XXI ƏSRDƏ “SOYUQ MÜHARİBƏ – İNFORMASİYA MÜHARİBƏSİ”
(Azərbaycana mümkün təsirlər və milli müdafiə modeli)
XXI əsrdə dövlətlərarası qarşıdurmanın xarakteri ciddi şəkildə dəyişmişdir. Müasir mübarizə yalnız tank, artilleriya və canlı qüvvə ilə aparılmır. Siyasi, iqtisadi, diplomatik, informasiya, kibertəhlükəsizlik və psixoloji müstəvilər eyni vaxtda istifadə olunur.
Bu baxımdan klassik “Soyuq müharibə” modelinin müasir informasiya texnologiyaları ilə birləşməsi yeni təhlükəsizlik mühiti formalaşdırır. Burada əsas məqsəd yalnız əraziyə və hərbi infrastruktura təsir göstərmək deyil, həm də cəmiyyətin informasiya mühitinə, qərarvermə prosesinə və milli-mənəvi dayanıqlığına təsir etməkdir.
- Müasir “Soyuq müharibə” anlayışı
Klassik Soyuq müharibədə əsas qarşıdurma iki böyük siyasi-hərbi blok arasında gedirdi. Müasir dövrdə isə qarşıdurma daha çoxşaxəli xarakter daşıyır.
Müasir rəqabətin əsas istiqamətləri:
- siyasi və diplomatik təzyiq;
- iqtisadi rəqabət və sanksiyalar;
- hərbi çəkindirmə;
- texnoloji üstünlük uğrunda mübarizə;
- enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi;
- informasiya və media məkanı;
- kibertəhlükəsizlik;
- ictimai rəyə təsir;
- strateji kommunikasiya.
Beləliklə, müasir qarşıdurmada dövlətin müdafiəsi yalnız silahlı qüvvələrin imkanları ilə ölçülmür.
- İnformasiya müharibəsi
İnformasiya müharibəsinin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, qarşı tərəfə təsir etmək üçün məlumatın özü mühüm vasitəyə çevrilir.
Bu mühitdə:
məlumat → ictimai rəy → davranış → qərarvermə → milli təhlükəsizlik zənciri formalaşa bilər.
Saxta məlumatın yayılması, faktların kontekstdən çıxarılması, manipulyativ materialların hazırlanması, emosional təbliğat və sosial şəbəkələrdə koordinasiyalı informasiya kampaniyaları cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər.
Lakin informasiya təhlükəsizliyinin məqsədi yalnız saxta xəbərlərlə mübarizə aparmaq deyil. Əsas məqsəd vətəndaşın etibarlı məlumatı saxta və manipulyativ məlumatdan ayırmaq qabiliyyətini gücləndirməkdir.
- Azərbaycana mümkün təsirlər
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi, enerji və nəqliyyat layihələri, regiondakı təhlükəsizlik proseslərində rolu ölkənin informasiya mühitinə xüsusi diqqət tələb edir.
Mümkün risklər aşağıdakı istiqamətlərdə qiymətləndirilə bilər:
- Dövlət institutlarına ictimai etimadın zəiflədilməsi;
- Cəmiyyətdə süni qarşıdurmaların yaradılması;
- Milli və sosial həssas mövzuların manipulyasiya edilməsi;
- Hərbi məsələlərlə bağlı yanlış məlumatların yayılması;
- Şəhid ailələri, veteranlar və hərbi qulluqçularla bağlı həssas mövzulardan istifadə;
- Böhran zamanı panika və qeyri-müəyyənliyin artırılması;
- Xarici auditoriyalarda Azərbaycan haqqında birtərəfli təsəvvürlərin formalaşdırılması;
- Kibermühitdə dövlət və strateji infrastruktura qarşı təhdidlər.
Bu risklərin hər biri ayrıca qiymətləndirilməli və hüquqi çərçivədə qarşı tədbirlər hazırlanmalıdır.
- Milli müdafiənin yeni modeli
Müasir şəraitdə müdafiə anlayışı yalnız Silahlı Qüvvələrin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmamalıdır.
Milli dayanıqlığın əsas sütunları belə təsəvvür edilə bilər:
Silahlı Qüvvələr + dövlət qurumları + mülki müdafiə + kibertəhlükəsizlik + strateji kommunikasiya + media savadlılığı + cəmiyyətin dayanıqlığı.
Burada əsas prinsip dövlət qurumları arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi və böhran zamanı vahid, etibarlı informasiya mənbəyinin təmin edilməsidir.
- Veteranların rolu
Müharibə veteranları bu sistemdə yalnız sosial müdafiəyə ehtiyacı olan kateqoriya kimi deyil, eyni zamanda böyük təcrübəyə malik ictimai resurs kimi də qiymətləndirilə bilər.
Veteranların iştirakı ilə:
- gənclərin hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsi;
- müharibə tarixinin düzgün çatdırılması;
- saxta məlumatların tanınması üzrə maarifləndirmə;
- mülki müdafiə üzrə ictimai hazırlıq;
- fövqəladə vəziyyətlər zamanı ictimai dayanıqlığın artırılması
istiqamətlərində proqramlar həyata keçirilə bilər.
Bu fəaliyyət dövlət strukturlarının səlahiyyətlərini əvəz etməməli, onların qanuni fəaliyyəti ilə koordinasiya olunmalıdır.
- İnformasiya təhlükəsizliyinin əsas prinsipi
İnformasiya müharibəsində ən güclü müdafiə mexanizmlərindən biri etibarlı və vaxtında məlumatlandırmadır.
Bunun üçün:
Fakt → yoxlama → rəsmi məlumat → izah → ictimaiyyətlə kommunikasiya
ardıcıllığı təmin edilməlidir.
İnformasiyanın gecikməsi və ya boşluğun yaranması həmin boşluğun şayiə və manipulyasiya ilə doldurulması riskini artırır.
- Cəmiyyətin informasiya dayanıqlığı
İnformasiya təhlükəsizliyi yalnız dövlət qurumlarının işi olmamalıdır.
Məktəbdən universitetə, hərbi hissədən media qurumlarına qədər informasiya savadlılığı inkişaf etdirilməlidir.
Vətəndaş bilməlidir:
- xəbərin mənbəyi nədir;
- məlumatı kim yayıb;
- ilkin mənbə mövcuddurmu;
- xəbər başqa etibarlı mənbələrdə təsdiqlənirmi;
- emosional başlıq faktla uyğun gəlirmi;
- foto və video materialın konteksti doğrudurmu.
Bu bacarıqlar cəmiyyətin manipulyasiyaya qarşı immunitetini gücləndirir.
- Nəticə
XXI əsrdə dövlətin təhlükəsizliyi artıq yalnız sərhədlərin və hərbi obyektlərin qorunması ilə ölçülmür.
İnformasiya məkanı da milli təhlükəsizliyin bir hissəsidir.
Müasir “Soyuq müharibə” şəraitində dövlətlər siyasi, iqtisadi, hərbi, texnoloji və informasiya imkanlarını birlikdə istifadə edirlər.
Azərbaycan üçün əsas məqsəd isə informasiya mühitində dayanıqlı, peşəkar, çevik və etibarlı milli təhlükəsizlik sistemi formalaşdırmaqdır.
Bunun əsas dayaqları:
Güclü ordu + dayanıqlı dövlət institutları + təhlükəsiz informasiya məkanı + savadlı cəmiyyət + hazırlıqlı mülki müdafiə + veteranların təcrübəsi = milli dayanıqlıq.
Bu yanaşma yalnız müharibə zamanı deyil, sülh dövründə də ölkənin milli təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edə bilər.
Məlumatı hazırladı: Anar Quliyev,
polkovnik-leytenant, müharibə veteranı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında