Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti haqqında

YÜZ ON SƏKKİZİNCİ YAZI

MÜQƏDDƏS ZƏFƏRİN İŞIĞINDA

(Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti haqqında)

      Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Yaşadığımız Zəfər ətirli bu günlərdə söhbətimizin mövzusu şübhəsiz ki,  Müzəffər Azərbaycan Ordusu və Şanlı Azərbaycan Əsgəridir!  Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında elə hadisələr var ki, onların mənası zaman keçdikcə azalmır, əksinə, yeni nəsillərin düşüncəsində daha dərindən kök salır. Vətən torpağının müdafiəsi, milli ləyaqətin qorunması, şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, müharibənin ağrı-acısı və qələbənin gətirdiyi mənəvi dirçəliş belə mövzulardandır. Bu mövzular ədəbiyyatın daimi diqqət mərkəzindədir. Çünki tarix hadisələri qeydə alır, ədəbiyyat isə həmin hadisələrin insan qəlbində yaratdığı sarsıntıları, düşüncələri, qərarları və dəyişiklikləri bədii sözün imkanları ilə yaşadır.

       Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist, tanınmış  yazıçı Xəlil Mirzənin “Müqəddəs zəfər” silsiləsinə daxil olan “Seçilmiş” adlı povesti də məhz bu mənəvi və ictimai müstəvidə diqqəti cəlb edir. Əsərdə Vətənə xidmət, hərbi borc, şəxsiyyətin iradəsi, mürəkkəb şəraitdə düzgün qərar vermək bacarığı, insanın öz qorxu və tərəddüdləri ilə mübarizəsi, Qarabağ ağrısı və Xocalının azadlığına qovuşan xalqın sevinci bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur.

      “Seçilmiş” povestinin əsas üstünlüklərindən biri ondadır ki, müəllif oxucunu yalnız döyüş səhnələrinin, xüsusi tapşırıqların və hərbi əməliyyatların təsviri ilə baş-başa buraxmır. O, hadisələrin arxasında dayanan insanı görməyə, onun daxili aləminə nüfuz etməyə, hər bir məsuliyyətli qərarın mənəvi qiymətini anlamağa çağırır. Beləliklə, əsər sırf hərbi macəra çərçivəsindən çıxaraq insanın mənəvi sınaqları, Vətən qarşısında məsuliyyəti və qələbənin qiyməti haqqında düşüncələrə yol açır.

       Povestin proloqunda müəllif insanın şəxsiyyət kimi formalaşması, hiss və duyğuların onun həyatına təsiri, mənəvi kamilliyə doğru keçdiyi yol haqqında düşüncələrə geniş yer ayırır. Burada xüsusilə tərəddüd hissi ön plana çıxarılır. İlk baxışda adi görünən bu hiss əslində insanın taleyində mühüm rol oynaya bilər. Bəzən tərəddüd insanı təhlükədən qoruyur, düşünülməmiş addımın qarşısını alır. Bəzən isə iradəni zəiflədir, qərar verməyi çətinləşdirir və insanı öz məqsədindən uzaqlaşdırır.

        Müəllifin diqqət yetirdiyi əsas məsələ tərəddüdün mövcudluğu deyil, onun qarşısında insanın necə davranmasıdır. Hər bir insan müəyyən məqamlarda qorxu, şübhə, həyəcan və daxili narahatlıq keçirə bilər. Əsas məsələ həmin hisslərin insanın iradəsinə hakim kəsilməsinə imkan verməmək, düşünülmüş qərar qəbul etmək və məsuliyyətdən yayınmamaqdır.

       Əsgər Əfşarlı obrazının təqdimatında bu fikir konkret bədii məna qazanır. O, təcrübəli, döyüş sınaqlarından keçmiş, fiziki və mənəvi hazırlığı ilə seçilən hərbçidir. Buna baxmayaraq, qarşısına çıxan yeni tapşırıq onu ciddi düşünməyə vadar edir. Çünki bu dəfə ondan yalnız hərbi bacarıq və cəsarət tələb olunmur. O, eyni zamanda özünün ən dərin hisslərini nəzarətdə saxlamalı, nifrət və qisas duyğusunu cilovlamalı, düşmən mühitində başqa bir insanın kimliyini daşımalı, son dərəcə mürəkkəb psixoloji vəziyyətdə özünü itirməməlidir.

       Bu məqam əsərin ideya yükünü gücləndirir. Müəllif göstərir ki, əsl qəhrəmanlıq yalnız təhlükənin üzərinə getməkdən ibarət deyil. Bəzən ən böyük qəhrəmanlıq insanın öz daxilindəki çətinliklərə qalib gəlməsidir. Qəzəbini idarə etmək, şəxsi hisslərini ümumi məqsədin fövqündə tutmamaq, verilmiş tapşırığın mahiyyətini anlamaq və məsuliyyətlə davranmaq da igidliyin mühüm göstəriciləridir.

       Proloqda insanın kamilləşməsi barədə düşüncələr sonrakı hadisələrin mənəvi açarı rolunu oynayır. Oxucu anlayır ki, qarşıda yalnız əməliyyat planının həyata keçirilməsi deyil, həm də bir insanın iradəsinin, sədaqətinin və mənəvi yetkinliyinin sınağı dayanır.

      Əsərin adı xüsusi diqqətə layiqdir. “Seçilmiş” sözü ilk növbədə müəyyən vəzifənin icrası üçün seçilən, xüsusi qabiliyyətləri və hazırlığı ilə fərqlənən insanı xatırladır. Lakin povestin məzmunu bu anlayışın daha geniş mənasını üzə çıxarır.

      Seçilmək yalnız başqalarından üstün olmaq demək deyil. Seçilən insan daha ağır məsuliyyət daşımalı, daha çətin sınaqlara hazır olmalı, şəxsi rahatlığından və bəzən ən doğma duyğularından belə keçməyi bacarmalıdır. Ona etimad göstərilməsi eyni zamanda onun üzərinə böyük mənəvi borcun qoyulmasıdır.

      Əsgərin seçilməsi təsadüfi deyil. O, hərbi xidmətində dəfələrlə özünü doğrultmuş, döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirmiş, çətin vəziyyətlərdə soyuqqanlılığını qorumuş bir zabitdir. Bununla belə, qarşısındakı yeni vəzifə əvvəlki təcrübəsindən fərqlənir. O, düşmən obrazına çevrilmiş şəxsin kimliyini mənimsəməli, onun keçmişini öyrənməli, davranışlarını təqlid etməli və ətrafındakı insanlarda şübhə yaratmadan hərəkət etməlidir.

        Burada fiziki hazırlıqla yanaşı, yaddaş, müşahidə, dil bilikləri, psixoloji dözümlülük və özünənəzarət bacarığı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müəllif xüsusi təyinatlı hərbçinin fəaliyyətini yalnız silahdan istifadə etmək qabiliyyəti ilə məhdudlaşdırmır. Əsgərin timsalında peşəkarlığın daha mürəkkəb tərəflərini göstərir: düşünmək, təhlil etmək, vəziyyəti düzgün qiymətləndirmək, səbirli olmaq və zəruri anda qətiyyət nümayiş etdirmək.

       Beləliklə, əsərin adı həm konkret hərbi seçimə, həm də mənəvi seçimə işarə edir. Əsgər yalnız tapşırıq üçün seçilmir; o, özünü dəfələrlə seçim qarşısında görür. Şəxsi nifrət, hərbi borc, vicdan və məsuliyyət arasında tarazlıq yaratmaq onun qarşısında dayanan əsas sınaqlardandır.

      Əsgər Əfşarlı obrazının mənəvi əsaslarını anlamaq üçün onun ailə tarixini nəzərə almaq lazımdır. O, Xocalı faciəsi zamanı şəhid olmuş atanın övladıdır. Atasını görmədən dünyaya gələn Əsgərin həyatında müharibənin ağrısı şəxsi taleyə çevrilib. Onun uşaqlıq və gənclik dünyası bir ailənin itkisi ilə yanaşı, bütöv xalqın yaşadığı faciənin mənəvi izlərini də daşıyır.

      Xocalı Azərbaycan tarixində sağalmayan yaralardan biridir. Bu faciənin xatirəsi təkcə itirilmiş həyatları, dağıdılmış ailələri və yarımçıq qalmış taleləri xatırlatmır. O, həm də insanın doğma yurd, ailə, təhlükəsizlik və azadlıq anlayışlarını necə dərindən dərk etdiyini göstərir. Müharibənin ən ağır nəticələrindən biri onun bir nəslin deyil, sonrakı nəsillərin də həyatına təsir etməsidir.

      Əsgərin taleyində bu həqiqət aydın görünür. O, atasının yoxluğunu şəxsi bədbəxtlik kimi yaşamaqla kifayətlənmir, həyatını Vətənə xidmətə bağlayır. Hərbi peşəni seçməsi, xüsusi hazırlıq keçməsi, təhlükəli tapşırıqları yerinə yetirməsi onun üçün sadəcə karyera və ya peşə fəaliyyəti deyil. Bütün bunlar mənəvi məsuliyyətin, itirilmiş dəyərlərin qorunması istəyinin və doğma torpağa sədaqətin ifadəsidir.

      Bununla belə, obrazın əhəmiyyəti yalnız keçmişin ağrısını daşımasında deyil. Əsgər həmin ağrının onu tamamilə idarə etməsinə imkan verməməlidir. O, qisas hissi ilə hərəkət etməkdən daha çətin bir yolu seçir: özünü nəzarətdə saxlamaq və qarşısındakı tapşırığı peşəkar məsuliyyətlə yerinə yetirmək.

      Məhz burada povestin mənəvi istiqaməti müəyyənləşir. Xocalı yaddaşı Əsgərin xarakterini formalaşdıran mühüm amildir, amma onun qəhrəmanlığını müəyyən edən təkcə keçmişin ağrısı deyil. Onun əsl gücü bu ağrını məsuliyyətə, sədaqətə və məqsədyönlü fəaliyyətə çevirməsindədir.

       Əsərdə ana obrazı da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Səadət ana oğlunun keçirdiyi sarsıntını hiss edir, onunla dərdləşir, ağrısını bölüşür və sonda onu komandiri ilə danışmağa yönəldir. Ana məhəbbəti burada yalnız qorumaq, təhlükədən uzaq tutmaq istəyi kimi deyil, övladın məsuliyyətini dərk etməsinə kömək edən mənəvi dayaq kimi təqdim olunur.

       Onun oğluna verdiyi nəsihətdə analıq qayğısı ilə vətəndaşlıq mövqeyi birləşir. Ana övladının həyatından nigarandır, amma onun Vətən qarşısındakı borcunu da anlayır. Bu münasibət əsərə ailə istiliyi gətirməklə yanaşı, hərbi xidmətin arxasında dayanan mənəvi dayaqları da göstərir.

       “Seçilmiş” povestində hərbi əməliyyatların hazırlanması və icrası geniş yer tutur. Hadisələrin inkişafında polkovnik Cəfər Kərimli, professor Sabir Göyçəli, mayor Əhməd Ağalı, baş leytenant Kamilə Murad və digər obrazlar iştirak edirlər. Onların hər biri ümumi məqsədin müəyyən mərhələsinin həyata keçirilməsinə xidmət edir.

       Polkovnik Cəfər Kərimli təşkilatçılıq qabiliyyəti, məsuliyyət hissi və hadisələrə strateji yanaşması ilə seçilir. O, tabeliyində olan hərbçilərin imkanlarını qiymətləndirir, qərarların nəticələrini düşünür və tapşırığın icrasını ümumi planın tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirir. Onun narahatlığı zəiflik deyil, üzərinə düşən məsuliyyətin ağırlığını dərk etməsidir.

       Professor Sabir Göyçəli isə bilik və hazırlığın hərbi fəaliyyət üçün əhəmiyyətini təcəssüm etdirir. Əsgərin dil hazırlığında onun iştirakı elmin, təhsilin və peşəkar təcrübənin müdafiə sahəsindəki rolunu önə çıxarır. Bu obraz vasitəsilə müəllif oxucuya xatırladır ki, müasir dövrdə Vətənin müdafiəsi yalnız fiziki güc və silahlarla məhdudlaşmır. İntellektual hazırlıq, xarici dilləri bilmək, fərqli mədəni mühitləri anlamaq və məlumatları düzgün təhlil etmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

      Mayor Əhməd Ağalı və baş leytenant Kamilə Muradın fəaliyyəti isə komanda işinin vacibliyini göstərir. Əməliyyatın ayrı-ayrı mərhələlərinin həyata keçirilməsində onların müşahidəçilik, ünsiyyət və vəziyyəti qiymətləndirmə bacarıqları ön plana çıxır. Hər kəs öz üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirir, əldə olunan məlumatlar ümumi məqsədə xidmət edir.

      Əsərdə diqqət çəkən cəhətlərdən biri də hərbi xidmətin kollektiv xarakterinin qabardılmasıdır. Qəhrəmanlıq ayrı-ayrı şəxslərin fərdi hünəri ilə məhdudlaşmır. Hətta ən cəsur döyüşçü belə düzgün planlaşdırmaya, etibarlı silahdaşlara, qarşılıqlı etimada və koordinasiyalı fəaliyyətə ehtiyac duyur.

      Bu baxımdan “Seçilmiş” fərdi igidliklə kollektiv məsuliyyətin vəhdətini göstərən əsər kimi dəyərləndirilə bilər. Əsgərin bacarığı nə qədər yüksək olsa da, onun uğurunda komandirin təcrübəsi, professorun biliyi, silahdaşlarının dəstəyi və ümumi hazırlıq mühüm rol oynayır.

      Povestdəki hərbi həyat təsvirləri oxucuda belə bir qənaət yaradır: Vətəni qorumaq üçün güclü orduya, peşəkar kadrlara, intellektual hazırlığa, dəmir intizama və mənəvi birliyə ehtiyac var. Bu keyfiyyətlər bir-birini tamamladıqda ən mürəkkəb vəzifələrin öhdəsindən gəlmək imkanı artır.

      Povestin hadisələri 2018-ci ilin iyulunda məxfi idarədə keçirilən görüşlərlə daha geniş məcraya yönəlir. Əsgərin qarşısında duran vəzifə onun əvvəlki döyüş təcrübəsindən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. O, Arşak Karayanın kimliyini mənimsəməli və həmin şəxsin keçmişi ilə bağlı məlumatları öyrənərək planlaşdırılan əməliyyatda iştirak etməlidir.

      Bu xətt əsərin süjetinə gərginlik gətirir. Oxucu bir tərəfdən əməliyyatın necə hazırlanacağını izləyir, digər tərəfdən isə Əsgərin qarşılaşacağı mənəvi çətinlikləri düşünür. Çünki başqasının kimliyini daşımaq, onun davranışlarını təqlid etmək və ətrafdakıların etimadını qazanmaq adi bir vəzifə deyil. Belə şəraitdə hər bir söz, jest və qərar həlledici əhəmiyyət kəsb edə bilər.

      Əsgərin əvvəlki döyüşlərdə qazandığı təcrübə ona kömək etsə də, qarşıdakı sınaq yalnız cəsarət tələb etmir. Burada səbir, özünüidarəetmə, müşahidəçilik və insan psixologiyasını anlamaq qabiliyyəti də önə çıxır.

      Müəllif bu xətt vasitəsilə qəhrəmanlığın çoxşaxəli mahiyyətini açmağa çalışır. İgidlik bəzən açıq döyüşdə düşmənin üzərinə getmək, bəzən isə özünü büruzə vermədən, səssiz və görünməz şəkildə məsuliyyət daşımaqdır. Hər iki halda insanın məqsədinə sədaqəti və iradəsi əsas şərtlərdən biri kimi çıxış edir.

      Əsərdə Arşakın keçmişi ilə bağlı məlumatların toplanması, onun əlaqələrinin araşdırılması, müxtəlif şəxslərlə söhbətlər və əldə olunan məlumatların müqayisəsi süjetin detektiv xarakterini gücləndirir. Oxucu hadisələrin arxasında gizlənən həqiqəti öyrənmək üçün yeni məlumatların ortaya çıxmasını gözləyir. Beləliklə, hərbi mövzu ilə araşdırma süjeti birləşir.

      Bununla yanaşı, bu cür səhnələrə yalnız macəra marağı baxımından yanaşmaq düzgün olmazdı. Əsərin əsas ideyası insanın çətin şəraitdə öz iradəsini qoruması və üzərinə düşən məsuliyyətə sadiq qalmasıdır. Əsgərin uğuru yalnız kimliyini inandırıcı şəkildə təqdim etməsindən deyil, eyni zamanda mürəkkəb vəziyyətlərdə soyuqqanlılığını saxlamaq bacarığından asılıdır.

      Povestdə Əsgər Əfşarlının “Şimşək” ləqəbi ilə təqdim edilməsi obrazın bədii səciyyəsini gücləndirir. Şimşək sürət, qəfil hərəkət və güc assosiasiyası yaradır. Bu ad qəhrəmanın döyüş qabiliyyətinə, çevikliyinə və çətin vəziyyətlərdə qətiyyətli davranışına uyğun gəlir.

      Lakin obrazın maraqlı cəhəti onun yalnız döyüşçü kimliyi ilə məhdudlaşmamasıdır. Əsgər eyni zamanda oğuldur, gələcək həyat yoldaşıdır, dostdur və insan kimi öz daxili dünyası olan bir şəxsiyyətdir. O, tapşırığı yerinə yetirən hərbçi olmaqla yanaşı, anasının narahatlığını anlayan, doğmalarına bağlı olan, keçmişin ağrılarını yaddaşında daşıyan insandır.

      Məhz bu çoxqatlılıq qəhrəmanı oxucuya yaxınlaşdırır. Çünki qəhrəmanlıq insanı hisslərdən məhrum etmir. Əksinə, insanın öz doğmalarını sevməsi, itkiləri dərindən yaşaması və gələcək haqqında arzularının olması onun mübarizəsinə daha böyük məna verir.

       Əsərin süjetində Əsgərin hərbi tapşırığı ilə şəxsi həyatının paralel inkişafı da əhəmiyyətlidir. Onun həyatında təhlükə ilə ümid, ağrı ilə sevinc, tənhalıqla doğmalıq yanaşı mövcuddur. Bu ziddiyyətlər obrazın mənəvi portretini zənginləşdirir.

      “Şimşək” ləqəbi ilə hərəkət edən döyüşçü təhlükəli şəraitdə cəsarətli və qətiyyətli ola bilər. Lakin onun qəhrəmanlığının əsl mənası yalnız döyüş meydanında göstərdiyi bacarıqla müəyyənləşmir. Əsgərin öz daxilindəki tərəddüdlə mübarizəsi, tapşırığın mahiyyətini dərk etməsi və şəxsi hisslərini məsuliyyətlə uzlaşdırması da onun şəxsiyyətinin mühüm cəhətləridir.

      Əsərdə Murad obrazı da xüsusi diqqət çəkir. Onun həyat hekayəsi şəxsi itkinin, kimlik axtarışının və mənəvi ağrının insan taleyinə təsirini göstərir. Muradın keçmişi ilə bağlı hadisələr oxucunu müharibənin insanın ailə həyatına və gələcək taleyinə vurduğu zərbələr haqqında düşünməyə vadar edir.

      Onun davranışlarında keçmişin ağrısı, itirilmiş doğmaların xatirəsi və ədalət axtarışı özünü göstərir. Bu obraz vasitəsilə müəllif müharibənin yalnız cəbhədə baş vermədiyini, onun insanın daxilində də uzun müddət davam etdiyini nümayiş etdirir.

      Müharibənin bitməsi və ya hərbi əməliyyatların dayanması insanın bütün ağrılarının dərhal aradan qalxması demək deyil. İtirilmiş ailə üzvlərinin xatirəsi, dağıdılmış evlər, yarımçıq qalmış uşaqlıq və gənclik illəri yaddaşda yaşayır. Bəzən insanın bütün sonrakı həyatı həmin xatirələrlə müəyyənləşir.

       Muradın taleyi də bu mənada əsərin emosional qatını gücləndirir. O, keçmişin ağrısından tamamilə uzaqlaşa bilməsə də, özünü hadisələrin passiv qurbanı kimi təqdim etmir. Onun fəaliyyəti, iradəsi və Əsgərlə qurduğu münasibət birgə mübarizənin əhəmiyyətini önə çıxarır.

      Bununla belə, əsərin yaratdığı mənzərəni yalnız qisas duyğusu üzərindən oxumaq düzgün olmazdı. Müharibənin ağrısını anlamaqla insanın zorakılıq qarşısında necə davranmalı olduğu barədə düşünmək fərqli məsələlərdir. Ədəbiyyatın gücü də ondadır ki, o, oxucunu qəhrəmanın duyğularını anlamağa çağırmaqla yanaşı, həmin duyğuların nəticələri üzərində düşünməyə də imkan verir.

      Bu baxımdan Muradın obrazı fərdi faciənin ümumi tarixi yaddaşla birləşdiyi bədii simalardan biridir. Onun taleyində insanın itkilərlə yaşamaq, özünü yenidən qurmaq və həyatına məna vermək mübarizəsi əks olunur.

     “Seçilmiş” povestində Vətən anlayışı coğrafi məkan olmaqdan daha geniş məna daşıyır. Vətən doğma torpaq, ailə, ana dili, milli yaddaş, insanların ortaq tarixi və gələcək arzularının birliyidir. Əsgərin həyatını Vətənə xidmətə həsr etməsi də bu bütöv anlayışla bağlıdır.

      Əsərdə İraq türkməni Əbdül Kamalın iştirakı ilə milli köklər, ortaq dil və qardaşlıq mövzusu genişlənir. Onun Azərbaycanla mənəvi yaxınlığı, Azərbaycan dilində ünsiyyət qurması və azərbaycanlılarla əlaqələri türk xalqları arasında tarixi-mədəni münasibətlərə işarə edir.

      Bu xətt əsərin coğrafi üfüqlərini genişləndirir. Hadisələr yalnız Azərbaycanın sərhədləri daxilində cərəyan etmir; müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların taleləri, ortaq maraqları və qarşılaşdıqları təhlükələr də süjetə daxil olur. Bununla müəllif Vətənə bağlılıq mövzusunu milli yaddaş və qardaşlıq anlayışları ilə əlaqələndirir.

      Əlbəttə, müxtəlif xalqların nümayəndələrini eyni siyasi və ya hərbi mövqedə olan şəxslərlə eyniləşdirməmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əsərdə qarşıdurmanın əsas səbəbləri konkret cinayətkar fəaliyyət, terror, zorakılıq və işğalçılıq niyyətləri ilə əlaqələndirildikdə onun mənəvi mesajı daha aydın görünür. İnsanları etnik mənsubiyyətinə görə deyil, əməllərinə, seçimlərinə və məsuliyyətinə görə qiymətləndirmək ədalət anlayışının əsas şərtlərindəndir.

      Povestin əsas qəhrəmanları üçün Vətən sevgisi başqalarına nifrətdən daha geniş məna daşımalıdır. Bu sevgi doğma torpağı qorumaq, insan həyatına dəyər vermək, ailəni və gələcəyi müdafiə etmək, xalqın təhlükəsizliyini təmin etmək kimi məqsədlərdə təcəssüm edir.

     “Müqəddəs zəfər” silsiləsinin adı əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm işarədir. Zəfər anlayışı burada yalnız hərbi üstünlük və ya döyüş tapşırığının uğurla başa çatması kimi məhdudlaşdırılmır. O, həm də mənəvi dirçəliş, doğma yurda qayıdış, ailə bağlarının bərpası və gələcəyə inamın yenidən yaranması ilə əlaqələndirilir.

      Povestin sonluğunda Əsgərin doğma mühitə qayıtması, ailəsinin yanında olması, dostlarının onunla görüşməsi və Xocalı ilə bağlı təsvirlər bu mənanı daha aydın göstərir. Əvvəlki fəsillərdə gərginlik, gizlilik, təhlükə və ağır sınaqlarla müşayiət olunan hadisələr sonda ailə istiliyi, qonaqpərvərlik, sevinc və ümid atmosferi ilə əvəzlənir.

       Bu keçid əsərin kompozisiyasında mühüm rol oynayır. Oxucu anlayır ki, bütün çətinliklərin arxasında qorunmalı olan konkret bir həyat dayanır. Hərbi əməliyyatın məqsədi yalnız təhlükəni aradan qaldırmaq deyil, insanların rahat yaşaya biləcəyi mühitin yaradılmasıdır. Ev, ailə, doğmalarla görüş və uşaqların gələcəyi Vətən müdafiəsinin mənəvi nəticələri kimi təqdim olunur.

      Əsərin sonunda Xocalıya ünvanlanan poetik misralar bu düşüncələri ümumiləşdirir. Dağların, yamacların, çiçəklərin və günəş şəfəqlərinin təsviri doğma yurdun təbii gözəlliyini ön plana çıxarır. Müharibənin ağrılarını yaşamış torpağın yenidən həyatla dolması, yaraların sağalması və arzuların çiçəklənməsi Zəfərin bədii mənzərəsinə çevrilir.

      Bu mənzərədə Xocalı yalnız keçmiş faciənin adı deyil. O, həm də dirçəlişin, qayıdışın, insan iradəsinin və gələcək ümidlərinin rəmzidir. Əsərin finalında ailə səhnələrinin təbiət təsvirləri və poetik parçalarla birləşməsi oxucuda emosional tamamlanma hissi yaradır.

     Beləliklə, povestdə Zəfər bir növ mənəvi bütövlüyün bərpası kimi təqdim olunur. İnsan doğma yurduna qayıdır, ailəsi ilə bir araya gəlir, dostları ilə görüşür və gələcəyini yenidən qurmağa başlayır. Bu mənzərə müharibənin dağıdıcı təsirinə qarşı həyatın davamlılığını ifadə edir.

     Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti mövzu və süjet quruluşuna görə hərbi-dramatik və macəra elementlərini birləşdirir. Əsərdə dialoqlar, məlumatların mərhələli şəkildə açıqlanması, gizli məqsədlər və gözlənilməz vəziyyətlər hadisələrin inkişafına dinamika verir.

     Müəllif hərbi mühitin təsvirində rütbələrə, xidmət münasibətlərinə, tapşırıq və hesabatlara, komanda daxilindəki ünsiyyətə yer ayırır. Bu detallar əsərin təsvir etdiyi mühitin xarakterini müəyyənləşdirir. Eyni zamanda, məişət səhnələri və ailə dialoqları hərbi süjetin emosional gərginliyini yumşaldır, qəhrəmanların şəxsi həyatını göstərir.

      Povestin proloqu ilə əsas hadisələr arasında müəyyən fərq də diqqəti cəlb edir. Proloqda fəlsəfi mühakimələr və insanın daxili aləminə dair ümumiləşdirmələr üstünlük təşkil etdiyi halda, sonrakı hissələrdə hadisələr, dialoqlar və əməliyyatların gedişi ön plana keçir. Bu fərq əsərin düşüncə və hərəkət qatlarını bir-birindən ayırır.

     Tərəddüd haqqında ilkin düşüncələrin Əsgərin taleyi ilə əlaqələndirilməsi müəllifin ideya məqsədini aydınlaşdırır. Bununla belə, fəlsəfi hissələrdə bəzi fikirlərin təkrarlanması və izahların uzanması mətnin ritminə təsir göstərə bilər. Ayrı-ayrı epizodlarda hadisələrin daha yığcam təqdim olunması, obrazların daxili düşüncələrinin daha çox bədii detal və davranış vasitəsilə açılması əsərin təsir gücünü artıra bilər.

        Hərbi əməliyyatların geniş təsviri də müəllifin seçdiyi üslubun xüsusiyyətlərindəndir. Bu səhnələr dinamika yaratsa da, onların bədii təsiri qəhrəmanların psixoloji vəziyyəti və hadisələrin mənəvi nəticələri ilə əlaqələndirildikdə daha güclü olur. Çünki oxucu üçün təkcə hadisənin necə baş verməsi deyil, həmin hadisənin insan taleyində nəyi dəyişdirməsi də vacibdir.

      Əsərin müsbət cəhətlərindən biri qəhrəmanların şəxsi həyatına qayıdışla bağlı sonluğun yaradılmasıdır. Bu seçim döyüş səhnələrinin arxasında duran əsas məqsədi — sülh, ailə, doğma yurd və insan həyatının qorunmasını — daha aydın göstərir.

      Povestin finalında ailə səhnələrinin geniş yer tutması təsadüfi deyil. Müharibənin yaratdığı dağıntılar və itkilər yalnız döyüş meydanında deyil, insanların evlərində, münasibətlərində və xatirələrində də öz izini buraxır. Buna görə də doğma yurda qayıdış, evin qurulması, ailə üzvlərinin bir araya gəlməsi və gündəlik həyatın bərpası Zəfərin mühüm göstəricilərindəndir.

      Əsgərin evə qayıtması, Səadət ananın qayğısı, Kamilənin onunla ünsiyyəti və silahdaşların görüşü qəhrəmanın həyatının yalnız hərbi tapşırıqlardan ibarət olmadığını göstərir. Döyüşçü üçün də evin istiliyi, doğmaların səsi, süfrə başında toplaşmaq, gələcək haqqında düşünmək həyati əhəmiyyət daşıyır.

      Əsərin sonunda görünən bu mənzərə oxucuya bir həqiqəti xatırladır: Vətəni qorumaq həyatın özünü qorumaqdır. Torpaq yalnız xəritədəki sərhədlərdən ibarət deyil. O torpaqda yaşayan insanlar, onların evləri, xatirələri, dili, adət-ənənələri və gələcəyə dair arzuları da Vətənin ayrılmaz hissəsidir.

     Xocalının təsviri isə bu düşüncələri daha yüksək mənəvi səviyyəyə qaldırır. Uzun müddət ağrı və faciə ilə xatırlanan bir məkanın həyat, ümid və quruculuq rəmzinə çevrilməsi milli yaddaşın bərpasını ifadə edir. Burada keçmiş unudulmur, lakin gələcəyin qurulmasına mane olan yeganə mənbəyə də çevrilmir. Əksinə, keçmişdən alınan dərs insanı daha güclü, daha məsuliyyətli və daha ümidli olmağa sövq edir.

     Bu mənada “Seçilmiş” povestinin sonluğu yalnız qəhrəmanların taleyinin tamamlanması deyil. O, müharibənin yaratdığı mənəvi gərginliyin həyatın davamlılığı ilə qarşılaşdığı nöqtədir. Döyüşçülər yenidən doğmalarına qovuşur, ailələr qurulur, evlərdə süfrələr açılır və doğma yurdun sabahına inam möhkəmlənir.

     Xəlil Mirzənin “Müqəddəs zəfər” silsiləsindən “Seçilmiş” povesti Vətənə xidmət, hərbi peşəkarlıq, insan iradəsi, ailə bağlılığı və tarixi yaddaş mövzularını bir araya gətirən əsərdir. Müəllif Əsgər Əfşarlı obrazının timsalında qəhrəmanlığın müxtəlif tərəflərini göstərməyə çalışır: döyüş hazırlığı, təhlükə qarşısında cəsarət, çətin şəraitdə qərar vermək, şəxsi hissləri idarə etmək və məsuliyyətə sadiq qalmaq.

      Əsərin ideya mərkəzində insanın özünü sınaqdan keçirməsi dayanır. Tərəddüd, qorxu, ağrı və itki insan həyatının reallıqlarıdır. Lakin şəxsiyyətin böyüklüyü bu hisslərin heç birini yaşamamaqda deyil, onların qarşısında iradəsini, vicdanını və məqsədini qoruya bilməkdədir.

      Əsgərin taleyi göstərir ki, əsl qəhrəmanlıq təkcə güclü olmaq deyil, gücünü hansı məqsədə yönəltdiyini anlamaqdır. Hərbi peşəkarlıq bilik, intizam, dözümlülük və kollektiv məsuliyyətlə tamamlandıqda daha böyük məna qazanır. Xocalı faciəsinin onun həyatında buraxdığı izlər isə tarixi yaddaşın insan şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolunu önə çıxarır.

      Povestin sonluğu əsərin başlıca ideyasını ümumiləşdirir: Zəfərin əsl dəyəri yalnız qazanılmış qələbə ilə ölçülmür. Onun mənası insanların öz evlərinə qayıtmasında, ailələrin yenidən birləşməsində, doğma yurdun dirçəlməsində və gələcəyə inamın bərpasında da yaşayır.

    “Müqəddəs zəfər” anlayışının mənəvi məzmunu da məhz burada üzə çıxır. Müqəddəslik Vətənə sədaqətdə, şəhidlərin xatirəsinə ehtiramda, insan həyatına verilən dəyərdə, doğma torpağın qorunmasında və qazanılmış sülhün məsuliyyətlə yaşadılmasındadır.

      Zəfərin işığında keçmişin ağrıları unudulmur, amma gələcəyin ümidləri də kölgədə qalmır. Xocalının yenidən həyatla nəfəs alması, doğma yurdda evlərin işıqlanması, insanların öz torpaqlarında sabaha inamla baxması qələbənin ən təsirli mənəvi ifadəsidir.

      Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti də oxucunu bu həqiqət üzərində düşünməyə çağırır: Vətəni qorumaq böyük şərəf olduğu qədər böyük məsuliyyətdir. Qəhrəmanlıq yalnız təhlükəli anda göstərilən cəsarət deyil; o, insanın bütün həyatı boyu daşıdığı vicdan, sədaqət və borc hissidir.

     Müqəddəs Zəfərin işığı isə ən çox həmin dəyərlərin yaşadığı yerdə parlayır — doğma torpaqda, ailə ocağında, xalqın yaddaşında və azad gələcəyə inamında. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Hələlik! Hələ nə zəfərlər gözləıyir bizi!!!

Zaur USTAC,

“Yazarlar” jurnalının baş redaktoru,

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü

Xəlil Mirzə  – “Seçilmiş” (povest)


DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Şəhid kapitan Kamran Fərəcovun xatirəsinə

ALLAH ADAMI

(oçerk)

     Salam olsun Vətən yolunda canından keçənlərə!Salam olsun şəhidlik zirvəsinə ucalan müqəddəs ruhlara!

     Bəzən insan haqqında danışmaq üçün onun tutduğu vəzifəni, daşıdığı rütbəni, qazandığı təltifləri sadalamaq kifayət etmir. Çünki insanın əsl böyüklüyü nə rütbəsində, nə də sinəsindəki medalların sayında ölçülür. Əsl böyüklük onun insanlara münasibətində, dar gündə göstərdiyi mərdlikdə, ətrafındakı insanların qəlbində buraxdığı izdə, əmanətə necə sahib çıxmasında görünür.  Şəhid kapitan Kamran Fərəcov da məhz belə insanlardan idi.

    Onun haqqında danışarkən ilk növbədə bir zabit, bir döyüşçü, bir Vətən müharibəsi şəhidi obrazı göz önünə gəlir. Lakin Kamranı yaxından tanıyanların yaddaşında onun başqa bir xüsusiyyəti daha çox yaşayır: insanlığı!

     Sadəliyi, səmimiyyəti, təvazökarlığı, əsgərlərinə münasibəti, çətin anlarda onların yanında olması, zabit məsuliyyətini insanlıq duyğusundan ayırmaması Kamran Fərəcovun şəxsiyyətini xarakterizə edən əsas cizgilər idi.  Ona görə də bu yazının adı təsadüfən “Allah adamı” seçilməyib.   Çünki Allah adamı olmaq yalnız müəyyən sözləri söyləmək, ibadət etmək, dini ifadələr işlətmək deyil. Allah adamı olmaq həm də insanı sevmək, haqqı qorumaq, mərhəmətli olmaq, əmanətə sahib çıxmaq, ehtiyacı olanın yanında dayanmaq, Vətən qarşısında borcunu sonadək yerinə yetirməkdir.  Kamran Fərəcovun həyatında bu keyfiyyətlərin hər birinə rast gəlmək mümkündür.

SƏNÇƏRƏDİDƏN VƏTƏN YOLUNA

    Kamran Fərəcov 14 yanvar 1978-ci ildə Astara rayonunun Səncərədi kəndində dünyaya göz açmışdı. Cənub bölgəsinin təbiəti kimi saf, zəhmətkeş və sadə insanların arasında böyümüşdü.

    İlk təhsilini Astara şəhər 2 saylı tam orta məktəbində almışdı. Sonrakı həyat yolu isə onu hərb sənətinə gətirib çıxardı. Həzi Aslanov adına Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbində ali hərbi təhsil alan Kamran həyatını Azərbaycan Ordusu ilə bağladı.

     Bu seçim adi peşə seçimi deyildi. Hərbçi olmaq Vətən qarşısında məsuliyyət götürməkdir. Zabit olmaq isə özündən əvvəl əsgərini düşünmək, onun həyatına cavabdeh olmaq, ən ağır anda belə soyuqqanlılığını itirməmək deməkdir.  Kamran Fərəcov bu məsuliyyəti bütün varlığı ilə dərk edən zabitlərdən idi.

    Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Quru Qoşunlarında xidmət edən kapitan   Kamran Fərəcovun hərbi fəaliyyəti Vətənə sədaqət nümunəsi idi.  Amma onu fərqləndirən yalnız peşəkarlığı deyildi.  Kamran zabit formasının altında böyük bir insan qəlbi daşıyırdı.

“ƏSGƏRİM” DEYƏRƏK

     Zabit üçün əsgər sadəcə tabeliyində olan hərbçi deyil. Əsl zabit əsgərinin taleyini öz taleyinin bir parçası hesab edir.  Kamran Fərəcovun əsgərlərinə münasibəti də belə idi.

    O, əsgərləri ilə məsafəli, soyuq münasibət quran komandirlərdən deyildi. Əksinə, onların problemlərini dinləyər, qayğıları ilə maraqlanar, ehtiyaclarını öyrənər, imkan daxilində kömək edərdi.  Əsgərlərinə ata kimi yanaşardı.  Qardaş kimi münasibət göstərərdi.  Bu münasibət onun komandir kimi nüfuzunu daha da artırırdı.

    Əsgər komandirinin yalnız əmrini deyil, ürəyini də hiss edir. Əgər komandir onu qoruyursa, onun qayğısına qalırsa, çətinliyini öz çətinliyi hesab edirsə, həmin əsgər də komandirinin arxasınca ölümə belə getməkdən çəkinmir.

    Kamran Fərəcovun əsgərləri ilə münasibətinin mahiyyəti məhz bu mənəvi bağ üzərində qurulmuşdu.  O, əsgərinə yuxarıdan aşağı baxmırdı.  Əksinə, əsgərinin çiyninə əl qoyub onunla bir insan kimi danışmağı bacarırdı. Bu sadə görünən davranışın arxasında böyük bir zabitlik məktəbi dayanırdı.

SADƏLİYİ İLƏ BÖYÜK İNSAN

    İnsan haqqında ən doğru qiyməti onun yanında rəsmi şəkildə dayananlar yox, gündəlik həyatını onunla bölüşənlər verirlər.

    Kamran Fərəcovun haqqında deyilən sözlərdə diqqəti çəkən əsas məqam da budur: onu tanıyanlar ilk növbədə onun insanlığından danışırlar.  Onun sadəliyi, səmimiliyi, mehribanlığı və qorxmazlığı xüsusi vurğulanır.  Belə insanlar özlərini böyük göstərməyə çalışmırlar. Onlar böyük olduqlarını davranışları ilə sübut edirlər. Kamran da belələrindən idi. O, kapitan rütbəsini üstünlük vasitəsinə çevirməmişdi. Zabitlik onun üçün əsgərlərə əmr verməkdən daha çox, onlara nümunə olmaq idi:

Döyüşdə ön sırada olmaq…

Çətinlikdə əsgərindən əvvəl ayağa qalxmaq…

Əsgərinin qayğısını öz qayğısından üstün tutmaq…

Lazım gələndə onunla çörəyini bölüşmək…

Bunlar bir zabitin yazılı vəzifə təlimatında bəlkə də ayrıca maddələrlə ifadə olunmur. Amma əsl zabitliyin mənası məhz bunlarda yaşayır. Kamran Fərəcov da öz zabitliyini belə yaşadırdı.

ALLAH ADAMI

    Kamran haqqında danışanların söylədiyi bir cümlə onun mənəvi dünyasını anlamaq üçün kifayət qədər təsirlidir:

“Cəbrayılda ilk azan verən məhz şəhid Kamran oldu.”

Bu hadisə sadəcə bir dini mərasim kimi qiymətləndirilə bilməz. İşğaldan azad olunmuş torpaqda illər sonra azan səsinin ucalması bütöv bir xalqın mənəvi qələbəsinin ifadəsi idi. Cəbrayıl torpağında ilk azan… İllərlə düşmən tapdağında qalmış bir yurdda yenidən “Allahu Əkbər” səsinin eşidilməsi… Bu, tarixə yazılan mənəvi bir an idi. Və həmin anın iştirakçısı Kamran Fərəcov oldu. Deyilənə görə, həmin zaman onun sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Bu sevinc təsadüfi deyildi.  Çünki o, torpağın azadlığını yalnız hərbi qələbə kimi qəbul etmirdi. O, həmin qələbənin mənəvi və müqəddəs tərəfini də duyurdu. Cəbrayılda azan verməsi onun Vətən, torpaq və Allah qarşısındakı mənəvi bağlılığının bir ifadəsinə çevrildi. Bəlkə də buna görə onu tanıyanlar haqqında danışarkən “Allah adamı” ifadəsini işlətməkdə haqlıdırlar. Çünki Kamranın Allah sevgisi insan sevgisindən ayrılmırdı.

CƏBRAYILDA SEVİNC, QUBADLIDA ŞƏHADƏT

     2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən şərəfli səhifələrindən birini yazdı.

    Bu müharibədə Azərbaycan Ordusunun zabit və əsgərləri illərlə işğal altında qalmış torpaqların azadlığı uğrunda döyüşdülər.

    Kapitan Kamran Fərəcov da həmin müqəddəs savaşın iştirakçısı idi:

Cəbrayıl istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak etdi.

Qubadlı istiqamətində döyüşdü.

Hər qarış torpağın azadlığı uğrunda savaşdı.

Cəbrayılın azadlığını gördü.

Orada ilk azanı verdi.

Bu, onun həyatının ən xoşbəxt anlarından biri idi.

Amma qarşıda Qubadlı döyüşləri vardı.

Və 21 oktyabr 2020-ci il…

Qubadlı torpağında Kamran Fərəcovun döyüş yolu şəhidlik zirvəsinə çatdı.

İnsan ömrünün son nöqtəsi bəzən onun bütün həyatının mənasını özündə birləşdirir.

Kamranın son döyüşü də belə oldu.

O, Vətən uğrunda döyüşərkən şəhid oldu.

Amma əslində şəhidlik onun həyatının sonu yox, adının əbədiyyətə keçidi idi.

İKİ QIZIN ATASI

    Kamran Fərəcov ailəli idi. Onun iki qızı — Şəms və Dəniz atasının yadigarı olaraq qaldılar. Şəhid atanın övladı olmaq həm qürurdur, həm də böyük məsuliyyətdir. İki qız böyüyəcək. Atalarının şəkillərinə baxacaq. Onun haqqında danışılanları eşidəcək. “Kamran necə insan idi?” — deyə soruşacaqlar. Onlara cavab verənlər isə yalnız “atanız kapitan idi”, “döyüşçü idi”, “şəhid idi” deməyəcəklər.

    Deyəcəklər:

“Atanız yaxşı insan idi.”

Ən böyük miras da budur. Çünki rütbələr zamanla dəyişir, vəzifələr unudulur, sənədlər arxivlərə köçürülür, medalların üzərinə toz qonur. Amma insanın yaxşı adı yaddaşlarda yaşayır. Kamranın qızlarına qoyduğu ən böyük miras da məhz bu yaxşı addır. Onlar böyüdükcə atasının təkcə Vətən üçün deyil, insanlar üçün necə yaşadığını daha yaxşı anlayacaqlar. Atalarının əsgərlərinə ata kimi yanaşdığını, dostlarına səmimi olduğunu, insanlara hörmət etdiyini, Vətənə sədaqətlə xidmət etdiyini öyrənəcəklər.

     Və bir gün onların hər biri fəxrlə deyəcək:

“Mən şəhid kapitan Kamran Fərəcovun qızıyam.”

ANA VƏ ATA ÜÇÜN

    Şəhidlik xəbərinin bir ailəyə gətirdiyi ağrını sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Ata Qılman Fərəcov, ana Rəviyyə Əliyeva üçün övlad itkisi həyatın ən ağır sınaqlarından biri oldu. Övlad böyütmək illər tələb edir. Onun ilk addımını görmək, məktəbə yola salmaq, uğurlarına sevinmək, hərbi məktəbə qəbulunu fəxrlə qarşılamaq… Sonra isə bir gün onun tabutunu qarşılamaq… Bu ağrının adı yoxdur. Lakin şəhid ailələrini ayaqda saxlayan bir həqiqət var:

Övladları Vətən üçün yaşadı və Vətən üçün canından keçdi.

Kamranın ailəsi də bu böyük qüruru daşıyır.

“VƏTƏN UĞRUNDA”

    Kamran Fərəcovun döyüş yolu dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 15 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən kapitan Kamran Fərəcov ölümündən sonra “Vətən uğrunda” medalı ilə təltif edildi.

    Bu təltif onun Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarında və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirməsinin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsinin ifadəsi idi.

    Cəbrayılın azad olunması uğrunda göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə ölümündən sonra “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi.

    Qubadlının azad olunması uğrunda göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə ölümündən sonra “Qubadlının azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi.

     Bundan başqa, o, ölümündən sonra “İgidliyə görə” medalı və III dərəcəli “Rəşadət” ordeni ilə təltif edildi.

    Bütün bu təltiflər bir həqiqəti təsdiqləyir:

Kamran Fərəcov Vətən qarşısındakı borcunu sonadək yerinə yetirdi.

ƏN BÖYÜK TƏLTİF — İNSANLARIN QƏLBİNDƏKİ YERİ

    Medallar və ordenlər şəhidin qəhrəmanlığının dövlət tərəfindən verilən qiymətidir.

Amma Kamranın başqa bir “təltifi” də var.

O, öz əsgərlərinin yaddaşında yaşayır.

Bu, heç bir sərəncamla verilmir.

Heç bir medalın üzərində yazılmır.

Bu, insanın ömrü boyu qazandığı mənəvi mükafatdır.

Əsgər komandirini illər keçsə də unutmursa, deməli, o komandir öz vəzifəsini yalnız kağız üzərində deyil, ürəklə yerinə yetirib.

Kamran Fərəcovun əsgərləri onu xatırlayanda yalnız döyüşçünü xatırlamırlar.

Onlar özlərinə ata kimi yanaşan, qayğı göstərən, çətin anda yanında olan bir insanı xatırlayırlar.

Belə komandirlər əsgərlərin yaddaşında əbədi yaşayırlar.

Çünki onlar əsgərin yalnız hərbi həyatına deyil, insan kimi formalaşmasına da təsir edirlər.

ŞƏHİDİN SƏSİ

     Bəzən düşünürəm: Kamran bu gün yaşasaydı, nə deyərdi?

Yəqin ki, çox şey dəyişməzdi.

Yenə sadə danışardı.

Yenə əsgərlərinin halını soruşardı.

Yenə özündən əvvəl başqasını düşünərdi.

Yenə Vətənin qayğısını çəkərdi.

    Bəlkə də Cəbrayıl torpağında verdiyi azanın səsini xatırlayardı. O səs indi də yaddaşlardadır. Çünki bəzi səslər torpağın üstündən çəkilib getsə də, yaddaşdan silinmir. Kamranın azanı da belədir. Bir vaxtlar işğal altında olan Cəbrayılda yüksələn həmin səs bu gün azad Azərbaycanın mənəvi tarixinin bir parçasıdır.

SƏNƏ MİNNƏTDARIQ, KAPİTAN!

     Kamran Fərəcovun həyatı qısa oldu:

1978-ci ilin 14 yanvarından 2020-ci ilin 21 oktyabrına qədər…

42 il.

Amma bəzən bir insanın 42 illik ömrü yüz illərin yaddaşına sığmayan iz buraxır.

Kamranın ömrü də belə oldu.

O, Astaranın Səncərədi kəndindən Vətən yoluna çıxdı.

Zabit oldu.

Kapitan oldu.

Əsgərlərinə ata oldu.

Dostlarına qardaş oldu.

Cəbrayılda azan verdi.

Qubadlıda şəhid oldu.

Və adını Azərbaycanın şanlı şəhidlik salnaməsinə yazdı.

    Bu gün Səncərədi kənd qəbiristanlığında onun məzarı qarşısında dayananda insanın ağlına çox söz gəlir:

Amma bəlkə də ən doğru söz budur:

Sən öz ömrünü Vətənə verdin, Kamran!

Sənin iki qızın var — Şəms və Dəniz.

Sənin ata-anandan gələn bir ocağın var.

Sənin həyat yoldaşın Nuranə xanım var.

Sənin əsgərlərin var.

Səni tanıyan dostların, silahdaşların var.

Və ən əsası, sənin Vətənin var.

Sən bu Vətən üçün canından keçdin.

ALLAH ADAMLARI ÖLMÜR

Allah adamı, insan olmaq:

İnsan ölümü ilə yox, unudulması ilə yox olur.

Unudulmayanlar isə başqa bir ömür yaşayırlar.

Kamran Fərəcov da yaşayır.

Cəbrayılın azad səmasında.

Qubadlının dağlarında.

Azərbaycan Ordusunun tarixində.

Əsgərlərinin xatirəsində.

İki qızının qəlbində.

Anasının duasında.

Atasının qürurunda.

Həyat yoldaşının xatirələrində.

Səncərədi kəndinin yaddaşında.

Və Azərbaycan xalqının şəhidlik yaddaşında.

    Onun həyatına baxanda bir daha anlayırıq ki, qəhrəmanlıq yalnız döyüş meydanında silah götürmək deyil:

Qəhrəmanlıq həm də insan olaraq yaşamaqdır.

Əsgərini sevməkdir.

Ədalətli olmaqdır.

Sadə qalmaqdır.

Səmimi olmaqdır.

Çətin gündə başqasının yanında dayanmaqdır.

Vətən torpağına ayaq basanda şükür etməkdir.

Azad olunmuş torpaqda Allahın adını uca səslə anmaqdır.

Və lazım gələndə həmin torpağın uğrunda canını fəda etməkdir.

     Kamran Fərəcov bütün bunları öz ömrü ilə göstərdi. Ona görə də onun haqqında deyilən “Allah adamı” sözü sadəcə bir ifadə deyil. Bu, bir insanın həyatına verilən mənəvi qiymətdir.

Kamran Fərəcov sadə yaşadı, səmimi yaşadı, insanları sevdi, əsgərlərini qorudu, Vətəninə xidmət etdi və şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Bəlkə də Allah adamının ən böyük xüsusiyyəti elə budur:

O, özü bu dünyadan getsə də, yaxşılığı bu dünyada qalır.

Kapitan Kamran Fərəcovun yaxşılığı isə əbədi qalacaq.

Çünki onun həyatının son sözü ölüm olmadı.

Onun həyatının son sözü Vətən oldu.

Ruhu şad olsun!

Allah rəhmət eləsin!

Şəhidlik zirvəsində qərar tutan bütün Vətən övladlarının ruhu qarşısında baş əyirik.

Min şükür Allaha ki, belə oğullarımız var!

Eşq olsun Vətən oğullarına!

Eşq olsun Azərbaycan Ordusuna!

06.10.2026. Bakı.

Zaur USTAC,

“Yazarlar” jurnalının baş redaktoru,

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü


DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Şəhid Kapitan Ruslan Mehman oğlunun əziz xatirəsinə

ATALAR VƏ OĞULLAR

(oçerk)

Əzizim atam gəlsin,

Çağırın atam gəlsin,

Bir qeyrisi nafilə

Yol verin atam gəlsin…
(oçerk)
     İnsan taleləri. Qismət. Həyat yolu. Elə ömürlər var ki, illərlə ölçülmür. Onların qiyməti yaşanan günlərin sayı ilə deyil, Vətən yolunda göstərilən fədakarlıqla, xalq üçün görülən işlərlə, arxada qoyulan izlərlə müəyyənləşir. Belə ömürlərdə insanın doğulduğu gün qədər, Vətən qarşısında son nəfəsini verdiyi gün də tarixə çevrilir. Şəhidlik zirvəsinə ucalan insanların həyat yolu məhz belə müqəddəs bir mənəvi yaddaşa çevrilir.
     Azərbaycanın Vətən müharibəsində ərazi bütövlüyümüz uğrunda canından keçən qəhrəmanlarımızın hər birinin taleyində ayrıca bir dastan, ayrıca bir insan ömrü, ayrıca bir ailə hekayəsi yaşayır. Kapitan Ruslan Mehman oğlu Qəhrəmanovun həyat yolu da məhz belə nümunəvi tarixi hekayətlərdən biridir.
    Ruslan Mehman oğlunun  ömrünün ən böyük mənası isə yalnız döyüş meydanında göstərdiyi igidliklə məhdudlaşmır. Ruslan Qəhrəmanov həm də bir hərbçi ailəsinin övladı idi. Onun atası Mehman Qəhrəmanov Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş, müharibə veteranı, Qarabağ qazisi olmuşdu. Ata Qarabağ savaşının ağır illərindən keçmişdi, oğul isə həmin mübarizənin davamını öz çiyinlərinə götürmüşdü.
    Bu mənada Ruslan Qəhrəmanovun taleyi “atalar və oğullar” ifadəsinin ən müqəddəs məzmunlarından birini özündə yaşadır: ata Vətənin müdafiəsinə qalxır, oğul həmin müqəddəs yolun davamçısına çevrilir.
Hərbçi ailəsində doğulan oğul
    Ruslan Qəhrəmanov 6 oktyabr 1988-ci ildə Almaniyanın Maqdeburq şəhərində, hərbçi ailəsində dünyaya göz açıb. Onun uşaqlıq və yeniyetməlik illəri isə Azərbaycanın Şəmkir torpağı ilə, Keçili kəndi ilə bağlı olub.
    Rövşən İsmayılov adına 2 saylı orta məktəbdə təhsil alan Ruslanın Vətənə bağlılığı hələ məktəb illərindən özünü göstərirdi. O, 9-cu sinfə qədər burada oxuduqdan sonra Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə təhsil almaq qərarına gəldi. Maraqlıdır ki, onun əvvəlcə tibb sahəsinə meyli olub. Lakin həyatının istiqamətini dəyişən əsas amil Vətən sevgisi idi. Ruslan hərbçi olmaq qərarına gəldi. Bu qərarın arxasında, şübhəsiz, ailə tərbiyəsinin, atasının həyat yolunun da mühüm rolu vardı.
     Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş Mehman Qəhrəmanovun keçdiyi döyüş yolu oğlunun yaddaşında Vətənə xidmət anlayışını canlı bir nümunəyə çevirmişdi. Ata öz döyüş yolu ilə oğluna bir həqiqəti öyrətmişdi: Vətən sevgisi yalnız sözlə ifadə olunmur, lazım gələndə onun uğrunda həyatını ortaya qoymaqla təsdiqlənir. Ruslan da bu yolu seçdi.
Leytenantdan kapitana – şərəfli yol
    Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyi bitirdikdən sonra Ruslan Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə qəbul oldu. Ali hərbi təhsilini başa vurduqdan sonra leytenant rütbəsi ilə Vətənə xidmətə başladı.
      Beləliklə, bir zamanlar atasının keçdiyi hərb yolunun davamçısı olan oğul Azərbaycan Ordusunun sıralarında öz yerini tutdu.
      Ruslan Qəhrəmanov peşəkar hərbçi kimi formalaşdıqca onun Vətənə xidmət anlayışı da daha da möhkəmlənirdi. O, Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrində xidmət edirdi. Hərbi peşənin ən məsuliyyətli sahələrindən birini seçən Ruslan qarşısına qoyulan tapşırıqların icrasında yüksək peşəkarlıq və cəsarət nümayiş etdirirdi.
     2016-cı ilin Aprel döyüşləri onun döyüş təcrübəsinin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Həmin döyüşlərdə iştirak edən Ruslan Qəhrəmanov sonralar Vətən müharibəsində daha böyük sınaqlarla üz-üzə gələcəkdi.
      O, artıq yalnız hərbiçi deyil, döyüş təcrübəsi olan zabit idi.
“General” olmaq yox, Vətənə xidmət etmək
      Ruslan haqqında xatirələrdə onun xarakterini, dünyagörüşünü və hərbçi əqidəsini ifadə edən bir məqam xüsusilə diqqət çəkir.  Dostlarından biri ona “sən general olacaqsan” deyəndə Ruslanın cavabı belə olur:
“General əqidə deyil.”
Bu qısa cavab əslində onun həyat fəlsəfəsini ifadə edirdi.
      Ruslan üçün hərbi rütbə məqsəd deyildi. O, rütbənin arxasında dayanan məsuliyyəti anlayırdı. Onun üçün əsas məsələ Vətənə xidmət etmək, verilən tapşırığı yerinə yetirmək və lazım gəldikdə Vətən uğrunda canından keçmək idi.
    Bu düşüncə tərzi onun döyüş meydanındakı davranışında da özünü göstərdi.
Üç balanın atası
    Həyatının digər tərəfi isə ailəsi idi.
    Ruslan ailəli idi. İki qızı və bir oğlu vardı. Onun ən kiçik övladı Yusif Vətən müharibəsi başlananda cəmi 10 günlük idi.
    Bu detal insanı istər-istəməz düşündürür.
    Cəmi on günlük körpəsinin üzünə, qoxusuna doymamış ata döyüş meydanına yollanırdı. Qarşıda onu Füzuli və Cəbrayıl istiqamətində ağır döyüşlər gözləyirdi. Arxada isə həyat yoldaşı, iki qızı və yenicə dünyaya gəlmiş oğlu vardı.
    İnsan olaraq Ruslanın ürəyində övladlarının sevgisi vardı. Zabit kimi isə qarşısında Vətən borcu dayanırdı.
    Bu iki hissin qarşıdurmasında o, Vətəni seçdi.
    Amma o, övladlarını da Vətənin gələcəyi kimi görürdü. Qızlarına döyüşə getməzdən əvvəl verdiyi tapşırıq onun mənəvi dünyasının necə böyük olduğunu göstərir:
“Mən şəhid olanda öndə sizlər gedin, bayrağımızı tutaraq, fəxrlə “Vətən sağ olsun deyin!”
Bu sözlər sadəcə bir atanın övladlarına vəsiyyəti deyildi. Bu, bir zabitin öz övladlarına Vətən dərsi idi.
“Mən ora elə şəhid olmağa gedirəm”
    2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ermənistanın işğalı altında olan torpaqlarımızın azad edilməsi məqsədilə başladığı Vətən müharibəsi Ruslan Qəhrəmanovun həyatının son və ən şərəfli mərhələsi oldu.
    Füzuli və Cəbrayıl istiqamətində gedən döyüşlərdə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin kapitanı kimi iştirak edən Ruslan ən ağır tapşırıqların icrasında öndə gedirdi.
    Döyüşlərdən əvvəl dostlarından biri ona:
“Çalış şəhid olma, körpə balaların səni gözləyir”
deyəndə Ruslanın cavabı belə olmuşdu:
“Mən ora elə şəhid olmağa gedirəm.”
Bu cümlə ilk baxışda ağır səslənə bilər. Lakin onun məzmununda qorxu yox, seçilmiş yolun dərk edilməsi vardı.
    Ruslan ölüm axtarmırdı. O, Vətən qarşısında öz borcunun nə olduğunu bilirdi. Şəhidlik onun üçün məqsəd yox, Vətən uğrunda döyüşün ən ağır nəticəsinə hazır olmaq idi.
“Tam hazıram mən hər şeyə…”
Ruslanın son sözləri onun mənəvi portretini daha aydın göstərir:
“Tam hazıram mən hər şeyə. Mən şəhid olsam oğlum gəlir əvəzimə. Gözüm arxada qalamayacaq. Nə həyəcanla gözləyirəm gecənin o qaranlığında Kəlbəcərə girməyi”…
Bu sözlərin içində həm ata, həm zabit, həm də Vətən sevdalısı olan bir insanın bütöv obrazı görünür.
    O, oğlunu özünün davamçısı kimi görürdü. “Oğlum gəlir əvəzimə” deyərkən əslində həyatın davamlılığına, Vətənin gələcəyinə inanırdı.
    Birinci Qarabağ müharibəsinin veteranı olan ata Mehman Qəhrəmanovdan başlayan yol Ruslanın timsalında davam etdi. Ruslan isə öz növbəsində üç övladını yadigar qoydu. Beləcə, “atalar və oğullar” xətti yalnız bir ailənin deyil, bütöv bir xalqın yaddaşında mənəvi davamlılığın simvoluna çevrildi.
Kəlbəcər arzusu
   Ruslan Qəhrəmanovun ən böyük arzularından biri döyüşərək Kəlbəcərə daxil olmaq idi.
O, Kəlbəcəri görmək, həmin torpaqda Azərbaycan bayrağının dalğalandığını görmək istəyirdi. Hətta bu arzu onun məzar daşında da yaşadılıb.
   İşğal illərində Qarabağın hər qarışı kimi Kəlbəcər də onun üçün uzaqda qalmış bir Vətən parçası idi. Ruslanın arzusu həmin torpaqlara döyüşçü kimi qayıtmaq idi.
    Taleyin hökmü ilə o, Kəlbəcərin azadlığını öz gözləri ilə görə bilmədi. Lakin onun döyüş yoldaşları və Azərbaycan Ordusu sonrakı günlərdə bu müqəddəs arzunu gerçəkləşdirdi.
    Bu gün Kəlbəcər azaddır.
    Ruslanın ömrü isə həmin azadlığın qazanılmasına aparan müqəddəs yolun bir hissəsidir.
Son döyüş
    Cəbrayıl uğrunda gedən ağır döyüşlərin birində Ruslan Qəhrəmanov və döyüş yoldaşları kəşfiyyat zamanı mühasirəyə düşürlər.
     Belə məqamda insanın əsl siması üzə çıxır.
     Ruslan döyüş yoldaşlarının həyatını düşünərək maşından düşür və onlara:
“Siz gedin, mən sizi qoruyacam”
deyir.
Bu sözlərin ardınca o, öz həyatını təhlükəyə ataraq yoldaşlarının xilas olmasına şərait yaradır.
      Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin kapitanı Ruslan Qəhrəmanov 5 oktyabr 2020-ci ildə Füzuli istiqamətində gedən döyüşlər zamanı snayper gülləsinə tuş gələrək qəhrəmancasına şəhid oldu.
    Onun şəhid olduğu gün, 5 oktyabr, doğum günündən cəmi bir gün əvvəl idi. Ruslanın 32 illik ömrü belə başa çatdı.
     Lakin onun həyat yolu bitmədi.
     Çünki şəhidlərin ömrü onların şəhadəti ilə tamamlanmır. Onlar xalqın yaddaşında, övladlarının həyatında, döyüş yoldaşlarının xatirələrində, azad edilmiş torpaqların hər qarışında yaşamağa davam edirlər.
Ata ilə oğul arasında müqəddəs bağ
     Ruslan Qəhrəmanovun həyatını düşündükdə ilk növbədə ata Mehman Qəhrəmanov yada düşür.
Birinci Qarabağ müharibəsində döyüşmüş ata…
Vətən qarşısında borcunu yerinə yetirmiş ata…
Sonra onun yolunu davam etdirən oğul…
Bu, Azərbaycan tarixində dəfələrlə təkrarlanan bir mənəvi mənzərədir. Qarabağ müharibəsinin ilk mərhələsində döyüşən ataların övladları illər sonra Vətən müharibəsində silaha sarıldılar.
Ata torpağı qorumaq üçün döyüşdü.
Oğul torpağı azad etmək üçün döyüşdü.
Ata işğalın ağrısını yaşadı.
Oğul zəfərin yolunda şəhid oldu.
Belə ailələrdə Vətən sevgisi nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi mirasdır.
Ruslanın həyatında bu mirasın necə güclü olduğunu onun hərbi yolundan, döyüşdəki davranışından və son sözlərindən görmək mümkündür.
“Atalar və oğullar”
   Ruslan Qəhrəmanovun həyatı bir ailənin tarixindən daha böyük məna daşıyır.
Bu, atadan oğula keçən Vətən sevgisinin tarixidir.
Mehman Qəhrəmanov Birinci Qarabağ müharibəsinin döyüşçüsü idi. Onun oğlu Ruslan İkinci Qarabağ müharibəsinin qəhrəmanı oldu.
Ata Vətənin müdafiəsinə qalxdı.
Oğul Vətənin bütövlüyü uğrunda canından keçdi.
Bu gün isə Ruslanın üç övladı atasının yadigarıdır.
Beləcə, bir ailənin üç nəsli arasında görünməz, lakin möhkəm bir mənəvi bağ yaranır: Vətən sevgisi.
Bu sevgi nə müharibə ilə başlayır, nə də şəhidliklə bitir.
O, nəsildən-nəslə ötürülür.
Ruslanın “Mən şəhid olsam oğlum gəlir əvəzimə” sözləri də məhz bu baxımdan xüsusi məna qazanır.
  Ruslan Qəhrəmanovun ömrü Vətən üçün yaşandı, şəhadəti isə Vətən tarixində əbədi yaşamaq haqqı qazandı.
Ruhu şad olsun!
Vətən sağ olsun!
12.09.2026. Bakı.


Zaur USTAC
,

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü,

 “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist.


DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Şəhid Emin Süleymanovun xatirəsinə

SAKİT VƏ ƏMİN

(oçerk)

    Əsl qəhrəmanlıq səs-küylə gəlmir. Bəzən o, sakit bir insanın məsuliyyətli addımlarında, əsgərinə olan sevgisində, Vətən qarşısında verdiyi sözə son nəfəsədək sədaqətində görünür…

     Belə  qəhrəmanlar haqqında danışarkən çox sözə ehtiyac qalmır. Onların ömür yolu öz-özlüyündə bir kitabdır. Hər səhifəsində bir insanın xarakteri, bir ailənin sevgisi, bir əsgərin sədaqəti, bir zabitin məsuliyyəti, bir Vətən oğlunun fədakarlığı görünür. Mayor Emin Bəhmən oğlu Süleymanovun həyatı da beləcə, sakit və əmin addımlarla yazılmış, son səhifəsi Vətən müharibəsinin qanlı-qürurlu tarixində tamamlanmış bir ömür kitabıdır.

      Onun haqqında danışanlar ilk növbədə xarakterini xatırlayırlar: ciddi idi, sirr saxlamağı bacarırdı, ailəcanlı idi, işinə son dərəcə məsuliyyətlə yanaşırdı. Ən başlıcası isə vətənpərvər idi. Əsgərlərini övladı kimi sevirdi. Bu xüsusiyyətlərin hər biri ayrıca bir insan keyfiyyətidir. Lakin bunlar bir şəxsdə birləşəndə artıq xarakterdən daha böyük məna qazanır – zabitlik ləyaqətinə çevrilir.

    Emin Süleymanov 21 iyul 1977-ci ildə İmişli rayonunda polis ailəsində dünyaya göz açmışdı. Uşaqlıq illəri İmişlinin doğma mühitində keçmişdi. O, Namiq Şirinov adına 5 saylı tam orta məktəbdə təhsil almış, sonralar həyat yolunu hərbi sahə ilə bağlamışdı. Hərbi peşə onun üçün təsadüfi seçim deyildi. İntizam, məsuliyyət, Vətənə xidmət kimi anlayışlar onun həyatında getdikcə daha möhkəm yer tuturdu.

    1992-1995-ci illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə təhsil alması Eminin gələcək zabitlik yolunda mühüm mərhələ oldu. Hərbi liseydə formalaşan nizam-intizam, kollektivçilik, məsuliyyət və Vətənə bağlılıq duyğuları sonrakı həyatında da özünü göstərdi.

     1995-ci ildə Həzi Aslanov adına Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbinə daxil olan Emin Süleymanov burada ali hərbi təhsil aldı. Sonralar bu ali məktəb Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbi kimi fəaliyyət göstərdi. Emin artilleriyaçı ixtisasına yiyələndi.

     1999-cu ildə ali hərbi məktəbi bitirərək leytenant rütbəsində hərbi xidmətə başlayan gənc zabitin qarşısında uzun və məsuliyyətli bir yol açıldı. Gənc yaşlarından hərbi hissələrdə xidmət edən Emin Süleymanov zaman keçdikcə öz peşəkarlığı, intizamı və məsuliyyətli davranışı ilə seçildi.

    Zabitlik onun üçün yalnız rütbə, çin deyi, eyni zamanda çiyində böyük məsuliyyət demək idi. Zabit olmaq əsgərin qarşısında cavabdeh olmaq, verilmiş tapşırığın nəticəsini düşünmək, çətin anda düzgün qərar vermək, özündən əvvəl xidmət etdiyi dövlətin və Vətənin mənafeyini düşünmək idi.

     Bu baxımdan “sakit” sözü onun xarakterini ifadə edən ən doğru sözlərdən biridir.

Sakit insanlar bəzən yanlış anlaşılır. Onların daxili dünyasının zənginliyi zahiri təmkininin arxasında görünməyə bilər. Lakin hərbi mühitdə insanın əsl xarakteri çətinlik qarşısında üzə çıxır. Emin Süleymanov da çətin anlarda özünü itirməyən, məsuliyyəti üzərinə götürməyi bacaran zabitlərdən idi.

     Onun sakitliyində zəiflik yox, özünəinam vardı.

Əminliyində isə məsuliyyət.

      Emin Süleymanov ailəli idi. Həyat yoldaşı Məhsəti xanımla iki övlad böyüdürdü. Bir oğlu, bir qızı onun üçün həyatın ən böyük mənalarından idi. Evdə onu gözləyən ailəsi, övladlarının səsi, ata qayğısına ehtiyacı olan iki balası vardı.

     Amma hərbçi ailələrinin taleyində bir həqiqət var: ata evdə ailənin başçısı olduğu kimi, xidmətdə də Vətənin oğludur.

     Emin bu iki məsuliyyəti öz həyatında birləşdirə bilmişdi. Ailəsinə bağlı, ailəcanlı insan kimi tanınırdı. Eyni zamanda xidmət etdiyi hərbi hissənin, rəhbərlik etdiyi şəxsi heyətin qarşısında üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirirdi.

     Onun haqqında deyilən “əsgərlərini övladı kimi sevirdi” ifadəsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır.

     Əsgəri sevmək onu qorumaqdır.

Əsgəri qorumaq isə hərbi rəhbər üçün yalnız insani hiss deyil, həm də peşə borcudur.

Emin Süleymanovun zabit obrazının mühüm cəhətlərindən biri məhz bu idi: tabeliyində olan şəxsi heyətə yalnız icraçı qüvvə kimi deyil, həyatını etibar etdiyi insanlar kimi yanaşırdı.

     2020-ci ilin 27 sentyabrında Azərbaycan tarixinin ən mühüm səhifələrindən biri başladı.

Vətən müharibəsi Azərbaycan Ordusunun qarşısında böyük və tarixi vəzifələr qoydu. Uzun illər işğal altında qalan torpaqlarımızın azad edilməsi uğrunda başlayan döyüşlər qısa zamanda böyük bir xalq savaşına çevrildi.

Emin Süleymanov da bu müharibənin ilk günlərindən döyüşlərdə iştirak etdi.

     Artilleriyaçı zabit üçün döyüş meydanı həm də dəqiqlik, soyuqqanlılıq, peşəkarlıq və məsuliyyət tələb edən bir məkandır. Burada səhvin qiyməti ağırdır. Bir qərarın arxasında əsgərin həyatı, bir bölmənin taleyi, bəzən bütöv bir əməliyyatın nəticəsi dayanır.

      Mayor Emin Süleymanov belə bir məsuliyyətin içində döyüşürdü.

Murovdağ…

Füzuli…

Xocavənd…

Şuşa…

Daşaltı…

Laçın…

Bu adların hər biri Vətən müharibəsinin tarixində ayrıca bir səhifədir. Emin Süleymanov həmin səhifələrin bir çoxunda öz imzasını qanı ilə yazdı.

      Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak edən Azərbaycan əsgər və zabitləri çətin relyef, ağır hava şəraiti və düşmənin müqaviməti ilə üz-üzə idilər. Burada döyüşmək təkcə silah və texnika deyil, dözüm, iradə və mənəvi möhkəmlik tələb edirdi.

     Emin bütün bu sınaqlardan keçdi.

     Sonra Füzuli istiqaməti…

     Füzulinin azadlığı Azərbaycan Ordusunun böyük uğurlarından biri idi. Şəhərin və rayonun kəndlərinin azad olunması istiqamətində gedən döyüşlərdə Azərbaycan hərbçiləri böyük qəhrəmanlıq göstərdilər. Emin Süleymanov da bu döyüşlərdə iştirak edən zabitlərdən biri idi.

    Xocavənd istiqamətində döyüşlər daha bir ağır sınaq idi.

    Döyüşlərin coğrafiyası genişləndikcə mayor Emin Süleymanovun hərbi yolu da Vətən müharibəsinin müxtəlif istiqamətlərindən keçirdi.

    Lakin qarşıda ən böyük sınaqlardan biri – Şuşa dayanırdı.

Şuşa!

    Azərbaycanın ruhunun, tarixinin, mədəniyyətinin, musiqisinin, poeziyasının şəhəri.

    Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlər Vətən müharibəsinin ən ağır və ən şərəfli səhifələrindən birinə çevrildi.

    Emin Süleymanov 7 noyabr 2020-ci ildə Şuşa rayonunun Daşaltı kəndi istiqamətində gedən əməliyyatlarda iştirak etdi.

    Daşaltı…

    Bu adın özündə böyük bir tarix var. Şuşaya gedən yolun yaddaşında Daşaltının xüsusi yeri var. 2020-ci ilin noyabrında Azərbaycan Ordusunun qəhrəman oğulları həmin istiqamətdə böyük iradə və fədakarlıq göstərdilər.

Emin də həmin döyüşçülərin sırasında idi.

    Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaət sonralar dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. Emin Süleymanov ölümündən sonra “Şuşanın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi.

Lakin Eminin döyüş yolu Şuşa ilə bitmirdi.

Laçın istiqamətində də döyüş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi davam edirdi.

   9 noyabr 2020-ci il…

   Müharibənin qələbəyə çox yaxın olduğu, Azərbaycanın bütün xalqının böyük bir tarixi xəbəri gözlədiyi günlərdən biri.

Laçın istiqaməti.

Döyüş tapşırığı.

Və mayor Emin Süleymanov…

Həmin gün o, döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı şəhid oldu.

Beləcə, 43 illik ömür yolu Vətən uğrunda şəhidlik zirvəsində tamamlandı.

    Şəhidlik…

   İmişli torpağı onu bağrına basdı.

   Emin Süleymanov Xubyarlı kənd qəbiristanlığında dəfn edildi.

   Şəhid zabitin həyatı haqqında danışarkən onun təltiflərini də xatırlamaq lazımdır.

   Emin Süleymanov xidmət illərində III, II və I dərəcəli “Qüsursuz xidmətə görə” medalları ilə təltif olunmuşdu. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi, 95 illiyi və Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi yubiley medallarına layiq görülmüşdü.

      Vətən müharibəsində göstərdiyi xidmətlərə görə isə ölümündən sonra “Vətən uğrunda”, “İgidliyə görə”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Şuşanın azad olunmasına görə” medalları ilə təltif edildi. Həmçinin Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda döyüşlərdə göstərdiyi igidlik və vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə görə III dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeninə layiq görüldü.

     Bu təltiflər bir zabitin ömür yolunun dövlət tərəfindən verilmiş qiymətidir.

     Emin Süleymanovun atası Bəhmən Nəriman oğlu Süleymanov, anası Tamara Nəzər qızı Süleymanova idi. Onun Mehman və Elçin adlı qardaşları, Şəhla adlı bacısı vardı.

    Bu ailənin bir övladı Vətən müharibəsində şəhid oldu.

    Bu, yalnız bir ailənin itkisi deyildi.

    Bu, Azərbaycan ailələrinin 2020-ci ildə yaşadığı böyük ağrıların bir hissəsi idi.

    Amma hər ağrının içində qürur da vardı.

Çünki Eminin ailəsi bilirdi ki, onların oğlu, həyat yoldaşı, atası, qardaşı öz ömrünü Vətən yolunda başa vurub.

    Onun oğlu Bəhmən və qızı Emilya atasının adını yalnız ailə xatirəsi kimi deyil, Azərbaycan tarixinin şərəfli bir səhifəsi kimi daşıyacaqlar.

    Atalar gedir, adlar qalır.

    Övladlar böyüyür, atalarının ömrünü öyrənirlər.

Bir gün onlar öz övladlarına danışacaqlar:

“Bizim atamız mayor Emin Süleymanov idi. O, Vətən müharibəsində döyüşdü. Şuşanın, Xocavəndin, Füzulinin, Murovdağın, Laçının azadlığı uğrunda vuruşdu. Vətən üçün şəhid oldu.”

Bu sözlər bir ailənin tarixindən çıxaraq xalqın yaddaşına çevrilir.

    Emin Süleymanov haqqında “ciddi”, “sakit”, “sirr saxlamağı bacaran”, “məsuliyyətli”, “ailəcanlı”, “vətənpərvər” deyirlər.

Bütün bu sözlərin içində onun şəxsiyyətini tamamlayan bir məqam var:

əminlik.

O, öz işini bilirdi.

Öz məsuliyyətini anlayırdı.

Əsgərinə münasibətini bilirdi.

Ailəsinin ona olan ehtiyacını bilirdi.

Vətənin qarşısında borcunu bilirdi.

Və son ana qədər öz yolundan dönmədi.

“Sakit və əmin” – onun xarakterini ifadə edən bu iki söz əslində bir zabitin bütöv həyat fəlsəfəsini özündə cəmləşdirir.

Sakit idi – çünki özünə inanırdı.

Əmin idi – çünki qarşısında dayanan məqsədin müqəddəsliyini dərk edirdi.

     Bu gün Emin Süleymanovun adı çəkiləndə yalnız bir mayorun bioqrafiyasından danışmırıq.

Biz Azərbaycan zabitinin obrazından danışırıq.

O zabitin ki, sakit görünür, amma daxilində böyük bir Vətən sevgisi daşıyır.

O zabitin ki, əsgərinə övladı kimi yanaşır.

O zabitin ki, verilən tapşırığı yerinə yetirməyi şərəf məsələsi sayır.

O zabitin ki, son döyüşünə qədər öz vəzifə başında olur.

O zabitin ki, Vətən uğrunda canından keçməyi ən ali xidmət hesab edir.

Emin Süleymanovun həyat yolu gələcək nəsillər üçün də bir örnəkdir.

Zaur USTAC,

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü,

 “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist.


DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Ayətxan Ziyad – 75

“BIZIM AYƏTXAN”

Azərbaycan jurnalistikasında imzalar içində bir imza 50 ildən çoxdur gah dinləyicinin, gah da oxucunun diqqətini çəkir. Neçə qələm sahibinin bu peşədə bələdçisi olub, neçə söz  yolçusuna uğurlar arzulayıb və bu gün də bu missiyanı şərəflə yerinə yetirməkdədir.

 Mənim sözlə tanışlığım orta məktəb illərindəndi, 1979-cu ildən. Kəndimizdə Böyük Vətən müha­ribəsi şəhidlərinin xatirə­sinə abidənin açılışından Şamaxının “Yeni Şirvan” qəzetində xəbərlə çıxış etmişdim. İlk qonararımı da bu qəzetdən almışam.

O illərdə Hacıqabulda dünyaya gəlmiş, ancaq əslən bizim kəndçi olan bir ellimizin jurnalist olduğunu, Azərbaycan Dövlət radiosunda işlədiyini tez-tez eşidirdim. Radodan səsi gələndə fəxrlə “bizim Ayətxandır”, “kəndçimiz Ziyatxan kişinin oğlu­dur”, – deyirdilər. Qürurlanırdim ki, doğum şəhadətnamə­sində Hacı­qabulda anadan olduğu yazılsa da, əsilləri Şamaxının Kür­də­mic kəndindəndir, “o həm də mənim həmkəndlimdir, ellim­dir”.

Böyük Qafqaz dağlarının qoynuna sığınan bu kəndin, demək olar ki, hamısı onun qohum-əqrabasıdır. Baba yurdunda keçir­diyi anları ömrünün ən gözəl çağlarından sanır. Bəlkə də elə bu bağlılıq, yad rayonda doğulub yaşa dolması onu “Şamaxı­nın Kürdəmic kəndi. Tarix, publisistika, rəvayət” kimi ensik­lepodik bir əsəri ərsəyə gətirməyə şövqləndirib. Bu kitabı yazan­da çəkdiyi ölçüyəgəlməz əziyyətin şahidlərindən biriyəm. Gün­lər­lə, aylarla, illərlə (beş il altı ay) Kürdəmicin qarlı-şaxtalı qış günlərində kənd barədə məlumatları misqal-misqal toplayaraq ərsəyə gətirib Kürdəmicin salnaməsini.

“Bizim Ayətxan”ın qələmindən çıxan bu əsər həm də iki rayon ərazisində məskunlaş­mış bir kəndin ikiləşən taleyinə güzgü tutur: Şamaxının Kürdəmic kəndi ilə Göyçayın Kürdəmiş kəndində yaşayanlar bir-birinə zəncirvari qohumdurlar. Bu qo­hum­­luq bağları qırılmasa da, zaman əlaqələrə, sözsüz ki, öz təsirini göstərməkdədir. Ancaq mənə elə gəlir ki, Kürdəmic və Kürdəmiş kəndlərinin bağlılığının yaddaş saxlancı olan tarixi faktlarla zəngin “Şamaxının Kürdəmic kəndi” bu bağları qırıl­mağa qoymayacaq

…O illərdə mən gah həkim, gah mühəndis, gah da tarixçi olmaq istəyirdim. Hətta hərbi xidmətdən sonra Azərbaycan Heft-Kimya institutuna da qəbul olmuşdum. Gündüzlər işləyir, axşam­lar oxuyurdum. İşlədiyim müəssisənin “Üfüq” adlı çox­tiraj­lı qəzeti ilə əmək­daşlıq da edirdim. Ancaq sonra tale elə gətir­di ki, ürəyimin səsinin arxasınca getdim – Bakı Dövlət uni­ver­sitetinin jurnalistika fakütəsində təhsil alası oldum. Azərbay­can radiosunun qapılarını üzümə açan, tələbə-jurnalist kimi bu dəfə mənə yol göstərən Ayətxan Ziyatxan oğlu İsgəndərov oldu.

1988-ci ildən başladı bu yolçuluq. Mikrofonla işləməyi, həmsöhbətini danışdırmağı, radio verilişlərini hazırlamaq qayda­larını ondan öyrəndim. Müəllimlərimin öyrətdik­ləri­ni onun sayə­sində praktik mənimsəyə bildim.  

O, təkcə radojurnalisti deyil. güclü müşahidə qabiliyyətinə malik publisist, cəfakeş  qəzetçi, araşdırmaçı, dilimizin qatlarına bələd, əsərlərində məqamında onlardan bəhrələnən yazıçıdır.

Jurnalistikamıza təkcə sözü ilə deyil, qəzet-jurnal redak­siya­larında çalışmaqla qələmi ilə də xidmət göstərib. Mükafat alan yazıları da olub, mili ruhuna görə efir qadağası görən veri­liş­­­ləri də.

Ayətxan Ziyad gözəl ailə başçısıdır, atadır, babadır, “bir nəslin ağsaqqalıdır, sinədəf­təri­dir, canlı salnamədır”, – desəm yanılmaram.

Söz adamı “Bizim Ayətxan”, əlindən qələ­min əksilməsin!

Elton DÜNYAMALI,

Azərbaycan Jurnalistlər birliyinin üzvü

Sevda Ziyad yazır

REDAKSİYADAN: “Sözün yaddaş arxeologiyası: “Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları” mövzusunda araşdırmalarımız davam edir

VIII QAT: İDRAKIN DAXİLİ TƏCRÜBƏ FƏLSƏFƏSİ

TƏFƏKKÜRÜN ÖZ DAXİLİ SIĞINACAĞINA ÇƏKILMƏSI

(Mişel de Monten, Blez Paskal, Søren Kierkegaard, Anri Berq­­son və Ayətxan Ziyadın düşüncə və yaradıcılığı konteks­tində)

İnsanın yaşadığı hər şey sözə çevrilmir. Həyatın içindən keçən saysız hadisələrdən bəziləri zamanla unudulur, bəziləri isə zahirən başa çatsa da, insanın daxilində yaşamaqda davam edir. Onlar yalnız xatırlanan keçmiş kimi qalmır; düşüncəyə qarışır, hisslərə toxunur, zaman-zaman yenidən qayıdır və nəhayət, söz istəyir.

VIII fəlsəfi qatın əsas məsələsi məhz bu görünməyən daxili prosesdir: yaşanmış həyat insanın daxilində necə ikinci bir ömür qazanır, təcrübə necə təfəkkürə çevrilir və həmin təfəkkür zamanın, yaddaşın və daxili yaşantının süzgəcindən keçərək necə sözə gəlir?

Mişel de Montenin şəxsi təcrübəyə, özünü müşahidəyə və insanın öz mühakiməsini həyatın içində sınamasına verdiyi əhəmiyyət, Blez Paskalın insanın öz varlığı və daxili mürəkkəbliyi ilə üzləşməsi haqqında düşüncələri, Søren Kierkegaardın konkret insanın şəxsi yaşantısına və fərdi daxili münasibətinə yönəlməsi, Anri Berqsonun isə keçmişin yaddaş vasitəsilə indiki şüurda davam etməsi barədə mülahizələri bu məsələyə müxtəlif tərəflərdən baxmağa imkan verir.

Bu fəlsəfi istiqamətləri A.Ziyad yaradıcılığına birbaşa təsir və ya nəzəri davamlılıq kimi deyil, insanın yaşanmış həyatı öz daxili təcrübəsindən keçirərək mənalandırması problemini işıqlandıran düşüncə paralelləri kimi nəzərdən keçirmək daha məqsədəuyğundur.

A.Ziyadın yaradıcılıq dünyasına bu baxışdan yanaşdıqda bir həqiqət aydınlaşır: yaşanmış hadisənin əsl ömrü bəzən onun baş verdiyi anda deyil, insanın daxili aləmində başlanır.

Bu daxili proses VIII qat boyunca üç mərhələdə izlənəcək: əvvəlcə həyatın müşahidə və yaşantı vasitəsilə idraka çevrilməsində, sonra insanın həmin yaşantı ilə öz daxilində üz-üzə qalmasında və nəhayət, zaman və yaddaşdan keçən təcrübənin sözün yaddaşına çevrilməsində.

a) HƏYATDAN İDRAKA: mövzunun yaranması

və təfəkkürün yolda formalaşması

A.Ziyadın yaradıcılıq dünyasının mühüm xüsusiyyət­lərin­dən biri budur ki, onun sözündə həyat kənardan seçilmiş mövzu kimi görünmür. Mövzu yaşanmış həyatın içindən gəlir. Müəllifin özünün də dediyi kimi, “mövzunu axtarmaq lazım deyil; mövzu insanın ayağının altındadır, sadəcə onu görmək lazımdır”.

Bu fikir zahirən sadə görünsə də, yaradıcılığın mahiyyəti baxımından dərin məna daşıyır. Həyat hamının ayağının altın­dadır: hamı eyni küçələrdən keçir, insanlarla rastlaşır, ayrılıq görür, ölüm xəbəri eşidir, sevinir, kədərlənir, yol gedir, keç­mişi xatırlayır. Amma hamı gördüyünü eyni şəkildə görmür.

Yaradıcılıq müşahidədən başlanır. Lakin müşahidənin özü hələ söz deyil. Görülən hadisənin sözə çevrilməsi üçün onun insan daxilində iz buraxması lazımdır. Həmin iz düşün­cəyə qarışır, yaddaşda yaşayır və müəyyən bir məqamda yenidən dil açır.

A.Ziyadın yaradıcılıq təcrübəsi bu daxili prosesi aydın göstərir. Yazılarının böyük hissəsinin ilkin quruluşunun yol­lar­da, xüsusilə avtobusla gedərkən formalaşdığını söyləməsi təsa­düfi fakt deyil. Yol boyu gələcək yazının ssenarisi düşün­cəsində qurulur, cümlələr beynində yazılı hala gəlir, evə çatan­da isə onları kağıza köçürmək qalır.

Deməli, yazı heç də həmişə yazı masasının arxasında başlamır. Yazı ən əvvəl insanın içində başlayır.

Yol müəllif üçün insanı yalnız bir məkandan başqa məka­na aparan məsafə deyil. Yol müşahidənin hərəkət halı­dır. İnsan yolda olarkən həyat onun qarşısından axır: tanış və tanımadığı adamlar, ötüb keçən mənzərələr, təsadüfi sözlər, küçələr, dayanacaqlar, yolun öz ritmi şüurda müxtəlif izlər bura­xır. Lakin həmin izlərin hamısı dərhal yazıya çevrilmir.

“Şamaxıya gedəndə, avtobusda yanımda bir qız əyləş­mişdi” şeirində də adi bir yol qarşılaşması məhz bu daxili yaşantının poetik ifadəsinə çevrilir:

Qonşu olduq
ömrümüzün hansı anındasa.
Boy-boya durdu bir istək,
sənin də könlündə,

mənim də.
Mənim ürəyimin gözləri səndə,

səninki məndə…

bir də baxdıq
haçandı yetmişik mənzilbaşına.
Az qaldıq dözə də bilməyək
hisslərimizin savaşına.

Sonra

mən qalxdım ayağa.

Sonra

sən qalxdın ayağa.

Bizimlə bahəm
hisslərimiz də durdu ayağa.

“Sağ ol”u da hisslərimiz

pıçıldadı,

“xudahafis”i də.

Elə
hisslərimizin dodaqları
pıçıldaşa-pıçıldaşa da
                               ayrıldıq.

Hərə öz ünvanına yön aldı.

(Mənnən sənə nə qaldı,
sənnən mənə nə qaldı,

bilmədim).

Yay, 1981-ci il

Bu şeirdə diqqəti çəkən yalnız avtobusda baş vermiş təsadüfi qarşılaşma deyil. Belə qarşılaşmalar həyatın adi axarında hər gün baş verə bilər. Hadisənin poetik əhəmiyyəti onun zahiri başvermə anında yox, insan daxilində yaratdığı davamlılıqda meydana çıxır. Yol başa çatır, insanlar ayrılır, hadisə zahirən tamamlanır. Lakin yaşanan qısa zaman parçası müəllifin daxili aləmində bitmir.

Anri Berqsonun yaddaş və zaman haqqında düşüncələri bu yaradıcılıq halını anlamaq üçün fəlsəfi paralel yaradır. Keçmiş yalnız keçib getmiş hadisələrin arxivdə saxlanması deyil; yaşanmış zaman insanın indiki şüurunda müxtəlif formalarda davam edir. Bir vaxt görülmüş mənzərə, eşidilmiş söz və ya yaşanmış hadisə illər sonra başqa bir məqamda yenidən üzə çıxa bilər. Yazı da bəzən məhz bu gecikmiş qayıdışdan doğur.

A.Ziyadın “Özümü gəzirəm öz keçmişimdə” poetik ifadəsi də bu daxili istiqamətin mənalı işarələrindən biridir. Burada insan keçmişə sadəcə baxmır; özünü həmin keçmişin içində axtarır. Keçmiş arxada qalmış zaman olmaqdan çıxaraq insanın özünü anlamaq üçün yenidən daxil olduğu daxili məkana çevrilir.

Bu hal müəllifin adsız şeirində daha konkret poetik obrazla ifadə olunur:

Bir dəfə
özü də bilmədən,
qəflətən
qələminin ucunu batırdı barmağıma.

Çaşqınlıqdan,
qızılgültək
xəfif bir qızartı çökdü yanağına.

Məncə bunu –
eşqimin ilk “bəxşişini”
saxlamaq istədim ömrüm uzunu…

Böyüdüm,
yaşa doldum.

İz itdi barmağımdan.
İlk eşqim daşa dəydi –
aldı onu əlimdən
zaman.

Ancaq barmağımdakı
qələmin qara izi
getməyir gözlərimdən.

                        (1972-ci il)

Burada hadisənin zahiri və daxili ömrü bir-birindən ayrı­lır. Barmaqdakı fiziki iz zamanla itir, lakin həmin anın yad­daş­­da qazandığı məna yaşayır. Bir vaxt adi görünən hadisə sonrakı həyat təcrübəsi ilə birlikdə dəyişir: qələmin barmağa toxunmasından yaranan kiçik iz ilk eşqin, zamanın və itkinin yaddaşına çevrilir.

Beləliklə, müəllifin sözünün arxasında yalnız yazıldığı günün həyatı dayanmır. Onun dərin qatlarında yaşanmış illər, görülmüş insanlar, eşidilmiş sözlər, keçilmiş yollar və unudul­muş sanılan xatirələr yaşayır. Oxucu son nəticəni – mətni görür; lakin mətnin altında görünməyən böyük bir həyat təcrübəsi dayanır.

A.Ziyadın yaradıcılığında bu daxili təcrübənin başlanğıc nöqtələrindən biri də heyrətdir. Müəllifin “Qara, məxmər gecələrim” kitabının poeziya bölməsinə “Poeziya heyrətdən doğur” kəlmələri ilə başlaması bu baxımdan xüsusi məna daşıyır.

Heyrət burada sadəcə təəccüblənmək deyil. İnsan hər gün gördüyü bir şeyə birdən başqa cür baxır, hamının ötüb keç­diyi yerdə nəyinsə fərqli olduğunu duyur. Məhz həmin duyğu düşüncəni oyadır.

Bu mənada:

müşahidə görür,
heyrət dayandırır,
təfəkkür soruşur,
söz isə cavab axtarır.

A.Ziyadın poeziyasında sualın geniş yer tutması da təsa­düfi deyil. “Bu yol hara gedir belə?”, “Hara qaçım bu dünyanın əlindən?”, “Ömrü yaşamağa nə var?”, “Eh, nə uzun imiş dünyanın işi”, “Eh, nə qəribə olub dünyanın işi” kimi şeir sərlövhələrində hazır cavabdan daha çox, həyat qar­şı­sında düşünən insanın dünyaya ünvanladığı daxili səs eşidilir.

Sual burada sadəcə bilməməyin ifadəsi deyil. Bəzən sual insanın gördüyü həqiqətlə barışa bilməməsidir; bəzən yaşan­mışın daxilində yaratdığı gərginlikdir; bəzən isə cavabdan çox, düşünməyin özünün zərurətə çevrilməsidir.

Søren Kierkegaardın konkret insanın şəxsi yaşantısına və fərdi daxili münasibətinə verdiyi fəlsəfi əhəmiyyətlə A.Zi­ya­dın poetik dünyası arasında yaranan müqayisə imkanı da burada görünür. Həyatda ümumi olan hadisələr vardır: do­ğum, ölüm, ayrılıq, sevgi, qorxu, zaman. Lakin həmin hadi­sə­lərin insan daxilində qazandığı məna təkrarsızdır.

Ölüm hamının bildiyi həqiqətdir. Amma hər ölüm eyni şəkildə yaşanmır.

Anara ithaf olunmuş “Bu, yeganə ölümdü yer üzündə” şeirinin arxasında Rəsul və Nigarın bir-birindən xəbərsiz ölü­mü dayanır. Lakin hadisənin müəllifin poetik düşüncəsinə keç­məsi yalnız bir faciənin xəbərini vermək deyil. Burada baş­qasının taleyi müəllifin daxili yaşantısına çevrilir.

İnsan bəzən öz başına gəlməyən bir ağrını da daxilində yaşadır. Başqasının itkisi kənardan eşidilən hadisə kimi qal­mır; insan həmin talenin qarşısında öz insanlıq duyğusu ilə dayanır və hadisə onun mənəvi yaddaşına daxil olur.

Bu zaman xarici həyatın faktı daxili təcrübəyə çevrilir.

Montenin şəxsi təcrübəyə və insanın yaşadığı hadisəni öz mühakiməsindən keçirərək mənalandırmasına yönələn dü­şün­cə istiqaməti də bu məqamı anlamaq üçün müqayisə im­kanı yaradır. Hadisə insan üçün hazır mənadan ibarət deyil. Yaşanan və ya müşahidə edilən hadisə düşüncədə yenidən quru­lur; həmin ikinci yaşantı isə artıq şəxsi münasibətin və şəxsi təfəkkürün məhsuludur.

A.Ziyadın “İçimin ağrıları çoxalır” poetik ifadəsi xari­ci aləmdən daxili aləmə keçidin başqa bir tərəfini açır. İnsan ağrını yalnız başına gələn hadisədə yaşamır. Yaşadığı, gör­dü­yü və düşündüyü müxtəlif hadisələr zamanla onun daxilində bir-birinə qoşulur, insanın özünün belə asanlıqla ayıra bilmə­diyi mənəvi yükə çevrilir.

Bu mənada daxili ağrı tək bir hadisənin nəticəsi deyil; yaşanmışların yaddaşda bir-birinin üstünə yığılmış izidir.

“İnsan içinin çənə düşən günü də var” ifadəsi də insanın daxili aləminin susmadığı bir vəziyyəti düşündürür. İnsanın dili susa bilər, lakin içi susmaya bilər. Bəzən insan heç kimə demədiyini öz daxilində təkrar-təkrar yaşayır. Dü­şün­cə insanın öz içində özünə danışmağa başlayır.

Bu daxili danışığın fəlsəfi mənası Blez Paskalın insanın öz həqiqəti və məhdudluğu ilə üz-üzə qalmasının doğurduğu daxili gərginliyə yönələn düşüncələri ilə də müəyyən müqa­yisə imkanı yaradır. A.Ziyadın poetik dünyasında insanın öz daxilində davam edən bu gərginlik müxtəlif söz formalarında üzə çıxır.

İnsan bəzən ən böyük izdihamın içində də öz daxili səsi ilə tək qalır. Xarici dünya nə qədər gurultulu olsa da, insanın daxilində yalnız onun özünün eşitdiyi başqa bir danışıq da­vam edir.

“Eh, yiyəsiz-yeliksiz fikirlərim” poetik adı da bu daxili hərəkətin başqa tərəfini göstərir. Fikir həmişə insanın tam idarə etdiyi nizamlı proses olmur. O, insanın içində dolaşır, özünə yer axtarır, bəzən yiyəsiz görünür. Lakin məhz həmin sərbəst daxili hərəkətin içindən bir gün söz doğa bilər.

Bu baxımdan yaradıcılıq yalnız nizamlı düşüncənin nəti­cəsi deyil. Bəzən sözün başlanğıcında insanın özü üçün belə tam aydın olmayan daxili hərəkət dayanır.

A.Ziyadın “Dünyanın rəngləri”ndən “İçimin ağrıları çoxalır”a, oradan “Bu dünya çalın-çarpaşıq” düşüncəsinə doğru poetik istiqamətdə insanın xarici dünya ilə daxili dünya arasındakı münasibəti hiss olunur.

Dünya eyni dünyadır, lakin insan ona həmişə eyni gözlə baxmır. Daxili vəziyyət dəyişdikcə dünyanın rəngləri də dəyi­şir. İnsan gördüyü aləmdən kənarda öz hisslərini qoyub baxa bilmir; yaddaşı, ağrısı, ümidi, qorxusu və keçmişi gördüyü dün­ya­ya qarışır.

Bu baxımdan “Mənim də öz dünyam var” və “Mənim bu dünyadan əmanətim var” kimi şeirlər həyatdan qaçışı deyil, insanın xarici həyatı öz daxilində yenidən yaşamasını göstərir:

– Bir yol gedir, amma həmin yolun insanın içində başqa davamı yaranır;

– Bir adamla qarşılaşır, onun taleyi yaddaşda qalır;

– Bir gecə keçir, lakin sükutu insanın daxilində uzun müddət yaşaya bilir;

– Hadisə başa çatır, amma onun insanın daxilində başlayan ömrü davam edir.

Deməli, yaradıcılıq üçün həyatın fövqəladə hadisəyə çevrilməsi vacib deyil. Əsas olan adi həyatın içində gizlənən qeyri-adiliyi duymaqdır. Bu mənada A.Ziyadın yara­dı­cı­lıq dün­ya­sında mövzu “tapılan” deyil, görülən və insanın daxi­lində yaşanan hadisədir.

Həyat xaricdə baş verir, lakin onun mənası insanın daxilində yaranır.

Beləliklə, VIII qatın birinci daxili mərhələsi müəyyənləşir:

həyat → müşahidə → heyrət → daxili yaşantı → təfəkkür.

Lakin yaşantının təfəkkürə çevrilməsi hələ onun son mərhələsi deyil. İnsan yaşadığını dərhal tam şəkildə məna­lan­dırmır. Bəzən həmin yaşantı ilə yenidən qarşılaşmaq, onunla öz daxilində tək qalmaq, sükutda və tənhalıqda onun mənasını axtarmaq lazım gəlir.

Məhz bu daxili qayıdış VIII qatın növbəti mərhələsinə — tənhalıq və daxili təmərküzə aparır.

b) Tənhalıq və daxili təmərküz:

təfəkkürün özünə qayıdışı

VIII fəlsəfi qatın əvvəlki mərhələsində yaşanmış həyatın insan daxilində buraxdığı izlərin yaddaş və təfəkkür vasitəsilə sözə doğru hərəkəti izlənildi. Lakin yaşanmış hadisənin yad­daşda qalması hələ onun bədii ifadəyə çevrilməsi demək deyil. İnsan yaşadıqlarına yenidən qayıdır, onları öz daxilində təkrar yaşayır və mənası üzərində düşünür. Bu mənada tən­halıq və daxili təmərküz insanın yaşantı ilə yenidən qar­şı­laşdığı mühüm daxili məkan kimi meydana çıxır.

A.Ziyadın bədii dünyasında tənhalıq dünyadan uzaq­laş­maq deyil, insanın öz daxilində yaşayan hisslər, xatirələr və suallarla qarşılaşmasıdır. Gündəlik həyatın səs-küyündə arxa plana keçən yaşantılar daxili sakitlikdə yenidən üzə çıxır. İnsan diqqətini hadisənin özündən onun daxilində buraxdığı izə yönəldir. Beləliklə, yaşanmış həyat keçmişdə qalmış fakt kimi deyil, insanın daxilində davam edən təcrübə kimi yeni­dən düşünülür.

Bu daxili qayıdış A.Ziyadın poetik mətnlərində insanın öz ürəyi ilə apardığı söhbətdə də ifadəsini tapır. Ürək burada yalnız hissin simvolu deyil, insanın öz daxili aləmi ilə qarşı­laşdığı həmsöhbətə çevrilir. İnsan başqasına demədiyini ürə­yinə deyir, yaşadıqlarına yenidən qayıdır, özünə suallar verir. Düşüncə də məhz bu daxili dialoqun içində formalaşır.

“Sözün yaddaş arxeologiyası” baxımından burada mü­hüm olan yalnız hadisənin baş verməsi deyil, insanın həmin hadisədən sonra onunla keçirdiyi daxili yoldur. İnsan eyni yaşantıya müxtəlif zamanlarda qayıtdıqca onun yeni tərəfləri açılır, mənası dərinləşir. Söz də bu mənada yalnız yaşanmışın izi deyil, yaşanmışın insan daxilində keçdiyi yolun ifadəsinə çevrilir.

Bu proses “Yastığı qolu gəldikcə tolazdadı” hekayə­sində Zemfiranın yaşantısı əsasında daha aydın görünür. Aydının xatirəsi qadının yaddaşında keçmişə aid məlumat kimi deyil, bir anlıq canlı duyğu kimi yenidən canlanır. Aydının qoxusunu özündə saxlayan yastığı qucaqlaması fiziki olaraq yox olan insana deyil, ondan qalan hissi izə yaxın­laşmaq cəhdidir. Yaddaş burada yalnız xatırlamır, keçmişi insanın duyğularında yenidən yaşadır.

Lakin hekayədə əsas məqam keçmişin yenidən canlan­ması ilə bitmir. Zemfiranın yaşadığı gecənin ona nə demək istədiyini düşünməsi yaşantının daxili təfəkkür predmetinə çevrildiyini göstərir. Onun yastığı divara çırpması da əşyaya qarşı yönəlmiş sadə hərəkət deyil, yaddaşın oyatdığı daxili gərginlikdən qurtulmaq cəhdidir. Beləliklə, əsas hadisə zahirdə baş verənlərdə deyil, qəhrəmanın yaddaşın oyatdığı hisslə gerçəkliyin yaratdığı boşluq arasında keçirdiyi daxili qarşılaşmada baş verir.

“Kişilər ağlamaz, ağlayanda da…” hekayəsində isə daxili yaşantı başqa şəkildə — sükut vasitəsilə açılır. Qəhrə­manın “ürəyimin düşündüklərini deməyə gücüm çatmadı” fikri yaşanan hisslə onun sözə çevrilməsi arasındakı məsafəni göstərir. Burada sükut hissin yoxluğu deyil, əksinə, insanın yaşadığı sarsıntının sözlə tam ifadə edilə bilməməsidir.

Beləliklə, hər iki hekayədə zahiri hadisə insanın daxilində baş verən daha dərin prosesə yol açır. Birinci hekayədə yaddaşın oyatdığı keçmiş, ikinci hekayədə isə ağır həyat həqiqəti insanı öz daxili aləmi ilə üz-üzə qoyur. Poe­zi­ya­da bu qarşılaşma birbaşa daxili dialoq şəklində, nəsrdə isə obrazın davranışında, hisslərində və sükutunda ifadə olunur.

Nəticə etibarilə, tənhalıq A.Ziyadın bədii dünyasında təcrid və boşluq deyil, daxili həyatın fəallaşdığı məkandır. Daxili təmərküz isə insanın yaşantıdan uzaqlaşması deyil, həmin yaşantıya yenidən qayıdaraq onun mənasını dərk etmə­si­dir. Bu daxili qayıdış yaşanmış həyat təcrübəsini yaddaşda yenidən fəallaşdırır və onu sözə doğru aparan mənalandırma prosesinə çevirir.

c) zaman, yaddaş, söz:

Yaddaşın söz qatında

Daxili təmərküz insanı yaşanmış həyatla yenidən qarşı­laşdırdıqdan sonra həmin təcrübənin sözə çevrilməsində za­man və yaddaş mühüm rol oynayır. “Ayətxan Ziyad” imza­sının fəlsəfi qatlarında zaman yaşanmış həyatla onun yad­daşda qalan izi arasında məsafə yaradır. Lakin bu məsafə keç­mişi yalnız uzaqlaşdırmır, ona yenidən baxmaq və onu başqa mənada dərk etmək imkanı da yaradır. “Özümü gəzirəm öz keçmişimdə” ifadəsi bu daxili qayıdışın mahiyyətini açır: insan keçmişinə dönərkən əslində öz yaddaşının içində özünü axtarır.

Yaddaş passiv şəkildə keçmişi qoruyan arxiv deyil. Zaman keçdikcə yaşanmış hadisələrə münasibət dəyişir, bəzi məqamlar arxa plana keçir, digərləri isə yeni məna qazanır. Buna görə də, yaddaş yaşananı olduğu kimi saxlamaqdan çox, onu insanın sonrakı düşüncəsindən keçirərək yenidən məna­lan­dırır.

Bu prosesdə söz yaddaşdan ayrı bir mərhələ kimi çıxış etmir. Yaşanmış həyat zamanın keçməsi ilə daxili təcrübəyə çevrilir, yaddaş həmin təcrübəni qoruyur və yenidən fəal­laş­dırır, söz isə onun bədii ifadə formasını tapır. Bu baxımdan A.Ziyad yaradıcılığında söz həm yaşanmış həyatın izi, həm də yaddaşın həmin iz üzərində yaratdığı mənadır.

Keçmişə qayıdış insanı özünümühakiməyə də aparır. İnsan yalnız hadisələri xatırlamır, həmin hadisələrdəki öz möv­qeyini, münasibətini və keçdiyi daxili yolu da yenidən nəzərdən keçirir. Zaman yaşantı ilə insan arasında məsafə yaradır, yaddaş həmin yaşantını yenidən üzə çıxarır, söz isə bu qarşılaşmadan doğan mənanı bədii formada qoruyur.

Beləliklə, “Ayətxan Ziyad” imzasında zaman, yaddaş və söz bir-birindən ayrılmış anlayışlar deyil, eyni daxili prosesin ardıcıl mərhələləridir. Yaşanan həyat yaddaşda iz buraxır, yaddaş həmin izi zamanın və sonrakı düşüncənin içindən keçirərək yenidən mənalandırır, söz isə onu fərdi yaşantıdan çıxarıb bədii yaddaşın davamlı hissəsinə çevirir.

VIII fəlsəfi qatın bu mərhələsində əsas nəticə də məhz burada müəyyənləşir: insan yaşadıqlarına öz daxilində yeni­dən qayıdır, tənhalıq və daxili təmərküz həmin qarşı­laşmanı düşüncəyə çevirir, zaman və yaddaş isə bu düşü­nülmüş yaşantını sözün dərin qatına gətirir.

“Sözün yaddaş arxeologiyası” həmin qatlara endikdə yalnız baş vermiş hadisənin izini deyil, insanın həmin hadisə ilə apardığı görünməyən daxili söhbəti də üzə çıxarır. Çünki bədii sözün yaddaşında qorunan təkcə yaşanmış həyat deyil, insanın o həyatı sonradan necə xatırladığı, düşündüyü və mənalandırdığıdır.

Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında sözün fəlsəfi dərinliyi də məhz bu keçiddə – həyatın hadisəsindən insanın daxili təcrübəsinə, daxili təcrübədən isə yaddaşda yaşayan bədii sözə çevrilməsində üzə çıxır. 


Sevda Ziyad (İsgəndərova)
,

araşdırmaçı

AYƏTXAN ZİYADIN YAZILARI

YAZI DİGƏR MƏNBƏLƏRDƏ

Sevda Ziyadın digər yazıları

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Mehman Həsənlinin “Türk dünyasında roman” monoqrafiyası işıq üzü görüb

Mehman Həsənlinin “Türk dünyasında roman” monoqrafiyası işıq üzü görüb

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər və rəqəmsal inkişaf üzrə direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Mehman Həsənlinin “Türk dünyasında roman” monoqrafiyası nəşr olunub.

Monoqrafiyada Türk dünyasında roman janrının meydana çıxması, təşəkkülü və inkişaf mərhələləri 23 türk ədəbi-mədəni arealı üzrə üzrə 100-ə yaxın roman nümunəsi əsasında araşdırılıb.
Tədqiqatda Azərbaycan, Türkiyə, Türkmənistan, Qaqauz, Axıska, İraq və Suriyada yaşayan türkmanlar, Şimali Kipr, Balkan türkləri (Bolqarıstan, Şimali Makedoniya və Kosovo), Özbəkistan, Uyğur, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Qumuq, Qaraçay-Malkar, Krım, Çuvaş, Saxa və Tuva ədəbi mühitlərində roman yaradıcılığının formalaşması və inkişaf xüsusiyyətləri təhlil edilib.
Beş fəsildən ibarət tədqiqatda Türk dünyasının roman ənənəsi Oğuz, Karluk, Qıpçaq, Çuvaş və Sibir türklərinin ədəbi irsi kontekstində sistemləşdirilib. Müəllif ayrı-ayrı türk xalqlarının roman yaradıcılığını tarixi-tipoloji yanaşma əsasında araşdıraraq janrın milli ədəbiyyatlarda formalaşma yollarını və özünəməxsus inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirib.
Monoqrafiyanın Oğuz türklərinin roman ənənəsinə həsr olunmuş fəslində Azərbaycan romanının yaranması və inkişaf mərhələləri, Türkiyə romanında narrativ strukturun təşəkkülü, Türkmən romanında sosial motivlər və tarixi qəhrəman problemi araşdırılıb. Bununla yanaşı, Qaqauz romanında etnogenez, Axıska türklərinin romanında sürgün mövzusu, İraq və Suriya türkmanlarının roman yaradıcılığında milli kimlik, Şimali Kipr və Balkan türklərinin romanlarında tarixi proseslərin bədii inikası təhlilə cəlb edilib.
Karluk türklərinin roman ənənəsinə həsr olunan fəsildə özbək romançılığında milli ideya və tarixilik, uyğur romanlarında tarixi xronika və milli təfəkkür məsələləri nəzərdən keçirilib. Qıpçaq türklərinin roman yaradıcılığı isə mifoloji təmayüllər, üslubi transformasiyalar, repressiya, milli özünüdərk, tarixi-sosial problemlər və estetik axtarışlar baxımından araşdırılıb. Fəsildə Qırğızıstan, Qazaxıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Qumuq, Qaraçay-Malkar və Krım türklərinin roman ənənələri təhlil edilib.
Tədqiqatın son fəslində Çuvaş və Sibir türklərinin roman yaradıcılığına diqqət yetirilib. Aleksandr Artemyevin “Salambi”, Nikolay Yakutskayın “Cüzzam və eşq” və Kızıl Enik Kudajının “Tənha bucaq” romanları əsasında bu ədəbi mühitlərdə etnomədəni kontekst, yazılı ədəbiyyatın təşəkkülü, məhəbbət mövzusunun ontoloji semantikası və Tuva nəsrinin ümumtürk ədəbi məkanındakı yeri araşdırılıb.
Monoqrafiya Türk dünyasının müxtəlif ədəbi mühitlərində roman janrının təşəkkülü və inkişafını vahid tədqiqat çərçivəsində araşdıran, milli roman ənənələrinin tarixi-tipoloji xüsusiyyətlərini sistemli şəkildə təhlil edən elmi əsərdir. Tədqiqat Türk xalqları ədəbiyyatının tarixi, roman nəzəriyyəsi və müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq sahələrində aparılan araşdırmalar üçün elmi mənbə kimi əhəmiyyət daşıyır.

“Yazarlar” olaraq, Mehman Həsənlini əbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun!

Məlumatı hazırladı: Leyla Mahirqızı

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

[>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<]

[>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<]