımından da nəzər­dən keçirildiyi görünür.

Bu rəylər A.Ziyadın əsərlərinin yerini müəyyənləş­dir­mək­lə yanaşı, onun yaradıcı­lığının necə oxunduğunu da sənəd­­ləşdirir. Hər bir rəy müəllifin əsərinə başqa bir baxış bucağı əlavə edir. Bununla belə, rəy əsərin yeganə və qəti məna­sını müəyyənləşdirmir; o, həmin əsərin mümkün oxu­nuş­larından birini ifadə edir.

Eyni münasibəti “Qara, məxmər gecələrim” kitabına yazılan yazılarda da görmək mümkündür. Kitabın “Qənd balam, şəkər balam” və “Hekayələr” kimi bölmələrdən qurul­ması, müəllifin oxucunu səhifələr vasitəsilə bir ömürlə üz-üzə qoyması haqqında deyilənlər əsərin quruluşuna və oxucu ilə münasibətinə diqqət yönəldir. Yazıçı-publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü Məmməd Mərzilinin “İnsanın tale yükü” adlı məqaləsi də həmin kitabın başqa bir müəllif tərəfindən necə qəbul edildiyini göstərən nümunədir.

Beləliklə, “imzanın ikinci yaddaşı” anlayışı konkret mə­na qazanır: A.Ziyad öz kitabını yazır, başqa müəllif isə həmin kitabda gördüyünü, əhəmiyyətli saydığını və necə anladığını ifadə edir. Bu mətnlər eyni deyil və biri digərini əvəz etmir. Onlar birlikdə əsərin qəbul tarixini genişləndirirlər.

“Xalis dil” düşüncəsindən

müəllif səsinə

V,Benyaminin “xalis dil” haqqında düşüncəsi sözün bir ifadə mühitindən digərinə keçərkən qazandığı imkanları anla­maq üçün nəzəri dayaq ola bilər. Onun tərcümə haqqında mülahizələrində müxtəlif dillərin münasibəti sadəcə bir dil­dəki məzmunun digər dilə mexaniki köçürülməsi kimi başa düşülmür. Bu münasibət dilin ifadə imkanlarının daha dərin­dən üzə çıxması ilə əlaqələndirilir.

A.Ziyadın yaradıcılığında da sözün bir mühitdən digə­rinə keçməsi müşahidə olunur. Hadisə əvvəlcə yaşanır, sonra müəllifin yaddaşından keçərək mətnə çevrilir. Mətn oxucu tərə­findən qəbul edilir, daha sonra tənqidçi və ya başqa müəllif onun haqqında yeni mətn yaradır. Hər mərhələdə ilkin materialla əlaqə qorunur, lakin onun mənası və yaddaşdakı möv­qeyi dəyişə bilər.

Bu prosesi V,Benyaminin “xalis dil” anlayışı ilə eyniləş­dirmək olmaz. Burada söhbət birbaşa tərcümədən deyil, yaşan­tının sözə, sözün əsərə, əsərin isə yeni oxunuşlara keç­mə­sindən gedir. Müqayisənin əhəmiyyəti ondadır ki, sözün bir mühitdə qapanıb qalmadığını, başqa şüur və təcrübələrlə qarşılaşdıqda yeni məna əlaqələri yaratdığını görməyə imkan verir.

“Məndən sonra…” kitabının adı da bu baxımdan yalnız gələcəyə yönəlmiş poetik ifadə deyil. O, müəllifdən sonra sözün taleyi haqqında düşünməyə sövq edir. “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” fikri misranın müəllifin yaşantıları ilə bağlılığını göstərirsə, həmin misranın oxucu və tənqidçi tərə­findən yenidən oxunması onun sonrakı yaddaşını forma­laşdırır.

İmzanın məsuliyyəti

İmzanın yaddaşda qalması yalnız şöhrət məsələsi deyil, burada müəlliflik məsuliyyəti də var. Çünki müəllif haqqında yazılan hər mətn onun yaradıcılıq portretinin müəyyən cəhə­tini gələcək oxucuya çatdırır. Həmin mətnin seçdiyi faktlar, vurğuladığı xüsusiyyətlər və verdiyi qiymət sonrakı oxunuş­lara təsir göstərə bilər.

Eyni məsuliyyət A.Ziyadın başqaları haqqında yazdığı mətn­lərdə də görünür. “ADPU-da qalan izim” kitabında müx­təlif elm və təhsil adamlarının, müəllimlərin, məzunların və universitet həyatının digər iştirakçılarının haqqında yazıların toplanması onların fərdi həyat tarixlərini yazılı yaddaşa daxil edir. Belə mətnlərdə müəllif yalnız keçmişi təsvir etmir; hansı insanların və hadisələrin unudulmamasını vacib saydığını da göstərir.

Bu mənada imza yalnız “mən yazdım” demək deyil. O, bəzən “mən gördüm”, “mən qeyd etdim”, “bu insanın və ya hadisənin yaddaşda qalmasını vacib saydım” mənalarını da daşıyır. Əlbəttə, yazıya alınan hər məlumatın dəqiqliyi və təq­dimatın obyektivliyi ayrıca məsuliyyət tələb edir. Yaddaşı qoru­maq keçmişi olduğu kimi təkrarlamaqdan ibarət deyil; faktı mümkün qədər düzgün təqdim etmək, onu kontekstindən ayırmamaq və müəllif münasibətini faktın özündən fərqlən­dirmək də bu işin tərkib hissəsidir.

Beləliklə, A.Ziyadın yaradıcılığında müəlliflik və yad­daş arasındakı əlaqə təkcə özünüifadə ilə məhdudlaşmır. Burada başqasının həyatına, əməyinə və yaradıcılığına diqqət yetirmək də yazının mənəvi məsuliyyətinə çevrilir.

Yaddaşın iki istiqaməti

A.Ziyadın yaradıcılığında yaddaşın hərəkəti bir istiqa­mət­lə məhdudlaşmır. Bu hərəkətin bir-biri ilə əlaqəli üç xət­tini ayırmaq mümkündür:

• Həyat və müşahidə → müəllif → əsər → oxucu yaddaşı. Müəllif yaşantılarını, müşahidələrini və düşüncə­lərini mətnə çevirir; əsər oxucunun yaddaşına daxil olaraq yeni mənalar qazanır.
• Başqasının həyatı və yaradıcılığı → A.Ziyadın baxı­şı → məqalə və ya tədqiqat → yazılı yaddaş. Müəllif başqa insan­ların həyat və fəaliyyətini yazıya alaraq onların yaddaşda qalmasına xidmət edir.
• A.Ziyadın əsəri → başqa müəllifin rəyi və məqaləsi → imzanın ikinci yaddaşı. Müəllifin yaradıcılığı haqqında yazı­lan mətnlər onun əsərlərinin necə qəbul edildiyini və han­sı cəhətlərinin önə çəkildiyini qoruyur.

Bu üç xətt bir-birindən ayrı deyil. Onlar müəllif, əsər və oxu­cu arasındakı münasibətin müxtəlif tərəflərini göstərir.

X qatın əvvəlki qatlarla əlaqəsi də məhz burada üzə çıxır. VIII qatda yaşantının daxili təcrübəyə çevrilməsi, IX qat­da uşaqlıq dünyasının və ilkin təəssüratların yaddaşda qal­ması araşdırılırdısa, X qatda həmin yaddaşın əsərdən kənarda necə davam etdiyi izlənir. Beləliklə, araşdırma yalnız sözün hansı yaşantıdan doğduğunu deyil, yazıldıqdan sonra hansı yollar­dan keçdiyini də əhatə edir.

“Məndən sonra…” –

əsərin müəllifdən sonrakı ömrü

“Məndən sonra…” ifadəsi X qatın əsas poetik açar­la­rından biridir. Burada söhbət yalnız müəllifin fiziki yoxlu­ğun­dan getmir. Daha mühüm məsələ onun yazdığı sözün müəllif­dən sonra necə yaşamasıdır.

Əsər oxucuya çatdıqdan sonra onun taleyi yalnız müəl­lifin iradəsi ilə müəyyənləşmir. Müasiri olan oxucu mətni bir cür anlaya bilər, tənqidçi başqa bir cəhətini önə çəkə bilər, sonrakı nəsil isə həmin əsərdə öz dövrünün suallarına uyğun məna tapa bilər. Bu, əsərin ilkin mənasının yox olması demək deyil; onun müxtəlif oxunuşlarda yeni əlaqələr qazanması deməkdir.

V.Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsusluğu və qəbul şəraiti haqqında düşün­cələri burada nəzəri paralel yaradır. Əsərin “aura”sı onun konkret varlığı və özünə­məxsusluğu ilə bağlıdır. A.Ziyadın yaradıcılığında isə əsərin sonrakı həyatı onun müxtəlif oxunuşlarında, haqqında yazılan rəylərdə və müəllifin başqa insanların yadda­şını qorumağa yönəlmiş mətn­­ləri ilə qurduğu ümumi yaradıcılıq mənzərəsində görü­nür.

“Məndən sonra…” sualını bu baxımdan belə ifadə etmək olar: müəllifdən sonra sözə nə olur?

Cavab yalnız “əsər qalır” fikri ilə məhdudlaşmır. Əsərlə yana­şı, onun haqqında yazılanlar, müəllifin başqaları haqqın­da qələmə aldıqları və oxucunun yaddaşında yaranan təsəv­vürlər də qalır. Bu mətnlər bir-birini əvəz etmir, lakin birlikdə sözün yaddaş tarixini genişləndirir.

Beləliklə, əsərin müəllifdən sonrakı ömrü onun sadəcə qoru­nub saxlanması deyil. Bu ömür yeni oxunuşlar, fərqli baxış­lar və yaddaşlar vasitəsilə davam edir.

Nəticə:

imzanın ikinci həyatı

X qatın araşdırması göstərir ki, yaddaş yalnız əsərin daxi­­lində qorunan məzmun deyil; o, əsərin oxunması, təhlil edilməsi və başqa mətnlərdə yenidən mənalandırılması prose­sində də yaranır. A.Ziyadın yaradıcılığında bu proses bir neçə istiqamətdə müşahidə olunur: müəllif öz həyatının və zama­nı­nın izlərini əsərlərində qoruyur, başqalarının həya­tı və yara­dıcılığı haqqında yazaraq onların yaddaşını yazılı mətnə çevi­rir, onun əsərləri haqqında yazılan məqalə və rəylər isə imza­sının yeni oxunuşlarını meydana gətirir.

V.Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsusluğu və dilin ifadə imkanları haqqında düşüncələri bu münasibətləri anla­maq üçün nəzəri paralel yaradır. Lakin A.Ziyadın yaradı­cılığının konkret xüsusiyyəti həmin münasibətin yalnız estetik müstəvidə qalma­masıdır. Onun yazılarında söz insanın, zama­nın, ictimai hadisələrin və ayrı-ayrı həyat tarixlərinin yaddaş daşıyıcısına çevrilir.

Bu baxımdan imza nə yalnız müəllifin adı, nə də onun əsər­lərinin biblioqrafik göstəricisidir. İmza müəllifin mövqe­yi­nin, seçiminin, sözə münasibətinin və yaddaşa ötürdüyü məz­mu­nun birgə ifadəsidir. Müəllif öz əsərlərində yaddaş yaradır; oxucu və tənqidçi həmin əsərləri yenidən oxuyaraq bu yaddaşa öz baxışını əlavə edir. A.Ziyadın başqalarının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazdığı mətnlər isə yaddaşın əks istiqamətdə hərəkətini təmin edir.

Beləliklə, X qat əvvəlki qatlarda izlənən yaddaş prose­sini yeni müstəviyə keçirir: sözün hansı yaşantıdan doğdu­ğun­dan sonra onun müəllifdən ayrılıb hansı yaddaşlarda yaşa­mağa davam etdiyini araşdırır.

“Sözün yaddaş arxeologiyası” baxımından X qatın əsas qənaəti budur: əsərin ömrü yazıldığı yerdə bitmir; onun yaddaş həyatı müəllifdən sonra da davam edir. İmzanın məsuliyyəti isə yalnız özünü ifadə etməkdə deyil, hansı insanı, hansı hadisəni və hansı həqiqəti söz vasitəsilə gələcəyə çatdırmaqda üzə çıxır.

Sevda Ziyad (İsgəndərova),

araşdırmaçı

AYƏTXAN ZİYADIN YAZILARI

YAZI DİGƏR MƏNBƏLƏRDƏ

Sevda Ziyadın digər yazıları

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I