“Yazarlar” cameəsi adından dəyərli həmkarımızı doğum günü münasibətilə təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Jurnalistəm, a dostlar, Girmişəm söz meydanına. Nə qılıncım var əlimdə, Nə də qalxanım çiynimdə. Mənim gücüm həqiqətdir, Silahım sözdür, qələmdir.
Qılınc oynatmıram mən, Sözümlə savaşıram. Haqq səsini duyurub, Yalana da qarşıyam. Bəzən xəbər izindəyəm, Bəzən xalqın sözündəyəm, Bəzən də susanların Ümid dolu gözündəyəm.
Sözə işıq tuturam mən, Qaranlığı yarıram. Bir cümlənin içindəki Həqiqəti axtarıram. Sözüm həm qalxanımdır, Həm bayrağımdır mənim. Sözüm vətən sevgisidir, Böyük dayağımdır mənim.
Sözsüz günüm olmasın, Səssiz sabah açılmasın. Haqqın nəfəsi kəsilsə, Vicdanım rahat qalmasın. Mən bu yolun yolçusu, Sözün keşiyində duran, Xalqla dövlət arasında Etibar körpüsü quranam.
Bir gün səngərdən yazmışam, Əsgərin hünərindən. Torpaq üçün can verənin Şərəfli zəfərindən. Bir gün müəllimdən yazıb, Elmi işıqlandırmışam. Bir gün həkimdən danışıb, Ümidi canlandırmışam.
Bir gün kənddən yazmışam, Torpağı becərən əllərdən. Bir gün şəhərdən yazmışam, Gecə-gündüz çalışanlardan. Bir gün ananın göz yaşını, Bir gün körpə sevincini, Bir gün şəhid ailəsinin Qürurunu, dözümünü.
Jurnalistəm, a dostlar, Qələmim nə görməyib? İnsan ömrünün ağrısını, Sevincini, kədərini, Zəhmətin nə olduğunu Qələmimlə çəkmişəm. Bəzən yağış altında, Bəzən qızmar günəşdə, Bəzən uzun yollar keçib, Xəbər dalınca getmişəm.
Mənim yolum asan deyil, Amma şərəfli yoldur bu. Həqiqətin keşiyində Ayıq duran ordudur bu. Hər yazılan bir sətirdə Vicdanın izi qalmalıdır. Jurnalistin hər sözündə Xalq səsi duyulmalıdır.
Çəkilin qabağımdan, Sözüm haqqdır, yolum aydın. Həqiqətin yolçusuyam, İnamım da, amalım da budur bu Sözüm – sabaha aparan İşıqlı bir çıraqdır mənə.
Jurnalistəm, a dostlar, Şirin yuxum qələmimdir. Həqiqəti yazan qələm Bayrağımdır, vətənimdir.
Siz rahat yatan zaman Müsahibələr almışam, Gecənin səssizliyində Xəbərlər hazırlamışam. Bir hadisə baş verəndə Yollara üz tutmuşam, Həqiqətin sorağında Neçə-neçə iz tapmışam.
Jurnalistəm, a dostlar, Vaxtla yarışmışam mən. Bəzən günəş doğmamış İş başında olmuşam. Bəzən gecə yarısından Səhərəcən oyaq qalıb, Bir cümlənin arxasınca Saatlarla yol almışam. Bəzən müsahiblərə Bir kəlmə desin deyə Az qala yalvarmışam
Elə zaman olub ki, Mən sözsüz də qalmışam. Şəhidlərdən yazanda… Ailəsi danışanda – Anaların ahını, Ataların nisgilini Qəlbimdə yaşatmışam. Bütün ifadələri Göz yaşımda qurmuşam. Sətirlərə köçürərkən Kövrəlib dayanmışam.
Bəzən qələm əlimdəykən Sətirləri görməmişəm, Dolmuş gözlərimdən axan Yaşları gizlətmişəm.
Bir şəhid övladının “Atam nə vaxt gələcək?” Sualını eşidib Susqunluğa bürünmüşəm. Yaralının ağrısını Dinləyib kövrəlmişəm, Onun keçdiyi yolları Yazıb qürurlanmışam. Xalqımın yarasına Sözümmlə məlhəm olmuşam
Jurnalistəm, a dostlar, Sevinc də yazmışam mən, Kədər də yazmışam mən. Bir körpənin gülüşünü, Bir elin bayramını, Xalqın qələbəsini Qələmimlə daşımışam.
Mənim silahım söz olub, Mənim gücüm həqiqətim. Haqqı yazmaq, düz danışmaq Ən böyük cəsarətim. Jurnalistəm, a dostlar, Ömrümü bu yola vermişəm. Xalqın səsini duyurmaq üçün Qələmimlə nəfəs almışam.
Günay Əliyeva (Əliyeva Günay Asif qızı) 1985-ci ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Bakı şəhəri, Nərimanov rayonu, Novruzov qardaşları adına 36 nömrəli orta məktəbdə almışdır. Ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində başa vurmuşdur. Ədəbiyyata marağı məktəb illərindən formalaşmışdır. Həmin dövrdə qələmə aldığı “Məktəb illəri” şeiri “Savalan” qəzetində dərc olunmuşdur. Sonralar “Paritet” qəzetində jurnalist kimi fəaliyyət göstərmiş, burada müəllifi olduğu hekayələr mütəmadi olaraq nəşr edilmişdir. 2011-ci ildən Norveç Krallığının paytaxtı Oslo şəhərində yaşayır. Oslo Universitetində Mədəniyyət və Əlaqələr ixtisası üzrə bakalavr, Media və Əlaqələr ixtisası üzrə magistr təhsili almışdır. Hazırda Osloda fəaliyyət göstərən Akademika Kitab Evində çalışır. Eyni zamanda, 2020-ci ildən etibarən Oslo şəhərində fəaliyyət göstərən Nizami Gəncəvi adına Həftəsonu Azərbaycan Dili Məktəbinin koordinatoru kimi fəaliyyət göstərərək Azərbaycan dilinin, mədəniyyətinin və milli-mənəvi dəyərlərinin xaricdə yaşayan soydaşlar arasında təbliği və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində çalışır. Günay Əliyeva “Nərgiz”, “Bahar çiçəkləri” kitablarının müəllifidir. Günay Əliyeva 2020-ci ildən “Yazarlar” jurnalı ilə sıx əməkdaşlıq edir və müntəzəm olaraq həm “Yazarlar” jurnalında, həm də müvafiq olaraq “Yazarlar.Az” saytında dərc olunur. Günay Əliyeva ədəbiyyatımızın təbliği və dilimizin qorunması yönündə göstərdiyi xidmətlərə görə “Yazarlar” jurnalı tərəfindən “Çingiz Abdullayev” diplomu (2024), “Ziyadar” mükafatı (2026), “Ədəbiyyat səfiri” diplomu və mükafatı (2026) ilə təltif olunub. Günay Əliyeva “Yazarlar” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, “Norveç” üzrə təmsilçisidir.
Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si və Şərq ədəbiyyatındakı yeri
Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Əlişir Nəvai XV əsr türk dünyasının ən görkəmli söz ustalarından biri olmaqla yanaşı, klassik Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun “Xəmsə”si türk dilində yazılmış ilk mükəmməl “Xəmsə” nümunəsi kimi ədəbi tarixdə xüsusi yer tutur. Məqalədə Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin yaranma tarixi, ideya-bədii xüsusiyyətləri və Şərq ədəbiyyatının inkişafına təsiri araşdırılır.
XV əsr türk ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən olan Əlişir Nəvai (1441–1501) yalnız görkəmli şair deyil, həm də dövlət xadimi, mütəfəkkir və türk dilinin inkişafı uğrunda mübarizə aparan şəxsiyyət olmuşdur. Onun yaradıcılığı Şərq klassik ədəbiyyatının ənənələrinə əsaslansa da, milli xüsusiyyətləri və türk dilinin bədii imkanlarını nümayiş etdirməsi ilə seçilir. Nəvai Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsini davam etdirərək onu yeni məzmun və bədii xüsusiyyətlərlə zənginləşdirmişdir. Klassik Şərq ədəbiyyatı dünya mədəniyyətinin ən zəngin və çoxşaxəli ədəbi irslərindən biri hesab olunur. Bu ədəbiyyat əsrlər boyu formalaşaraq müxtəlif xalqların mənəvi dəyərlərini, fəlsəfi baxışlarını, estetik düşüncəsini və bədii təfəkkürünü özündə əks etdirmişdir. Şərq ədəbiyyatının inkişafında ərəb, fars və türk xalqlarının yaratdığı zəngin bədii irs mühüm rol oynamış, bu xalqlar arasında qarşılıqlı ədəbi əlaqələr yeni janrların və ədəbi məktəblərin yaranmasına zəmin hazırlamışdır. Xüsusilə orta əsrlərdə klassik poeziyanın inkişafı nəticəsində məsnəvi janrı yüksək zirvəyə çatmış, bu janrda qələmə alınan əsərlər yalnız bədii dəyərinə görə deyil, həm də fəlsəfi, etik və tərbiyəvi məzmununa görə geniş şöhrət qazanmışdır. Şərq ədəbiyyatının ən mühüm hadisələrindən biri “Xəmsə” ənənəsinin formalaşmasıdır. Bu ənənənin banisi dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi hesab olunur. Nizami özünün beş möhtəşəm məsnəvisindən ibarət “Xəmsə”si ilə yalnız Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, bütövlükdə Şərq ədəbi fikrində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur. Onun yaratdığı bədii sistem sonrakı əsrlərdə Xosrov Dəhləvi, Əbdürrəhman Cami, Əmir Xosrov, Əlişir Nəvai və başqa klassik sənətkarlar tərəfindən davam etdirilmiş, hər bir müəllif bu ənənəyə öz fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətlərini əlavə etmişdir. Beləliklə, “Xəmsə” yalnız beş poemadan ibarət ədəbi silsilə deyil, həm də Şərq mədəniyyətinin humanist və estetik dəyərlərini özündə əks etdirən mühüm ədəbi məktəbə çevrilmişdir. XV əsr Mərkəzi Asiya intibahının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əlişir Nəvai klassik türk ədəbiyyatının inkişafında əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. O, yalnız qüdrətli şair deyil, həm də dövlət xadimi, alim, mütəfəkkir və xeyriyyəçi kimi tanınmışdır. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyəti türk dilinin zəngin bədii imkanlarını nümayiş etdirmək, onu klassik ədəbiyyat dili səviyyəsinə yüksəltmək və türk xalqlarının mədəni özünüdərkini möhkəmləndirmək olmuşdur. Onun əsərləri sübut etmişdir ki, türk dili ən mürəkkəb fəlsəfi və bədii fikirləri ifadə etmək gücünə malikdir. Bu baxımdan Nəvainin fəaliyyəti yalnız ədəbi hadisə deyil, həm də mühüm mədəni və tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Xəmsə” klassik Şərq poeziyasının ən mühüm nümunələrindən biridir. Şair 1483–1485-ci illərdə yazdığı beş məsnəvi ilə türk dilində ilk mükəmməl “Xəmsə”ni yaratmışdır. O, Nizami Gəncəvinin müəyyən etdiyi süjet və kompozisiya ənənəsini qorusa da, əsərlərinə yeni fəlsəfi düşüncələr, dövrünün ictimai problemləri, humanist ideyalar və türk mədəni mühitinə xas xüsusiyyətlər gətirmişdir. Bunun nəticəsində Nəvainin “Xəmsə”si klassik ənənənin yaradıcı şəkildə davam etdirilməsi kimi qəbul edilir. Nəvainin poemalarında insan şəxsiyyətinin mənəvi kamilliyi, elm və biliyin əhəmiyyəti, ədalətli idarəçilik, əməksevərlik, vətənpərvərlik, sədaqət, məhəbbət və xeyirxahlıq kimi ümumbəşəri ideyalar geniş şəkildə tərənnüm olunur. Bu baxımdan onun “Xəmsə”si yalnız bədii-estetik əsər deyil, həm də yüksək əxlaqi-fəlsəfi məzmun daşıyan dəyərli mənəvi irsdir. Əsərlərdə təqdim olunan obrazlar və hadisələr müxtəlif dövrlərdə oxucuların mənəvi tərbiyəsinə təsir göstərmiş, Şərq xalqlarının ədəbi və estetik düşüncəsinin formalaşmasına mühüm töhfələr vermişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si Azərbaycan ədəbiyyatı ilə də sıx bağlıdır. Şair öz yaradıcılığında Nizami Gəncəvinin sənətkarlıq ənənələrinə böyük ehtiram göstərmiş, onun ideya və poetik prinsiplərindən yaradıcı şəkildə faydalanmışdır. Bununla yanaşı, Nəvai öz fərdi üslubunu formalaşdıraraq türk dilinin poetik imkanlarını daha da genişləndirmişdir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini klassik Şərq ədəbiyyatının ayrılmaz hissəsinə çevirmiş və sonrakı dövrlərdə bir çox şairlərin yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir. Müasir dövrdə Əlişir Nəvainin irsi yalnız filoloji baxımdan deyil, həm də mədəniyyətşünaslıq, tarix, fəlsəfə və müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq aspektlərindən geniş şəkildə araşdırılır. Qloballaşma şəraitində türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından Nəvainin “Xəmsə”si xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu əsər müxtəlif xalqlar arasında mədəni əlaqələrin inkişafına, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunmasına və klassik irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edən mühüm ədəbi abidələrdən biri hesab olunur. Təqdim olunan məqalənin əsas məqsədi Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin yaranma tarixini, ideya-bədii xüsusiyyətlərini, Nizami Gəncəvinin “Xəmsə” ənənəsi ilə əlaqələrini və klassik Şərq ədəbiyyatındakı yerini elmi baxımdan təhlil etməkdir. Bununla yanaşı, əsərin türk ədəbiyyatının inkişafına, Şərq bədii fikrinə və sonrakı dövrlərin ədəbi prosesinə göstərdiyi təsirin müəyyənləşdirilməsi də məqalənin əsas vəzifələrindən biridir. Əlişir Nəvai “Xəmsə”sini 1483–1485-ci illərdə yazmışdır. Əsər beş məsnəvidən ibarətdir: “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri”. Bu əsərlər yüksək mənəvi dəyərləri, ədaləti, sevgini, insanpərvərliyi və kamil insan ideyasını təbliğ edir. Nəvai bu poemalar vasitəsilə türk dilinin zəngin bədii ifadə imkanlarını nümayiş etdirmiş və sübut etmişdir ki, bu dil klassik epik əsərlərin yaradılması üçün tam uyğundur. Nəvainin “Xəmsə”sində humanizm, ədalət, elmə hörmət, mənəvi saflıq və insan ləyaqəti əsas ideya xəttini təşkil edir. Şair qəhrəmanlarını yalnız romantik obraz kimi deyil, həm də yüksək əxlaqi keyfiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Xüsusilə “Fərhad və Şirin” əsərində zəhmətkeş insanın böyüklüyü, “Leyli və Məcnun”da saf sevginin mənəvi mahiyyəti, “Səddi-İsgəndəri”ndə isə ideal hökmdar konsepsiyası diqqəti cəlb edir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığının zirvəsini təşkil edən “Xəmsə” klassik Şərq ədəbiyyatının ən mühüm poetik abidələrindən biridir. Şair bu əsəri 1483–1485-ci illər arasında qələmə almış və bununla türk dilində yazılmış ilk mükəmməl “Xəmsə”ni yaratmışdır. Nəvai bu əsəri yazarkən Nizami Gəncəvinin əsasını qoyduğu “Xəmsə” ənənəsini davam etdirmiş, lakin onu sadəcə təkrarlamamış, öz dövrünün ictimai-siyasi şəraiti, milli-mədəni xüsusiyyətləri və humanist baxışları ilə zənginləşdirmişdir. Bu baxımdan onun “Xəmsə”si həm klassik ənənəyə bağlılığı, həm də orijinallığı ilə seçilir. Nəvainin “Xəmsə”si beş məsnəvidən – “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” əsərlərindən ibarətdir. Bu poemalar mövzu baxımından bir-birindən fərqlənsələr də, onların hamısını birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, elm, mərhəmət, sevgi və cəmiyyətin mənəvi inkişafı kimi ümumbəşəri dəyərlərdir. “Heyrətül-əbrar” (“Yaxşı insanların heyrəti”) “Xəmsə”nin ilk poemasıdır və didaktik-fəlsəfi xarakter daşıyır. Əsərdə müəllif həyatın mənası, insanın mənəvi borcu, elm və biliyin əhəmiyyəti, ədalətli idarəçilik, səxavət, doğruluq, təvazökarlıq və vicdan kimi məsələlərə geniş yer verir. Nəvai müxtəlif hekayələr, rəvayətlər və hikmətli fikirlər vasitəsilə oxucunu mənəvi kamilliyə çağırır. Bu poema yalnız nəsihət xarakteri daşımır; o, həm də dövrün ictimai problemlərinə münasibət bildirən fəlsəfi əsərdir. Müəllif cəmiyyətdə mövcud olan ədalətsizlikləri tənqid edir, hökmdarların xalqa xidmət etməli olduğunu vurğulayır və insanın ən böyük sərvətinin elm, əxlaq və xeyirxahlıq olduğunu göstərir. “Fərhad və Şirin” poeması klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur məhəbbət dastanlarından biridir. Nəvai Nizami Gəncəvinin eyni adlı əsərindən bəhrələnsə də, hadisələri özünəməxsus şəkildə inkişaf etdirmişdir. Əsərin baş qəhrəmanı Fərhad əməksevər, cəsur, mərd və yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik insandır. O, sevgisi uğrunda böyük əzablara qatlaşır, dağları yarır, çətinliklərə sinə gərir və öz əməyi ilə ideal insan obrazını təcəssüm etdirir. Şirin isə gözəlliyin, sədaqətin və mənəvi saflığın simvoludur. Poemada sevgi yalnız iki insan arasındakı hiss deyil, həm də insanın mənəvi kamilləşməsinə aparan yol kimi təqdim edilir. Əsərdə zəhmətin ucalığı, sədaqət, əzm və fədakarlıq yüksək qiymətləndirilir. Müəllif bununla oxucuya insanın böyüklüyünün onun mənəvi keyfiyyətlərində olduğunu çatdırır. “Leyli və Məcnun” Nəvainin lirizm baxımından ən güclü əsərlərindən biridir. Əsərdə Qeys (Məcnun) və Leylinin saf məhəbbəti cəmiyyətin sərt qaydaları və ailə ənənələri ilə qarşı-qarşıya qoyulur. Məcnun yalnız aşiq deyil, həm də mənəvi kamillik axtaran bir obrazdır. Onun sevgisi maddi dünyadan uzaqlaşaraq ilahi eşq səviyyəsinə yüksəlir. Nəvai bu əsərdə insanın daxili aləmini, mənəvi iztirablarını, sədaqətini və əxlaqi saflığını yüksək poetik dillə ifadə etmişdir. Əsərdə müəllif cəmiyyətin sərt qaydalarını tənqid edir və göstərir ki, həqiqi sevgi azadlıq, sədaqət və mənəvi paklıq tələb edir. Buna görə də “Leyli və Məcnun” yalnız sevgi dastanı deyil, həm də insan ruhunun azadlığı haqqında fəlsəfi əsər kimi qiymətləndirilir. “Səbəyi-Səyyar” (“Yeddi səyyarə”) Nəvainin bədii təxəyyülünü, süjet qurmaq bacarığını və rəngarəng obrazlar yaratmaq istedadını nümayiş etdirən poemadır. Əsərin mərkəzində hökmdar Bəhram Gur dayanır. O, yeddi müxtəlif sarayda yeddi gözəldən müxtəlif məzmunlu hekayələr dinləyir. Bu hekayələrdə ədalət, sədaqət, müdriklik, səbir, insanpərvərlik, doğruluq və məsuliyyət kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərənnüm olunur. Poemada hər bir hekayə insan həyatının müəyyən bir tərəfini əks etdirir və oxucuya əxlaqi nəticə çıxarmaq imkanı yaradır. Nəvai bu əsərdə alleqoriyadan, rəmzi obrazlardan və zəngin poetik təsvirlərdən ustalıqla istifadə etmişdir. “Səddi-İsgəndəri” “Xəmsə”nin sonuncu və ideya baxımından ən zəngin poeması hesab olunur. Əsərin baş qəhrəmanı Makedoniyalı İsgəndərdir. Lakin müəllif onu yalnız fateh kimi deyil, həm də elmə, hikmətə və ədalətə qiymət verən ideal hökmdar kimi təqdim edir. Poemada İsgəndərin müxtəlif ölkələrə səfərləri, müdrik insanlarla görüşləri və xalqın rifahı naminə gördüyü işlər təsvir olunur. Nəvai göstərir ki, əsl hökmdar güc sahibi olmaqla yanaşı, elmli, mərhəmətli və ədalətli olmalıdır. Əsərin sonunda tikilən sədd yalnız fiziki maneə deyil, həm də pislik, zülm və haqsızlıq qarşısında mənəvi sipərin rəmzi kimi təqdim edilir. Bu ideya poemanın fəlsəfi mahiyyətini daha da gücləndirir. Nəvainin “Xəmsə”sini təşkil edən bütün poemalar bir-birini tamamlayan vahid ideya sistemini təşkil edir. Müəllif müxtəlif mövzulara müraciət etsə də, əsərlərinin əsas qayəsi insanın mənəvi kamilləşməsi, ədalətli cəmiyyətin qurulması, elm və biliyin üstünlüyü, sevginin müqəddəsliyi və xeyirxahlığın təbliğidir. Poemalarda klassik Şərq poetikasına xas olan bədii təsvir vasitələri – təşbeh, istiarə, mübaliğə, simvol və alleqoriyadan geniş istifadə edilmişdir. Bununla yanaşı, Nəvai türk dilinin zəngin leksik və poetik imkanlarından ustalıqla yararlanaraq özünəməxsus bədii üslub yaratmışdır. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız beş poema toplusu deyil, bütöv bir mənəvi-fəlsəfi sistemdir. Burada insan, cəmiyyət, dövlət, sevgi, elm və ədalət kimi anlayışlar qarşılıqlı şəkildə təqdim edilir və yüksək bədii sənətkarlıqla ifadə olunur. Bu xüsusiyyətlərinə görə “Xəmsə” klassik Şərq ədəbiyyatının zirvə əsərlərindən biri hesab edilir və bu gün də öz elmi, bədii və mənəvi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Əlişir Nəvai klassik Şərq ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmaqla yanaşı, türk xalqlarının ədəbi-mədəni tarixində yeni bir mərhələnin əsasını qoymuş sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı yalnız Çağatay türkcəsinin inkişafına xidmət etməmiş, həm də ümumilikdə Şərq poeziyasının bədii-estetik dəyərlərinin zənginləşməsinə mühüm töhfə vermişdir. XV əsrdə yaşayıb-yaradan Nəvai ərəb və fars dillərinin üstün mövqeyə malik olduğu bir dövrdə türk dilində yüksək bədii dəyərə malik əsərlər yazaraq bu dilin klassik ədəbiyyat dili kimi imkanlarını nümayiş etdirmişdir. Bu baxımdan o, təkcə böyük şair deyil, həm də türk ədəbi dilinin inkişafına xidmət edən görkəmli mütəfəkkir kimi qiymətləndirilir. Şərq ədəbiyyatının inkişaf tarixində Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsi xüsusi yer tutur. Əlişir Nəvai bu ənənəni dərindən mənimsəmiş, ona böyük ehtiramla yanaşmış və öz yaradıcılığında yaradıcı şəkildə davam etdirmişdir. O, Nizaminin poetik prinsiplərini qorumaqla yanaşı, onları türk mədəni mühitinə uyğunlaşdırmış, əsərlərinə yeni ideya çalarları və fərdi bədii xüsusiyyətlər qazandırmışdır. Məhz buna görə də Nəvainin “Xəmsə”si klassik ənənənin uğurlu davamı olmaqla yanaşı, müstəqil bədii-estetik dəyərə malik əsər hesab edilir. Əlişir Nəvainin Şərq ədəbiyyatındakı mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri onun humanist dünya görüşüdür. Şair bütün yaradıcılığı boyunca insanın mənəvi kamilliyini, ədaləti, mərhəməti, elm və biliyin üstünlüyünü, zəhmətin ucalığını və cəmiyyətin mənəvi saflaşmasını təbliğ etmişdir. Onun qəhrəmanları yalnız fərdi taleləri ilə deyil, həm də yüksək əxlaqi keyfiyyətləri ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər Nəvai yaradıcılığını yalnız bədii baxımdan deyil, həm də fəlsəfi və tərbiyəvi baxımdan dəyərli edir. Nəvainin əsərlərində dövlətçilik və ideal hökmdar anlayışına da geniş yer verilir. O hesab edirdi ki, dövlətin möhkəmliyi yalnız güclü hakimiyyətlə deyil, eyni zamanda ədalət, qanunun aliliyi və xalqın rifahına xidmət edən idarəçiliklə təmin oluna bilər. Xüsusilə “Səddi-İsgəndəri” poemasında hökmdarın əsas vəzifəsinin xalqa xidmət etmək, elm və mədəniyyətin inkişafını dəstəkləmək olduğu vurğulanır. Bu ideyalar Şərq siyasi-fəlsəfi fikrinin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əlişir Nəvainin Şərq ədəbiyyatındakı mövqeyini gücləndirən mühüm amillərdən biri də onun dil sahəsindəki fəaliyyətidir. Şair türk dilinin zəngin söz ehtiyatını, poetik ifadə imkanlarını və bədii gücünü öz əsərlərində yüksək səviyyədə nümayiş etdirmişdir. O, türk dilində mürəkkəb süjetli, dərin fəlsəfi məzmunlu əsərlər yaradaraq sübut etmişdir ki, bu dil klassik Şərq poeziyasının bütün janrlarında uğurla istifadə oluna bilər. Bu baxımdan Nəvainin fəaliyyəti türk xalqlarının milli-mədəni özünüdərk prosesində mühüm rol oynamışdır.
Nəvainin yaradıcılığı yalnız Mərkəzi Asiya ilə məhdudlaşmamış, Azərbaycan, Anadolu, Krım, Volqaboyu və digər türk coğrafiyalarında da geniş yayılmışdır. Onun əsərləri müxtəlif dövrlərdə əlyazma şəklində köçürülmüş, mədrəsələrdə tədris edilmiş və klassik şairlər üçün nümunə hesab olunmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzuli, Qövsi Təbrizi, Saib Təbrizi və digər klassik sənətkarların yaradıcılığında Nəvai poetikasının müəyyən izləri müşahidə edilir. Eyni zamanda Osmanlı ədəbiyyatında da Nəvai yüksək sənətkar kimi qəbul edilmiş və onun əsərlərinə çoxsaylı nəzirələr yazılmışdır. Şərq ədəbiyyatında Nəvainin xidmətləri yalnız poeziya ilə məhdudlaşmır. O, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, dilçilik, tarix və bioqrafiya sahələrində də qiymətli əsərlər yazmışdır. Xüsusilə “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərində türk və fars dillərini müqayisə edərək türk dilinin zəngin ifadə imkanlarını elmi arqumentlərlə əsaslandırmışdır. Bu əsər türk dilçiliyi tarixində mühüm mərhələ hesab edilir və milli dil şüurunun formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətidir. O, əsərlərində öz xalqının mədəniyyətini, adət-ənənələrini və mənəvi dünyasını əks etdirməklə yanaşı, bütün bəşəriyyət üçün əhəmiyyət kəsb edən humanizm, ədalət, sülh, dostluq və mənəvi kamillik ideyalarını da ön plana çıxarmışdır. Buna görə də onun əsərləri yalnız türk xalqlarının deyil, ümumilikdə dünya ədəbiyyatının qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Müasir dövrdə də Əlişir Nəvainin irsi öz aktuallığını qoruyur. Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunur, beynəlxalq elmi konfranslarda araşdırılır və universitetlərdə klassik Şərq ədəbiyyatının əsas mənbələrindən biri kimi tədris edilir. Nəvainin humanist ideyaları, dilə və milli-mədəni irsə verdiyi yüksək dəyər qloballaşma dövründə daha da əhəmiyyətli görünür. Bu irs türk xalqları arasında mədəni yaxınlaşmanın, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunmasının və klassik ədəbi ənənələrin yaşadılmasının mühüm vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Əlişir Nəvai Şərq ədəbiyyatının inkişafında silinməz iz qoymuş böyük sənətkar, mütəfəkkir və ədəbiyyat xadimidir. Onun “Xəmsə”si, lirik irsi və elmi əsərləri klassik Şərq mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti kimi bu gün də yüksək dəyərini qorumaqdadır. Nəvainin yaradıcılığı Şərq ədəbiyyatının humanist mahiyyətini, estetik zənginliyini və mədəni davamlılığını əks etdirən ən parlaq nümunələrdən biri hesab olunur. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si Nizami Gəncəvinin yaratdığı ənənənin uğurlu davamı olmaqla yanaşı, türk ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab edilir. Nəvai süjetlərin bir qismini klassik mənbələrdən götürsə də, onları dövrünün ictimai-mədəni mühitinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək orijinal əsərlər yaratmışdır. Onun “Xəmsə”si sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Anadolu və digər türk xalqlarının ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız klassik türk ədəbiyyatının deyil, ümumilikdə Şərq mədəniyyətinin ən qiymətli abidələrindən biridir. Bu əsər türk dilinin bədii imkanlarını nümayiş etdirməklə yanaşı, humanizm, ədalət və mənəvi kamillik kimi ümumbəşəri ideyaları təbliğ edir. Müasir dövrdə də “Xəmsə” elmi araşdırmaların əsas mövzularından biri olaraq qalır və türk xalqlarının ortaq ədəbi-mədəni irsinin mühüm hissəsi hesab edilir. Aparılan tədqiqat göstərir ki, Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız XV əsr türk ədəbiyyatının deyil, bütövlükdə klassik Şərq ədəbiyyatının ən möhtəşəm bədii abidələrindən biridir. Bu əsər Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsinin yaradıcı şəkildə davamı olmaqla yanaşı, türk dilində yazılmış ilk kamil “Xəmsə” nümunəsi kimi xüsusi tarixi və ədəbi əhəmiyyət daşıyır. Əlişir Nəvai öz yüksək sənətkarlığı, dərin fəlsəfi düşüncəsi və zəngin poetik dili ilə sübut etmişdir ki, türk dili klassik Şərq poeziyasının ən mürəkkəb janrlarında belə yüksək bədii-estetik nümunələr yaratmaq imkanına malikdir. Əlişir Nəvai Nizami Gəncəvinin müəyyən etdiyi bədii prinsiplərə sadiq qalmaqla yanaşı, həmin ənənəyə yeni ideya-estetik xüsusiyyətlər qazandırmışdır. Şair klassik süjetləri olduğu kimi təkrarlamamış, onları yaşadığı dövrün ictimai, siyasi və mənəvi tələblərinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək orijinal sənət nümunələri yaratmışdır. Məhz buna görə də onun “Xəmsə”si təqlid deyil, klassik ənənənin yaradıcı inkişafı kimi qiymətləndirilir. “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” poemalarının hər biri yalnız müstəqil bədii əsər deyil, həm də vahid ideya sisteminin tərkib hissəsidir. Bu poemalarda insanın mənəvi kamilliyi, elm və biliyin əhəmiyyəti, əməksevərlik, vətənə bağlılıq, sədaqət, ədalət, mərhəmət və humanizm kimi ümumbəşəri dəyərlər ön plana çəkilmişdir. Müəllif insanın daxili aləmini, mənəvi saflığını və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini yüksək bədii ustalıqla təqdim etmişdir. Əlişir Nəvai əsərlərində yalnız fərdi taleləri deyil, bütövlükdə cəmiyyətin inkişafı üçün vacib olan sosial və əxlaqi prinsipləri də ifadə etmişdir. Onun yaratdığı hökmdar obrazları dövlət idarəçiliyində ədalətin, qanunun aliliyinin və xalqın rifahının vacibliyini vurğulayır. Sevgi qəhrəmanları isə mənəvi sədaqətin, dözümlülüyün və insan iradəsinin simvolu kimi təqdim olunur. Bu xüsusiyyətlər “Xəmsə”ni yalnız ədəbi deyil, həm də fəlsəfi və tərbiyəvi əhəmiyyətə malik əsərlər toplusuna çevirir. Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai eyni humanist idealları bölüşsələr də, hər iki sənətkar bu ideyaları öz milli-mədəni mühitinin xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ifadə etmişdir. Nizami ümumşərq ədəbi modelini formalaşdırmış, Əlişir Nəvai isə həmin modeli türk ədəbi düşüncəsində yeni mərhələyə yüksəltmişdir. Bu baxımdan Nəvainin “Xəmsə”si türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin ən qiymətli nümunələrindən biri hesab olunur. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Anadolu və digər türk xalqlarının klassik ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Onun bədii dili, poetik üslubu və humanist ideyaları bir çox şairlər üçün örnəyə çevrilmiş, klassik türk poeziyasının inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir. Bu təsir yalnız poetik forma ilə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi-estetik düşüncənin formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Müasir dövrdə Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız tarixi-ədəbi abidə kimi deyil, həm də milli-mədəni kimliyin, mənəvi dəyərlərin və humanist idealların daşıyıcısı kimi aktuallığını qoruyub saxlayır. Qloballaşma şəraitində müxtəlif xalqların ortaq mədəni irsinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və Nəvainin irsi bu baxımdan mühüm elmi-tədqiqat obyektidir. Onun əsərlərində təbliğ olunan elmə hörmət, ədalət, mərhəmət, tolerantlıq və insanpərvərlik kimi ideyalar bu gün də öz dəyərini itirməmişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si klassik Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən, türk dilinin zəngin bədii imkanlarını nümayiş etdirən, yüksək estetik və fəlsəfi dəyərə malik möhtəşəm ədəbi abidədir. Onun yaradıcılığı türk xalqlarının ortaq mədəni yaddaşının ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı, dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə də qiymətli töhfə vermişdir. Nəvainin “Xəmsə”si bu gün də elmi araşdırmalar üçün zəngin mənbə olaraq qalır və klassik irsin müasir dövrdə öyrənilməsi, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Əlişir Nəvai irsinin, xüsusilə də “Xəmsə”sinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq, poetika, dilçilik və mədəniyyətşünaslıq istiqamətlərində daha geniş tədqiqi gələcək elmi araşdırmalar üçün aktual və perspektivli istiqamət hesab edilə bilər.
Əziz dostum Hacı Əkbər bu yaxınlarda yeni nəşr olunmuş “Xatirələr yaşadır məni” kitabının bir nüsxəsini mənə hədiyyə etdi. Kitab 519 səhifədən ibarətdi. Kitab haqqında öz düşüncələrimi sizinlə bölüşməyi özümə borc bildim.
Əkbər Rüstəmovu hamı idman müəllimi kimi tanıyır. Bakı şəhərindəki 74 saylı TPM (Texniki Peşə məktəbi)-də idman mü-əllimi işləməyə başladı. Sonra Ağdamdakı 50 saylı TPM-də öz işini davam etdirdi. Hələ Vətən müharibəsi başlayana qədər neçə-neçə dünya səviyyəli idmançılar yetişdirib.
Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, məşhur “Qarabağ” futbol komandasının ilk bazasının yaradıcısı da Əkbər müəllim olubdu. “Qarabağ”ın adı əvvəlcə “Şəfəq” idi…
Lakin ermənilərin torpaq (Qarabağ) iddiaları, imperiya dövlətlərinin ölkəmizə qarşı ədalətsizliyi onu vətənin azadlığı, müstəqilliyi uğrunda Milli Azadlıq hərəkatına qoşulmağa məcbur etdi. Azərbaycanda Milli Ordunun da yaradılmasında fəallardan biri oldu. Ağdam rayonunda ilk yaradılan 836-cı hərbi hissənin özünümüdafiə dəstələrindən təşkil olunmasına kömək edənlərin biri də Əkbər müəllimdi.
Bundan sonra onun iştirakı ilə özünümüdafiə batalyonunun bazasında 845 saylı h/hissə yaradılır. Bu h\hissəyə də komandir müavini təyin edilir. Bir zabit kimi 3 oğlu ilə erməni–rus hərbi birləşmələrinə qarşı döyüşüb. Oğlu Sənan ermənilər tərəfindən vurulan qırıcının pilotlarını xilas edən zaman şəhid olur.
O, döyüşə-döyüşə qələmini yerə qoymayıb. Bir əlində silah, bir əlində qələm düşmənlə döyüşdən geri çəkilməyib. Döyüşə başlayan gündən özünə gündəlik tutub. Müəllim işləyən zaman şagirdlərinə bu qələmlə qiymət yazardı. İndi isə döyüşən şagirdlərinin, döyüşçü dostlarının gündəlik həyatlarını gündəliyinə köçürürdü.
Dünyada baş verən haqsızlıq, ədalətsizlik onu şeir, publisis-
tik məqalə, esse yazmağa vadar edir. Yurd-yuvasından didərgin düşən Əkbər müəllim bu yazdıqlarını cilalayıb kitaba çevirməyi qərara alır.
***
Əkbər müəllim içindəki harayları oxucusuna belə çatdırır:-İndi mən necə haray çəkim ki, içimdəki iniltiləri bütün dünya, bütün Azərbaycan eşitsin? İçimdəki iniltini axı kim duya biləcək ki, nələr çəkirəm bu səngərdə?!…
Müəllif içindəki haraylar şeirlərində, poemalarında da öz əksini tapır. Vətən həsrəti, oğlu Sənanın və bütün şəhidlərin ruhları onu sakitləşməyə qoymur. Çünki bu şəhidlərin arzuları yarımçıq qalmışdı. Vətənin azadlığı, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda onlar canlarını torpağa qurban verdilər. Bu şəhidlərin analarının da fəryadları onun içindəki iniltilərə qoşulmuşdular. O Anaların biri də onun həyat yoldaşı Mənsumə xanım idi.
O, Mənsumə xanım ki, 3 övladı, bir də həyat yoldaşı Vətən uğrunda mənfur düşmənə qarşı döyüşürdülər. Evində rahat outra bilmirdi. Fikri onların yanındaydı. Balası Sənan şəhid olanda, onun harayı da, şəhid analarının harayına qoşuldu. Bunula belə o, möhkəm dayandı. Axı onun 3 igidi hələ də imperiya ilə döyüşürdü.
“Yazmasam olmur” poemasında yazır:
…Ömür-gün yoldaşım, bilirsən ki, sən
Ancaq güc almışam həyatda səndən…
Sonra deyir:
Qarabağın dərdi, mənim dərdimdi,
Qələbə bizimdi, zəfər bizimdi…
O, qələbəyə ümidini itirmədi. O günün gələcəyinə inanırdı. Onun poemalarında başına gələn hadisələr ilə bərabər, həm də bir vətən həsrəti var. Bu hadisələri də xronoloji ardıcıllıqla verib. Burda yurd, yer adlarını elə həssaslıqla vəsf edib ki, orada Qarabağın xəritəsini cızıb. O yerləri tanımayana bələdçilik elə-yib…
***
Bu kitabın ikinci hissəsində Vətənin azadlığı, müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda düşmənlə-ermənilər, imperiya qüvvələri, dünyanın muzdlu əsgərləri ilə döyüşən ordumuzun əsgərlərinin, zabitlərimizin portretlərin çəkib. Çünki torpaq sevdalısıdı, vətən təəssübkeşidi. Özü də onlarla birlikdə döyüşüb. Döyüşçüləri öz balası bilib. Komandir kimi yox, bir doğma ata kimi onların qayğılarına qalıb.
Səngər onun birinci evi olmuşdu. Ona görə də elə ikinci bölümü “Əsgər xatirələri” adlanır. O, cəbhədəki komandirlər, əsgərlər ilə ayrı-ayrılıqda ünsiyyətdə olub. Əvvəlki 4 kitabında da onlardan bəhs edibdi. Bu kitabda olanlar, o kitablarda olan hadisələrin davamıdı. İstəmir ki, vətən uğrunda döyüşən bir döyüşçü kənarda qala. Onların hər biri haqqında az da olsa məlumat verməyi özünə boc bilir.
Əkbər müəllimin məqalələri o zamankı dövri mətbuatlarımızda mütəmadi çap olunubdu. “Ədalət”, “Təzadlar”, “Qarabağ” və başqa qəzetlər onun məqalələrinə həmişə yer ayırıblar.
***
Kitabın üçüncü bölümü ziyalılar ilə olan xatirələridi. Düşüncələri ilə həmfikir olduğu ziyalılar ilə tez-tez görüşərdi. O, bu görüşləri ömrünün ən gözəl anları kimi xatırlayır. Belə ziyalılardan biri Azərbaycanın görkəmli şairi, Filologiya Elmləri doktoru, professor Famil Mehdidi. F.Mehdi ona dediklərini belə yada salır, “Bəşər övladı daim yenilənməyə, tərəqqiyə, yaradı-cılığa can atır. Bu da ancaq və ancaq xeyir əməlli, xoş niyyətli insanların işidi”.
Famil müəllim regionçuluğun, qohumbazlığın əleyhinə olan ziyalılarımdandı. Belə əlamətlər millətin birliyini pozur. Birliyimizi istəyiriksə, tayfabazlıqdan kənar olmalıyıq. Bunlar F.Mehdi əqidəsinin məhsullarıdı…
Azad Vətən partiyasının (keçmiş QAT) sədri, Tarixçi-alim Akif Nağı haqqında deyir:-Mən onu yenidən “tapdım”, yenidən “kəşf etdim”, yenidən “tanıdım” və yenidən özümə həmdəm bildim. Vətənə gərəkli olduğumu özüm üçqn ayırd etdim…
Bir məqaləsində belə yazır, “Mən hələlik sağ qalmışamsa, bir miəllim olaraq, bir keçmiş döyüşçü komandir olaraq gücüm, qüvvətim daxilində bacardığım qədər o günləri, o illəri gələcək nəsilə xatırladım. Müdhiş döyüş günlərini gələcək millətsevər, vətənsevər, dövlətçiliyi sevən gənclərə ötürməyi özümə özümə borc bildim…
***
Dördüncü bölüm, UNUTMA adlanır. Bu Əkbər müəllimin aforizmləridi. O, gələcək nəsilə deyilənləri unutmamağı tövsiyə edir. Millətimizin başına gələnləri, bu tarixləri heç bir zaman unutmamağa çağırır. Başımıza gələnlərin bir də təkrar olmasını istəmir.
Bəli, Hacı Əkbər Rüstəmovu yaşadan bu xatirələridi. Bu xatirələrin bir hissəsi də şəkillərdə yaşayır. Əziz oxucular, “Xatirələr yaşadır məni” kitabın oxuyanlar, burada çox maraqlı məlumatlar əldə edəcəklər.
Əziz dostum Hacı Əkbər, təbrik edirəm, sənə uğurlar olsun!
Dünən işdəykən məni çox sarsıdan bir hadisə yaşadım
(esse)
Yağışlı hava idi. Nahar fasiləsi yeni bitmişdi. Təxminən 7-8 yaşlarında bir oğlan uşağı çalışdığım xidmət mərkəzinə yaxınlaşıb mənə dedi:
“Anamı tanıyırsız? Nömrəsini verə bilərsiz?”
İlk anda nə uşağı tanıdım, nə də anasını xatırladım. Amma uşaq “tanımıram” sözünü eşitdikcə gözləri dolurdu. Sanki məndən sadəcə nömrə yox, kömək gözləyirdi…
Bir neçə dəqiqə sonra yadıma düşdü ki, iki gün əvvəl bu uşaq anası ilə birlikdə yaxınlaşmışdı və xanıma nömrə ilə bağlı xidmət göstərmişdik. Uşaq anasının ad və soyadını dedi. Mən də sənədlərin arasından nömrəni tapıb:
“Narahat olma, mamanın nömrəsini tapdım”, dedim.
O an uşağın gözlərində bir sevinc yarandı…
Sonra uşağı istirahət otağına apardım. Əl-üzünü yudu, isti çay içdi. Yemək təklif etdim, qəbul etmədi. Soruşdum:
-Məktəbdən gəlmisən?
Dedi:
“Mən məktəbə getmirəm…” Bir uşaq üçün o qədər ağır cümlə idi ki…
Söhbət etdikcə öyrəndim ki, hər gecə saat 11-ə qədər evdə tək anasını gözləyir. Atasını soruşdum, taksi sürücüsü olduğunu dedi. Amma hiss olunurdu ki, uşaq nələrisə gizlədir və qorxu içində yaşayır.
Saatlar keçirdi, uşaq hələ də yanımda idi. Mən isə düşünürdüm: Necə ana olar ki, azyaşlı uşağının harada olduğunu bilməsin?..
Sonra məlum oldu ki, uşaq mənə anasının yox, əslində öz nömrəsini tapdırmağa çalışıb. Sadəcə qorxudan bunu deyə bilməyib…
Nəhayət, “mama” gəldi.
Amma ən ağır hissə də elə o an başladı…
Uşağı qucaqlamaq, sakitləşdirmək əvəzinə ona qorxu ilə danışdı: “Gedək evə, mən bilirəm sənə nə edəcəyəm…”
O an başa düşdüm ki, bəzi uşaqlar sakit olduqları üçün yox, qorxudan susurlar. İlk dəfə anası ilə gələndə də uşaq sakitcə oturmuşdu. Mən “Maşallah, necə sakit uşaqdır” düşünmüşdüm…
Amma, sən demə, o səssizliyin içində qorxu, stress və yalnızlıq var imiş.
Bir feminist xanım olaraq heç kimi qınamaq istəmirəm. Amma heç bir uşağın haqqı deyil valideynlərin problemləri, əsəbi, aqressiyası və yanlış həyatının içində böyümək… O sadəcə bir uşaqdır.
Sevgi görməli olan…
Qorxmamalı olan…
Gecələr anasını gözləyərək böyüməməli olan bir balaca…
Bəzən düşünürəm… Ana olmaq sadəcə bir uşağı dünyaya gətirmək deyil. Onun ruhunu incitmədən böyüdə bilməkdir.
“GÖVHƏRŞAD BƏYİM” tarixi romanı Azərbaycan dilində
Məşhur Özbək yazıçısı Şəhadət İsaxanovanın “Gövhərşad bəyim” tarixi romanı Azərbaycan dilində çapdan çıxıb. 340 səhifəlik əsər “İmza” nəşrlər evində hazırlanıb. Əsəri Azərbaycan dilinə özbək şairi, tərcüməçi Rəhmət Babacan tərcümə edib.
“Gövhərşad bəyim” tarixi romanının Azərbaycan dilində nəşri Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Əli bəy Azərinin redaktorluğu sayəsində ərsəyə gəlib.
“Gövhərşad bəyim” tarixi romanı daha çox ciddi, tarixi əsərlər müəllifi kimi tanınan məşhur Özbək yazıçısı Şəhadət İsaxanovanın Azərbaycan oxucuları ilə ilk görüşüdür. Xanım yazıçı bu görkəmli əsəri ömrünün müdrik çağında millətə və ümumiyyətlə bəşəriyyatə sülh çağırışı kimi qələmə almışdır. Teymurilər arasında hakimiyyət və var-döblət uğrunda çəkişmələr, əslində dünyanın hər yerində hakim sülalənin törəmələri arasında baş verə biləcək xarakterik hadisələrdir. Gövhərşad bəyim dünyagörmüş xatun olaraq var qüvvəsi ilə ağbirçəklik missiyasını şərəflə həyata keçirməyə çalışır. Di gəl ki, hər nəsildə olduğu kimi, teymurilər arasında da ağsaqqal, ağbirçək üzünə ağ ola biləcək qədər həyasız bir nadan tapılır.
Şəhadət Murad qızı (Muradovna) İSAXANOVA 1949-cu il 1 yanvarda Səmərqənd vilayətinin İştixan rayonunda anadan olub. Daşkənd Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Özbəkistan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin ədəbi-dramatik verilişlər redaksiyasında redaktor (1971 – 1979-cu illər), “Səadət” (1979 – 1983-cü illər) jurnalında redaktor, “Gənc gvardiya” nəşriyyatında (1983 – 1994-cü illər) şöbə müdiri, baş redaktor müavini, baş direktor müavini və baş direktor vəzifələrində çalışıb.
“Gecikmiş bəxt”, “Ana”, “Sirli istək”, “Ümid”, “Leyləklər”, “Qisas”, “Qəribə ziyafət”, “Anası danışdığı nağıl”, “Qırx hörüklü gəlin” və “Заветное желание” (rus dilində) adlı əsərləri çap olunub.
Son illərdə “Bibixanım”, “Sultan Cəlaləddin, yaxud Çingizxan əlinə düşən məleykə”, “Nadirəli dövran”, “Gövhərşad bəyim” kimi tarixi romanları silsiləsindən nəşr olunub. Əsərləri rus, bolqar, qırğız, ingilis, ərəb, hind, benqal və tay dillərinə tərcümə edilib.
Sözün müqəddəsliyinə hər zaman sadiq qalan Şəhadət İsaxanovanın qələmə aldığı bütün əsərləri oxucular tərəfindən coşqu ilə qarşılanıb. Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunaraq bir çox ölkələrdə yayılıb.
Ümidvarıq ki, Azərbaycanın geniş auditoriyalarında “Gövhərşad bəyim” tarixi romanı böyük rəğbətlə qarşılanacaqdır.
“SpaceX” Mars planetinə göndəriləcək bütün missiyaları ləğv edib. İlon Maskın bu qərarı ABŞ vətəndaşlarından çox mütəxəssisləri məyus edib. Belə ki, ölkənin aparıcı astrofizika alimləri Marsdan imtina səbəbini heç cürə anlaya bilmirlər. Küçələrdə etiraz aksiyaları günü-gündən artır. Sakinlər əllərində “Back to the Mars Matter” plakatları ilə öz etirazlarını bildirirlər. Daha bir qrup gənc “Mars şokoladı ilə başımızı aldatmayın” şüarı ilə divarları yazıq-yazıq edərək ictimaiyyətin diqqətini çəkməyə çalışırlar. Səkilərdə, yollarda, dükanların qarşısında “Mars”, “Snickers”, “Milky Way” şokoladları ayaq altında tapdalanır. Bunun qarşılığında İlon Mask heç də narahat görünmür.
Ohayo ştatına ezam olunmuş xüsusi müxbirimiz Eypril Onil yeni filmlərin təqdimatına toplaşan holivud ulduzları arasında İlon Maskı görüb. “Sentrum” hotelindən canlı bağlantı yaratmağa çalışaq:
– Eypril, buyurun.
(Müxbir əlində mikrofon, fonda isə İlon kino ulduzları arasında rəqs edir.)
– …Son zamanlar İlon Maskın verdiyi açıqlamalar ümidverici səslənmir. Belə ki, “SpaceX”in yaradıcısı uçuşların nə zaman bərpa olunacağı sualına “Zaman nisbidir, məndən yox, Enşteyndən soruşun” kimi qeyri-adekvat cavablar verir. Bəzən isə o, media ilə ünsiyyətdən tamamilə yayınır. Biz indi “Sentrum” hotelində təşkil olunan ziyafət zalındayıq. Ümid edirik rəqs meydançasını ələ alan İlon bizimlə səmimi olacaq və hansısa bir dəqiq məlumatı bölüşəcək.
– Cənab İlon, siz “Mars İncorporated” şirkətinə zərbə vurmaq üçün bunu edirsiz, yoxsa? Amma məsələyə ciddi yanaşsaq… Yəni, doğurdan biz heç zaman Marsa gedə bilməyəcəyik?
İlon Mask baxışlarını yuxarı, bir qədər də sola çəkərək 5 saniyəlik fikrə gedir sonra üzünü müsahibinə tutur:
– Mən sizə bir söz demək istəyirəm. Amerika film sənayesi son onillikdə inanılmaz dərəcədə fərqli kontent yaradıb. Əlbəttə, bu insanların məhsuludur. Amma biz süni intellektin köməyi ilə kinonu elə bir səviyyəyə qaldıracağıq ki, orada qəhrəmanlar siz olacaqsız. Filmin çəkilişləri artıq başlayıb. Odur ki, sizə premyeranı gözləməyi tövsiyə edərdim.
Eypril Onil üzünü kameraya tutaraq: “Görəsən premyera sözünün arxasında nə gizlənir? Ümid edirik söhbətin filmdən getmədiyini yaxın zamanlarda hamımız biləcəyik. Hələlik bu qədər. Söz yenidən sizdədir”.
Mayor Hümbətov televizoru söndürüb zalda əyləşən qara kostyumluları bir-bir gözdən keçirdi:
– Nə düşünürsüz, cənablar? Adam doğrudan Marsa getmək istəmir. Kim öldü, kim qaldı, şirkətə maraqlı deyil. Yəqin başa düşürsüz də, premyera məsələsi diqqəti yayındırmaq üçündür.
– “SpaceX” pul xərcləmək istəmir? Yoxsa… – çiyinlərinin üstünə kəpəyi tökülmüş El-İlan maraqlandı. Digərləri ortada gedən söhbətə qulaq asırdı.
Mayor Hümbətov kreslosuna yayxanaraq:
– Bu vaxta qədər Marsa robotlar uçurdu, indi isə insan göndəriblər. Məncə ora getməyin heç bir nəticə verməyəcəyini anladıqları üçün xərcləri kəsiblər, – dedi.
– Bəlkə qorxurlar? Yadınızdadırsa, bundan əvvəlki missiyada gəminin yaxınlığında bir UNO fırlanırdı. Yol boyu obyekt gəmidən əl çəkmirdi. Buna baxmayaraq robotlardan ibarət heyət təhlükəsiz eniş etdi.
– Ola bilsin hansısa bir xəbərdarlıq alıblar, buralar sizlik deyil, yaxud da buna bənzər başqa bir şey.
– Sizlik deyil, nə mənada?
– Bax elə mən də sizin kimi bu suala cavab tapmaq istəyirəm, – deyib əlində tutduğu qələmin düyməsini tez-tez sıxıb buraxdı: “çık-çık-çık”.
El-İlan barmaqlarını saçlarında gəzdirdikcə tüklərinin dibindən tökülən kəpək dənələri qar kimi qara pencəyinin üstünə ələnirdi.
– Biz özümüz uçsaq necə, mümkündür?
Mayor Hümbətov “AzərSpace”in hazırladığı “Dan ulduzu” kosmik gəmisinin maketinə baxdı; düz qarşısında idi
– Vəziyyət Marsın səthinə enib sonra da geri qayıtmağı tələb edir. İlon Maskda olan texnologiya bizdə yoxdur. Bundan başqa bizim o qədər yanacağımız hardandı…
– Bəs, bizim “SpaceX”lə əlaqələrimiz necədir? Xahiş etsək, onlar falkonlardan birini bizə icarəyə verər? Necə bilirsiz, bəlkə maraqlanaq?
– Güman ki pulun müqabilində razılaşarlar, amma əvvəlcə ora gedə biləcək qəhrəmanı tapmaq lazımdı.
Qara kostyumlu çiynindəki kəpəyi əli ilə təmizləyərək:
– Bəs, ekipaj iki nəfərdən ibarət olsa necə? – deyə, soruşdu.
– Yox, ikinci adama ehtiyac yoxdur.
– Mən adam nəzərdə tutmuram. Siçan ola bilər, ağzı yağa bulaşmış siçan, yaxud da suilanı, it. Başqa sözlə, bioloji varlıq.
Qara kostyumlular təəccüblə bir-birlərinin üzünə baxıdlar.
– Siçan nəyimizə gərək?
– Biz həqiqəti öyrənməyə çalışırıq, elə deyilmi? Bilmək lazımdır ki, bu məsələ tək insanla bağlı olan şeydir, yoxsa bütün canlılara şamil olunur?
– Fikrinizlə razıyam.
– Özü də bu məsələni elə bir adam çözməlidir ki, elmdən anlayışı olsun.
Kapitan qələmi barmaqlarının arasında fırladıb ayağa qalxdı. Tapşırıq aydın idi. Daha heç bir suala ehtiyac qalmamışdı.
– Cənablar, hələlik bu qədər. Fikirləşin, ağlınıza bir ideya gəlsə deyin. Amma unutmayın ki, vaxtımız məhduddur, qısa zamanda bir qərara gəlməliyik.
Mütəxəssislər arasında El-Yalan kod adında boz kostyumlu da əyləşmişdi. Zaldakılar bir-bir otaqdan çıxanda mayor Hümbətov boz kostyumlunu saxladı:
– El-Yalan, siz qalın.
Növbəti gün El-Yalan Elmlər Akademiyasının qarşısındakı skamyada oturub əlindəki planşetlə dosyeləri vərəqləyirdi. Bir-bir Beynəlxalq Kosmik Stansiyasında tapşırıqda olanların tərcümeyi-halını oxuyurdu. Bir nəfər göstəricilərə tam uyğun idi. Özü də əsl alim. Ona da məhz beləsi lazım idi ki, vəziyyəti elmi tərəfdən analiz edə bilsin. Diqqətlə Kapitan Musabəyovun dosyesini oxumağa başladı.
Musabəyov həmin vaxt divanda oturub televizorda bir-bir kanalları çevirirdi. Axşam süfrəsi açmış arvadı iri buluddakı aşla buğlana-buğlana təzəcə otağa girmişdi ki, mobil telefona zəng gəldi. Kişi ağır-ağır yerindən qalxıb, “mən götürərəm əziyyət çəkmə”, deyərək əlini telefona atdı. Gözünü ekranda tanımadığı nömrəyə zilləyib fikirli-fikirli düyməsin basdı.
Xəttin o biri ucunda ciddi, bir qədər də cır səslə danışan şəxs özünü təqdim etmədən birbaşa mətləbə keçdi:
– Kapitan Musabəyov, adımı deyə bilmərəm, amma hardan zəng vurduğumu təxmin edə bilərsiz. Yoldaş kapitan, siz məni xatırlamalısınız. Beynəlxalq Kosmik Stansiyada baş verən bir məsələni müzakirə etmək istəyirəm. Zəhmət deyilsə, işlədiyiniz müəssisənin qarşısındakı parka gəlin.
Kapitan Musabəyov dərhal vəziyyəti anladı. Ona kapitan deyə müraciət etmişdilərsə, demək köhnə iş yerindəndi. Yenə kosmik uçuşlar, aylarla Yerin başına dolanmaq. Çoxdandır bu peşənin daşını atmışdı, daha ayağını yerdən üzmək istəmirdi. Elmi dərəcə alandan sonra yerdə qalan həyatını yeni işinə və ailəsinə həsr etmək istəyirdi. Bununla belə başa düşürdü ki, yaxasından yapışdılarsa əl çəkməyəcəklər.
– Nə vaxt, saat neçədə?
– Elə indi gəlin, gecikməyin!
Musabəyov narazı-narazı mobil telefonu masanın üstünə fırıldatdı, qara “sportivni”sini soyundu və tələm-tələsik şalvarını əyninə keçirdi. Sonra mavi zolaqlı köynək, üstündən də pencək. Hazır.
– İmkan verməzlər də! Otur ye, televizora bax, bir azdan qayıdıram.
Qapıdan çıxanda yoldaşı səslədi:
– Telefonun qaldı…
Gecə vaxtı, müəmmalı bir zəngdən sonra tanımadığın insanla görüşmək qaranlıqda kanalizasiya lyukuna düşmək kimi bir şeydi. Quyunun nə dərəcədə dərin olduğunu təxmin etmək mümkün deyil.
Ekranda kontaktlara baxa-baxa pilləkənləri enən Musabəyov özünü sığortalamaqdan ötrü köhnə tanışlardan birinə zəng vurmaq istədi, ancaq nə düşündüsə, dayandı. Fikirləşdi ki, orbital uçuşlar barədə kiminləsə məsləhətləşmək elə də yaxşı fikir deyil. O, çalışdığı idarənin məxfi qurumlarla əlaqəli olduğunu düşünüb əvvəlcə vəziyyəti öyrənməyi münasib bildi.
Binadan çıxanda tünd kostyumlu bir nəfərin ona doğru addımladığını hiss edib dayandı. Başa düşdü ki, nəzarətdədir.
– Kapitan Musabəyov, uzağa getməyə ehtiyac yoxdur, maşın burdadır, – deyib əlinin işarəsi ilə ona yolu göstərdi.
Onlar həyətin başındakı “Şevrolet”ə olan qırx addımlıq məsafəni kəlmə kəsmədən qət etdilər.
Yol boyu naməlum kostyumlu maşını ağzına su alıbmış kimi idarə edirdi. Musabəyov da arabir orğun-orğun adamın kostyumuna baxıb fikrə gedirdi: “Bu, məndən nə istəyir görəsən? Harda səhv etmişəm, nəyi düz eləməmişəm ki, məni sorğu-suala tuturlar? Bəlkə işləri düşüb mənə? Hə, yəqin onlara lazımam. Amma pencəyi tam qara deyil, işıq düşəndə rəngi daha çox boza çalır”.
Şəhər qırağında ucqar bir göydələn. Burada nə zaman olduğunu xatırlamırdı. Binanı da deyəsən yeni inşa etmişdilər.
Maşından düşüb girişə doğru addımladılar. Boz kostyumlu Musabəyovdan heç nə soruşmadığı üçün Musabəyov da artıq suallar vermirdi. Amma əsas sualın cavabını elə girişdəki lövhənin üzərində qızılı hərflərlə həkk olunmuş qurumun adında tapdı: Orbital Qüvvələr Komandanlığı. Altında isə Departament-2 yazılmışdı. “Bu adam tapşırığı icra edəndi. Böyüklərinin biri ilə məni görüşdürmək istəyir”, – deyə düşündü.
Liftlə 5-ci mərtəbəyə qalxdılar sonra dəhlizdən sağa burulub uzunsov və alaqaranlıq bir otağa daxil oldular. Konfrans zalı idi. Musabəyov dərhal 180 dərəcəlik baxışlarla məkanı beyninə yazdı. Yuxarıda nəzarət kamerası, sol tərəfdə şüşəbənd, qarşıda masanın üzərində kosmik gəmi maketi, sağda isə təlimat cədvəlləri. Elə Musabəyovun düşündüyü kimi oldu, içəridə onu gözləyən vardı. Mülki geyimdə, üzü yenicə taraş olunmuş bir şəxs Musabəyovu görən kimi “buyurun, çəkinməyin yoldaş kapitan”, – deyib ortalıqdakı müəmmalı ab-havanı dağıtmaq məqsədilə ən yaxındakı oturacağı qabağına çəkdi, özü isə əvvəlki yerinə qayıtdı.
– Əyləşin, yoldaş kapitan.
Musabəyov ürəyində fikirləşdi: “Elə bil məktəb partası arxasında oturub. Qollarını da birinci sinif şagirdləri kimi masada qoşalaşdırıb, mövzuya necə giriş verəcəyini fikirləşir”.
– Mənim adım… siz məni mayor Hümbətov çağırın. Bu yoldaş isə köhnə əməkdaşlarımızdandı. O, sizi tanıyır, birlikdə layihələrdə iştirak etmisiz.
Boz kostyumlu mayora dəstək verirmiş kimi sözlərini təsdiqlədi:
– Bəli, bəli, biz 15 il əvvəl Beynəlxalq Kosmik Stansiyada birgə olmuşuq.
Boz kostyumlunun nitqi həmin saniyə Musabəyovun yaddaşını təzələdi.
– Bayaq mənə zəng vuran siz idiniz. Səsinizdən tanıdım. Amma Beynəlxalq Kosmik Stansiyada siz deyildiz.
– Bəs kim idi? – mayor Hümbətov xəbər aldı.
– Çox pinti, həftələrlə bədəni su görməyən qəribə bir tip idi. Saçları həmişə yağlı olardı. Təəssüf ki, adını unutmuşam.
– Stansiyada nə işlər görürdüz?
Musabəyov danışdıqca mayor onun üz cizgilərinə, əl hərəkətlərinə göz qoyurdu.
– Yadımdadır, o zamanlar Yerin maqnetik sahəsi üzərində elmi araşdırmalar aparırdım.
– Cənab kapitan, yaxşı pula nə deyərsiz? – Mayor əsas mətləbə keçdi, – Bir təklifimiz var sizə. Marsa missiya hazırlanır, xilasetmə əməliyyatıdır. Ora uçub sıradan çıxmış robotları Yerə çatdırmaq lazımdı. Bizə kömək etməyə razılıq versəniz yüksək məbləğdə mükafat alacaqsınız.
Musabəyov qolundakı saatın elektron siferblatına baxıb, dərindən köks ötürdü. Rəqəmlər 22:15-i göstərirdi.
– Gecə vaxtı elə buna görə məni evimdən dartıb gətirmisiz?
Əlinə qələm oynadan mayor Hümbətov gülümsəyərək dedi:
– Bəli.
– Robotlara noolub ki, onları Yerə gətirmək elə vacibdir?
– Təfərrüatlara siz razılıq verəndən sonra vararıq. Amma unutmayın, razılıqdan sonra geri çəkilmək olmaz! Həbs olunacaqsız.
Müsabəyov köhnə peşəsindən uzaqlaşsa da gündəmdə olan kosmik xəbərləri izləyirdi.
– Təsadüfən “SpaceX”lə bağlı deyil ki?
Mayor Hümbətov onun sualına təbəssümlə cavab verdi. Musabəyov başını yellədi:
– Yaxşı, mən sizə ancaq bir neçə gündən sonra cavab verə bilərəm.
– Mümkünsə bizə sabah deyin. Vaxt məhduddur.
Musabəyovu gətirdikləri kimi maşınla da evinə ötürdülər. O, içəri keçər-keçməz pencəyini soyunub tir-tap çarpayısına uzandı. Ertəsi gün səhər arvadına bir söz demədən hazırlaşıb işinə getdi.
Musabəyov Elmi Tədqiqatlar İnstitutunda aparıcı mütəxəssislərdən idi. Elektromaqnetizm sahəsində ideyaların tətbiqinə görə ona “Enşteyn Musabəyov” deyirdilər. Kefinin kök vaxtı arvadı da onu Enşteyn müəllim, deyə, çağırırdı.
– Enşteyn müəllim, aşağıda bir nəfər sizi gözləyir, – iş yoldaşlarından forslu-fasonlu bir xanım gülümsəyərək dedi.
Dünənki gecə Musabəyovun yaddaşından silinmişdi, işdəki ab-hava o qatmaqarışıq məsələni tamamilə unutdurmuşdu ona. Amma binadan çıxan kimi, lent elə bil geriyə fırlandı.
– Hə, bu sizsiz?
Boz kostyumlu əlində planşet amiranə şəkildə “qısa söhbətimiz var, gedək” deyib Musabəyovu tələsdirdi. Onlar dünənki “Şevrolet”ə minib, dünənki yerə getdilər…
Gündüz vaxtı Badamdar qəsəbəsi elə də vahiməli görünmürdü. Bir də Musabəyov məsələdən qismən xəbərdar olduğu üçün narahat deyildi. Boz kostyumlu binanın qarşısında dayandı və onlar maşından düşdülər.
Söhbət mayor Hümbətovun otağında davam etdi:
– Nə qərara gəldiniz?
– Əgər missiya dediyiniz kimi, robotları yerə çatdırmaqdan ibarətdirsə mən razı.
– Bir sualım var. Dini görüşləriniz bizə maraqlı gəlir. Allaha inanırsız?
Musabəyov şablon cavab verdi:
– Bir elm adamı kimi mən ilahi qüvvələrə inanmıram və hər şeyin səbəbini yalnız elmdə axtarıram. Amma nə üçün soruşursuz? Sizi başa düşmədim.
– Ona görə soruşdum ki, maraqlıdır. Görəsən, bir müsəlman özünü Yerdən kənarda necə hiss edə bilər? Amma deyirsiz ki, ateistsiniz.
– Bəli.
– Yenə də fikrinizi öyrənmək istərdim. Bir müsəlman Yerdən kənarda özünü necə hiss edər?
– Əgər onunçün qiblə vacib deyilsə, yaxşı, Yerdəki kimi hiss edər.
Mayor Hümbətov əli ilə çənəsini ovuşduraraq fikrə getdi: “bir ateistin verdiyi cavab elə belə olmalıdır”. Sonra isə ciddi-ciddi mətləbə keçdi:
– Siz Qəmli və bığlı ilə birlikdə uçacaqsız.
– Lap yaxşı. Üç nəfərlik heyətlə.
– Qəmli və bığlı siçanın adıdır. Yanınızda bir siçan olacaq.
Kapitan Musabəyovun dodağı qaçdı.
– Bəs o biri siçan harda olacaq?
Gözlənilməz sual mayor Hümbətovun da içəridən qarnını qıdıqladı.
– Yanınızda.
– Cənab mayor, siz mənimlə zarafat edirsiz?
– Yox, bura zarafat yeri deyil. Qəmli və bığlı iki deyil, bir siçanın adıdır.
– Əcəb ad qoymusuz siçana. Niyə məhz siçan, adam bəs eləmir ki? – soruşanda elə dediyi sözə də tutuldu. – Hm… din, ateizm, siçan. Görəsən, o mənə niyə belə suallar verir? – ildırım sürətilə ağlından keçirdi.
Mayor Hümbətov baş barmağı ilə qələmini daha sərt şəkildə çıkkıldatmağa başladı: “çık-çık-çık-çık…”
– Siz mənə vəziyyəti izah edə bilərsiz? Gəmi ilə əlaqə kəsilib? Yoxsa…
– Xeyr əlaqə kəsilməyib.
– Yaxşı. Gəmidə neçə robot var?
Kapitan Musabəyov sözləri elə bil onun ağzından kəlbətinlə çəkib çıxarırdı.
– İki robot və… – deyib tez də fikrini redaktə etdi, – iki robot.
– Hiss etdim robotdan başqa da orda kimsə var.
– Nə yalan deyim, missiyada iki robot və Əfqanıstandan bir astronavt iştirak edirdi.
– Əfqanıstan?!
– Bəli. Ola bilsin Tanrıya inamı güclü olduğu üçün onu bu layihəyə cəlb ediblər. Siz əslində onu xilas etmək üçün burdasız.
– O, sağdır?
– Necə deyim sizə. Həm hə, həm də yox.
Musabəyov hər vəchlə onu tapşırıqla yükləməyə çalışan mayorun düz gözünün içinə baxdı:
– Siz mənə deyə bilərsiz orda nə baş verir?
– Həmin astronavt hiperyuxu altında Marsa göndərilmişdi. Obrazlı dildə desək məsafəni qısaltmaq üçün o, yatıb-durmalı idi. Amma ayılanda səhhətində problemlər yarandı.
– Hansı problemlər?
– Bilirsiz, izah etməyə bir az çətinlik çəkirəm, necə deyim?
– Elə olduğu kimi deyin.
Kapitan Müsabəyov diqqətlə mayorun sözün ardını gətirməsini gözlədi.
– Həmin o əfqan ekranda bir qədər şəffaf görünür.
– Nə mənada şəffaf?
– Şəffaf da, şəffaf.
Musabəyov bir qədər fikrə getdi.
– Siz onun şəffaflığını necə təyin etdiniz? Dalğada interferensiya var, yoxsa siqnal kəsilir?
– Xeyr, siqnal kəsilmir. Yanındakı robotlar ekranda aydın təsvir olunur, amma o adam elə biləsən ruhdur, ona baxanda arxasındakı şeylər görünür. Tez-tez də qışqırır. Hiss olunur ki, əziyyət çəkir.
– Ünsiyyət var?
– Xeyr.
– Bilmək olar, bu məlumatlar sizdə hardandı?
– Nə gizlədim, bizim “SpaceX”lə əlaqələrimiz var. Belə qərar qəbul olunub ki, budəfəki ekspedisiyada biz iştirak edəcəyik. Biz, yəni siz. Biz tərəfimizdən təşəbbüs göstəririk. Onlar öz raketlərini bizə verməyə hazırdır. Bu, həm də elmimiz üçün vacibdir. Bilirsiz?..
Mayorun nitqində həyəcan hiss olunurdu. Musabəyov onun üzünə baxa-baxa düşüncələrə daldı.
– İndi bu fenomenin izahını vermək çətindir.
– Siz planetdəki vəziyyəti araşdırıb təcili o adamı Yerə çatdırmalısız. Üstünüzdə bütün lazımi avadanlıqlar olacaq.
Gərginlikdən ağzı quruyan Musabəyov qollarını masaya uzadıb baxışlarını boşluğa zillədi: “Robotlar cansızdı, cansızdısa demək insanla bağlıdır… Bəlkə din, yoxsa… yoxsa nə? Sərhəd. Hə, Yerin üst qabığı! Son təbəqə…”
Musabəyov quyunun dibinə endiyini indi başa düşdü.
– Siz mənə öz vəziyyətimi götür-qoy etməyə vaxt verə bilərsiz?
– Əlbəttə, rahat olun.
– Su versəniz pis olmaz.
Mayor Hümbətov üzünü köməkçisinə tutdu:
– El-Yalan, bizə su gətir, – ardınca da əlavə etdi, – qazlı olsun.
– El-Yalan?!
Otaqdakıların üzünə gülüş qondu.
Çox keçmədi El-Yalan əlində bir şüşə su ilə otağa qayıtdı və nəzakətlə onu Musabəyovun qarşısına qoydu.
– Yeri gəlmişkən, sizin dosyenizi oxuyanda heç bir kod adınıza rast gəlmədim. – Mayor Hümbətov davam etdi.
Musabəyov masanın altında şüşənin qapağını astaca açaraq qazını boşaltdı, sonra suyu stəkana süzüb birnəfəsə başına çəkdi.
– Dosyedə qeyd olunmayıb. Siz mənim kod adımı heç yerdə tapa bilmərsiz.
– Sirr deyilsə kod adınız nədir? – mayor Hümbətov maraqlandı.
Musabəyov astadan dedi:
– El-Zefs.
– Çox gözəl, ümid edirik Marsın sirrini aça biləcəksiniz.
Müsabəyov dərindən nəfəs aldı və son sözünü dedi:
– Mayor Hümbətov, mən Marsa getməkdən imtina edirəm.
Mayor üçün cavab gözlənilməz və sərt oldu. O, içindəki qəzəbini boğaraq dedi:
– Təəssüf edirəm, sizi həbsə almaq məcburiyyətindəyik.
– Yaxşısı, məni həbs edin.
Mayor Hümbətov masanın altındakı qırmızı düyməni sıxdı. Bir dəqiqədən sonra içəri iki qoluzorlu girdi.
– Aparın Kapitan Musabəyovu atın zirzəmiyə, – deyib üzünü məhbusa tutdu. – Əlvida, Enşteyn müəllim. İnciməyin, mən də hamı kimi tapşırıqları icra edirəm.
Kapitan Musabəyovu apardılar, mayor Hümbətov isə asta bir tərpənişlə pəncərəyə yaxınlaşıb üfüqdə közərən günəşin son şəfəqlərinə tamaşa etməyə başladı. Dəniz heç zaman olmadığı kimi qızılı rəngə boyanmışdı. Gözünün qabağında yanmış kürənin ölümünə şahidlik edən mayor fikirli-fikirli üzünü çevirib yerinə qayıtdı. Şüşədə yarımçıq qalmış suya baxa-baxa əli ilə masanın altındakı qırmızı düyməni sıxdı. Çox keçmədi köməkçisi içəri daxil oldu.
