2025-ci il 30 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 2026-cı ildə Azərbaycan memarlığının görkəmli nümayəndəsi, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin 900 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı Sərəncam imzalamışdır. Bundan əvvəl, 18 sentyabr 2025-ci il tarixində isə Naxçıvan şəhərində Memar Əcəminin abidəsinin ucaldılması haqqında ayrıca Sərəncam qəbul edilmişdir.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, hələ ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1976-cı ildə Memar Əcəminin 850 illik yubileyi Azərbaycanda təntənəli şəkildə qeyd olunmuşdur. Bu, Azərbaycan xalqının öz tarixi-mədəni irsinə verdiyi yüksək dəyərin göstəricisi idi.
Memar Əcəminin 900 illik yubileyinin UNESCO çərçivəsində qeyd olunan beynəlxalq yubileylər siyahısına daxil edilməsi isə onun yaradıcılığının yalnız milli deyil, həm də ümumbəşəri mədəniyyət üçün əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Bu addım Azərbaycan mədəniyyətinin zəngin irsinin dünya miqyasında tanıdılmasına və təbliğinə mühüm töhfə verir.
Sərəncamda Azərbaycan memarlıq tarixində Memarlıq Cəmiyyətinin unikal rolu, onu yaradan Naxçıvan memarlıq məktəbinin təməli və ümumilikdə Şərq memarlığına verdiyi böyük töhfə vurğulanır. Qeyd olunur ki, “Möminə Xatun” və “Şeyx Yusif ibn Küseyr” abidələri dünya memarlıq xəzinəsində mühüm yer tutur. Eyni zamanda, bu irsin qorunması, öyrənilməsi və yayılması, elmi tədqiqatların araşdırılması, genişləndirilməsi və gənc nəslin bu irslə tanışlığı ilə bağlı tədbirlərin təşkilinə diqqət yetirilir.
Memar Əcəminin yaradıcılığı təkcə keçmişin tarixi abidəsi deyil, həm də Azərbaycanın mədəni kimliyinin mühüm sütunlarından biridir. Buna görə də onun irsinin qorunması dövlət səviyyəsində məcburi bir vəzifə kimi təqdim olunur.
Bu Sərancamın ideyası təkcə abidə ucaltmaq deyil. Burada daha geniş bir məqsəd var:
Azərbaycan memarlıq tarixinin ən böyük simalarından birinin tanınması;
Naxçıvan Memarlıq Məktəbinin dünya səviyyəsində təqdimatı;
Gənc nəsildə tarixi və maddi irsə marağın artırılması;
Milli kimliyin memarlıq vasitələri ilə qorunması.
Başqa sözlə, dövlət bildirmək istəyir ki, Memar Əcəmini yalnız orta əsrlərin memarı adlandırmaq olmaz, o həm də müasir Azərbaycanın mədəni kimliyinin simvollarından biridir.
Azərbaycan memarlığı tarixində xüsusi yer tutan “Möminə Xatun” və “Şeyx Yusif Küseyr oğlu” abidələri orta əsr memarlıq məktəbinin ən parlaq nümunələrindəndir. Bu abidələr tarixi və memarlıq irsi ilə yanaşı həm də bədii və estetik zənginliyi ilə seçilir. Üzərindəki ornamentlər, kitabələr və ümumi kompozisiya Azərbaycan xalqının yüksək bədii bacarıqlarını və estetik zövqünü nümayiş etdirir. Bu baxımdan, bu tip rəsmlərdə “gözəllik” anlayışı rəng fərqindən, fiziki naxışların zənginliyindən və memarlıq elementlərinin harmoniyasından daha çoxdur.
“Möminə Xatun” türbəsi Azərbaycan memarlığının şah əsərlərindən biridir. XII əsrdə Memar Əcəmi tərəfindən ucaldılmış bu abidə Naxçıvan memarlıq məktəbinin ən yüksək zirvəsini təmsil edir. Ornamentlərin, kufi əlifbası ilə yazılmış kitabələrin və çalmanın divarlarına yerləşdirilmiş dekorativ elementlərin əksəriyyəti məharətlə hazırlanmışdır. Buradakı naxışların ritmik təkrarı və simmetrik quruluşu abidəyə melodiya və gözəllik verir. Bu ornamentlər bəzək funksiyasını yerinə yetirməklə yanaşı, həm də dərin məna və simvolik məna daşıyır. Formaların dəqiqliyi və daş üzərində incə oyma texnikası Memar Əcəminin yüksək sənətkarlığını bir daha sübut edir.
Bu abidənin diqqət çəkən əsas məqamlardan biri bütöv kompozisiyadır. Yəni, abidənin hər bir hissəsi digər hissələri ilə birlikdə mürəkkəb bir quruluşdur. Buna, həmçinin “Möminə Xatun” tipli məzar daşı üzərindəki abidə də deyilir ki, bu da onu tam bir memarlıq abidəsinə çevirməyə imkan verir. Buradakı ornamentlərin bolluğu və müxtəlifliyi “əlvanlıq” effekti yaradır, lakin bu bolluq həmişə xaos yaratmır, əksinə, nizamlı bir gözəllik yaradır.
“Şeyx Yusif Küseyr oğlu” türbəsi daha sadə, lakin eyni dərəcədə zərif bir memarlıq nümunəsidir desək yanılmarıq. Bu abidə, həmçinin Memar Əcəmi məktəbinin stilistik xüsusiyyətlərini əks etdirir. Türbənin üzərindəki naxışlar “Möminə Xatun” türbəsindən daha mürəkkəbdir, lakin incə oyma bəzəklər və kitabələr ona xüsusi estetik cazibə verir. Burada Memar Əcəmi əsas diqqəti simmetriya və ölçü balansına yönəldib.
Bu tip bədii ifadə vasitələri sadə görünüşlərinə baxmayaraq, dərin estetik düşüncə ilə yaradılmışdır. Daş üzərində həkk olunmuş naxışlar, kitabələrin düzülüşü və abidənin ümumi kompozisiyası bir ahəngdarlıq qazanır. Bu sadəliyin içindəki zəriflik onun memarlıq dəyərini artırır.
İki abidənin hər birinin ortaq xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bədii ifadənin əsas vasitəsi rəng, daş üzərində yaradılmış ornamentlərdir. Səlcuq dövrü memarlığında əsas rolu rəsmlər, kitabələr və simmetrik quruluş oynayırdı. Bu, həmçinin abidələrdəki “əlvanlıq” anlayışını fərqli şəkildə – yəni bəzəklərin unikallığı və kompozisiyanın zənginliyi ilə izah etməyə imkan verir.
Bu dəyişikliklər Azərbaycan memarlıq məktəbinin yüksək inkişaf səviyyəsini, eləcə də xalqın mədəni və estetik düşüncəsinin dərinliyini nümayiş etdirir. Memar Əcəminin bu füsunkar əsərləri təkcə keçmişin bir yadıgarı deyil, həm də bu günün ilham mənbəyidir. Bu əsərlər bizə memarlığın təkcə tikinti sənəti deyil, həm də mədəniyyətin, düşüncənin və estetik zövqün ifadəsi olduğunu göstərir.
Memar Əcəmi Naxçıvani təkcə Azərbaycan memarlığı tarixində ayrı-ayrı abidələrin müəllifi deyil, həm də şəhər düşüncəsinin formalaşmasına təsir göstərən nüfuzlu bir mütəfəkkirdir. Onun Naxçıvan memarlıq məktəbi çərçivəsində yaratdığı binalar təkcə estetik və dini funksiya deyil, həm də şəhər məkanının təşkilinin sistemli ifadəsidir. Bu gənc nəsildə yaradacaq marağı təkcə onun tarixinin bir fakt kimi təqdim olunması ilə deyil, həm də qavranılan və hiss edilən yerli təcrübə kimi təqdim olunması ilə bağlıdır.
Şəhər inkişafı kontekstində sosial yaradıcılığın rolunu anlamaq üçün ilk növbədə onun strukturları şəhər strukturunun aktiv elementləri olan şəhərdən ayrı obyektlər kimi qəbul edilir. Məsələn, Möminə Xatın türbəsi sadə bir monumental memarlıq nümunəsi deyil, müasir məkanın formalaşmasında aparıcı və mərkəzi rol oynayan bir strukturdur. Müəyyən abidələr şəhərin vizual yaddaşını formalaşdırır, insan hərəkətini sabitləşdirir və məkanın simvolik mərkəzini yaradır. Bu hədiyyə bizə şəhər strukturlarının təsadüfi strukturlar toplusu deyil, düşünülmüş planlaşdırma nəticəsində formalaşan bir sistem olduğunu anlamağa imkan verir.
Bu konsepsiyanı daha dərindən anlamaq üçün keçmiş memarlıq prinsipləri ilə nüfuzlu şəhərsalma arasında paralellər aparmaq olduqca təsirlidir. Tarazlıq, simmetriya və mütənasiblik prinsipləri də davamlı şəhərsalmada əsas rol oynayır. Müasir şəhərlərdə ictimai məkanların sosial funksiyası ilə orta əsr memarlıq komplekslərinin mərkəzi yerinin rolu arasında təəccüblü bir əlaqə var. Bu müqayisə göstərir ki, memarlıq tarixi keçmişdə qalan bir fenomen deyil, əksinə şəhərin dizaynının əsasını təşkil edən universal prinsiplərdən ibarətdir. Beləliklə, şəhər irsi davamlı inkişaf prosesi kimi deyil, statik bir tarix kimi başa düşülür.
Bu baxımdan, vizual və rəqəmsal medianın rolu şəhər irsinin yayılmasında xüsusilə vacibdir. Mətn və illüstrasiyalarla təqdim olunan memarlıq nümunələri çox vaxt mücərrəd qalır və onların məkan məntiqi tam başa düşülmür. Lakin, 3D modelləşdirmə, virtual yenidənqurma və interaktiv xəritələrin köməyi ilə Əcəmi tikililərinin şəhər içində necə yerləşdiyini, hansı baxış oxlarına malik olduğunu və insan hərəkətinə necə təsir etdiyini görmək mümkündür. Bu nöqtədə, hər bir gənc artıq yalnız məlumat alan deyil, həm də məkanın içindəki “hərəkətli bir müşahidəçidir”. Bu cür təcrübə şəhərsalma anlayışını müşahidə səviyyəsindən real qavrayış səviyyəsinə gətirib çıxarır desək yanılmarıq.
Digər vacib yanaşma, şagirdlərin və ya gənclərin passiv öyrənmədən aktiv düşüncəyə keçməsini təmin edən əsaslı tədris metodudur. Məsələn, onlardan soruşulsa: “Əgər siz XII əsrdə Naxçıvanın şəhər planını hazırlasaydınız, Əcəmi tikililərini harada yerləşdirərdiniz?” və “Bu abidə şəhərdə hansı sosial funksiyanı yerinə yetirə bilərdi?” Kiməsə sual vermək onların düşüncə prosesini dəyişdirir. Bu yanaşmanın nəticəsi olaraq, şəhər planlaşdırıla və həyata keçirilə bilən bir sistem kimi müəyyən edilir. Məlumatı alan şəxs indi düşüncə subyektinə çevrilir və yer haqqında qərar verir.
Bütün bu yanaşmaların ortaq məqsədi Əcəmi irsini təkcə tarixi məlumatda deyil, şəhər düşüncəsinin canlı elementi kimi təqdim etməkdir. Çünki irsin dəyəri onun köhnəliyində və ya qədimiliyində deyil, müasir düşüncəyə nə qədər təsir etmək qabiliyyətindədir. Gənc nəsil abidəyə baxıb onun məkan məntiqini, şəhər əlaqəsini və sosial funksiyasını başa düşürsə, deməli o gənc abidəni passiv tarix abidəsi kimi deyil, aktiv tarix abidəsi kimi düşünə biləcəkdir.
Memar Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığı ilə şəhərsalma irsinə marağın artması təkcə tədris metodları ilə deyil, həm də təqdimat fəlsəfəsi ilə bağlıdır. Abidənin şəhər sistemindəki funksional rolu nümayiş etdirilib, keçmişlə indiki zaman arasında intellektual körpü qurulub, vizual texnologiyalarla məkan təcrübəsi yaradılıb və problem əsaslı düşüncə tətbiq edilib. Gənclərin marağı təbii şəkildə formalaşdırılıb. Bu iş şəhərsalma mədəni irsinin davamlığını təmin edir və onun mədəni kimliyinin gücləndirilməsinə xidmət edir.
Nəticə olaraq, Naxçıvani Memarlıq Cəmiyyətinin yaradıcılığı yalnız bədii və ya estetik maraq yaratmaqla məhdudlaşmır. Bu irs gənc nəsildə vətənə daha dərin bağlılıq, tarixə və mədəniyyətə hörmət hissi formalaşdırmaq potensialına malikdir. Şəhər yalnız daşlardan və binalardan ibarət deyil, həm də xalqın kimliyini, yoldaşlığını və düşüncə tərzini əks etdirən canlı bir orqanizmdir.
Gənc insan Əcəmi irsinə təkcə memarlıq nümunəsi kimi deyil, öz milli varlığının bir parçası kimi yanaşdıqda, o artıq bu dəyərlərin sadəcə müşahidəçisi deyil, qoruyucusuna çevrilir. Bu yanaşma vətənpərvərlik tərbiyəsinin ən güclü formalarından birini – mənəvi məsuliyyət hissini rəsmiləşdirir. Beləliklə, tarixi və mədəni irsə maraq təkcə bilik səviyyəsində deyil, həm də davranış və mədəniyyət sistemində özünü göstərir.
Bu mənada, Memar Əcəmi yaradıcılığının öyrənilməsi təkcə bu günə deyil, həm də keçmişə, gələcəyə qarşı məsuliyyət hissini də gücləndirir. Şəhərsalma irsini dərk edən hər kəs öz şəhərinin və ümumiyyətlə vətəninin mədəni davamlığının iştirakçısına çevrilir. Əminik ki, bu, vətənpərvərlik tərbiyəsinin sağlam əsasını – milli irsi tanımaq, sevmək və qorumaq iradəsini rəsmiləşdirəcək.
Ayətxan Ziyadın “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası haqqında
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının elmi tədqiqi sahəsində mühüm hadisələrdən biri Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) qələmə aldığı “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyanın nəşridir. Müəllif bu əsərdə Zaur Ustac yaradıcılığını müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsipləri əsasında araşdıraraq onun uşaq poeziyasının ideya-estetik, poetik və funksional xüsusiyyətlərini sistemli şəkildə təhlil etmişdir.
Monoqrafiyanın mündəricatı göstərir ki, tədqiqat nəzəri-konseptual əsaslardan başlayaraq XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında Zaur Ustacın mövqeyinə qədər geniş elmi istiqamətləri əhatə edir. Əsərdə uşaq ədəbiyyatının mahiyyəti, milli kimlik, vətənpərvərlik ideyası, türklük və bütöv Azərbaycan düşüncəsinin poetik ifadəsi, ana dili mövzusu, qafiyə sistemi, qadın və qız obrazları, adlar sistemi, bədii obrazların yaradılması texnologiyası kimi mühüm məsələlər ayrıca fəsillər şəklində araşdırılır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli bədii fikrin ən mühüm və dinamik inkişaf edən sahələrindən biridir. Bu ədəbiyyat yalnız uşaqlar üçün yazılmış bədii mətnlərin məcmusu deyil, həm də xalqın mənəvi dəyərlərinin, milli kimliyinin, estetik zövqünün, əxlaqi prinsiplərinin və dünyagörüşünün yeni nəslə ötürülməsini təmin edən mühüm mədəni institutdur. Uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasında, onun vətənə, ana dilinə, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının yaranmasında bədii ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir. Bu baxımdan uşaq poeziyası təkcə estetik zövq formalaşdırmır, həm də pedaqoji, psixoloji və sosial funksiyaları özündə birləşdirən çoxşaxəli yaradıcılıq sahəsi kimi çıxış edir. Müasir dövrdə qloballaşma proseslərinin sürətlənməsi, informasiya texnologiyalarının həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi və uşaqların informasiya məkanında yeni təsirlərlə üz-üzə qalması uşaq ədəbiyyatına olan tələbləri də dəyişmişdir. Artıq uşaq şairindən yalnız maraqlı və yaddaqalan şeirlər yazmaq deyil, həm də milli düşüncəni, mənəvi dəyərləri, vətənpərvərlik hissini, humanizm ideyalarını müasir bədii-estetik meyarlarla təqdim etmək tələb olunur. Bu baxımdan müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında fərdi yaradıcılıq üslubu ilə seçilən müəlliflərin elmi şəkildə araşdırılması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının son onilliklərdə qazandığı uğurlar sırasında Zaur Ustacın yaradıcılığı xüsusi yer tutur. Onun şeirlərində uşağın daxili aləmi, milli düşüncə tərzi, vətən sevgisi, ana dilinə bağlılıq, ailə dəyərləri, təbiətə məhəbbət və yüksək mənəvi keyfiyyətlər sadə, səmimi və eyni zamanda yüksək poetik sənətkarlıqla təqdim olunur. Şairin əsərlərində uşaqlar yalnız hadisələrin iştirakçısı deyil, həm də fəal düşünən, hiss edən, öyrənən və cəmiyyətə münasibət bildirən obrazlar kimi təqdim edilir. Bu xüsusiyyət Zaur Ustac yaradıcılığını müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. Bədii yaradıcılığın elmi aspektdən araşdırılması ədəbiyyatşünaslığın mühüm istiqamətlərindən biridir. Hər bir sənətkarın poetik dünyası yalnız mövzu dairəsi ilə deyil, istifadə etdiyi bədii ifadə vasitələri, obrazlar sistemi, kompozisiya xüsusiyyətləri, dil və üslub zənginliyi, ritm, qafiyə, poetik struktur və estetik prinsiplər baxımından da qiymətləndirilməlidir. Belə tədqiqatlar həm müəllifin yaradıcılıq fərdiliyini üzə çıxarır, həm də bütövlükdə milli ədəbiyyatın inkişaf meyillərini müəyyən etməyə imkan verir. Bu baxımdan Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyası Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Müəllif ilk dəfə olaraq Zaur Ustacın uşaq poeziyasını yalnız mövzu və ideya baxımından deyil, həm də poetik sistem, bədii struktur, obrazlar aləmi, kompozisiya, poetika, funksionallıq və sənətkarlıq prinsipləri baxımından kompleks şəkildə araşdırmışdır. Monoqrafiya geniş nəzəri baza üzərində qurulmuş, müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsiplərinə söykənərək müəllif yaradıcılığına sistemli yanaşma nümayiş etdirmişdir.
Kitabın mündəricatı onun tədqiqat imkanlarının genişliyini aydın şəkildə göstərir. Əsərdə əvvəlcə uşaq ədəbiyyatının nəzəri-konseptual problemləri araşdırılır, daha sonra XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında Zaur Ustacın mövqeyi müəyyənləşdirilir. Bundan sonra müəllif milli kimlik, vətənpərvərlik, türklük ideyası, Bütöv Azərbaycan məfkurəsi, ana dili problemi, qafiyə sistemi, qadın və qız obrazlarının poetik modeli, adlar sistemi, bədii obrazların yaradılması texnologiyası, poetik dinamika, ritm və kompozisiya kimi çoxsaylı məsələləri elmi təhlilə cəlb edir. Bu mövzuların hər biri ayrıca tədqiqat istiqaməti kimi işlənərək Zaur Ustacın poetik dünyasının bütöv mənzərəsini yaratmağa xidmət edir. Monoqrafiyanın diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də müəllifin yalnız nəzəri mülahizələrlə kifayətlənməməsi, irəli sürdüyü fikirləri Zaur Ustacın konkret əsərləri üzərində təhlillərlə əsaslandırmasıdır. Xüsusilə “Ağıllı Gülər”, “Tuncay”a və digər şeirlər poetik baxımdan təhlil edilir, obrazların funksional xüsusiyyətləri, poetik dinamika, ritm, kompozisiya və bədii ifadə vasitələrinin işlənmə prinsipləri elmi arqumentlərlə izah olunur. Bu yanaşma tədqiqatın həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyətini artırır. Monoqrafiyada Zaur Ustac yaradıcılığı digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının əsərləri ilə müqayisəli şəkildə dəyərləndirilir, məktəbəqədər təhsil sistemində uşaq poeziyasının funksiyası və pedaqoji əhəmiyyəti ayrıca araşdırılır. Bu isə əsərin yalnız filoloji deyil, həm də pedaqoji və metodik baxımdan dəyərini yüksəldir. Təqdim olunan məqalənin məqsədi Ayətxan Ziyadın bu fundamental monoqrafiyasının elmi məziyyətlərini, tədqiqat metodologiyasını, struktur xüsusiyyətlərini, nəzəri yeniliklərini və Azərbaycan uşaq ədəbiyyatşünaslığının inkişafındakı rolunu qiymətləndirməkdir. Eyni zamanda əsərin Zaur Ustac yaradıcılığının öyrənilməsinə verdiyi töhfə, müəllifin elmi yanaşmasının üstünlükləri və monoqrafiyanın gələcək tədqiqatlar üçün əhəmiyyəti geniş şəkildə təhlil ediləcəkdir. Bu yanaşma kitabın həm müasir Azərbaycan filologiyası, həm də uşaq ədəbiyyatının nəzəri problemlərinin araşdırılması baxımından elmi dəyərinin daha dolğun şəkildə üzə çıxarılmasına xidmət edir. Monoqrafiyanın ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri Zaur Ustacın poetik irsinin yalnız mövzu baxımından deyil, həm də poetika, kompozisiya, ritm, dinamika, obrazlar sistemi və bədii sənətkarlıq baxımından kompleks şəkildə öyrənilməsidir. Xüsusilə “Ağıllı Gülər” şeirinin kompozisiya və funksional strukturu, poetik sürət və hərəkətlilik parametrləri barədə aparılan təhlillər müəllifin müasir poetika nəzəriyyəsinə bələd olduğunu nümayiş etdirir. Kitabın digər üstün cəhəti Zaur Ustac yaradıcılığının digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının əsərləri ilə müqayisəli şəkildə araşdırılmasıdır. Bu yanaşma şairin milli uşaq ədəbiyyatındakı yerini daha obyektiv müəyyənləşdirməyə imkan yaradır. Eyni zamanda məktəbəqədər təhsil kontekstində uşaq poeziyasının funksiyası, pedaqoji əhəmiyyəti və tərbiyəvi potensialı da ayrıca tədqiqat predmeti kimi təqdim edilir. Ayətxan Ziyad elmi mühakimələrini faktlar, poetik nümunələr və nəzəri müddəalarla əsaslandırır. Tədqiqatın dili elmi olsa da, oxunaqlıdır və bu xüsusiyyət kitabı həm ədəbiyyatşünaslar, həm magistr və doktorantlar, həm də müəllimlər üçün dəyərli mənbəyə çevirir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli bədii fikrin mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, gələcək nəslin mənəvi-estetik tərbiyəsində, milli kimlik şüurunun formalaşmasında və ümumbəşəri dəyərlərin mənimsənilməsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan müasir uşaq poeziyasının ayrı-ayrı nümayəndələrinin yaradıcılığının elmi əsaslarla araşdırılması təkcə ədəbiyyatşünaslıq üçün deyil, həm də pedaqogika, psixologiya və mədəniyyətşünaslıq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illər Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu istiqamətdə sistemli və fundamental araşdırmalara ciddi ehtiyac mövcuddur. Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyası məhz bu ehtiyacdan doğan, elmi dəyəri və metodoloji yeniliyi ilə seçilən sanballı tədqiqat əsərlərindən biridir. Monoqrafiyanın ümumi məzmunu göstərir ki, müəllif Zaur Ustac yaradıcılığına yalnız bir şairin poetik irsi kimi deyil, bütövlükdə XXI əsr Azərbaycan uşaq poeziyasının inkişaf meyillərini əks etdirən mühüm bədii hadisə kimi yanaşmışdır. Bu yanaşma əsərin elmi əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, müəllifin tədqiqat obyektini geniş filoloji kontekstdə qiymətləndirməsinə imkan vermişdir. Monoqrafiyada irəli sürülən nəzəri fikirlər və aparılan poetik təhlillər göstərir ki, Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının ideya-estetik inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm nümunələr sırasındadır. Əsərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri tədqiqatın sistemli və ardıcıl qurulmasıdır. Müəllif əvvəlcə uşaq ədəbiyyatının nəzəri-konseptual problemlərinə toxunur, daha sonra Zaur Ustacın yaradıcılığını müxtəlif aspektlərdən – ideya məzmunu, poetik strukturu, bədii sənətkarlıq sistemi, obrazlar aləmi, kompozisiya xüsusiyyətləri, ritm, qafiyə, dil və üslub, funksionallıq və poetik dinamika baxımından təhlil edir. Bu metodoloji ardıcıllıq oxucuda bütöv elmi təsəvvür formalaşdırır və müəllifin irəli sürdüyü nəticələrin inandırıcılığını artırır. Monoqrafiyada milli kimlik, vətənpərvərlik, türklük ideyası, Bütöv Azərbaycan düşüncəsi, ana dilinə sevgi və milli-mənəvi dəyərlərin poetik ifadəsi geniş şəkildə araşdırılmışdır. Müəllif əsaslandırır ki, Zaur Ustacın uşaq şeirlərində bu ideyalar sadəcə çağırış və şüar səviyyəsində deyil, yüksək bədii-estetik keyfiyyətlərə malik obrazlar, simvollar və poetik vasitələr vasitəsilə təqdim olunur. Belə yanaşma uşaqlarda milli özünüdərk hissinin formalaşmasına xidmət etməklə yanaşı, onların estetik zövqünün inkişafına da müsbət təsir göstərir. Kitabın mühüm üstünlüklərindən biri də müəllifin poetika məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməsidir. Qafiyə sistemi, poetik ritm, kompozisiya quruluşu, bədii obrazların yaradılma texnologiyası, adlar sistemi, qadın və qız obrazlarının poetik modeli kimi problemlər ilk dəfə bu qədər geniş və sistemli şəkildə araşdırılmışdır. Xüsusilə “Ağıllı Gülər” şeirinin kompozisiya və funksional xüsusiyyətlərinin təhlili müəllifin poetik mətnə müasir nəzəri baxışını nümayiş etdirir. Bu cür təhlillər monoqrafiyanın yalnız konkret bir müəllifin yaradıcılığı haqqında deyil, ümumilikdə Azərbaycan uşaq poeziyasının poetik qanunauyğunluqları barədə də mühüm elmi nəticələr ortaya qoyduğunu göstərir. Əsərdə Zaur Ustac yaradıcılığının digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının poetik irsi ilə müqayisə edilməsi də xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır. Müqayisəli təhlil nəticəsində müəllif Zaur Ustacın fərdi yaradıcılıq üslubunu, poetik dünyasının özünəməxsus cəhətlərini və milli uşaq ədəbiyyatındakı yerini daha dolğun şəkildə müəyyənləşdirə bilmişdir. Bu yanaşma tədqiqatın obyektivliyini təmin edən əsas amillərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Monoqrafiyanın digər mühüm cəhəti onun pedaqoji istiqamətdə də aktual əhəmiyyət daşımasıdır. Məktəbəqədər təhsil kontekstində uşaq poeziyasının funksiyalarının araşdırılması, şeirlərin tərbiyəvi və didaktik potensialının qiymətləndirilməsi əsərin praktik əhəmiyyətini artırır. Bu xüsusiyyət kitabdan ali məktəblərdə, müəllim hazırlığında, metodik vəsaitlərin hazırlanmasında və uşaq ədəbiyyatı üzrə elmi araşdırmalarda istifadə imkanlarını genişləndirir. Ayətxan Ziyadın elmi üslubu dəqiq, ardıcıl və əsaslandırılmışdır. Müəllif nəzəri müddəalarını konkret poetik nümunələrlə möhkəmləndirir, elmi nəticələrini faktlara söykənərək təqdim edir. Bu isə monoqrafiyanın akademik səviyyəsini yüksəldən əsas xüsusiyyətlərdən biridir. Əsərin dili elmi xarakter daşısa da, sadə və anlaşıqlı olduğundan geniş oxucu auditoriyası üçün də əlçatan görünür. Bütün bunlar göstərir ki, “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tədqiqi istiqamətində yeni elmi mərhələni ifadə edən fundamental araşdırmadır. Kitab yalnız Zaur Ustac yaradıcılığının sistemli elmi təhlili ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının poetik inkişaf meyillərini, estetik prinsiplərini və nəzəri problemlərini də işıqlandırır. Ayətxan Ziyadın bu monoqrafiyası elmi yeniliyi, metodoloji bütövlüyü, faktoloji zənginliyi və nəzəri ümumiləşdirmələri ilə Azərbaycan filologiyasının mühüm nailiyyətlərindən biri hesab oluna bilər. Əsər gələcək elmi tədqiqatlar üçün etibarlı mənbə olmaqla yanaşı, uşaq ədəbiyyatı sahəsində çalışan alimlər, müəllimlər, doktorantlar, magistrantlar və bu sahəyə maraq göstərən bütün oxucular üçün dəyərli elmi qaynaqdır. Monoqrafiya Zaur Ustac yaradıcılığının milli ədəbiyyat tarixində layiqli yerinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir və Azərbaycan uşaq poeziyasının gələcək elmi tədqiqi üçün yeni istiqamətlər açır. “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının elmi tədqiqinə mühüm töhfə verən sanballı əsərdir. Kitab Zaur Ustac yaradıcılığının poetik sistemini ilk dəfə bu qədər geniş və sistemli şəkildə araşdırmaqla yanaşı, uşaq poeziyasının nəzəri problemlərinin öyrənilməsinə də yeni elmi baxış gətirir. Monoqrafiya gələcək tədqiqatlar üçün etibarlı elmi mənbə olmaqla yanaşı, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf tarixinin öyrənilməsində də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu gün doğum günümdü, sevinirəm, gülürəm. Bir ili də beləcə yelə verdim bilirəm. Doğulandan ölümə gedir bu həyat yolu. Ürəyim arzularla, saçlarımsa dən dolu…
Ömrümün qatarında bir ünvana gedirəm. Yavaş-yavaş qocalıb gəncliyi tərk edirəm. Asan deyil, bir ömrün payızı var, qışı var. Həm sevinc, həm kədərdən tökülən göz yaşı var.
Bəlli bir yaşa gəlib həyatı dərk edəndə. Gördüm taqət qalmayıb bu canda, bu bədəndə. Yaş üstünə gələn yaş yüklənib kürəyimə. Hər il bir iz qoyaraq yazılıb ürəyimə.
Yenə yaşımın üstə “hədiyyə” yaş almışam. Mən sevinə- sevinə bir yaş da qocalmışam. Ömür adlı ağacım hər il bir yarpaq saldı. Bu gün də biri düşdü,l… görən neçəsi qaldı…?
“Yazarlar” olaraq doğum günü münasibətilə Şəfəq xanımı təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun! Xeyirli olsun!
