YARADAN YARATDI (Dodaqdəyməz) Tala tala, meşə meşə, dağı dağ, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış. Sısqa sısqa, dərya dərya, arxı arx, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış. * * * Aqil alar dərsi iki alandan, Haqq ayrılar, çıxar yağtək yalandan, Həyat keçər, əyri-əyri dalandan, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış. * * * Taclı Şair, taxtın, tacın sirdi sirr, Sənə çatan baxtın, bacın sirdi sirr, Qarşı yatan ağrın, acın sirdi sirr, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış. 07.11.2021-Bakı ş.
Akif Abbasovun “Fateh Sultan Məhmət” romanı haqqında
Öncə qeyd edim ki, əsər oxucuya bitkin bir tarixi sənədli filmin mətnini xatırladır. Tarixi hadisələrin üçüncü şəxs adından birbaşa nəqli ilə realist üslubda yazılmış “Fateh Sultan Məhmət” romanı Akif Abbasovun “Sultan II Murad” romanının davamıdır. Müəllif kitabın ilk səhifəsində bu barədə qısa məlumat verir və əsərin əvvəlində bir daha Məhmətin atası Sultan II Murad və anası Xədicə Alimə Hüma xatunun hansı şərtlər altında evlənməsini oxucuya xatırladır.
Roman II Məhmətin dünyaya gəlişi ilə başlayır, onun dayəsi, mədrəsə həyatı, müəllimləri və qardaşlarının gənc yaşda ölməsi səbəbilə taxt-tacın varisliyinə namizəd olması ilə davam edir.
Əsərin davamında İstanbulun əsl fatehi sayılan, çöllərin sufisi adını alan Ağ Şəmsəddin haqqında da geniş məlumat alırıq. Öyrənirik ki, qəlbinin və ruhunun paklığına görə hələ gəncliyindən bu adla çağırılan Ağ Şəmsəddin doğma vətəni Göynükdən ayrılaraq, ali elm almaq üçün müəllimləri tərəfindən dövrünün böyük alimi, övliyası sayılan Hacı Bayram Vəlinin dərgahına göndərilir. Hacı Bayram Vəli Osmanlı Sultanı II Muradın vəzirlik təkliflərindən imtina etmiş, sufilik yolunu tutaraq, könül səltənətini zinətləndirməyi seçmişdi.
Ağ Şəmsəddin bazar meydanında Hacı Bayram Vəlini ianə toplayarkən görür və bunu şeyxə yaraşdırmadığı üçün oradan uzaqlaşır. Onunla görüşmədən yanından uzaqlaşıb gedən Şəmsəddinin ardından özünü pis hiss edən Hacı Bayram Vəli müridlərinə uzaqlaşan adamın Ağ Şəmsəddin olduğunu deyir. Müridləri soruşur ki, “Siz tanışsınız?” Şeyx deyir “Yox, kim olduğunu, hansı əməlin sahibi olduğunu bilmirəm, lakin onun adını uca Tanrı mənə diktə edib. Çıxıb getməyinə baxmayın, o, gələcək! Onun boynuna müqəddəs bir zəncir keçirilib. Ondan yaxa qurtara bilməz!”
Bununla realist romanın sufizm qatı öz uğurlu intişarını tapır və məlum olduğu kimi, qat İstanbulun fəthində çox önəmli rol oynayır.
Hacı Bayram Vəliyə agah idi ki, Osmanlının yüksəlişi, İstanbulun fəthi Ağ Şəmsəddinlə bağlı olacaq. Ona görə də, onun geri dönəcəyinə inanır və bunu səbirsizliklə gözləyir… Nəhayət, gözlədiyi qonaq geri dönür və müəllimi qonağı sınaqdan keçirir. Ağ Şəmsəddin səbir göstərərək sınaqdan üzü ağ çıxır. Elə o gündən də onların müəllim-mürid, eyni zamanda da dostluq həyatları başlayır.
Hələ yeddi yaşından Qurani-Kərimi əzbər bilən Ağ Şəmsəddin müəlliminin yanında həm övliya, həm də böyük tibb alimi kimi yetişir.
Ağ Şəmsəddin Sultan Fateh Məhmətin birinci və əsas müəllimi, eyni zamanda baş məsləhətçisi olmuşdur. Sufi məktəbinin öndəri Hacı Bayram Vəli qənaətində doğru çıxmışdı, Konstantinopolun fəthi Sultan II Muradın oğlu Fateh Sultan Məhmətə nəsib olmuş, mənəvi fatehi isə Ağ Şəmsəddin sayılmışdı.
Akif Abbasov bundan öncəki əsərində olduğu kimi, bu tarixi romanında da bəzən məsələlərə obrazlarının xarakterindəki struktur imkanları nəzərə almadan özünün peşə konsepsiyasından yanaşır. Belə ki, romanda Sultan II Murad Hacı Bayrama müraciətlə deyir: “Mənim üçün maraqlıdır, mənə nə kimi məsləhətlər verərdin?” Hacı Bayram Vəli: “Dövləti idarə edən zaman hər bir şəxsin öz yerində olmasına fikir ver. Elm və ürfan sahiblərinə qayğı göstər. Gənclərə sevgi, yaşlılara hörmət et. Xalqla görüşəndə səninlə eyni fikirdə olmayanlara pis münasibət bəsləmə, kinli, xəsis adamlardan uzaq dur. Xalqa yumşaq davran, tam inanmadığın adama sirrini açma. Padşahım, bir də heç vaxt doğru olduğuna əmin olmadığın bir iş haqqında hökm vermə”, – deyə cavab verir.
Bunlar müəllifin əsər vasitəsilə gənc oxucularına həm tövsiyələrini çatdırmaq istəyidir, həm də romanın əsil mahiyyətini düzgün qiymətləndirə bilmək üçün köməkçi vasitələrdir.
Romanın “Şahzadə II Məhmətin təhsili” bölümündə müəllif bu dəfə valideynlərə öz ismarıcını göndərir. O, şahların, sultanların, kralların mükəmməl təhsil almaları üçün öz övladlarına yaxşı müəllimlər seçdiklərini nəzərə çatdırır.
Makedoniyalı İsgəndəri xatırladaraq yazır: “O, “Dünyanın sonuna və Böyük xarici dənizə” şüarı altında müharibələrə başlayarkən təsadüfən qələbələr qazanmırdı. Aldığı təhsil, yiyələndiyi bilik və təcrübə, gördüyü tərbiyə sayəsində buna nail olurdu. Bu sahədə yaxşı müəllim, tərbiyəçi az rol oynamır. İsgəndərin müəllimi qədim yunan filosofu Aristotel idi. İsgəndər 16 yaşına qədər böyük filosofdan dərs almışdı”.
Sultan II Murad oğlu Fateh Sultan Məhmətə ləyaqətli və tanınmış alimləri müəllim seçmişdi. O cümlədən, orta əsrlərin məşhur alimlərindən Molla Ayaz, daha sonra riyaziyyat, həndəsə, təfsir, hədis, fiqh, kəlam və tarix fənləri üzrə kamil ustad Osmanlı Dövlətimüftisi və dördüncü şeyxülislamı Molla Gürani də müəllimlər arasında idi. Onlar şahzadəyə italyan, fransız, ərəb, fars, latın, yunan, İndoneziya və serb dillərini də öyrətmişdilər. Ərköyün şahzadə ancaq Molla Güraninin sevgisi və səbri hesabına ipə-sapa yatmış, onun tövsiyələri ilə mükəmməl biliklərə yiyələnmişdir. Hələ yeniyetmə vaxtlarından gizlicə Konstantinopolun fəthinin plan-layihəsini hazırlamışdı. Sonradan şahzadənin təhsili əslən Azərbaycanlı olan Ağ Şəmsəddinə tapşırılır. Romanda da qeyd edildiyi kimi, Ağ Şəmsəddinin təlimi və təsiri Fateh Sultan Məhmətin həyatında güclü dəyişikliklərə yol açmışdır. Şahzadə müəlliminin islam epistemologiyasından bəhrələndi və bu onun Konstantinopolu tutmaqla Bizans İmperiyası kimi dünya dövlətinə son qoyması kimi önəmli bir vəzifənin yerinə yetirilməsi ilə nəticələndi.
Mükəmməl təlim-tərbiyə və təhsil almasına baxmayaraq, əsərdə Fateh Sultan Məhmət obrazı bütün davranışları ilə əvvəldən axıra qədər yalnız müsbət keyfiyyətləri ifadə edən və həmin keyfiyyətlərə zidd ola biləcək heç bir əlavə hərəkətə yol verməyən obrazlardan deyil. Əksinə, Fateh Sultan Məhmət obrazı mahiyyət etibarilə bütün sahələrdə daxili ziddiyyətlərlə doludur və qadına, dosta, düşmənə münasibətdə çox vaxt fərqli ənənələrdən çıxış edir. Onun xarakteri ilə dövrün adət-ənənələri arasında qırılmaz əlaqə olmasına baxmayaraq, oxucu onu səciyyələndirən digər xüsusiyyətlərlə də qarşılaşır. Başqa bir mühüm cəhət isə bundan ibarətdir ki, müəllif öz qəhrəmanın bir fərd kimi şəxsi duyğularını çox ciddi şəkildə nəzərə alır və Fateh Sultan Məhmətin dövrün adət-ənənələrinə bağlı sabit xarakterli, konkret məqamlardan yaranan hiss və həyəcanlarını cilovlayan bir türk kişisi kimi təqdim edərək onun xarakterindəki bəzi təzadlı məqamları arxa plana atır.
“Fateh Sultan Məhmət” romanında hürufilik məsələsinə də geniş yer verilir. Əsərin dolğunluğunu və müəllifi taktiki gedişi ilə fərqləndirən məsələlərdən biri də ondan ibarətdir ki, o, yeri gəldikcə qəhrəmanlarının duyğu və düşüncələrini bədii inikasın predmetinə çevirir. Belə ki, müəllif bir məsələyə diqqət çəkir ki, bütün dövrlərdə ölkə içində – daxili münaqişələrin səbəbinin bir qisim adamların şəxsi mənafeləri naminə və ya satqınlıqları səbəbilə dövlət və xalq arasında yalan məlumatlar yayaraq qarşıdurmalar yaratdığını bir daha nəzərə çatdırır. Belə ki, Müfti Fəxrəddin obrazının dili ilə Sultana yalan məlumatlar çatdırılır ki, guya hürufilər Əmir Teymurun oğlu Miranşahın əllərini, ayaqlarını ayrı-ayrı dörd ata bağlayaraq, ata qırmanc vurmuşlar və Miranşahı Əlincə qalasında dördə parçalayaraq edam etmişlər. Bu olayda qurbanların yerini dəyişdirərək, öz uydurma planı ilə Sultanı inandırır ki, hürufilər Osmanlı dövlətinin dayaqlarını sarsıda bilərlər və beləliklə, Sultanın razılığı ilə Müfti fətva verir ki, huürufilər öldürülsün. Əsərdə hadisə belə təsvir olunur. “Saray pəncərəsindən ətrafı seyr edən Sultan bir də onu gördü ki, şəhər odlara qalanıb. Qışqırıq, fəryad, ah-nalə şəhəri lərzəyə gətirir. Əsgərlər evlərə soxulur, küçə və meydanlarda, tin-bucaqlarda əllərinə keçəni yaxalayıb torpağa sərir, qılıncla, döyüş baltaları ilə qətlə yetirirdilər.” Sultan vəzirini çağırıb “Bu işləri qansız həll etmənin bir yolu yox idimi?” – deyə soruşanda, vəzir “Yox idi”, – deyir və Sultanı inandırmağa çalışır ki, o, narahatlıq keçirməsin, çünki İslam dininin təhlükəsizliyini qorumaq üçün belə qanlı tədbirlər vacibdir. Öldürülən adamlar islamın düşmənləridir, kafirlərdir, həqiqətən yollarını azmışlardır. (Həmin gün Ədirnədə on min hürufi qətlə yetirilmişdi.)
Romanın “Hürufi xofu” bölümündə Fateh Sultan Məhmətin dini-əxlaqi keyfiyyətlərini işıqlandırmağa çalışan müəllif obrazın konkret anlarla bağlı əhval-ruhiyyəsindən asılı olaraq qərarlar qəbul etdiyindən bəhs etməyə xüsusi əhəmiyyət verir.
Romandan bir çox bölümləri nümunə göstərmək olar ki, orada Fateh Sultan Məhmətin mənəvi sarsıntılarından, duyğularına qapılaraq çıxardığı qərarlar barədə ümumi bədii məlumat verilir, onun ruhi vəziyyətinə sanballı işarələr edilir. Bəzən də qəhrəmanın düşdüyü psixoloji vəziyyət müəllifin öz sözləri ilə şərh edilir. Bu əsərdəki digər qəhrəmanlar üçün də keçərlidir.
Məsələn, tarixdən bizə məlum olan İldırım Bəyazid və Əmir Teymur arasındakı çəkişmələr, hər ikisinin məktub vasitəsilə bir-birinə göndərdiyi ismarıclar, meydanoxumalar müəllifin özünəməxsus dünyagörüşü və bədii ifadə tərzi ilə, bir az da fərqli formada təsvir edilir. Bu bölümdə Azərbaycan hökmdarı Sultan Qiyasəddin Əhməd Cəlairi, Qaraqoyunlu tayfasının başçısı Qara Yusif və digər tarixi şəxslər də yad edilir.
Fateh Sultan Məhmətin Konstantinopolu fəth etmək üçün hazırlıq dönəmlərində gecə-gündüz bilmədən düşünməsi, bəzən yenilmiş kimi görünən güzəştə getmələri, qala divarlarının, Rumeli hasarının dörd ay içərisində tikilib başa çatdırılması rəngarəng və dolğun səhnələrlə təqdim edilir. Bütün bu hazırlıqlar zamanı gələndə bizanslıların gözlərini kəlləsinə çıxarır.
Romanda Sultanın inancı tez-tez önə çıxarılır, sanki Konstantinopolun fəthi – Osmanlı imperiyasının ən uğurlu səhifəsi sayılan bu hadisə İlahi həqiqətdir və göylərin bu mərhəməti fərasət sahibi Fateh Sultan Məhmətin alın yazısı idi. Onun sahib olduğu qutlu Osmanlı şəcərəsi, uzaq keçmişə dayanan soyu, daşıdığı genin nurlu nümayəndələrinin ruhlarından aldığı güc bu imkanı ona vermişdi. Hətta Bizansla müharibəyə başlamaq ərəfəsində sevgi şeirləri yazması belə o kökdən aldığı güc, qüvvət idi ki, bu inam ona eşq mülkündən baş alıb gələn qələbəni qazandırdı. Konstantinopol hücum etməklə alınmışdı və islami qaydalarda döyüşlə alınan şəhərin yağmalanması əsgərin halal haqqı sayılırdı. Yağmalamadan sonra Fateh Sultan Məhmət şəhərə girdi və atını dünya möcüzəsi sayılan Aya Sofiyaya sürdü. Orada namaz qılıb Allaha həmd-sənalar etdikdən sonra İstanbulu öz taxtı elan etdi. O zaman Fateh Sultan Məhmət 21 yaşında idi və Məhəmməd peyğəmbərin 800 il əvvəl bir hədisdə söylədiyi fikri təsdiqləmək ona nəsib olmuşdu.
Əsərdə Uzun Həsənin oğlu Uğurlu Məhəmmədin əmisi Üveysin felinə uyub atasına qarşı üsyana qalxmasını və məğlubiyyətə uğramasını “Uğurlu Nəhəmməd üsyanı” bölümündə oxuyuruq.
Daha sonra roman hadisələrinin gedişində Ağqoyunlu-Osmanlı qarşıdurması – Malatya döyüşü, ardınca Otluqbeli döyüşü əks olunur. Osmanlı İmperatoru Fateh Sultan Məhmət və Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən arasında uzun illər müharibələr aparıldı və bu daxili çəkişmələr Avropanı sevindirirdi. Uzun Həsənin ölümündən sonra Ağqoyunlu dövləti öz yerini Səfəvilər dövlətinə verdi. Bütün bu tarixlər əsərdə bədii zənginlik və orijinallıqla verilir.
Romanın son bölümlərini Fateh Sultan Məhmətin qırx doqquz illik ömründə apardığı yürüşlərinin xronologiyası təşkil edir. Əsər tarixi roman olmasına baxmayaraq, bədii ümumiləşdirmədə müasirlik ruhu və çağdaşlığı ilə də diqqəti cəlb edir.
Müəllif: Adilə NƏZƏR filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
İşğal altındakı torpaqlarımızın alındığı,Qarabağın ağ günlərə qovuşduğu, 30 illik həsrətin bitdiyi vaxtdan düz bir il ötür. Şəhidlərin torpağı al qanları ilə yoğurub vətən yapdığı zamanın bir ili tamamdır. Düz bir ildir ki, xalqımız tarixi qələbəsinin qüruru ilə yaşayır. Murdar erməni çəkmələri altından canı qurtarıb rahat nəfəs alır torpaqlarımız. Bağrı yarılan, sinəsinə min dağ çəkilən torpağın yaralarına məlhəm qoyur, üzünə sığal çəkir, qulağına xoş sözlər pıçıldayır o yurdün əsil sahibləri…
Şuşa qol qaldırıb süzür dağlar başında, möhtəşəm təbəssüm qonur qədim Füzulinin, Zəngilanın, Kəlbəcər və Laçınımızın dodağına… Qarabağ bütövlükdə çırpınıb çıxır yasdan, atır üstündən qapqara çirkabı!..
Xoşbəxtlikdən gözü dolur torpağın, sevincindən dodağı çatlayır. Adamlar doğma yurd yerlərinə getmək üçün çox tələsir. İndi şəhid ruhları azad səmada şaddır. Qazilərimiz 44 günlük müharibənin acılarını əzalarında daşısalar da, qürurludurlar…
Azərbaycan öz halal zəfərini bayram edir, uşaqlar və böyüklər işini-gücünü qalibiyyət notlarına kökləyir. Şəhərdə, eləcə də bütün bölgələrimizdə ab-havanın dəyişdiyi göz önündədir…
Iki yüz ildən artıq bir zaman içərisində daim əlimizdən alındı torpaqlarımız.
Lap sülh adıyla, murdar qonşumuzun nazı ilə oynadılar. Tikə-tikə kəsdilər, para-para böldülər, “yağlı” yerindən də pay düşdü dünyada yaltaqlıqda, acgözlükdə, satqınlıqda tayı-bərabəri olmayan ermənilərə. Qonşu dövlətlərin torpaqları hesabına torpaq qazandılar, olmayan yerdən dövlət qurdular. Yenə gözləri doymadı! İştah diş altındadır axı, tamah dişlərini itiləyib sancdılar torpaqlarımıza. “Dənizdən dənizə “ paronoy ideyalarını o qədər bəslədilər ki, özləri də öz yalanlarına inanmağa başladılar. Hətta bəzi dünya dövlətlərini də inandıqmağa müvəffəq oldular…
Amma “haqq nazilər, üzülməz” deyib babalarımız. Əqrəb kimi axırda özünü çaldı, zəhəri özlərini zəhərlədi.
2020-ci ilin 27 Sentyabr gecəsi xalqımızın səbir daşının sındığı vaxt oldu. Ali Baş Komandanın bir əmri ilə qüdrətli Ordumuz döyüşə hazır vəziyyətə gətirildi. Oğullar
düşmənə nifrət və qisas hissi ilə döyüşlərə yollandı. Canavar kimi, pələng kimi döyüşdülər. Səngərdən səngərə atıldılar, yaralandılar, şəhid oldular, amma bir an ali məqsəddən uzaq düşmədilər. Sonda bu torpağı vətən etdilər!..
Zaman, hər əsgərin bir ordu, ordunun bir əsgər olduğu vaxtı göstərirdi. İgid oğullar ata-ana xeyir-duası ilə döyüşlərə yollanırdılar…
Xeyir-dua ver, ana,
Yetişdi qisas anı.
Tökməyə düşmən qanın,
Qarabağa gedirəm!..
…Füzuli, Ağdam, Laçın,
Şuşa yolmasın saçın.
Çək dumandan çalmanı,
Qarabağa gedirəm…
Orduya, xalqa, dövlətə söykəkdi onlar. Xalq və dövlətin birliyi, ordumuzun yenilməzliyi, əsgərlərimizin cəsarəti sayəsində tarixi zəfər labüd oldu…
Qandan, qadadn adladı, daşdan, qayadan keçdi uğurlarımız. Uzun və ağır cəbhə yolları birbaş Şuşaya qalxdı. Ağır döyüş əməliyyatı planları, onun uğurla yerinə yetirilməsi hər dəfə qələbəyə bir addım da yaxınlaşdırdı bizi. Ali Baş Komandanın vaxtaşırı televiziya və radio vasitəsilə çıxışları, cəbhədən verdiyi dəqiq və sevindirici məlumatları, müsahibələri xalq səbirsizliklə gözləyirdi. Dinləyir, sevinir və qələbəyə ruhlanırdı. Kənd və şəhərlərin bir-bir işğaldan azad edilməsi xəbərləri paytaxt Bakıda, eləcə də bütün bölgələrdə bayram ovqatı yaradırdı…
Bayquş xislətli erməni 30 il ərzində Qarabağda daşı daş üstə qoymamışdı. Tarixi abidələrimiz məhv edilmiş, yaşayış məskənləri dağıdılmış, yerüstü və yeraltı sərvətlər daşınıb aparılmış, meşələr yandırılmışdı. Təbiətlə də vandalcasına davranan bu üzdəniraqlar, qəbristanlıqları da unutmamışdılar…indi isə döyüş meydanlarında silah-sursatla bərabər papağını da qoyub qaçırdı. Azərbaycan əsgəri isə onu “iti qovan” kimi qovurdu!..
Dövlətimizin apardığı düzgün daxili və xarici siyasət, güclü ordu və xalqımızın birliyi tarixi qələbənin təminatı oldu. “Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə naminə” idi həmin günlərdə. Ordumuzun hərbi sahədə olduğu kimi maddi təminatının da yüksək olmasına baxmayaraq, analar isti yeməklər bişirir, isti geyimlərlə birgə cəbhəyə göndərirdi. İnsanların bir-birinə sevgisi, qayğısı artmışdı. Hər kəsi bir amal, bir məqsəd birləşdirirdi-müharibəni zəfərlə başa çatdırmaq…
Bəzən Haqqin, ədalətin yolu elə müharibədən, savaşdan keçməli olur. Anam deyərdi ki, “ho deməklə donuz darıdan çıxmaz!”.. Uzun illər dövlətimizin atdığı sülhməramlı addımlar, keçirdiyi görüşlər nəticəsiz qalanda müharibə qaçılmaz oldu. Nəticədə işğalçı dövlət öz layiqli cavabını və cəzasını aldı. Öz məğubiyyətini, Azərbaycanın isə qalib olduğunu sənədlə, sübutla təsdiq etməkdən başqa yolu qalmadı…
Bu gün Qarabağda üçrəngli bayrağımız qürurla dalğalanır…
Qələbə yaraşır mənim xalqıma,
Yel vurub əsdirir qalib bayrağı.
Açılır qanadı Azərbaycanın,
Geyinir, bəzənir bayramsayağı…
Artıq Qarabağda yeni və irimiqyaslı quruculuq işləri həyata keçirilir. Infrastruktur yenidən qurulur, yollar çəkilir, evlər tikilir, dövlət əhəmiyyətli işlər görülür. Gözəl Şuşada, Cıdır düzündə mədəni tədbirlər keçirilir, söz-sənət çələngi toxunur…
Qoy xalqımız bir də müharibə görməsin, uşaqlar top-tüfəng səsindən diksinib oyanmasın, torpağın bağrına güllə dəyməsin, analar fəryad edib saç yolmasın!..
Oğullar doğulsun, igidlər meydanlara bayramlarda qurşaq tutub yarışmaq üçün çıxsınlar…
Tarixi zəfərin mübarək olsun, Azərbaycan!…
Müəllif:Şahnaz ŞAHİN AYB və AJB üzvü, Prezident Mükafatçısı, Beynəlxalq Rəsul Rza Mükafatı Laureatı.
SƏNDƏN SONRA BAHAR GƏLMİR, XƏZANDIR… (Atama) Dağlar, Atam əmanəti!
Ulu dağlar, zirvənizdə candan ötə canım yatır, İlk ünvanım, son mənzilim, adım yatır, sanım yatır, Özün oda-közə vurub, yorulub yatanım yatır. Bu divanə, dəli könlün tükənməyən hekayəti Dağlar, Atam əmanəti! * * * Yanan qəlbi yoluma çıraq olub, Qızındığım od olub, ocaq olub. Dərdi-səri sinəsində dağ olub Gülüşüylə başımızı qatanım, Di rahat yat, dağ başında yatanım! * * * Gecə-gündüz yorulmadı gah o xəstə, gah bu xəstə, Ömür sürdü səksəkədə, qulaqları daim səsdə. Anaların əvəzindən bir layla çal, sən ahəstə, Ürəyinə yığıb getdi neçə körpə şikayəti, Dağlar, Atam əmanəti! * * * Qorxmaz idi əziyyətdən, zülümdən, Bir qarışqa inciməzdi əlindən. Neçə-neçə can qutarıb ölümdən, Əzrayıla canın ucuz satanım Di rahat yat, dağ başında yatanım! * * * Heç cürə yer tapmayıram, öz evimdə-eşiyimdə, Qınanmasam gəlib durram, bir ömürlük keşiyində! İndi necə rahat yatıb uşaq kimi beşiyində, Dar qəbrinə sığışdırıb, dünya boyda məhəbbəti. Dağlar, Atam əmanəti! * * * Ata, heçdir gözlərimdə dövlət-mal, Qohum-qonşu, oğul-uşaq, el-mahal. Ya mən gəlim, ya sən qayıt evdə qal! Dar günümdə əllərimdən tutanım, Di rahat yat, dağ başında yatanım!
Atam haqqında elegiya.
Yağış yağır ağır-ağır, içimdən bir həsrət baxır Pəncərəmdən axan damlalara… Payızda köç edən quşlar kimi, Fikrim məni aparır hardan-hara. Qarşımda kağız, əlimdə qələm bunu yazan mənəm, ya da ruhuma işləyən “Ata “adındakı nisgil… Gün bitir, gecə düşür, həftələr ay olur, aylar da olur il. Həyat davam edir beləcə, Bir gün gələcəyəm yanına, bilmirəm nə vaxt, necə… * * * Bir gün gələcəyəm yanına, atıb hər şeyi bir yana, gələcəm sənin dünyana… Yenə oxşayarsan telimi, yenə tutarsan əlimi… Bilərəm arxamdasan dağ kimi! Əşyalarına dolu o otaq kimi adın yandırır, odun yandırır Gülüşün yandırır, güldükcə qıyılan gözlərin getmir gözlərimin önündən. Həvəsim yox yaşamağa, Ata, sənin ömrünün son, ölümünün ilk günündən…
Səndən sonra.
Qələm yazır, nə yazırsa qəm çıxır, Zil alıram, səsim yenə bəm çıxır. Ruzim, bərim-bərəkətim kəm çıxır, Səndən sonra… * * * Güvəndiyim dağlar dərə olubdu, Axar çaylar quru bərə olubdu. Tək sirdaşım daş pəncərə olubdu, Səndən sonra… * * * Boğuluram, küləklərin hayı yox, Daha ömrün baharı yox, yayı yox. Bayramlarda nəvələrin payı yox, Səndən sonra… * * * Bir sığalın həsrətində tellərim, Məzarını sığallayır əllərim. Zəhər olub günüm, ayım, illərim Səndən sonra… * * * Getdiyin yol bir qaranlıq küçədi, Gündüzlərim gecə kimi gecədi. Bilirsənmi, Ata, qızın necədi? Səndən sonra… * * * Durulmuram, gündəngünə durğunam, Qürub çöküb sralıram, solğunam. Yüz yaşında qoca kimi yorğunam. Səndən sonra… * * * Ruhum xəstə cismimdə can ağrıyır, Damarımda dolanan qan ağrıyır. Sağalmayır yaram yaman ağrıyır, Səndən sonra… * * * Üzüm gülür, açılmayır ürəyim, Yoğururam, hey küt gedir çörəyim. Çözəmmirəm bu Fələyin kələyin, Səndən sonra… * * * Bu ayrılıq, hicran, Ata, bitmədi, Əzrayıla xəbər saldım yetmədi! Nə sən gəldin, nə də qızın getmədi. Səndən sonra…
Öz evində qal, Ata!
Yıxılanda qollarımdan tutanım, Qoymaz idin bir kimsədən utanım! İndi bizdən, ey xəbərsiz yatanım, Tək sən idin mənə arxa-dal, Ata! Gedək daha öz evində qal, Ata! * * * Qızmar yayda kölgə salan söyüddün, Od-ocaqdın, məshətdin, öyüddün. Gözün toxdu, bizi də yox böyütdün Gözümüzdə yoxdu dövlət-var, Ata! Bircə sən gəl, öz evində qal, Ata! * * * Dağ qürurlum, qeyrətinə qurbanam! Şərəfinə-şöhrətinə qurbanam! Qazandığın hörmətinə qurbanam! Bəzəyimdi indi qara şal, Ata! Gedək mənlə öz evində qal, Ata! * * * Dağdan düzə, düzdən dağa gəzərdik, Bənövşəni kol dibindən üzərdik. Mahnımızı çaldırardın, süzərdik, Qalx ayağa havamızı çal, Ata! Bir yol gedək öz evində qal, Ata! * * * Çıxıb getdin birdənbirə, zamansız, Səni bizdən aldı ölüm amansız. Bağın-bağçan səliqəsiz, sahmansız, Çiçəklərin solğun, meyvən kal, Ata! Qalxaq gedək öz evində qal, Ata! * * * Novruz gəlir, qış ötüşür yaz qalıb, Ocaq başı, söhbət qalıb, saz qalıb. Gəl boyaq al, yumurtalar az qalıb. Qapı busaq, yaxşı çıxsın fal, Ata! Gedək evə, öz evində qal, Ata! * * * Çuval-papaq bir-birinə qarışsın, Nəvələrin çil xoruzu vuruşsun. Cıdır boyu bəy oğlanlar yarışsın, Atlar vurub ayağına nal, Ata! Gəl bayrama öz evində qal, Ata! * * * Mətbəxində anamızı yormuşuq, Çay-çörəkdən təmiz süfrə qurmuşuq. Boynubükük qəbrin üstə durmuşuq, Dur qolunu bir boynuma sal, Ata! Çıxaq gedək, öz evində qal, Ata! * * * Əvvəlimiz bitən sondan yaxışdı, İndi mənə kəfən dondan yaxşıdı. İnsan da var, köpək ondan yaxşıdı Qalx at, hürən ağızlara yal, Ata! Duraq gedək, öz evində qal, Ata! * * * Bacardıqca sən hamıya yaradın, Yarım qaldı arzularım, muradım. İki oğlun fərəhin, qol-qanadın, İki qızı ürəyində xal, Ata! Oyan gedək öz evində qal, Ata! * * * Evimizin dirəyisən, damısan, Ağzımızın ləzzətisən, tamısan. Dünya boşdu- sən hər şeysən, hamısan! Şirin Ata, şəkər Ata, bal Ata! Nolar, gedək öz evində qal, Ata! * * * Odlanıram, alışıram, tüstüm yox, Məzarını isitməyə istim yox. Ata sənsiz bu dünyaya küsdüm, yox! Dur əlinlə ya canımı al, Ata! Ya da gedək öz evində qal, Ata! * * * Süleymantək dünya görmüş, şüurlu. Məhəmmədtək dönməz, mətin, qürurlu. Tanrı verdi sənə o üzü nurlu, Dağdan uca, ey Rüstəmi Zal Ata! Di, qalx gedək öz evində qal, Ata!
Sağikən ölüyəm!
Ev-eşiyin hayı-küyü, yayı-yazı deyiləm, Ərköyünü, ədalısı, nazı-duzu deyiləm, Bu dünyada bir Atanın daha qızı deyiləm, Öz əlinlə söndürdüyün ocağının külüyəm, Kim deyir ki, Ata, sənsiz yaşadım?! Yaşamadım, mən sağikən ölüyəm! * * * Çağırıram, can söyləyib, deyən olmur çağrıma, Ey təbibim, dəva yoxdu bundan sonra ağrıma. Ata!- deyib qapqara bir daş basıram bağrıma. Nə deyirlər, qoy desinlər! Divanəyəm, dəliyəm! Kim deyir ki, Ata sənsiz yaşadım?! Yaşamadım, mən sağikən ölüyəm! * * * O gecədən dolanmayır, damarımda qanım da, Mən gedirəm, canım qalır məzarının yanında. Bir kimsəsiz qəribanam elimdə, mahalımda, Dostlarıma göz dağıyam, düşmənə gülməliyəm! Kim deyir ki, Ata, sənsiz yaşadım?! Yaşamadım, mən sağikən ölüyəm! * * * Nə yatmısan dağ başında, mənim yuxum qaçaqdı, Gül-çiçəyi çox sevirdin burda qucaq-qucaqdı. Ata!—deyib dolanıram dərələri haçaqdı, Bor yol gəlir sənə sarı, yanına gəlməliyəm! Kim deyir ki, Ata, sənsiz yaşadım?! Yaşamadım, mən sağikən ölüyəm!
Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!
Bir pay verdim, bu dünyada o ən şirin payımdı, Sevinəndə-təbəssümüm, ağlayanda-hayımdı, Sərt qışımdı, payızımdı, baharımdı, yayımdı. Tələsirdin, əllərimdən aldın onu nəhayət! Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!.. * * * O sinəsi paramparça, ürəyində xalı var, Bitdi dedik, dərdimizin gör nə boyda dalı var… Anam açıb ağ örpəyin indi qara şalı var! Doğulandan alnımıza yazılıbmış bu qismət. Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!.. * * * Kölgən idi bu dünyada, sığınmışdıq adına, Əzrayılın axı haradan gəlib düşdü yadına?! Heç mərhəmət eləmədin, üç kimsəsiz qadına! De nə idi, bu dərd boyda etdiyimiz qəbahət? ! Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!.. * * * O sökülən dan yeriydi, bir qərib axşam oldu, Yolumuza işıq saçan, yanıb sönən şam oldu. Balalarım!-deyib getdi, taleyi nakam oldu, Kimisinə acizlikdi, kimisinə cəsarət! Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!.. * * * Bas köksünə, bir sıgal çək o bəlalı başına, Ata deyib, sarılıram, indi mən başdaşına. On iki gün qalmış idi altmış altı yaşına. Bitirməyə vermədin ki heç möhlət. Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!.. * * * Qurban olum əllərinə! O əl nələr yapardı, Istəsəydi, hər bir şeyə çıxış yolu tapardı. Istəmədi, öz xoşuyla sənə pənah apardı… Heç dilindən düşməz idi Allah, Əli, Məhəmməd! Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!.. * * * O ağızı dualıydı, o ürəyi imanlı, Bir körpəyə qurban getdi, getdi başıdumanlı. Ağ xalatı kəfən oldu əynində canlı-canlı, Günahına-savabına özün eylə mərhəmət! Ulu Tanrım, Atam sənə əmanət!
Gedib
Kim deyir, ömrümdən bir insan gedib?! Ayrılıb canımdan sanki, can gedib! Tək Atam deyil ki, dostum-sirdaşım, Qoşulub onunla tüm cahan gedib! * * * O, arxam-dayağım, düşmən çəpərim. Onsuz yaşamağa yoxdu təhərim! Ayaqda- taqətim, beldə-təpərim, Çəkilib dizimdən hey-aman gedib! * * * Xoş sığal, şirin söz, bir isti qucaq. Ürəyi- alışıb-yanan od-ocaq. Gözümə işıqdı, evimə-çıraq, Günəş qürub edib, sanki dan gedib! * * * Süfrəsi-ruzili, bağçası-barlı, Əyilməz qamətli, enməz vüqarlı. Bir uca dağ idi zirvəsi qarlı, Çəkilib başımdan sis-duman gedib! * * * Həsrəti bağrımı didib qandan, Yaman uzaq düşdüm toydan-xınadan. Hər gələn, bir yolla gedir dünyadan. Gedib, əllərimdən o yaman gedib!
Özüm gələcəyəm yanına bir gün!
Bu yol ki var, dostum, gedər-gəlməzdi, Gözüm yaşlı, üzüm daha gülməzdi. Ata, gəlmə dünya qədirbilməzdi, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Ölənədək çəkəcəm bu əzabı, Heç vecimə deyil günah-savabı. Almaq üçün vermədiyin cavabı, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Yolun düşsə gəlmə, fani dünyadı, Sevinci yox, qəm-əyani dünyadı, Əli qana batıb cani dünyadı. Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Sən gedəndən hey basıram səbrimi, Bitirməkçün hesabımı-cəbrimi. Qoy, yanında qazım sonra qəbrimi, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Nəvələrin salım səfə-səhmana, Duymasınlar ehtiyac ona-buna. Oğul-uşaq bir yana, sən bir yana, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Toy-düyündə, çal-çağırda qohum-yad, Ata, sənsiz davam eyləyir həyat… Yolun düşsə, gəlmə daha rahat yat, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Haqq-nahaqqı ələmişəm, süzmüşəm, Yorulmuşam, tükənmişəm, bezmişəm. Bu dünyadan mən əlimi üzmüşəm, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Xəyanətdi, iftiradı, yalandı, Gülə-gülə üzə, yola salındı. Biz gedərik, qoca dünya qalandı, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Nə baş bizim, nə ürək, nə əl-ayaq, Ölüm haqdı hamı bir gün dadacaq, Əcəl harda, nə zaman haqlayacaq, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Varım-yoxum qara torpaqda yatdı, Hamı dedi: -Barış, neynək həyatdı! Ata, sanma qızın burda rahatdı! Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Toplanıbdı boğazımda qəhərim, Cəhənnəmdi, günüm-gecəm, səhərim. Əzaryıla çatan kimi xəbərim, Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Yaşaya bilməzsən bildiyin kimi, Silmə, göz yaşını sildiyin kimi, Gəlmə, gedəcəksən gəldiyin kimi! Özüm gələcəyəm yanına bir gün! * * * Ata, səndin tək ümüdüm, həyanım, Gündə yüz yol başdaşına dolanım! İnşaallah, uzun olmaz hicranım, Özüm gələcəyəm yanına bir gün!
Atalar ölmür!
Bizdən çox yaşayır daş da, dəmir də Tapa bilməsən də dözüm, səbirdə, Rahat evin qoyub soyuq qəbirdə Torpağa üz tutub yatalar, ölmür! Dostlar, bu dünyada Atalar ölmür! * * * Daha eşitməsən şirin dilini, Bir də oxşamasa əli telini, Övladın əlindən üzüb əlini, Ölümün əlindən tutalar, ölmür! Dostlar, bu dünyada Atalar ölmür! * * * Özgənin arxından dolanıb suyu, Ayağı altında qazıblar quyu. Kişi tək yaşayıb həyatı boyu Ömürün sonuna çatalar, ölmür! Dostlar, bu dünyada Atalar ölmür! * * * Daim üstümüzdə gəzər nəfəsi, Dönər qulağımda mehriban səsi, Heç kim əvəz etməz o ülvi kəsi Dünyanı bir yerə qatalar, ölmür! Dostlar, bu dünyada Atalar ölmür!
Sənsiz yaşaya bilmirəm!
Tikələndim tikə-tikə, Dərdim var özümdən yekə. Mən bu yükü çəkə-çəkə, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Sığınmışdım qucağına, Gəlməsin heç acığına, Baxıb sönmüş ocağına, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Ey yazılmış qara yazım, Çəkilməmiş qalıb nazım. Kədər simim, qəm avazım, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * İstəmirəm don geyinim, Kəfənə dönsün əyinim! Kimnən fəxr edim, öyünüm?! Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Məsəl idin, ağildın sən, Bir pis bitən nağıldın sən. Tufağımdın dağıldın sən, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * O günlərim şirin yuxu, Tamaşaya durub çoxu, Bu nağılı başdan oxu, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Külək ilə sovruluram, Günəş ilə qovruluram, Yavaş-yavaş heç oluram, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Düşməniyəm gecələrin, Bu qaranlıq küçələrin. Hər yanda görünür yerin, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Saf ruhumdun bədəndə sən, Gələn də sən, gedən də sən. Bizi ilk tərk edən də sən, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Savab əkdin, günah dərdin, Yoluna çıxdın namərdin. Mənə həyatı sən verdin, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Alovlanıb köz oluram, Əyilirəm, düz oluram. Ağızlarda söz oluram, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Bir dağ idik, dumanı sən, Sol yanı sən, sağ yanı sən. Hamımızın həyanı sən, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Ey gedib-gələn nəfəsim, Yazıb yaratmaq həvəsim. Yaradana çatsın səsim, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Süfrəmdəki çörəyimdin, Sinəmdəki ürəyimdin, Lazımımdın, gərəyimdin Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Bülbüldüm bayquşam daha, Qar-boranlı qışam daha. Ata, qocalmışam daha Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * İlham mənə qəbir qazır, Vərəq hazır, kağız hazır. Qələm ancaq bir söz yazır: Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Göydən düşdü başıma daş, Həm Atamdın, həm də qardaş. Yaşadıqca yavaş-yavaş, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Görən gözümün nuruydun, Könlümün şah qüruruydun, Sudan təmiz, saf, duruydun, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Qapanmayır könül yaram, Ömür mənə olsun haram! Sən yoxsan, mən isə varam Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Yazıram, yazıram bitmir, Qafiyələr sona yetmir! Gözüm gözlərindən getmir Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Sinəmdə var çarpaz dağım, Xəzan olub bağçam-bağım. Yetişibdi qürub çağım Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Sən idin başımın tacı, İndi bal da dadır acı. Yalnız ölümdü əlacı Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Daha söz də tutmur dilim, Qara şalım, bəyaz telim. İzin ver yanına gəlim! Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Gəlim, denən yenə “Qızım, Al günəşim! Dan ulduzum!” Səngiməyir ürək sızım, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Bilmədim, nədi cəncəlin? Sirdi, sualdı əcəlin. Gəlim yanında dincəlim, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Göndər mənə günahını, Özüm çəkim əzabını! Tanrı yazsın savabını! Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Tək-tənhayam, arxam bomboş, Canım xəstə, ruhum naxoş. Gəl halımı bir də soruş, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Bir yol göstər, mən nə edim? Oğlun-qızın qalıb yetim. De, yanına necə gedim?! Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Eh, dərdimi bilən yoxdu Göz yaşımı silən yoxdu. Sənin kimi gülən yoxdu, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Sən idin düşmən çəpərim, Həm taqətim, həm təpərim. İndi yoxdu heç xəbərin, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Məzarının önündəyəm, Bir boylan gör nə gündəyəm! İstəyirəm ağı deyəm, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Gecələri boğuluram, Gündüzləri doğuluram. Əzilirəm, yoğruluram Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Ey canını candan alan, Səndən sonra hər şey yalan! Böynubükük qalıb balan, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Yalvarıram, Ata, sənə, Yanında yer saxla mənə! Hayqırıram dönə-dönə, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Zahirimdə gülə-gülə, Batilimdə ölə-ölə, Yoxluğunu bilə-bilə, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Qatlanıram min əzaba, Vermədiyin bir cavaba. Evim qalıbdı xaraba, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Qarışıbdı şərlə xeyir, Bir cüt qızın qara geyir. “Yerdə qalmasın haqq! “deyir, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Kəfənindi ağ xalatım, Ey qırılmış qol-qanadım! Daha heçdi bu həyatım, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Dəfn olundum öz içimdə, Həyat-ölüm bir biçimdə. Kömək et mənə seçimdə, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Tənha qalıb ev-eşiyin, İlk beşiyin, son beşiyin. Özüm çəkəcəm keşiyin, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Ocağında pərvanəyəm, Lap dəliyəm, divanəyəm. İlahəyəm, Nuaranəyəm, Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Qızlarının söz-söhbəti, Nəvələrin şan-şöhrəti, Anamın ilk məhəbbəti Sənsiz yaşaya bilmirəm! * * * Yalvarıram sənə, Allah, Çatsın dərgahına bu ah! Açılmasın qoy, bu sabah! Sənsiz yaşaya bilmirəm!
Kamilinfo-nun budəfəki qonağı əslən Cənubi Azərbaycandan olub, hazırda Almaniyada yaşayan yazıçı Şərifə Cəfəridir. Onunla İranda ana dilimizin işləklik səviyyəsi, soydaşlarımızın milli-mədəni yaşatmaq uğrunda mübarizələri zamanı üzləşdikləri problemlər barədə danışdıq.
– Şərifə xanım, əvvəlcə istərdim, özünüz haqqında qısaca məlumat verəsiniz.
-1977-ci ildə İranın Miyan vilayətində anadan olmuşam. Fars dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə ali təhsil almışam. Zəncan şəhərində “Pınar” yayım evi açmışdım. Türkcə, farsca kitablar çap edib yayırdım. 11 ildən sonra məni pantürkist, ölkə bölücü, Azərbaycan və Türkiyə casusu ittihamları ilə məhkəməyə verib, həbsə atmaq istədilər. Uşağımı götürüb İrandan qaçmaq məcburiyyətində qaldım. Ofisimi bağladılar, iş icazəmi ləğv etdilər, bütün kitab satış dükanlarımı bağladılar. Azərbaycan və Türkiyə şairlərinin şeirlərini tərcümə edib iki əlifbada yayırdım. İki dəfə İranın fəal yayımçı mükafatına layiq görülmüşdüm, ədəbiyyat yarışlarında yüzlərcə şərəf mükafatları almışdım Türkiyədə bir il yaşadım, şeir və ədəbiyyat proqramlarına qatılaraq “Günaz tv”də canlı olaraq fəaliyyətimi davam etdirirdim.
– Nə vaxtdan Almaniyadasınız?
– 2014-cü ildən. İndi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının müşaviri kimi Azərbaycan insan haqlarını müdafiə edən “Arc” Cəmiyyəti ilə əməkdaşlıq edirəm. Bir neçə dəfə Cenevrədə BMT-nin rəsmi iclaslarında çıxış etmişəm. 2017-ci ildən Berlin şəhərinə köçmüşəm və “İşıqYol” Azərbaycan mədəniyyət və ədəbiyyat dərnəyini qurmuşam. Hazırda dərnəyin rəhbəriyəm və mənəvi dəyərlərimizi qorumaq üçün çalışıram. 4 şeir kitabım çıxıb. Güney Azərbaycanın ədəbiyyatı, mədəniyyəti haqqında onlarca məqaləm və konfranslarda çıxışlarım olub və yayılıb.
– İranda İslam inqilabı öncəsi soydaşlarımıza ana dilində təhsil vədi verildiyi barədə məlumatlar var. Bu vədə əməl edildimi? Azərbaycan dilinə münasibətdə şahın dövrü ilə İslam inqilabından sonrakı dövr arasında nə fərq var?
– Əslində ana dilimizə təzyiqlər lap çoxdan, keçən əsrin 20-ci illərindən başlayıb. Qacar hökuməti ingilislərin əli ilə yıxılandan və Pəhləvilər hakimiyyətə gətiriləndən sonra ana dilimizin də qara günləri başlayıb. Rza Pəhləvinin 53 illik hakimiyyəti dövrü dilçilər tərəfindən ana dilimizin “qara günləri” adlandırılır. Çünki xalqımızın ən amansız assimilyasiya siyasətinə, satqınlığa məruz qalması, insanların milli heysiyyətinin tapdanması məhz bu dövrə təsadüf edir. Pəhləvi hökumətinin məqsədi İranı tam birləşdirmək idi və bu birləşdirmə adı ilə başqa millətlərin dili, mədəniyyəti fars dili, fars mədəniyyəti kimi təqdim olunurdu. Başqa millətlərin varlığınının unutdurulması siyasəti yürüdülürdü. Bunun üçün çox şeyi sınaqdan keçirdilər, çox tədbir tökdülər. Məsələn, Mahmud Əfşar bir neçə özü kimi paniranistlərlə bərabər “Bünyadi-Əfşari” təsis etmişdi (buna “Əfşar dərnəyi” də deyə bilərik). İlk addımlarından biri Təbrizdən, digər Azərbaycan şəhərlərindən azərbaycanlı uşaqlarını anadan olandan öz ailələrindən alıb, fars ailələrinə, yaxud yataqxanalara vermək idi. Bu uşaqlar doğulandan ana dilində bir kəlmə belə eşitməməli, ancaq fars dilli mühitdə böyüməli, fars dilində təhsil almalı idilər. Sonra da 7 yaşında gətirib öz ailələrinə verir və bunun nəticələrinə baxırdılar. Bizə zülm edərək bu cür qeyri-insani təcrübələr aparırdılar. Bizim üçün Pəhləvi dövründən belə sıxıntılar başlandı, Rza şahın əmri ilə bütün İranda Azərbaycan dili qadağan olundu. Hətta əsası 1894-cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə tərəfindən qoyulmuş “Vətən dili” adlı ana dilli mədrəsə də bağlandı. Yalnız bir il – Seyid Cəfər Pişəvərinin zamanında demokratik firqə dövründə ana dilimizə qoyulan qadağalar aradan götürülmüşdü. Uşaqlar ana dilində təhsil alır, soydaşlarımız ana dilində kitablar oxuyurdular. Milli hökumət dağılandan sonra ana dilimizdə olan bütün kitabları bir yerə toplayıb yandırdılar və ona da “kitab yandırma şənliyi” adı qoydular. Belə zülmlər çox olub, hətta bir uşaq öz kitabını yanğına vermək istəmədiyindən onun əlini oda tutmuşdular ki, kitabı buraxsın.
– Şərifə xanım, biz xalqımıza, dilimizə qarşı törədilən bu cinayətlə Xalq şairi Səməd Vurğunun yaradıcılığında tanış olmuşuq. Onun bu barədə məşhur bir şeiri var – “Yandırılan kitablar”. Çox ağrılı, fəryad dolu bir şeirdir.
Cəllad! Mənim dilimdədir bayatılar, qoşmalar, De, onları heç duydumu sənin o daş ürəyin? Söylə, sənmi xor baxırsan mənim şer dilimə? Qoca Şərqin şöhrətidir Füzulinin qəzəli!
– Bəli, bu amansızlığı biz, güney azərbaycanlılar daha çox hiss edirik, çünki ana dilimiz çox zülmlərə və assimilyasiya siyasətinə məruz qalıb. Bu haqda yazsaq, ya danışsaq, bir kitab bağlamaq olar. Mənim danışmağa sözüm çoxdur, çünki anadan olandan, bu dili danışmağa başlayandan bu əziyyətləri, xəyanətləri hiss etmişəm.
– Sonra İslam inqilabı baş verdi…
– Bəli. Rza şahın devriləndən sonra inqilabın təməli hələ qurulmamış vaxtda bir az yumşalmalar hiss olunur, qismən azadlıq verilirdi. Ana dilində kitablar, məcmuələr çıxır, konstitusiyada məhəlli dillər adı altında, Azərbaycan dilində də qəzetlər, məcmuələr çıxarılmasına icazə verilirdi. İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsinə görə, etnik azlıqların ana dilində – məhəlli dildə təhsil almasına icazə verilirdi. 19-cu və 48-ci maddələrə görə, millətlər arasında ayrı-seçkilik qadağan idi, başqa xalqların təqib və təzyiqlərə məruz qalması yolverilməz hesab edilirdi. Təəssüf ki, bu günə qədər bunların heç birinə əməl olunmayıb, əksinə, İslam cümhuriyyəti tam qurulandan sonra əvvəlcə azərbaycanlıların başını səkkizillik müharibə ilə qatdılar ki, Azərbaycan xalqı, Azərbaycan dili üçün nəzərdə tutulmuş planlar işləməsin, arxa planda qalsın. Şahlıq dövründən başlayan toponimlərin dəyişdirilməsi prosesi daha da geniş vüsət aldı. Hətta müharibə dövründə də kəndlərin, dağların, təpələrin adları qəribə fars adları ilə əvəzlənirdi. Adları oxşadaraq anlamsız, pis mənalı sözlərlə əvəz edirdilər. Məsələn, Təbrizdə Sarıqaya adında bir yer var idi, yeni adını guya köhnəyə uyğunlaşdıraraq “Sarıqiyyə” qoyublar ki, bu da “oğurluq məkanı” mənası verir.
İslam dövləti qurulduqdan sonra yenə də şahlıq dövründə olduğu kimi, paniranist fikirlər islami pərdəyə bürünərək altdan-altdan yürüdüldü və qəbul olunan qanunlar kağız üzərində qaldı, konstitusiyaya əməl olunmadı, təzyiqlər əvvəlki kimi davam etdirildi. Toponimlərin dəyişdirilməsi, övladlarımıza milli adlarımızın qoyulmasının qadağan edilməsi bu günə qədər də davam edir. Təbriz radio-televiziyasında, bəzi ostanlarda, məsələn, Zəncanda, Ərdəbildə, Həmədanda farsca gedən verilişlərdə, cüzi də olsa, Azərbaycan dilində süjetlər gedir. Verilişin yarısı, ya da daha az qismi milli dilimizdə aparılır. Həmin az müddətdə də danışılan dil insanları doğma dildən daha çox uzaqlaşdırır (caydırma dil). Məsələn, cümlə farsca deyilir, sonunda feil Azərbaycan dilində olur. Çox əcaib bir dil alınır. Rəsmi idarələrdə, təhsil müəssisələrində də azərbaycanca danışmaq istəyənlər istər-istəməz əsasən farsca danışır, doğma dildən çox az istifadə edirlər, yalnız cümlənin sonunda feili ana dilində deyirlər. İnsanların da bir günahı yoxdur, çünki qulaq artıq bu danışığa öyrənib, beyinlərə bu cür yeridilib. Mən özüm ali məktəbi bitirdikdən sonra iki ilə yaxın Zəncan televiziya və radio şirkətində işləyərkən onların bu xain siyasəti ilə üzləşmişəm. Əvvəlcə mən yazarlığa başlayanda dedilər ki, sən Bakı dilində yazırsan. Mən deyəndə ki, bu, Bakının dili deyil, bizim ədəbi dilimizdir. Qəbul etmədilər. Qarşımda belə bir tələb qoydular ki, yazı dilinin 60 faizi farsca, qalanı azərbaycanca ola bilər. Mən bu tələbi qəbul edə bilmədiyimdən radiodan çıxdım, yalnız televiziyada “Yaşıl yarpaq” adlı bir müəllif proqramı aparmağa başladım. Bu verilişdə aşıqları, şairləri görüşə dəvət edirdim. Hətta bu halda da mənə təzyiqlər davam edirdi, verilişdə fars dilindən az istifadə olunduğunu irad tuturdular. Guya insanlar bu verilişi başa düşmür, bir-birindən uzaqlaşır, bu da milli birliyimizə ziyan vurur. Nəhayət, bu verilişi məndən aldılar və məni cəzalandırdılar. Mən də təzyiqlərə davam gətirməyərək ordan çıxmalı oldum.
– İranda yaşayan ermənilər milli ad və soyadlarını qoruyur, amma azərbaycanlılara yasaq qoyulub. Yəni İranda yaşayan soydaşımız övladına Sevil, Anar, Aygün adı qoya bilməz. Yasaq rəsmidirmi? Rəsmidirsə, hansı qanun və ya qanunvericilik aktına əsasən?
– Bu dövlətin adı islam dövləti olsa da, islamla əlaqəsi yoxdur. Azərbaycanlıların, kaşğarların, türklərin öz dilində danışmağa, təhsil almağa ixtiyarı olmadığı, hətta buna görə cəzalandırıldıqları halda, az sayda olan ermənilər bütün azadlıqlara malikdirlər. Uşaqları ana dilində yazıb-oxuyur, özləri bütün haqlardan, hətta daha artığından faydalanırlar. Bütün bu ayrı-seçkiliklər, ikiüzlülük, yalançı islamçılıq gözümüzün önündə baş verir. Övladlarımıza öz milli adlarımızı qoya bilmirik, buna görə cəzalandırılırıq. Rəsmi yasaq olmasa da, öz dilimizdə danışmağa, övladlarımıza milli adlarımızı qoymağa imkan vermirlər. Hətta dükan, müəssisə adları da farsca olmalıdır. Mənim yayın evim var idi, adını “Pınar” (türkcə bulaq) qoymuşdum. Əvvəllər mənasını başa düşmədilər, dedim ki, bu sözü fars mifologiyasından götürmüşəm. Sonralar yayın evini bağlayanda məni məhkəmələrə çəkdilər, adın mənasını öyrəndiklərindən dəyişib fars sözü işlətməyi tələb etdilər.
– Valideyn övladına azərbaycanlı adı qoymaqda inad etsə, onda necə?
-Elə ailə var ki, övladı iki ildir, doğulub, rəsmi sənəd ala bilmir, çünki onların dediyi adı yox, azərbaycanlı adı qoymaq istəyir. Bacım öz oğluna Güntay adı qoymaq istəyirdi, imkan vermədilər. O da iki ay gözlədikdən sonra vaz keçməyə məcbur oldu. Amma insanlar həqiqətən də dirənirlər, bəzən öz istəklərinə nail olurlar, bir neçə ay, il gözləsələr də, istədikləri adı qoya bilirlər, bundan sonra o ad rəsmi siyahıya düşür və qəbul olunur. Yaxşı haldır ki, bu sahədə artıq müsbət irəliləyişlər var, insanlar təzyiqlərlə üzləşsələr də, uzun-uzadı mübarizə aparsalar da, öz istəklərinə çata bilirlər. Xalqımız çox sıxışdırılsa da, artıq öz kimliyini, öz varlığını sübut etmək istəyir və getdikcə buna daha çox nail ola bilir.
– İranda -Təbrizdə Azərbaycan dilində radio-televiziya verilişləri yayımlanır. Amma dil yarı ərəb, yarı türk, yarı farscadır. Əvvəllər Təbriz radiosuna “Əziz və hörmətli dinləyicilər” əvəzinə “şenəvəndiqane-əzizo möhtərəm” deyirdilər. İndi vəziyyət necədir? Yenə də mi radio verilişlər təmiz Azərbaycan dilində deyil, qarışıq dildə aparılır? İzafətdən, farsca sözlərdən yenə də mi çox istifadə edilir?
– İranda iki il televiziya və radioda yazar və rejissor olaraq programlar düzəldib aparmışam. Azərbaycan dilində gedən “Yaşıl yarpaq” adında verilişimiz şairlər və aşıqlarla görüşdən ibarət idi və çox böyük maraq doğurmuşdu. Bu da hökumətin ana dilimizin yayılmaması siyasətinə uyğun gəlmədiyindən qarşısını aldılar və radio-televiziya binasına girməyimizi qadağan etdilər. Bütün lisenziyalarımı əlimdən aldılar.
– Kitab mübadiləsi Güneydə ana dilinin öyrənilməsində, inkişafında əvəzsiz rola malik bir vasitədir. Bildiyimizə görə, xarici ədəbiyyat mübadiləsində əcnəbi dillərdə kitab mübadiləsi dünya praktikasında adi haldır. Bir neçə il əvvəl Axundov adına Milli Kitabxanada bildiridlər ki, İran Azərbaycanla kitab mübadiləsi çətçivəsində latın qrafikası ilə olan ədəbiyyat qəbul etmir. Bu, doğrudurmu, doğrudursa, necə əsaslandırılır?
– Bayaq dediyim kimi, Zəncanda yayım evim var idi və mən orada bədii kitablar nəşr etdirirdim. Kitabda şeirlərin yarısı ərəb, yarısı Azərbaycan latın əlifbası ilə çap olunurdu ki, insanlarımız tədricən latın əlifbasına alışsınlar, öyrənsinlər. Təzyiqlərə görə yayım evini Kərəcə köçürdüm, orada da təzyiqlər davam edirdi. Çünki bu şəhərdə də azərbaycanlılar çox idi və çox kitab alırdılar, ana dilində, latın əlifbasında oxuyurdular. Beynəlxalq kitab sərgilərinə qoşulmaq istəyirdim, imkan vermirdilər. Şəhərlərarası fərdi sərgilər təşkil edirdim, onun da qabağını alırdılar. Hər bir vəchlə yayım evinin gəlir gətirməsini əngəlləyirdilər ki, işləyə bilməyək. Təzyiqlərə görə yayım evini Tehrana köçürməyə məcbur oldum. Orada farsdilli yayım evləri çox idi və biz çox gözə çarpmırdıq. Bir il fəaliyyət göstərdik, çox uğurlu il oldu. İl ərzində yazarlardan 300 kitab alıb çap etdirdik. İki il fəal naşir kimi çalışdım. Bütün bunları deməkdə məqsədim ana dilimizin İrandakı vəziyyəti barədə təsəvvür yaratmaqdır. Yazıçılar, tədqiqatçılar Azərbaycan dilində əsər yazmaq istəmirlər, çünki hər bir kitab ayrıca yoxlanır və tək-tək nəşrinə icazə verilir. Bu da çox uzun bir prosedir, aylarla uzanır. Mən artıq bu işin içində olduğumdan sifarişini aldığım kitabları diqqətlə oxuyurdum, bilirdim ki, hansı kitabların nəşrinə icazə verilməyəcək, hansı cümlələr qəbul olunmayacaq. Azərbaycan dilində yazılan kitabların nəşrinə çox çətinliklə icazə verirdilər, əksər hallarda vermirdilər və bu çox uzun bir proses idi. Çox zaman kitablar saysız-hesabsız ixtisarlarla, “qolu-qabırğası qoparılmış” halda qaytarılırdı, yazanlar buna da razı olurdular ki, heç olmasa, ana dilində öz kitablarını nəşr etdirib oxucuya çatdıra bilsinlər. Buna “yeksansazi” deyərdilər, İranın kitabları senzuradan keçirdiyi “İrşad” idarəsində şah dövrünün siyasəti davam etdirilirdi. Məsələn, kitabı kompüterə verərdilər, Azərbaycan sözünün yanında “güney” və ya “quzey” sözləri olsa, kəsərdilər. Koroğlu, Qaçaq Nəbi və b. milli qəhrəmanlarımızın adına qarşı dözümsüz idilər. Əgər bir sözün Azərbaycan və fars yazılış variantları var idisə, mütləq fars variantı yazılmalı idi, məsələn biz “Həcər” deyirik və yazırıq, fars variantı “Hacər” olduğindan belə yazılmalı idi. Baxmırdılar ki, sözü dəyişəndə, şeirin ölçüsü, vəzni pozulur, ahənginə xələl gəlir. Bu siyasətin nəticəsində tədricən kitab evləri, qəzetlər, məcmuələr bağlanırdı, ana dilində yazanlar azalırdı. Hər bir kitab, hər bir şeir, yazı, cümlə, hətta söz uğrunda mübarizə aparmaq, mübahisə etmək, saatlarla, günlərlə öz dediyini sübuta çalışmaq çox çətin idi. Bu gün təzyiqlər daha da artıb, şah dövründəki kimi Azərbaycan dilində danışmağa qadağalar qoyulub. Assimilyasiya prosesi davam etdirilir. Əlbəttə, internet, sosial şəbəkələr olduğu bir dövrdə bu qadağalara qarşı mübarizə aparılır, insanlar öz haqlarını tələb edir.
– İranda yaşayan soydaşlarımızın latın qrafikasına keçmək cəhdləri olubmu?
– Mən “Ana dilimiz bizim əlimizdə ən böyük silahımızdır” başlıqlı bir məqalə yazmışdım. Bu məqalə çox böyük səs-küyə səbəb oldu, farslar məni tənqid etdilər. Çünki bilirlər ki, biz öz ana dilimizi öyrənsək, bu dildə yazıb-oxusaq, özləri demişkən, farsa nə ehtiyacımız olacaq? Onlar qorxurlar ki, biz öz tariximizi öyrənsək, klassiklərimizi oxusaq, Şimali və Cənubi Azərbaycan arasında bir fərq qalmayacaq, bu xalqın keçmişinin, tarixinin, mədəniyyətinin, şifahi və yazılı ədəbiyyatının eyni olması üzə çıxacaq, gənc nəsil də bunları oxuyub öyrənəcək. Cidd-cəhdlə bizlərdən gizlətmək istədikləri həqiqətlər ortaya çıxacaq və o zaman güney azərbaycanlıları fars əsarətində saxlamaq mümkün olmayacaq. Milli oyanışdan qorxurlar. Lakin bu oyanış artıq baş verib, xalqımız artıq köhnə qaydalarla yaşamaq istəmir, zaman-zaman öz etiraz səsini ucaldır və bu səs getdikcə gurlaşır. Məsələn, biz Cəlil Məmmədquluzadəni oxumaq istəyirik, onun “Urmiya xatirələri” ilə, “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə tanış oluruq və görürük ki, Mirzə Cəlil Bakıdan gəlib, Naxçıvandan keçir, Həmədanı, Urmiyanı gəzir, Təbrizdə jurnal çıxarır. Bunları oxuduqca, tanış olduqca şimallı-cənublu xalqın bir olduğu, eyni kökdən gəldiyi ortaya çıxır və insanlar Mirzə Cəlildən M.Ə.Sabiri oxumağa keçəcəklər, alimlərimizi axtarıb-arayacaqlar. Dünyaya Ərdəbildə gəlib, Bakıda göz yuman Söhrab Tahiri tanıyacaqlar və tədricən öz milli varlıqlarını, əsl-nəsillərini dərk edəcəklər. Biz öz tariximizlə, mədəniyyətimizlə tanış olduqca fars dili kölgədə qalacaq, ədəbi-mədəni irsimizin üstünlüyü bilinəcək, artıq farslara ehtiyacımız qalmayacaq. Milli qürur hissimiz güclənəcək. Odur ki, dilimizə, millətimizə təzyiqlər bu günə qədər də davam edir.
– “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” dünyada yaşayan bütün azərbaycanlıların vahid leksika, qrammatika, punktuasiya və s ətrafında birləşməsi təklifini irəli sürüb. Sizcə, Cənubda bu ideyanı həyata keçirmək üçün nələr etmək olar və bu, realdırmı?
– Yeddi ildir ki, Almaniyada yaşayıram. Müxtəlif dərnəklərə qoşulmuşam, özüm də “İşıq yol” adlı bir dərnək qurmuşam. Burda ortaq dilə ehtiyac olduğunu daha çox hiss edirəm. Biz öz dilimizdən uzaq düşdüyümüz üçün çox araşdırma aparmışıq, çalışmışıq ki, mümkün qədər öz ana dilimizin sözlərindən istifadə edək. Ərəb-fars sözlərini dilimizdən çıxarmaq üçün müxtəlif bölgələrimizdə işlənən sözləri axtarıb tapırıq və dilimizdə işlək vəziyyətə gətiririk. Bir bölgədə farsca işlənən söz başqa bölgədə ana dilimizdə işlənir. Dilçilərimiz ərəb-fars sözlərini bu cür sözlərlə əvəz etməyə, Şimalı Azərbaycanda işlənən variantları qəbul etməyə çalışır. Hətta bəzi sözləri Türkiyə türkcəsindən götürməyə üstünlük verirlər ki, fars sözləri işlətməyək. Azərbaycan dilinin çox zəngin leksikası buna imkan verir. Hazırda dilimizdə belə təmizlənmə prosesi gedir. Bəlkə də, bu, quzey azərbaycanlılara o qədər də tanış hal deyil.
Biz çox istərdik ki, quzeyli-güneyli azərbaycanlılar üçün, eyni zamanda, xaricdə yaşayan soydaşlarımız üçün ortaq dil qaydaları qəbul edilsin, hamımız eyni sözlərdən, eyni qrammatik qaydalardan, eyni yazılış qaydalarından istifadə edək. O zaman bizim ünsiyyətimiz daha rahat olacaq, birliyimiz daha da qüvvətlənəcək. Bu gün mən Azərbaycan türkcəsində yazanda görürəm ki, mətndə ərəb-fars kəlmələri çoxdur, şimallı soydaşlarımız bəzən məni anlamır, deyirlər ki, Azərbaycan türkcəsini, onun yazı qaydalarını bilmirsən. Məcbursan ki, çox şeyi izah edəsən ki, anlaşılsın.
-Almaniyada vəziyyət necədir? Deyəsən, soydaşlarımız üçün orada ana dilində kurs təşkil etmək daha asandır?
– Berlində azərbaycanlı uşaqlar üçün dil kursları açılır, çox yaxşı nəticələr verir. Amma yenə də güneydən olan uşaqlarımızın bu kurslarda iştirakı bir az çətin olur. Çox yaxşı olar ki, dilçi alimlər güneyli dilçilərimizi də dəvət edələr, vahid qaydalar qəbul etmək yolunda addımlar atalar, hamımız üçün vahid dil qaydaları, yazı qaydaları qoyalar ki, bizim də ünsiyyətimiz asanlaşa, bir-birimizi daha yaxşı anlayaq, bir-birimizin kitablarını oxuyaq və s. Bilirəm ki, bu, asan məsələ deyil, dövlətin qərarı olmalıdır, addımlar atılmalıdır. Amma inanıram ki, nə vaxtsa mümkün olacaq.
– İnşallah. Bizə sözünüz?
– Mənə bu fürsəti verdiyiniz, ürəyimdən keçənləri deməyə şərait yaratdığınız üçün çox minnətdaram.
– Ana dilimiz uğrunda apardığınız mübarizəyə və gözəl müsahibəyə görə mən Sizə təşəkkür edirəm.
(“Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi” İlham ƏIiyev.)
Yalalnların dönüb qurumuş arxa, Yad torpaqda yaşarsan qorxa-qorxa. Tarix olsun söykəndiyin güc-arxa, Gör, nə ətir saçır burda baxça-bağ Azərbaycan torpağıdır Qarabağ! * * * Sən işğalçı, mən sahibəm, unutma, Bağa girib bağbanına daş atma. Ulağını cən atıma tay tutma, Böhtanınla, öz-özünə çəkmə dağ, Azərbaycan torpağıdır Qarabağ ! * * * Bir daş göstər.adı dilində olsun. Bir gül göstər, orda, elində olsun. Elə şər de faktı əlində olsun, Cıdır düzü mərd meydanı, etmə ağ, Azərbaycan torpağıdır Qarabağ! * * * Gözdən olub özgə yurda göz tikən, Vurub-tutan babaların qan tökən. Sən dağıdan,parçalayan, mən tikən, Aşkar olur gələn dövran, gələn çağ, Azərbaycan torpağıdır Qarabağ! * * * Əlin qanlı,get əlinin qanın yu, Haqlı danış, böhtan demə, dinc uyu. Yolun sərtdir, son uçurum, son quyu, Fərəhlənmə öndə görüb zirvə-dağ , Azərbaycan tirpağıdır Qarabağ! * * * Ay İldırım, dünya bilir haqq sənin, Gözəlliyi gül-çiçəkdir çəmənin, Özgə yurdda gor evində kömənin, Yurdu itər, ruhu çəkər zülüm,ah, Azərbaycan torpağıdır Qarabağ!
Əgər kəlmə cəmlik göstərən Əliflə (اْ) bitirsə onda o Əlif oxunmaz.
Nasaru نَضرَوُاْ
Gördüyümüz kimi bu misalda kəlmənin sonunda əlif cəm əlamətidir özü isə oxunmur.
Yazılıb oxunmayan hərflərdən biri də Ləm hərfidir. Əgər Əl artiklindən sonra şəmsiyyə hərfi gəlirsə Əlif və Ləm oxunmur, lakin şəmsiyyə hərfi təşdidlə yəni iki qat oxunur.
Yəumiddini – يَومِْ المدَّ ينِ
Yuxarıdakı misalda Əlif və Ləm yazılğı halda oxunmur. Dəl (د) hərfi təşdidlə oxunur.
Bu gün bütün ad və titulların fövqündə dayanan, gözəl insan, əsl ziyalı, dəyərli alim, sevimli şair Mahirə Nağıqızının doğum günüdür! Ad günü münasibəti ilə Mahirə xanımı təbrik edir, uzun və sağlıqlı bir ömür, bütün fəaliyyətində yeni-yeni naliyyətlər arzu edirik! Uğurlarınız bol olsun, Mahirə xanım!
