Xanım Yadigar Təvəkgül “Bircə bəndlik darıxmaq” adlı kitabının ışıq üzü görməsi münasibətilə “Ziyadar” Mükafatına layiq görülüb. Diplom sabah yəni 09. 08.2021-ci il tarixində kitabın təqdimatı zamanı laureata təqdim olunacaq. Tədbir 14:00 da “Sedet” art studiyada keçiriləcəkdir. Bu sətirləri oxuyan hər kəs dəvətlidir. Giriş sərbəst.
Bir gözəl arzulamışam. Elə gözəl ki, sevdiyim qədər sevə məni. Təkcə gözləriylə yox, qəlbiylə də görə məni.
DAHA HEÇ NƏ DANIŞMA
Kirpiklərin uzağa uzanan baxışlarının sonu bitməz həsrət vadisində yanıb qaralan qəm budağı. Damcı-damcı süzülən göz yaşların qəlbindən bir-bir qırılıb düşən küskün yarpaqlardır elə bil. Gözlərinsə, içinin güzgüsü. İçinin sazağı, bürküsü, İçinin yağışı, dumanı, Ümidi, gümanı, Səsi, Sükutu, Qəlbinin yanğılarda köz-köz alışan odu — Hər şey, hər şey gözlərində. Daha mənə heç nə danışma.
GECƏNİN SƏSSİZLİYİ
Gecənin səssizliyi Bir sükut yağışıdır. Gecənin səssizliyi Bir yağış naxışıdır. * * * Gecədə özgəlik yox, Gecədə doğmalıq var. Sirdaşım olub gecə, İçimdə tənhalıq var. * * * Gecənin səssizliyi Qəlbimdə dinən səda. Bu gecə bəyaz gecə, Bu gecə nurdan ada. * * * Dünyanın o başına Gedən yol burdan keçir. Yol uzun, yol kəsədir, Genişi dardan keçir. * * * Sözümü bircə-bircə Gecəyə danışıram. İçimdən süzülürəm, Gecəyə qarışıram. * * * Gecənin səssizliyi Sükutumun oxşarı. Könlümə gecə dolub, Dolub, yağsam, yaxşıdır.
XƏYALIN
Həsrət qaranlığında işıq-işıq anıram sevgimizi. Bir ürəklik gündüzlükdür qəlbimin otağı. Zülməti yarıb keçən bəyaz bir dünya hopub ruhuma. Sənin əvəzinə xəyalın gəlib qapıma.
XATİRƏLƏRLƏ BİR QALANDA
Tənhalığın səni xatırladır mənə. Narın yağışdan sonrakı torpaq qoxusutək, Bir bənövşə yuxusutək kövrəkliksən. Ümidsizlik ağrısını içimdən çıxaran həsrət acısı şirinmiş nə qədər… Bircə xatirələrdən ayrılmağım olmaya.
ÖMRÜMDƏSƏN
Evimdən getmisən, ömrümdən ki getməmisən. Nə olsun, əlyetməzindəsən əllərimin. Ötənlərin indi də duyum-duyum anılan illərimin. Sən hələ də özümdəsən, Ömrümdəsən.
BİR GÖRDÜM Elə sevdim səni sevgiyə tapınandan. Səni də, özümü də bir gördüm iki qəlbdə, ruhumuzu tanıyandan.
KÖNLÜMDƏ SƏN DİNƏNDƏ
Duyğularımın şeirləşən çağı! Səninlə qalmaq istəyirəm zamansız zaman boyu. Ruhumla yoğrulan ömür tikəsinə dad gətirənim. Harayıma dünyaları yetirənim. Çəkilər gözlərimin gecə yuxusu. Hopar içimə taleyimin olar-olmazından keçən sevincləri, qəm qarışıq yer-göy dolusu könlümdə sən dinəndə. Sən mənə: — Səninəm! — deyəndə.
YAYIN SON ÇAĞI
Başını tovlayıb alır ovcuna Bu yayın yerini payızın göyü. Qızaqol köynəktək bükülür qat-qat Vaxtın dolabında yayın bu günü. * * * Bol olur yağışdan payız buludu, Yayın dalınca mən ağlaya biləm. Alır əllərimdən yayımı payız, Bu yayı gizlədib saxlaya biləm. * * * Vida görüşüdür yayın son çağı, Kafe qapısıtək bağlanır üzü. Bir qonaqevindən ayrılıb gedir, Dinir xatirəli köçünün izi. * * * Vağzal yolundadır, orda gözləyir, O həsrət qatarı indicə gələr. Kövrək baxışımla ötürüb yayı, Əlacsız sükutum: “Hələlik!..” — deyər. * * * Geriyə boylanıb baxsam da hərdən, Payızın əlləri çəkir çiynimi. Kəsişən yollarda ayrılmaq da var, Qayıdıb dəyişim daha əynimi.
QOY OXUSUN GÖZLƏRİNİ GÖZLƏRİM Bir görüşün yollarına çən düşüb, Bir eşqinmi saçlarına dən düşüb?! Məndən özgə de, könlünə kim düşüb? Qoy oxusun gözlərini gözlərim. * * * Ürəyimi göynədəcək yanğısı, Telin olsun bu yaramın sarğısı. Kimdir, görən, o inamın oğrusu? Qoy oxusun gözlərini gözlərim. * * * Ümid dinir, güman dinir gözündə, Sükut dolu ümman dinir gözündə, Bir gerçəyi uman dinir gözündə, Qoy oxusun gözlərini gözlərim. * * * Kirpiyinin kölgəsimi gizlənən? Yad baxışla özgəsimi gizlənən? Bəlkə, mənəm öz-özüylə izlənən? Qoy oxusun gözlərini gözlərim. * * * Sevgilərdə doğru da var, yalan da, Sevgilərdə sayğı da var, talan da. Bu ömürdə olmayan var, olan da, Qoy oxusun gözlərini gözlərim. * * * Hansı vədə, hansı sözdür nəhs düşüb? Düz yozulan gərdişimiz tərs düşüb. Günah kimdə, qınaq kimdə, bəhs düşüb? Qoy oxusun gözlərini gözlərim. * * * Gülüm, and iç bu sevginin adına, Gülüm, yetək biz bu eşqin dadına. Ərmuğandır, sevib, düşüb oduna, Qoy oxusun gözlərini gözlərim.
ÜRƏYİMƏ Gözümdən axır göz yaşı, Nəmi yığdım ürəyimə. Dərdin mənə yol yoldaşı, Qəmi yığdım ürəyimə. * * * Ərşə çəkdin sən yuxumu, Həm azımı, həm çoxumu. Əkdin bircə dərd toxumu, Zəmi yığdım ürəyimə. * * * Bir gileyin min davası, Bir talanam, eşq yuvası. Köklənmişəm, var havası, Dəmi yığdım ürəyimə. * * * Məni məndən alan aldı, Məni məndə oda saldı. Kimim getdi, kimim qaldı? Kimi yığdım ürəyimə? * * * Ərmuğan, bil, dərdim çoxdur, Başım üstə şimşək çaxdı. Vayıma el şərik çıxdı, Cəmi yığdım ürəyimə.
“Azad olmaq üçün göy üzünü almağa gərək yoxdur. Ruhunuzu satmayın, yetər”. Nelson Rolihlahla Mandela
Hələ ki, məlum deyil Tarixdə kim qalacaq. Ən mükəmməl əsəri Zaman özü yazacaq. Ədalət Bədirxanlı
AZADLIĞA GEDƏN YOL (poema) Proloq Mən bir yol axtarıram – Azadlığa gedən yol! Bu yol haqqın yoludur; – Ya öl, ya da azad ol! Mən bu yolla gedirəm, Haray çəkib deyirəm: -Dünyada insanlara Azadlıq istəyirəm! Aləmdə cəmiyyətə, Hər yerdə həqiqətə, Cahanda hürriyyətə Azadlıq istəyirəm! Bəşəri düşünürəm, Dünyaya səslənirəm, Bir vətəndaş olaraq Danışmaq istəyirəm: -Azadlıq istəyirəm! Azadlıq istəyirəm!!
I hissə AZADLIQ HARAYI
İlk dünyaya gələndə Azadlıq istəmişəm. Ağlayıb səslənəndə Anamı istəmişəm. Uşaqlıq həyatımı Uşaqlarla oynamaq, Doğru nədir anlamaq, Öyrənmək istəmişəm. Orta məktəbə getmək, Yaxşı tərbiyə görmək, Şagird kimi sevilmək, Seçilmək istəmişəm. Tam bilik mənimsəmək, Ali məktəbə girmək, Gənc tələbə adını Qazanmaq istəmişəm. Günü-gündən isməti, Ləyaqəti, hörməti, Dostluqda sədaqəti Yaşatmaq istəmişəm. Anladıqca həyatı, Alanda təyinatı, Öz peşəmdə işləmək, Çalışmaq istəmişəm. Görəndə haqsızlığı, Bütöv narazılığı, Hər an qohumbazlığı Pisləmək istəmişəm. Bir sözlə, istəyimin Saf niyyət olub dadı, Sözdə, əməldə azad Olsun insan övladı. Hər bir doğulan insan Azad yaşamalıdır, Bu, onun Allah verən Toxunulmaz haqqıdır. *** Min ildir ki, dünyaya Nizamini bəxş edən Mütəfəkkir yurdunun Torpağıdır bu Vətən. *** Böyüdükcə anladım, Gördüm ki, həqiqətən Əsarət altındadır, Müstəmləkədir Vətən. Ədalət carçısının Öyrəndim yollarını. Məlum oldu, kəsiblər Zəncirli qollarını. *** Demokratik bilgiyə Haqqı olan dövlətin Tapdalayıb əzərək Qul ediblər millətin. *** Niyə haqqı pozulmur Ən balaca yarpağın? Payı olub hər zaman Təbiətin, torpağın… İnan, haqqı qorunur Ən balaca yarpağın, Çünki qanunları var Qadir ana torpağın. *** Uzun zamandır susur Azərbaycan milləti. Hər nəyi var, talanır, Tam sorulur sərvəti. Dünya xəritəsini Zalımlar bölən zaman Tək olub ümid yeri Bircə Allaha güman. Cahanda qalsın deyə Neçə canlı can verib, Torpaqları düşmənə Sıxdıqları an verib. Bu dövlətin bəxtinə Qara yaxanlar olub, Azad olmaq cəhdinə Quyu qazanlar olub. Sözdə hamı tərəfdar, Çuval dolu yalanlar. Olanlar da tamahkar, Belə olub qaydalar. Nə yaxşı ki, bu qədər Yenə torpaq qalıbdır. Gəlin, yaxşı düşünək; Sərvət hara axıbdır? Kim ki, qırdı milləti, Onlar çaldı dövləti, Sonra da arı kimi Sümürdülər sərvəti. *** Dolaşdıqca dünyanı, Dərk etdikcə cahanı Gördüm, zəmi biçilmir Yetişmirsə zamanı. *** Bizləri yetişdirən Var ortaq bir anamız. Bu torpaq – ana Vətən! Bəs övladlıq haqqımız?! *** Xalq seçki istəyirsə, Səs verməyə gedirsə, Nəticə dəyişirsə, Hanı azadlığımız?! *** Mən belə düşünürəm, Xalqıma səslənirəm, Hay qoparıb deyirəm: -Azadlıq istəyirəm! *** Yer üstdə millətimiz, Yer altda sərvətimiz; Doqquz iqlim qurşağı, Cənnətdir Vətənimiz!
II hissə ANA FƏRYADI
Külək əsirdi bərkdən, Ağaclarda sırsıra… Az qalırdı bu çovğun Daşları da dondura. Qışın belə çağında, Odsuz-ocaqsız evdə Yaşayırdı bir qadın Ərinin həsrətində. Ərindən ayrılandan O, hərdən ağlayırdı, Cavan ikən ayrılıq Onu əldən salırdı. Hər beşiyi görəndə Qəlbinə nur axardı, Həsrət onu sökəndə Körpəsinə baxardı. *** Beşikdəki bu körpə Ağlayırdı dünəndən, Yazıq ana nə bilsin, O, xəstədir ürəkdən? Birdən uşaq başladı Yenə də ağlamağa, Ana özün çatdırdı Ona layla çalmağa. O, tez qoydu əlini Körpəsinin alnına, Arından ağlamadı Uşağın bu halına. İnildəyən körpənin Əl qoydu sinəsinə. Ana məəttəl qaldı Ürək döyüntüsünə. Tez-tələsik körpəni Şəlləyib kürəyinə, Bir başa yola düşdü Həkim məntəqəsinə. Ana evdən çıxanda Onu fikir basmışdı… Körpə sağalmağına Ümidi qalmamışdı. *** Geniş addımlarla o, Hey irəli gedirdi, Hərdən özü-özünə Belə də söyləyirdi: Ay başı daşlı ana, Axı, niyə ölmürsən, Bu, nə bəladır ki, sən, Belə dərdlər çəkirsən!? *** Təzə yağan quşbaşı Düşürdü əllərinə, Qar dolurdu ananın Yaş axan gözlərinə. Hərdən o, dayanaraq, Körpəsinə baxırdı. Gözü sısqa bulaqtək Damla-damla axırdı. Yol üzü sərt küləyə, O, çətinlik çəkirdi, Hərdən düşür çökəyə, Ayağı büdrəyirdi. Tənhalığın qəhrindən Onun üzündə qarı Əridir gözlərindən Düşən yaş damcıları. *** Ana yaxınlaşırdı Həkim yaşayan kəndə. Taqəti qalmamışdı Artıq biləklərində. Özündən ixtiyarsız Birdən ana sürüşdü, Belindəki körpəsi Sürüşüb yerə düşdü. Sanki ildırım vurdu Yazıq ananı birdən, “Oğul” deyib sıçradı, Onu götürdü yerdən. Ağlamaqdan uşağın Kəsilmişdi həniri, Əsirdi dodaqları, Buz tutmuşdu siniri. Tez çatdırdı körpəni Həkimin otağına, Bu kəlmələri dedi O, udquna-udquna: -Həkim, qurbanın olum, Balam ağır xəstədir. Nə incidir, bilmirəm, Amma deyən, ürəkdir. Amalına qurbanam, Əməlin xoş əməldir, İmkansız bir anayam, Ana nə etməlidir?! Təzəcə həyat qurdum, Bəxtim də gətirmədi, Yenicə ana oldum, Bir kimsə sevinmədi. Soldu gülüm-çiçəyim, Tufan oldu, neyləyim? Viran qoydu hər yanı, Dərdi kimə söyləyim? Bu dünyanın açarı Bilmirəm ki, kimdədir, Ya işıq, ya qaranlıq, Gözlərim də qəmdədir. Mən əsgər yola saldım, Düşdü özgə oduna. Soruşmaq istəyirəm, Getdi kimin badına? Kim göndərdi ərimi Xarici ölkələrə? Əlinə silah verib, Saldı onu çöllərə? Apardılar cəbhəyə, Əfqanlara köməyə, Mən xəcalət çəkirəm Bu sözləri deməyə. Deyin, qara siyasət Lazımdırmı bizlərə?! Nə qədər fəryad olar, Qan sızılır gözlərə… Bir ildir gözləyirəm, Bircə kağız da gəlmir, Bəlkə ağır xəstədir, Xəbər vermək istəmir? Yanından gələn də yox, Bircə sorum halını, Ya ölüdür, ya sağdır, Kaş, biləm əhvalını. İnanmıram mən belə Yalançı siyasətə, And olsun qəlbimdəki Alovlu məhəbbətə! *** Qanunlar imzalanmış, Kimlər üçün, bilmirəm. Haqq-ədalət hardadır? Dərdə dözə bilmirəm. Allah dərdi verməyir Zülm eyləyən tülküyə, Çünki onun övladı Getmir uzaq ölkəyə. Dilim-ağzım qurusun, Yox-yox, Allah, amandır! Asi düşə bilmərəm, Dediklərim yalandır!.. *** Əsgərliyə gedəndə Ana baxdı doyunca, Xeyir-dua verərək Su da atdı dalınca. Dedi: – Oğul, yaxşı yol, Allahın amanında. Bizdən nigaran olma, Olmasaq da yanında. Ana əl qaldıraraq Üz çevirdi qibləyə, Dedi: – Allah, sən özün Su çilə bu diləyə! Ürəyimə damıb ki, Oğlum qayıtmayacaq, Öz arzum, öz diləyim Ürəyimdə qalacaq. *** Mən anayam, analar Mən görəni görməsin! Allah belə dərdləri Düşmənə də verməsin! *** Nə əzabla oğlunu Böyütmüşdü, bilirsiz? Hamı ona deyirdi: – Bəhrəsini görəsiz. Xülasə, bir mən qaldım, Bir də yazıq qaynanam, Hərdən elə sanırdım Elə o imiş anam. *** Xəstələnib yatırdı Oğlunun otağında, Şəklin asdırdı mənə Lap gözü qabağında. Ana şəkli süzərək Təsəlli axtarırdı, Gecələri bezərək, Sübhədək yatmayırdı. Oğul əsgər gedəndə Ana düşdü zülmətə, Dözməyib ayrılığa, Axır getdi rəhmətə. *** Yazıq ana – qaynanam Nəvəsini görmədi, Fələk insafsız oldu, Bir ay möhlət vermədi. Bir simsarım qalmamış Bu uşaqdan savayı, Bu da hədər gedərsə, Zəhmət olar havayı. Bir övladdır tək payım, Bir də Vətən-torpağım. Yanan atəşdir canım, Mən necə danışmayım? *** Müxalifəm dünyada Silahların səsinə, Sığınmaq istəmirəm Kiminsə kölgəsinə! Həkim, bağışla məni, Tamam alovlanmışam, Bir anatək indi mən Sizi də çaşdırmışam. *** Hər zaman bu atəşi İsti günəş sanmışam, Hamıya bu günəşdən Bir pay arzulamışam.
lll hissə AZADLIĞIN CARÇISI
Mən dərdimi danışdım, Hay salın, ay həkimlər, Əl-ayağı şikəstlər Əsgərə getməsinlər. Mən dərdimi danışdım, Qardaşlar, ay bacılar, Təbiət zəhərlənir, İnsanlardır günahkar. Mən dərdimi danışdım, Söyləyin, ey insanlar, Azadlığı beşikdə Nəyə görə boğurlar? Mən dərdimi danışdım, Eşitsin bəşəriyyət! Əldən gedir ədalət, Hanı hüquqi dövlət? Mən dərdimi danışdım, Ayağa qalx, ey millət! Artıq qeyrət vaxtıdır, Haqq işidir hürriyyət. Mənim bu harayımı Eşitsin bütün hamı, Müstəmləkə qalaqmı, Yoxsa, azad olaqmı?! *** İndi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimilər Lazımdır ki, bu xalqın Haqqın tələb edələr… *** Qarışıq bir zamanda Yeni dövlət qurdular, İki il ötüşməmiş, Tərki-vətən oldular. İşğal olan dövlətin Millətini bir daha Zamana bağışlayıb Tapşırdılar Allaha. Qırmadan ümidlərin, – Gün gələcək – dedilər. Saxlayın bu bayrağı! Xalqa təhvil verdilər. Çox götür-qoy etdilər, Bəlli yolu seçdilər. Səfər vaxtı millətə Yön çevirib dedilər: – İnanın ki, bu bayraq Öz yerinə qalxacaq, Parlament binasına Əbədi sancılacaq. Üçrəngli bayrağımız Yenə dalğalanacaq, Yenə bayraq bu xalqın Başı üstə qalxacaq. *** Sözlərini deyənlər Vətəni tərk etdilər, Canlarını götürüb Son ümidlə getdilər. Nə qədər ziyalımız Üzüldü birdən-birə, Neçə canlar sıxıldı, Göndərildi Sibirə. Cavid kimi xalqına “İblis”i anladanlar Necə vətən xaini, Xalq düşməni sayılar? *** Mən dərdimi danışdım, Razıyam, söyün məni. Ancaq yox olsun gərək Cəmiyyətin düşməni! *** Danışdıqca, ananın Səsi göyə yüksəldi, Bu ah-aman içində Fəryadı dilə gəldi. Xəyal köhlən at kimi Çapdı onun könlünü, Bircə an itirmədi Həkim də heç özünü. Çəkib xəyallarının Üzərinə tam qara, Eylədi ana üçün Övladına bir çara. İlk köməklik eylədi, Vəziyyəti düzəldi, Döyüntü ötən kimi Uşaq özünə gəldi. *** Artıq ötmüşdü illər, Neçə aylar, fəsillər… Ananın da içində Yaşayırdı o günlər.
lV hissə PARÇALANMIŞ VƏTƏN
Mən olanı danışdım, Dinləyin, ey qardaşlar, Birlikdədir gücümüz, Birləşin, ey soydaşlar… Xalqa layiq oğullar, Bizdə çox ziyalı var. Seçin xalqın içindən Həqiqi deputatlar. Haray salsın hər yana, Azəri-türk xalqı var. Azərbaycan adında Suveren dövlət də var. Çağırıram mən sizi, And verirəm, birləşin! Dədə Qorqud naminə, Yüz-yüz olun, minləşin. El dərdindən danışın, Dil dərdindən danışın, Məftilləri sındırın, Qardaşlara qarışın. Haray çəkin hər yana, Bütün Azərbaycana, Xalqın azadlıq səsi Yayılsın asimana. Bakı-Təbriz-Ərdəbil Hava yolu açılsın, Xan Arazın üstündən Min bir körpü salınsın. Bu meydan indi dolub, Hamı yenə mehriban, Həmişə Təbriz olub Azadlığa can atan. *** Beş əsr bundan qabaq Şahdan bizə bu torpaq, Bir də ana dilimiz Qalır, miras olaraq. O zaman sərhədləri Bəyan idi cahana. İsmayıl da şah idi Bütöv Azərbaycana. Haradan başlayırdı, Harada qurtarıırdı, Azərbaycan xalqını Hamı da tanıyırdı. Başı bəlalar çəkib Bu müqəddəs torpağın, Yağılar silkələyib Tökdü bütün yarpağın. Ruslar şimal tərəfdən Qol-budağın qırdılar, Farslar cənub tərəfdən Ley kimi şığıdılar. Sinəmizə çökdülər, Şərik kimi böldülər. “Gülüstan”da sazişi Qanla möhürlədilər. *** Bunlar az imiş kimi Qane olmadı düşmən, On beş il keçmədi ki, Yenə bölündü Vətən… Yenə hücum, gedişlər, Təzədən yeni şərtlər, Yenidən Araz çayın Qanlı sərhəd seçdilər. “Türkmənçay”da sazişi Yenidən bağladılar, Təslimçilik aktına Maddələr artırdılar. Hətta İvan Paskeviç Qorxudaraq farsları, Söz sahibi oldular Rusun generalları. Dedilər ki, öyünün, Araz sayın aranı, Şərtimizə söyünün, Qaşımayın yaranı. Əgər razı olmasaz, Tərk etmərik buranı. Beş gün də bəsimizdir, Tutacağıq Tehranı. *** Beləcə, imzalandı “Sülh” adlı müqavilə, Heç bir fərqi olmadı Təslimçi bir akt ilə. Türkmənçay “sülh sazişi” Bütün xalqa dərd oldu, Mahiyyətcə alçaqlıq, Tünd qara ləkə oldu. *** Türkmənçay acı tikə, Bölündü və tən oldu. Bölən fars ilə ruslar, Bölünən Vətən oldu. *** Bir kağızla aldılar Bu millətin canını, Araza axıtdılar Azərbaycan qanını. İki yüz il ötüşüb İndi həmin o gündən, Ünvan həsrətə dönüb: Bir millət, iki vətən! Başqadır indi dövran, Qorxur çoxu qınaqdan. Bəlkə, kömək eylədi Bizə Ulu Yaradan… Avropada ölkələr Bir araya gəldilər, Varşavada bağlanan Sazişə son verdilər. Tam ayılıb millətlər, Dəyişib düşüncələr, Sərhədləri sökərək Almanlar birləşdilər. Siz də qalxın ayağa, Vətəni qorumağa. Ya qırılaq, ya da ki, Sahib çıxaq torpağa. Bu torpaq babalardan Bizə qalan mirasdır, Qorunub yağılardan, Parçalanıb qalandır. *** İttifaq parçalanır, Zaman o zaman deyil, Qılınc həmin qılıncdır, Bilək o bilək deyil. Bu son sözlər özü də Xətainin sözüdür, Qılınc kimi sözü də Döyüş üçün süngüdür. Bu torpağın altı da, Üstü də faydalıdır, Bu, indiki məqamda Qələbə olmalıdır. Zaman bizi sınayır, İndi qeyrət vaxtıdır, Zəfər uzaqda deyil, Bizə çox yaxındadır. Rəbbim özü veribdir Hər nə desək, bizlərə. Sahib çıxmaq gərəkdir Bu gözəl nemətlərə. Baxın, görün.Yanacaq Bütün Yer kürəsində, Möcüzələr yaradır Səhralar sinəsində. O susuz səhralarda Ərəb əmirlikləri Təkcə neftin gücünə Yaratdılar nələri… *** Bağışlayarmı bizi, Üz tuturam sizlərə, Nəsə qoyub getməsək Gələcək nəsillərə?! *** Xalqa tarix gərəkdir, Öz xalqının tarixi… Xalqa yazan gərəkdir, Yazılmamış tarixi. İlk əlifba dəyişdi, Millətimiz kor oldu, Son əlifba dəyişdi, Tariximiz yox oldu. Ancaq yenə qalırdı Qobustanda qayalar, Düşmənin gücü çatsa, Onu aparardılar. *** Bəsdirin! Yetmiş ildir Əl çalırıq kimlərə?! Xalqa rəhbər sayılan Baş kəsən katiblərə… *** Zəbt edildi, ayılın, “Xarı bülbül” oylağı, Azad edilsin gərək Qarabağın torpağı. *** Borçalını bir zaman Aldılar əlimizdən, Neçə illər keçibdir, Yanırıq içimizdən. Azərbaycan xalqını Sonra elə sıxdılar, Dəmirqapı Dərbəndi Əlimizdən aldılar. Ümid edir hələ də, Qəribsəsli simsarı, Rusa əsir düşsə də Dədə Qorqud məzarı. *** “Qara göl”ü satdılar Saxta qızıl pullara, Canavara döndülər, Cumdular insanlara. Zəngəzurdan bir əsər, Bir əlamət qalmadı, Çox torpaqlar satıldı, Heç kim yada salmadı. Göyçə kimi mahaldan, Doğulduğu torpaqdan Qovdular insanları, Bütün müsəlmanları. Tülkü kimi hiyləgər, Ağlayan ermənilər Parisdə görüşdülər, Sonra da birləşdilər. Mişa, şahnazarovlar, Erməni balayanlar Bir yerə yığışdılar, Saziş də bağladılar, Bir yalançı qondarma Komitə yaratdılar, Zindanda bir daşnağa Mandat da uzatdılar, Haray-həşir saldılar, Terrora başladılar, Topxanadan başlayıb Hər yeri dağıtdılar. *** Qarabağ üzük qaşı, Partladıldı hər daşı. Bizim Ali Sovet də Qoydu ora külbaşı. Hərbiləşdi vəziyyət, Təhqir olundu millət. Heç soruşan olmadı Kim törətdi cinayət?! Qovuldu neçə yüz min İnsan öz torpağından, Düşmən bayram eylədi Qəhrəmanlıq adından. *** Muzeylər dağıdıldı, Məktəblər yandırıldı, Məscidlər, abidələr Görün, kimlərə qaldı… *** Bu gün, ya da sabahdan Zaman sözün deyəcək, Rusun ordusu burdan Birdəfəlik gedəcək. Bir daha belə fürsət Çox çətin yetişəcək. İndiki an hərəkət Bizə çox şey verəcək. Almaq olar tankları, Hətta generalları. Onların da içində Az deyil tamahkarı. Bir balaca “hörmətə” İçir, düşür “cənnətə”, Satırlar silahları Ən aşağı qiymətə. İndi özünüz deyin, Sizə nə deməliyəm? Ərənlərim sizsiniz, Yenə də söyləyirəm: Daşı-daşın üstünə Necə qoya bilərəm, Zəhmətimin bəhrəsi Əgər mənə çatmasa?! Öz ana torpağımda Necə yata bilərəm, Bircə tikə torpağa İxtiyarım çatmasa?! Xəstələr çarpayıda Necə sağala bilər Tankların tırıltısı Küçələrdə susmasa?! Üçrəngli bayrağımı Necə tuta bilərəm, Mənim öz ana dilim, Milli dilim olmasa?! *** Onsuz da az qalıbdır Vaxtına İttifaqın, Bu rejim getməlidir, Arzusudur xalqların. Bu kommunist rejimi Özünü doğrultmadı, Xalqların hüquqları Bərabər paylanmadı. Bu kabus yetmiş ildir Ayaqdadır, fırlanır, İndi sonu yetişib, Başı qalmaqaldadır. İnşallah, dağılacaq Sovetlər İttifaqı, Ölkələr ayrılacaq, Yenidən qurulacaq. Bilin, asan olmayan Bir çətin məsələ var: Ayılar qan tökəcək, Bilin, hazırlaşırlar. *** Çox çətindir, çox da dar, Bir nicat yolumuz var, Birgə götür-qoy edin, Özünüz verin qərar. Siyasi qiymət verin Xalqa atılan daşa. Xalq özü qərar versin Bu gedişə birbaşa. Xalqa atılan bu daş Qarabağın daşıdır, Daşı ruslar atırlar, Xaçpərəst savaşıdır. Bəlkə də əksinədir, Siyasi məsələdir, Erməninin adı var, Ruslar bu niyyətdədir… *** Azadlığı yol seçən Adi zavod fəhləsi İstəmir olsun daha Müstəmləkə köləsi. Bəli, Nemət Pənahlı Görk edərək xalqına, Dar ağacı kəndirin Özü saldı boynuna. O, millətə üz tutub: “Zamanıdır, qalx” dedi, Fikrini anladaraq, Xalqa belə söylədi. Həlqəvari bu kəndir Cavabdır qul oynuna, Artıq bu kəndir keçib Diktatorun boynuna. O, hamını səslədi, Azad söz məkanına, Adın dəyişdirdyi Azadlıq meydanına. *** Millət sözünü deyir, Səs yayılır hər yana, Tətillər davam edir, Hamı axır meydana. Azadlıq meydanına Toplaşan insanların Qəribədir çoxuna Fikri danışanların. *** Bu möhtəşəm izdiham Bir xalq hərəkatıdır, Xalqın hakimiyyətə Son nifrət məqamıdır. İnsan axır meydana, Hər dəqiqə çoxalır, Təşkilati baxımdan Komitə geri qalır. *** Müstəqillik eşqini Ürəyində daşıyan Milləti meydanlara Özü səslədi zaman. Xudu bəy arzusunu Ötürsə də gənclərə, Müstəqillik aktına Yetişmədi son kərə. Çox təəssüf, bu günü Görə bilmədi Xudu. İnsanlarla silahlar Yenə üz-üzə durdu. Ziya Bunyadovçular, Bütün müsavatçılar, Sağçılar və solçular, Hətta sadə xalqçılar Güc alaraq millətdən, Bir araya gəldilər, Haqq yolunu seçdilər, “Azad olaq!” dedilər. Dünyaya bəyan edib Öz müstəqil dövlətin, Qarşısını aldılar Axıb gedən sərvətin. Zaman çəkdi sınağa Gecə-gündüz milləti, Nəhayət ki, qan ilə Yudular məşəqqəti. *** Əsgər silah əlində, Hər nəyi var belində, Xalqa meydan oxuyur, Meydan özü nə gündə?! Hər tərəfdən meydanı Diqqətdə saxladılar, Hər bir gələn insanı Yerində yoxladılar. Yaranmış vəziyyəti Düşmən dəqiq izləyir, Görəsən bu milləti Daha nələr gözləyir? Hər gələn sözün deyir, Kömək etmək istəyir, Necə dövlət qurmalı? -Hərə bir söz söyləyir. Bu meydanda adı çox Hallanan oğulların Zəhməti çox, sözü çox Bayraq qaldıranların. *** Hamı üçün əzizdir, Vicdanı da təmizdir. Özü BAB-ın rəhbəri, Milli liderimizdir. Əbülfəz Elçibəyin Üzü xalqın üzüdür, Arzusu saf diləyin, Azadlığın özüdür. Qanı Arazdan axan Azadlığın rəmzidir, Harayına darıxan Sel-insan dənizidir. Araz kimi dərdi var Açılmayan səhərin, Gözləri yolda qalıb Təbriz kimi şəhərin. Millət dilin unudur Körpələrin dilində, Analar borclu qalır Şəhriyarın önündə. Elçibəyin sözüdür Xalqa əsl ruh verən, Bilin, onun gözüdür Azadlığı düz görən. Saf su kimi saflığı, Bir ümmandır varlığı, Onun can istəyidir Bu xalqın Azadlığı. *** Xəlilin şeirləri – Tək “Otuz yeddi”ləri, Bir şüara dönübdür, “Silahlan” dedikləri. *** İttifaqdan ayrılmaq, Dövlət qurub tanıtmaq, Deyirəm, hamı bilsin, Sizə asan gəlməsin. Azadlıq savaşında Düşmən ocaq başında. Kim buraxar köləsin, Atar yağlı tikəsin?! Amandır, yalvarıram, Sonda haraylayıram, Biganə qalmaq olmaz, Hamını çağırıram, Meydana tez yetişin, Şahmatdakı oyunun Son gedişi qalıbdır, Bir məni də eşidin… *** Belə asan saymayın Xalq qaldıran bayrağı, Əliyalın saxlayıb Bax, bu qədər torpağı. Min oyunla düşmənə Dadızdırıb dadını, Qara rəngli sərvətin Qoruyubdur adını. Əsas şimal tərəflə İşlədərək “dostluğu”, Hər an ortaya çəkib Əvəzsiz qonşuluğu. Öz neftini bu millət Gizli saxladı fəqət, Neçə ildir dözmüşük, Allah veribdi fürsət… *** Mən oğul istəyirəm Vəziyyəti düzəltsin, Heydər kimi oğullar İndi köməyə gəlsin! *** Rəqabətsiz bilinən, Rəqib kimi görünən, Millət kimi öyünən Azərbaycana gəlsin! Sirli dünyanı görən, Məntiqlə qala hörən, Xalqına ümid verən, Peşəkar olan gəlsin. Güclü gedişlər bilən, Acı baxışla gülən, Rəqibləri tam silən Bir Vətən oğlu gəlsin. Çəksin söz qılıncını, Sərkərdəlik eyləsin, Yolundan azanları Yaxşıca kötəkləsin. Ön cəbhədə dayanıb Qərarlar xəlbirləsin, Vətən tələb edərsə, Lap döyüşə səsləsin. *** Var daxili dərdimiz, “Rüşvət” adlı müjdəmiz, Bu paydan uzaqlaşın, Baş tutsun niyyətimiz. Halal təməl üstündə Qurulsun dövlətimiz, Təmin olsun həyatda Azad gələcəyimiz. *** Niyə çıxmayır səsin, Haralarda qalmısan? Xalqın səni gözləyir, Nə vaxtı qayıdırsan? İttifaq tam dağılır, Vətənin dar anıdır, Millət əlində çıraq, Ümid yeri canıdır. Nə var o Moskvada? Oturmusan orada. Bilirsənmi burada Başsız qalıb Bakı da? Mişadan tez uzaqlaş, Ondan bizə nə qardaş? Ruslar özü marş çalır, Dağılır yavaş-yavaş. Qul olmaq yetər artıq, Çoxu zəncirlə qaçır, Zənçirləri qırmağa Hamı fürsət axtarır. Gündə yeni xəbərlər, Ölkədə çəkişmələr, Ermənilər qalxıbdır, Çətinləşib döngələr. Rusun qəlbinə girən Tülkü kimi baş qatır, Namusun əldən verən Qarabağa can atır. Millət sizi səsləyir, Səsimizə səs verin, Vətən sizi gözləyir, Azərbaycana gəlin! Çürüyübdür qandallar, Açılıbdır buxovlar, Bu savaşda ölkənin Azərbaycan xalqı var. *** Azadlıq meydanında Azadlıq aşiqləri – “Azadlıq ver”, “Azadlıq”, – Deyir bu kəlmələri… *** Bir gün azad yaşamaq Yüz illik ömrə dəyər. Kölə kimi qul olsaq, Min ömür hədər gedər…
V hissə MÜQƏDDƏS AND YERİMİZ
Yanvar ayıdır, həmən Qar ələyir dünəndən, Neçə illər keçibdir O dəhşətli gecədən… Yenidən doğan səhər Şəfəq saçırdı hərdən, Baba donub qalmışdı, Baxırdı pəncərədən. Xatırlayaraq ötən Qanlı gecəni dünən, Elə bil yatmamışdı Axşamdan səhərəcən. Bayırda qar yağırdı, Yağdıqca çoxalırdı, Uşaqlar da birlikdə Qartopu oynayırdı. *** Hər il olduğu kimi, Yanvar faciəsini Yada salaraq baba, Səslədi nəvəsini. Asta tutub əlindən, Dedi: -Oğlum, gəl gedək, Uyuyan şəhidlərin Biz də keçək önündən. Bu gün “Qanlı Yanvar”ın Anım mərasimidir, Hamı ziyarət üçün Oradan keçməlidir. Hər il neçə min nəfər Əlində qərənfillər Yad eyləyir onları, Orda uyuyanları. *** “Qanlı Yanvar” zamanı Axan şəhidlər qanı Hər damla bir qərənfil, Bürümüşdü hər yanı. *** Bilirsənmi, ay oğul, Elə həmin o gündən Ad gününə aparmır Kimsə pay qərənfildən. Hər insan qərənfili Şəhid qanı sanırdı, Hər məzarda qərənfil, Bir də şəhid yatırdı. *** Qərənfillər həmin gün Yağış kimi yağırdı, Bir vətəndaş bunları Bax, belə ağlayırdı; Sol əlində qərənfil, Sanki layla çalırdı, Sağ əlində bir qələm, Dizi üstə yazırdı: Yağdın damla-damla, sən yana-yana Canlı buludlardan, al qərənfilim, Düzüldün xalıtək sən xiyabana, Hər biri bir damla, xal qərənfilim. Bir amal yolunda gedənlərimə, Əbədi yaşayan ölənlərimə, Bircə sən pay oldun şəhidlərimə, Nə ağ, nə də sarı, al qərənfilim. Çatışmır imkanın çöldə bitəsən… Özün bir nazənin, nazlı çiçəksən. İndi ayaq altda səpələnmisən, Ellərin göz yaşı, lal qərənfilim. Sən ana əlində gedirsən hara, Rəngi al qırmızı, ey bəxti qara?! Ana sarıldığı soyuq məzara Sən ana laylası çal, qərənfilim. Bizləri harayla qələbələrə, Pay oldun burada əyilməzlərə. Bəzədiyin yerə – müqəddəs yerə Boylanıb bir nəzər sal, qərənfilim… *** Gedək biz də gül alaq, Ancaq al qərənfillər, Orda yatan şəhidlər Yalnız onu sevirlər. *** Bir dəstə gül aldılar, Şəhərə yollandılar, İzdiham çox möhtəşəm, Axışırdı adamlar. Cərgədə məktəblilər, Bir yanda tələbələr, Əllərində qərənfil Bütün ali məktəblər… Əsgərlər, generallar, Əksər ali qurumlar; Ahıl nənə-babalar, Neçə saysız qonaqlar; Dövlətin rəhbərləri, Ölkə səfirlikləri, Qolunda çəlikləri- Qarabağ əlilləri. İnsanlar axışırdı Sel kimi Xiyabana, Son anda qarışırdı Yaranan izdihama. *** Baba-nəvə gəldilər, Çatdılar Xiyabana, Sıralandı cərgələr, Düzüldülər yan-yana. Dəstə-dəstə keçdilər, Dualar söylədilər, Hər məzara qərənfil Qoyaraq baş əydilər. Neçə-neçə cavanlar, Üzü nurlu qocalar, Məktəbli qız Larisa Yan-yana yatırdılar. Qara daşda simalar, Üstündə adları var, Bir şəhidin yatdığı Şəkilsiz məzar da var. Azadlıq istəyənlər, Canın fəda edənlər Qərənfildən pay alıb, Uyuyurdu şəhidlər. *** Tam ziyarət etdilər, Son məzara yetdilər, Elə bil danışırdı Daşlardakı şəkillər… *** Abidəyə çatdılar, Bir anlıq dayandılar, Elə bu an Xəzərdə Gəmilər fit çaldılar. Yanan məşəl burada Fasiləsiz yanırdı, Məşəlin yanmağında Hər şey xatırlanırdı. *** Bu abidə rəmzidir Şəhidlik sevənlərə, Təsəlli məkanıdır Şəhid yad edənlərə. *** Bakıda bu Xiyaban Xatırlanır hər zaman, Bütün Bakı görsənir Şəhidlərin yanından… *** Rəhmətlik Ulu Öndər Qonaqları gətirər, Həm ziyarət edərdi, Həm də sözün deyərdi. Göstərərdi xalqının Günahsız qurbanların, Anladardı bir daha Azadlığın yolların. Səfirlər bu arada Sırayla düzülərdi, Hamı bir-bir babaya Başsağlığı verərdi. *** Bil ki, Heydər babanın Tarixdə öz yeri var, Onun haqq əməlləri Qaldı bizə yadigar. *** Qanı axıdılanlar, Şəhid yatan bu dağın Özləri boyadılar Azərbaycan bayrağın. Bir tarix yaratdılar, Yazdılar bu daşlara, Azad bir yol açdılar Yerində qalanlara. *** Nəvə tutub babanın Titrəyən əllərindən, Dedi ki, geniş danış Qırğını tam əzəldən. Bu sözləri eşidən Baba sıxıldı həmən, Danışmağa başladı O dəhşətli gecədən. *** Deyirlər ki, şəhidlik Əl çatmayan zirvədir, Torpaq – onun uğrunda Ölən varsa, Vətəndir.
VI hissə QANLI YANVAR
O gecə qanlı gecə, Qanla dolu meydanı, Orda olan insanlar Unutmayır o anı. Bu gecə şanlı gecə, Qışın qarlı dövranı, Orda şəhid olanlar Xatırladır hər anı. O gecə, canlı gecə Atəş yıxdı hər yanı, Şəhid şirin can ilə Vəsf eylədi üsyanı. *** O dəhşətli tankların, Zirehli maşınların Qarşısına çıxdılar Küçələrdə qalanlar. Əli yalın insanlar, Dalanlarda olanlar, Əllərin qızdırmağa Ocaq da yandırdılar. Xalq etiraz edirdi, Fikrini bildirirdi, Xalqın azadlıq səsi Rusa sərf eləmirdi. Ruslar deyirdi, ancaq Qırılsa da bütün xalq, Bu torpaq yağlı tikə- Azadlıq olmayacaq. Neçə yüz min xüsusi Qoşun da gətirdilər, Hətta dəniz tərəfdən Şəhərə yeritdilər. Küçələri tutdular, Yolları bağladılar, Şəhəri hər tərəfdən Tam dövrəyə aldılar. Şəhər düşmən əliylə Qərq oldu qaranlığa. İnsanlar başladılar Küçələrə axmağa. Donduruldu mətbuat, Səpələndi camaat, Yaşandı küçələrdə Təşviş dolu bir həyat. Mətbəələr tutuldu, Qəzet çapı dayandı, Radio kanalları Qara günə boyandı. Studyanı tutdular, Yayımı saxladılar, Cəsuslar hiylə qurub Bloku partlatdılar. *** Azadlıq istəyənlər Bir araya gəldilər, “Azadlıq” radiosun Ümid yeri seçdilər. Çoxu ocaq başında, Radio yanlarında, Xəbər başlayan kimi Cəm olurdu bir anda. Əllərin qaldıraraq Əl-ələ tuturdular, Sakit qulaq asaraq Məlumat alırdılar. Bəstəkarın nəğməsi, Uverturanın səsi, “Koroğlu”nun nərəsi, Haray səsiydi səsi. *** Üzeyir bəy bu qədər Bəsləyib gözəl əsər, Mənim üçün o andan “Koroğlu”dur şah əsər. Sanki doğurdu günəş Çalınanda bu əsər, Bu səsdən yetişirdi Vətən üçün şəhidlər. *** Mən canlı şahidiyəm O müdhiş gecələrin. Bu, bir sınaq anıydı Şəhidlik sevənlərin. “Azadlıq” radiosu Nə varsa şərh edirdi, Mirzə Xəzər dünyaya Tez-tez xəbər verirdi. Heç kim inanmırdı ki, Qoşun hücum edəcək, Dövlət öz vətəndaşın Avtomatla biçəcək. *** Xalq geri çəkilmədi, Getmədi heç bir yana, “Vətən!”,”Torpaq!”deyərək Qıydılar şirin cana. *** Təpədən dırnağacan Silahlanmış dəstələr Silahsız insanları Bir anda öldürdülər. Qoca, cavan – əzdilər, Çoxunu gizlətdilər, Qan içənlər cəsədin Hamısın vermədilər! *** Məktəbli – partasında, Alim – arabasında Atəşlə susduruldu… Çoxu öz komasında. *** Ağ bayraq ucalsa da, Məhəl qoyan olmadı. Haray-həşir qopsa da, Ruslar buna baxmadı. Hamı qalmışdı darda, Yardım maşınları da, Yaralı daşınırdı Güllələr yağışında. Tanınmaz oldu şəhər, Küçələrdə cəsədlər, Hətta xəstəxanada İşığı söndürdülər… Planı əvvəlcədən Hazırlamışdı düşmən, Nəzarətə almışdı Şəhəri hər tərəfdən. Rusun generalları Məxfi plan cızdılar, Şəhərin mərkəzində Qərargah yaratdılar. İstədikləri yerdə Basqılar apardılar, Şəhərin, cəllad kimi Ürəyini yardılar. *** Allah, gör, bu nə işdi, Bu, nə bəla, gəlişdi?! Yetmiş il qardaş olan Simasını dəyişdi… *** Əmr verdi Qorbaçov, Bakıya gəldi Yazov. Hərbiləşdi vəziyyət, Təhqir olundu millət. Tapşırıqlar verildi, Yeni plan seçildi, Küçələrə zirehli Texnika yeridildi. Hər yanda qara xəbər, Hər küçədə cəsədlər… Millət donub qalmışdı, Başsız qalmışdı şəhər. *** Hamı kədər içində, Al qərənfil əlində, Meydana axışırdı Bakının kəndləri də. Ağır idi dərdimiz, Yox idi rəhbərimiz, Yükün altına girdi Allahşükür – Şeyximiz. İş nə yerdə olduğun O, vaxtında anladı, Fikrini bəyan edib, Mövqeyini saxladı. Şeyximiz Bakatini, Yazovu da danladı, O qədər danladı ki, Deməyə söz qalmadı. Dedi: – Yazığım gəlir, Siz insan deyilsiniz, O böyük siyasətin Özünüz düşmənisiz. Böyük bir namə yazdı, Göndərdi Qorbaçova: -Bil ki, sən də, İnşaallah, Gedəcəksən torpağa. Günahsız şəhid qanı Bu millətin qanıdır, Bu tarixi cinayət Sənin ayağındadır. Bu namə, bir bəyanat, Xalqımın cavabıdır, Ey əli qanlı cəllad, Bəs vicdanın hardadır?! *** Məlumdur niyyətiniz, Dünya bilir kimsiniz, Tək bizə yox, çoxuna Cəllad kəsilmisiniz. *** Düşmən hey çalışırdı Şeyxi də aldatmağa, Ona imkan yaradıb Çəkirdilər qabağa. İslamçılıq sözünü Ataraq ortalığa İstədilər bu yolla Həqiqəti danmağa… Basqı-tutqu, həbslər, At oynatdı düşmənlər, Nə qədər işgəncələr, Xalq dözdü sona qədər. Çox çalışdı hiyləgər, Nələr etmədi, nələr… Yaralılar bir yana, Bəs bu qədər şəhidlər?! Şeyx rusun hiyləsini Əvvəlcədən bilirdi, Rədd edib təklifləri, Çox sərt cavab verirdi. Kəskin nifrət, qəzəblə Şərt kəsdi düşmən ilə, Dedilər: – Şərti söylə! Dedi: – Budur məsələ: Qan tökən sizinkidir, Ölənlər bizimkidir, Cinayət sizinkidir, Şəhidlər bizimkidir. Bilirsiz nə gündəyik?! Biz matəm içindəyik. Günahsız şəhidləri Torpağa verməliyik. Sizlə budur şərtimiz: Ya çıxıb getməlisiz, Ya da dediklərimə Tam əməl etməlisiz. Bir dənə də əsgərin Bizə yaxın gəlməsin, Qırx gün matəm olacaq, Gözə də görünməsin. *** Elin din adamları, Ziyalı insanları Gəldi Şeyxin yanına, Dayaq oldular ona. Bu izdihamda nələr, Göz yaşları nə qədər, Milyonların əlində Ancaq al qərənfillər. Bu matəmin kədəri Bürümüşdü şəhəri, Yola salırdı hamı Günahsız şəhidləri. Ağsaqqallar birlikdə Dağüstü parka gəldi, Hamı bir nəfər kimi Bax, bu yeri bəyəndi. Məzarlığa baxdılar, Birgə qərarlaşdılar. Hamı gəldi meydana, Bir yerə yığışdılar. Tabutlar gətirildi Azadlıq meydanına, Al qərənfil səpildi Hər şəhidin yoluna. Düzüldü cənazələr Bir-birinin yanına, Dualar söylədilər Şəhidlərin ruhuna. Şeyx özü də ağladı, Nitqi yarıda qaldı, Göz yaşları içində Fikrini tamamladı… *** Qəlbi qana boyandı Torpağın da, daşın da, Şəhidlik bir zirvədir, Fərqi yoxdur yaşın da. *** Kimsə deyən olmadı, “Mənə dəymədi güllə”. Çünki hamı dayandı, Üz-üzəydi ölümlə. Tabutlar qaldırıldı, Karvan yola salındı. Birbaşa cənazələr Bax, buraya daşındı. Azadlıq meydanından Dağüstü parka qədər, Bir kimsə ayrılmadan Gəldilər bura qədər… *** Dəfn olundu şəhidlər Bu gördüyün zirvədə, Şəhid yazan bu tarix Unudulmaz heç vədə. Şəhidlər basdırıldı, Torpağa tapşırıldı. Şəhidlər Xiyabanı Burada yaradıldı. *** Qanlı Yanvar zamanı Şəhidin axan qanı Azadlığa çıxardı Bütöv Azərbaycanı. Epiloq Neçə nəğmə yarandı Anaların dilində, Heykəllər sıralandı Heykəltəraş əlində. Çox şairlər yazdılar, Əsərlər yaratdılar, Hətta əsərlərinə Göz yaşı da qatdılar. O vaxtdan qərənfilə “Şəhid” adı verdilər. Elə becərdilər ki, Yanvar ayı dərdilər. İlin yanvar ayında, Fərqli naxış sayında Gül xalçalar toxundu, Hər şəhidin yanında. Qərənfildən ilmələr, Hər ilmədə bax nələr… Bu qədər al qərənfil Hər yanı bəzədilər. İlk dəfə şəkil çəkən Ən balaca körpələr Albomunu açarkən Al qərənfil çəkdilər. *** Ey şəhidim, yenə sən Bu gün ürəklərdəsən! Ötsə zaman, min illər, Hər vədə bizimləsən! Gah ölkə oldu al-qan, Bölünərkən üzüldün, Bəzən adın oldu can, Xiyabana düzüldün. *** Torpağın oldu al-qan, Artdı məzar daşların, Sanki azad oldu can, Axdı sevinc yaşların. Ey canlı Azərbaycan! Ey şanlı Azərbaycan!!!
SON… Müəllifdən: Ey oxucum, yəqin et, Tarixi sən yazmısan, Tarixin zor kökündə Oyunu yazmamısan. Müstəqil bu gedişdə Xalq şahidi olmusan. Yalan yoxdur bu işdə, Bəlkə əl də qatmısan. Əsər rəngli tablodur, Rəngləri tam qarışıq, Bu, Azadlıq yoludur, Sonu da bir nur, işıq. Günahkarla, sərsəmi Zaman islah edəcək, Tək-tək mücahidləri Cənnət özü seçəcək. *** Hələ ki, məlum deyil Tarixdə kim qalacaq. Ən mükəmməl əsəri Zaman özü yazacaq. *** Deyimlərdə siz bunu Hər an yaşadarsınız, Mən canlı şahidiyəm, Yazdım, oxuyarsınız.
Proloq: (1) səhifə I hissə: 11.02.1974. Azadlıq harayı (2-6) səh. II hissə: 19.04.1974. Ana fəryadı (6-15) səh. III hissə: 30.11.1989. Azadlığın carçısı (15-18) səh. lV hissə: 17.11.1993. Parçalanmış Vətən (19-40) səh. V hissə: 09.01.2012. Müqəddəs and yerimiz (41-49) səh. VI hissə: 10.07.2019. Qanlı yanvar (49-60) səh. Epiloq: (61-62) səh. Müəllifdən: (62-63) səh. “Azadlığa gedən yol” poeması 13.01.2015 – 13.01.2016-cı il müddətində saytda yerləşdirilən zaman 365-gün ərzində 30 min 500-dən artıq baxış sayını keçmişdir. Müəllif olaraq əsərə görə 07.01.2016- cı il tarixində AzKİVİHİ-nın qərarı ilə “QIZIL QƏLƏM” media mükafatı laureatı DİPLOMU ilə təltif edilmişəm. “Al qərənfilim” şeiri 28.01.1990-cı ildə yazılmışdır. Bu şeir 15.01.1991-ci ildə ilk olaraq “Elektron” qəzetində çap olunmaqla Şəhidlərimizin il dönümü ərəfəsində xiyabanda ziyarətçilərə paylanmışdır. Növbəti dəfə “Al qərənfilim” şeiri 18.01.2018-ci ildə İctimai Radionun “Həm söhbət” verlişində mənimlə bərabər aparıcı şair-publisist Kamil Məhərrəmoğlu tərəfindən səsləndirilmişdir. “Azadlığa gedən yol” poeması 45-illik bir ömrün məhsulu olmaqla bir neçə qəzet, jurnal və almanaxlarda çap olunmuşdur. Şəhadətnamə N-9675.
Dövranı dəyişməklə dəyişməz özü insan, Əvvəlcə dəyiş batinini, ey üzü insan. * * * Çoxdan bəri düşmür yolu bəxtin bu tərəfdən, Çün bəxtəvərəm söyləyənin düz sözü insan. * * * Hərçənd özü rəngin alacaqdır qara daşdan, Hər rəngə də rəngdir deyə bilməz, düzü, insan. * * * Həsrətdə keçən ömrə qəriblik adı yazmış, Ol dəm ki, yetər vəslətə dönməz üzü, insan. * * * Keçmək ilə dünya evinə haq qapısından Əyməklə boyun danmadı, Mövlud, düzü insan.
25.03.2021. Quba – Zərdabi. Müəllif: Mövlud Ağamməd.
QISA ARAYIŞ:Qurban BAYRAMOV – Bayramov Qurban Fərman oğlu — Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1985), Respublika Qarabağ Ağsaqqallar Şurasının üzvü (2001), Azərbaycan Ziyalılar Hərəkatı Ali Şurasının üzvü (2003), filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (1979), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi.
Həyatı Qurban Bayramov 1946-cı il mayın 30-da Azərbaycanın Ağdam rayonunun Əlimədədli kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini burada almış, indki N.Tusi adına ADPU-nin filologiya fakültəsini (1963-1967) bitirmişdir. Orta məktəbdə müəllim, tədris işləri üzrə direkor müavini vəzifələrində çalışmışdır (1967-1971). Hərbi xidmətdə olmuş (1967-1968), aspirantura təhsili almışdır (1970-1974). 1972-ci ildən Ədəbiyyat İnstitutunda baş laborant, elmi işçi, baş elmi işci olmuşdur. Hazırda həmin institutda aparıcı elmi işçi vəzifəsində fəaliyyət göstərir.
1979-cu ildə “Səməd Vurğun poeziyasında lirik qəhrəman problemi” mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir. Dövri və elmi mətbuatda 300-dən çox məğalə dərc etdirmiş, “Vurğun poeziyası”, “Lirik qəhrəman və zaman”, “Yaşar Qarayev: Milli yaddaş təlimi – Azərbaycançılıq” elmi-nəzəri, “Yaralı Vətənin yaralı övladları” bədii-publisist kitabları var. Onun “Müasir Azərbaycan poeziyasında üslubi meyillər”, “Azərbaycan ədəbiyyatında tarixilik və müasirlik”, “M.Ə.Sabir ənənələri və Azərbaycan ədəbiyyatı”, “Səməd Vurğun dünən, bu gün və sabah”, “M.H.Şəhriyar poetik üslubu”, “Qarabağ ədəbi mühiti – uzaq keçmişdən bu günümüzə qədər” təkin maraqlı tədqiqat işləri vardır.
Azərbaycan ədəbiyyatının əksər nümayəndələri barəsində məqalə yazmış, fikir söyləmiş, elmi və bədii kitabların redaktoru olmuş, onların bir çoxuna ön söz yazmış, xüsusən, “Azərbaycan poeziyası”na həsr etdiyi ədəbi icmalları maraq doğurmuşdur.
Uzun illər “Gənclik” nəşriyyatında rəsmi rəyçi, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında “Ədəbiyyatşünaslıq və zaman”, “Ədəbiyyat” (1982-1992) elmi-kütləvi, tədris televiziya verilişlərinin müəllif-aparıcısı, Ədəbiyyat İnstitutu Elmi Şurasının, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bir illik fərdi təqaüdçüsü(2011)olmuşdur.
Azərbaycan MEA-nın Rəyasət Heətinin (2016), Azərbaycan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin (2011), Azərbaycan Respublikası Həmkarlar Konfederasiyasının Fəxri fərmanlarına(2016, 2019), “Tanınmış Vurğunşünas alim”(2011), “Fədakar alim”(2011), “Elm fədaisi”(2012) fəxri diplomlarına, “Səməd Vurğun mükafatı”na(2011), “Avropa Nəşr Mətbu Evi”nin “Qızıl medal”ına (2011), AMEA-nın Azad Həmkarlar İttifaqının “Fəxri fərmanı”na (2016),Beynəlxalq statuslu “Vintsas” Mükafatı diplomuna (2020) layiq görülmüşdür.
Lirik qəhrəman və zaman (Səməd Vurğun poeziyasında lirik qəhrəman problemi.), B., Elm, 1986, 140 səh., 1.200 nüs.
Tarixilik və müasirlik – “Sosialist realizmi müasir mərhələdə” kitabı (kollektiv), B., Elm, 1988, 388 səh., 1.800 nüs.
Yaşar Qarayev: Milli yaddaş təlımi – azərbaycançılıq, (Jalə Qurbanqızı ilə birgə) B.,BDU-nun nəşriyyatı, 2001, 138 səh., 500 nüs.
Poeziyanın sirri: Çaylar geri axmır, dənizə can atır və yaxud, qəlbini nar təkin kağıza sıxan şair Şahməmmədin poeportreti (mini-modern monoqrafiya), B., “MBM”, 2009, 104 səh., 500 nüs.
Əli İldırımoğlunun yaradıcılıq yolu: milli-mənəvi dəyərlərin bədii salnaməsi və yaxud, müasir Azərbaycan ədəbiyyatında avtobioqrafik roman janrının təkamülü (monumental monoqrafiya), B., “Nurlan”, 2009, 560 səh., 500 nüs.” və s.
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə (Jalə Qurbanqızı ilə birlikdə), Bakı, “Yazıçı”, 2014, – 272 səh.
Xalq şairi Nəriman Həsənzadə (akademik İsa Həbibbəyli ilə birlikdə). – “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı” 2 cilddə, I c., (kollektiv), Bakı, “Elm və təhsil”, 2016, s.529-560. – 800 s.
Şeirlərindən görünən şair – Musa Yaqub. – “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı” 2 cilddə, I c., (kollektiv), Bakı, “Elm və təhsil”, 2016, s.623-638. – 800 s.
Hidayətin poeportretindən cizgilər. – “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı” 2 cilddə, II c., (kollektiv), Bakı, “Elm və təhsil”, 2016, s.29-48. – 1088 s.
Çağdaş poeziya – ədəbi istiqamətlər, mövzu aktuallığı, sənətkarlıq məsələləri. – “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı” 2 cilddə, II c., (kollektiv), Bakı, “Elm və təhsil”, 2016, s.548-563. – 1088 s.
Sonsuzluğun ahəngini yazan şair – Əhməd Qəşəmoğlu. – “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı” 2 cilddə, II c., (kollektiv), Bakı, “Elm və təhsil”, 2016, s.714-724. – 1088 s.
Yaşar Qarayev: Azərbaycan istiqlalı – yaxın və uzaq tarixlər… (Jalə Qurbanqızı ilə birlikdə), – kollektiv, Bakı, “Sabah” nəş., 2016, s.162-186. – 404 s.
Məqalələri
(Qeyd:Burada verilən məqalələr tam siyahı deyil seçmədir.)
Aşıq gördüyün çağırar.(Qasım Qasımzadənin eyni adlı əsəri barədə), 1970. Məqalə ilk dəfə Şahməmmədin “Şəxsiyyətin böyüklüyü, böyüklüyün şəxsiyyəti” monoqrafiyasında çap edilibdir, Bakı,”MBM” nəş.,2011, s.137-144. – 428 s.
Ədəbi düşüncələr (Bəkir Nəbiyevin eyni adlı əsəri barədə), “Azərbaycan gəncləri” qəz.31.IX.1971.
Səməd Vurğun poeziyasının novator xüsusiyyətləri.AEA,Nizami ad.Ədəbiyyat İnstitunun Elmi konfrasının materialları, 1973, s.19.
Yaradıcılıq əlaqələri möhkəmlənərsə. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz.,19.V.1973.
Səməd Vurğun poeziyasında emosionallıq və rasionallıq.Azərb. EA-nın “Xəbərləri” (Ədəbiyyat ser.),№ 4,1975.
Şair haqqında ilk söz. (S.Vurğun) “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz.,O9.IX. 1975.
Алега Кюрчайлы, Нариман Гасанзаде, Hakime Bulluri.(портрет очерки, КЛЕ,№9, Москва, 1978. 8.Təbiiliyin poetik dərki (Cabir Novruzun yaradıcılığı), “Bakı-axşam” qəz.,13.01.1979.
Şəxsiyyət və yaradıcılıq.(Kamal Talıbzadə), “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz.,20.04.1979. 11.Лирический герой в поэзии Самеда Вургуна. Автореферат. Баку,Елм, 1979, 21 с. 12.Mənəvi saflığın bədii təcəssümü. (Elçin Əfəndiyev).),”Bakı” qəz., 19.02.1979. 13.Arazın nəğmələri (Naxçıvan şairlərinin yaradıcılığı). “Azərbaycan gəncləri” qəz.,13.12.1979. 14.Gerçəklik poeziyası (Qasım Qasımzadə), “Azərbaycan gəncləri” qəz., 15.05.1980.
Söz – abidə (Adil Babayev), “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz., 25.07.1980. 16.Ədəbiyyatımızın böyük dostu (Nikolay Tixonov), “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz., 14.11.1979. 17.Hamı elə bilirdi (Seyran Səxavəti nəsri), “Kommunist” qəz., 10.03.1981.
Выдающейся поэт современности. (Самед Вургун -75), Газ. “Баку”, 20.03.1981. 19.Yazıçı şəxsiyyətilə bədii obrazın qovuşuğu.(Əli Vəliyevin yaradıcılığı),”Ulduz” jurn.,say:4;, 1981. 20.Tənqidçi xarakteri. (Qulu Xəlilov), “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz., 21.05.1982. 21.Ədəbiyyata tükənməz məhəbbətlə.(Kamal Talıbzadə). “Bakı” axşam qəz.,30.09.1983. 22.Ədəbi irs və ədəbiyyat (Qulu Xəlilov). “Kitablar aləmi” jur. № 03, 1984. 23.Bir ürəyin söhbəti (İbrahim Göyçaylı),”Ədəbiyyat və incəsənət” qəz.,20.09.1985. 24.Ədəbi tənqidimizin bu günü və gələcəyi.”Azərbaycan gəncləri” qəz., 06.06.1985.
Əxlaqi münasibətlərin bədii təqiqi(Əzizə Əhmədovanən nəsri), “Azərbaycan gəncləri” qəz., 22.06.1985. 26.История Азербайджанской критический мысли.(Кяамал Талыбзаде),”Баку”, вечер.газ.,23.04.1986.
Görkəmli yazıçı, alim, ictimai xadim. (Akademik, Xalq yazışısı Mirzə İbrahimov), Qasım Qasımzadə ilə birgə, “Elm” qəz., 23.10.1986. 28.Сегодния перо мае стало штыком (К 80 л. С. Вургуна), газ.”Вышка”, 23.10.1976. 29.Səməd Vurğun lirikasında müasirlik. Azərb.EA “Xəbərləri” (Ədəbiyyat ser.),№ 4, 1986. 30.Poema və qəhrəmanın fəal həyat mövqeyi.”Müasir ədəbiyyatın qəhrəmanı” kitabı, kollektiv,Bakı, “Elm”, 1986.
Süleyman Rüstəmin şeirində müharibə mövzusunun şərhi. “Süleyman Rüstəm” kitabı,kollektiv, Bakı, “Elm”, 1986. 32.Alman xalqının böyük nağılçıları-ön söz.”Dünya ədəbiyyatı kitabxanası” ser.,”Qrimm qardaşları”, Bakı, “Gənclik”, 1987. 33.Üslubi aydınlıq (Zeynal Xəlil), “Ulduz” jur.,say:05,1987. 34.Poeziya: tarixilik və müasirlik.”Sosializm realizm müsir mərhələdə” kollektiv, Bakı, Elm,1988. 35.Səməd Vurğun irsi və müasir nəzəri fikir. Azərb.EA Ədəbiyyat İnst., elmi konf. mater., Bakı, Elm, 1989. 36.İrəvanda qalmayan xalın nisgili (Hidayətin poeziyası), “Yeni fikir” qəz., 01.11.1990. 37.Məmməd Araz poeziyasında Vətən və vətəndaşlıq motivi.(Məmməd Araz-60),Azərb.EA Nizami ad. Ədəbiyyat İnstitutu, Ədəbiyyat Muzeyi və Azərb. Yazıçılar İttifaqının birgə elmi sessiyası. Məruzə.22.10.1993.
Milli azadlıq hərəkatı və Əhməd Cavad poeziyası. Gəncə şəhərində, Beynəlxalq səyyar elmi sessiyada məruzə, 20.03. 1993. 39.Ziyalı mövqeyi. “Doğru yol” qəz., 05.02.1993. 39a. Yaşayan sətrlər (Əhməd Cəmil), “Ədəbiyyat qəzeti”, 19.09. 1993. 39b.Maarif sahəsinə yeni baxış tələb olunur…,”Doğru yol” qəz., 02.07. 1993. 39c.Şamaxının yolları yastıdı…, “Meydan” qəz.,13.07.1994. 39.ç Həmişə bizimlə (Məmməd Cəfər-75), Azərb. EA Ədəbiyyat inst., elmi sessiyasında məruzə, 17.05.1994. 40.Ədəbi icmal əvəzi. “İcmal” qəz.,21.11.1995. 41.Səməd Vurğun lirikası…, “Ədəbiyyat qəzeti”, 09.05.1996. 42.Satirik şeirin imkanları. “Tək səbr” qəz.,05.09.1997.
XX əsr Göyçə aşıq mühiti. “Respublika” qəz.,27.07.1997.
“Qəzəldir güli-busitani hünər”, Kazım Ağa.”Bir gözəl, 200 qəzəl” kitabı. Redaktoru və ön sözün müəl. Qurban Bayramov, Bakı, “Şərq”, 1997, s.5-12. 45.Qəlbini nar kimi kağıza sıxan şair” (VI-məqalə), “Tək səbr” qəz., 15-08; 10, 22,30-09;10-10-1997; 11-10.1998. 46.Ədəbiyyat və zaman (IV məqalə), “Vicdanın səsi” qəz.,(say:12-15),1998. 47.Gənc şairin ilk kitabı və ilk söz.Qələndər Xaçınçaylı.”Qarabağın ağlar gözü” (şeirlər), Tərtibçi, redaktor və ön sözün müəllifi Qurban Bayramov, Bakı, “Şərq-Qərb” nəş., 1998, s.4-12. 48.Redaktor sözü. Elşin İsgəndərzadə. “Müqəddəs görüş” kitabı,(Ön söz- Məmməd Araz),Bakı, “Gənclik”, 1998, s.98-102. 49.”Ədəbiyyat generalları” və ya pərqu yastıq sindromu.”Çıraq” jur., 1999,№ 03,s.48-55. 50.Ədəbi proses-98. Poeziya. AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutu. İlin ədəbi yekunları, Elmi sessiya.Məruzə.1999. 51.Özgürlüyün olmasaydı özün olmazdın.(Vaqif Arzumanlı haq.) Vəli Həbiboğlu.”Azərbaycanı dünyaya tanıdan alim” kitabında, Bakı, “Qartal”, 2000, s.178-187. 52.Yazıçılar birliyində nə baş verir? (Açıq məktub).”Təzadlar” qəz.,12-19.10.1999. 53.Qarabağ ədəbi mühiti. Azərb.Respub. Təhsil Cəmiyyəti.Şuşanın 200 illik yub. həsr olunmuş elmi-prakt. konf. məruzə.(14 mart 2001).Həmin konfrasın “Materialları”, ,Bakı, “Təhsil”,2001, s.14-19.
O, bu gün də bizimlədir.(Yusif Əzimzadə)- AYB-nin plenar iclas. məruzə; “Ədəbiyyat qəzeti”, 23.02.2001. 55.Tale düyünlərindən keçən şair ömrü (Tale Həmid), “Mədəniyyət qəzeti”, 22.05.2002.
Nəsrimiz – yeni mövzunun yeni bədii həlli. AYB plenar iclasında məruzə. “Ədəbiyyat qəzeti”, 12.07.2002.
Ədəbi prosesin qayğiları polemik müstəvidə. “Sözün işığı” qəz.,04.04.2003.
Ölümündən doğulan şair (Zakir Fəxri). “525-ci qəzet”, 29.04.2003.
Şeiri tənqidə qurban vermişəm (müsahibə), “Sözün işığı” qəz., 10-17.05.2003. 64.”Qan içində xarı bülbül”, “Vətəndaş həmrəyliyi” qəz., 04-10. 05. 2003.
İstedadlı ədəbiyyat özü hər şeyi yerbəyer edir. “Vətəndaş həmrəyliyi” qəz., 11-17ş 05.2003.
Qəlbimizə açılan pəncərə-Qarabağ yanğısı (Yusif Kərimovun yaradıcılığı), AYB-nin plenar iclasında məruzə, “Ədəbiyyat qəzeti”, 15.08. 2003. 67.Şuşa elm və mədəniyyət mərkəzi kimi… “Qarabağ dünən, bu gün və sabah” II Ümumrespublika elmi-əməli konf. mater.,Bakı, “Şuşa” nəş., 2003, s.140-147.
Qarabağ ədəbi mühiti – uzaq tarixi keçmişimizdən bu günümüzədək. Şuşa şəhərinin ermənilər tərəfindən işğalına həsr edilmiş II Ümumrespublika elmi-praktik konfransının materialları,Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi, Bakı, 2003,s.30-37. 69.Ədəbiyyat tarixi də Şumerdən başlayır. “Yeni Azərbaycan” qəz.,19.06.2004. 70.Şair ömrünün sirləri (Nazim Əhməd), “525-ci qəzet, 27.09.2004. 71.Ədəbi proses- ilin yekunları. 2004-cü ilin poeziyası. “Ədəbiyyat qəzeti”, 08.04.2005. 72.Müasir poeziya haqqında düşüncələr. (I-II məqalə),”Vətəndaş həmrəyliyi” qəz., 18-22; 22-25. 05.2005. 73.Kövrək hisslər şairi- Hidayət. “Zəngəzurda doğuldum” kitabında, Bakı, 2005, s.50-61. 74.Aydınların aydınlığı(Hüseyn Kürdoğlu). “Bir şeir kitabıydım” məqalələr toplusu, Bakı, “Sabah” nəş.,2005, s.92-99. 75.Poetik hissin palitrası (Nəriman Həsənzadə). “Ədəbiyyat qəzeti”, 17.02.2006. 76.Müasir nəsrin imkanları və yaxın tarixi keçmiş. (I-IV məqalə),”Kredo” qəz., 25.03; 01, 08,15.2006.
Çağdaş poeziya – ədəbi istiqamətlər və sənətkarlıq məsələləri (2005-ci il poeziya materialları əsasında), “525-ci qəzet”, 02.05.2006; “Ulduz” jurn.,2006, say.04,s.5-18. 78.Poeziyanın bu günü və perspektivləri.(I-III məqalə), “Açıq söz” qəz., 15.04; 06,12.05.2006. 79.Müasir poeziya – illər və nəsillər. (I-VI məqalə), “Kredo” qəz.,10,17,24-06;01,08,15-07-2006. 80.Искусство слова.”Литературный Азербайджан”журн.№8, 2006, ст.98-100. 81.Штрихи к портрету писателя и публициста Али Илдырымоглу. В кн. Али Илдырымоглу “Возрождение” (роман), предсловя, Баку,”Нурлан”, 2006, ст.3-28. 82.İbrahim Göyçaylının ədəbi portretindən cizgilər.(I-III məqalə), “Kredo” qəz.,29.07;08,12.08.2006. 84.Poeziyanın kredosu, “Kredo”nun poeziyası (2006-cı il poeziyası haqqında düşüncələr).AYB-də poeziya müşavirəsində məruzə. “Kredo” qəz.,30.06.2007, s.2-3,5. 86.Ömrün zirvəsindən baxanda…(Cəmil Əlibəyov-80), “Ədəbiyyat qəzeti”, 30.11.2007. 87.Seçmələrin seçməsi, poyezyanın çeşməsi, yaxud Hidayətin poeportretindən cizgilər. (I-VI məqalə), “Kredo” qəz.23.02; 01,08,15,20.03;05.04.2008. 88.Yazıçı ömrünün çəhlimləri (Yusif Həsənbəy-70).(I-II məqalə), “Kredo” qəz., 24, 31.05.2008. 89.Sahilsiz istedadın imkanları (Elçin-65)-ədəbi məktub, “Kredo” qəz., 31.05.2008.
İçində sufi ruhu gəzdirən şair (Zakir Fəxri-60).”525-ci qəzet”, 25.10.2008. 91.Arta juvantulu.Joteva amanunte despre portretue seriitorului Ali ildaraoqlu.(rumın dilində ön söz.),Ali İldaramoqlu.Rasplata(roman), İDEEA EUROPEANA,Budapeşt, 2008.s.5-23.- 455 s. 92.Ənənəvi üslubun müasirlik ladı (Ön söz). Şöhlət Əfşar.Dodaqdan könüllərə(şeirlər), Bakı, “Nurlan”, s.3-28.- 236 s.
“Ədəbiyyatın təəssübkeşi, həqiqi dostu və xeyirxah məsləhətçisi” (Mehdi Hüseyn – 100), “Kredo” qəzeti, 17.10. 2009, № 39(558),s.3.5. 97.“Müasirliyin epik-lirik dərkində mənsur şeirin imkanları”, “İslam Ağayevin elmi və bədii yaradıcılığı” kitabı: (tərtibçi Fərhad İslamoğlu, red., Qurban Bayramov), Bakı-2009, “Qarabağ” nəş., s.298-310.
“Tale çiçəkləri”, “İslam Ağayevin elmi və bədii yaradıcılığı” kitabı: (tərtibçi Fərhad İslamoğlu, red., Qurban Bayramov), Bakı, 2009, “Qarabağ” nəş., s.271-273.
“Zəngəzur dağlarından car olan poeziya çeşməsi” (Hidayət – 65), “Ədəbi İrəvan” (almanax), Bakı-2009, “Nurlan”, s.377-410.
“Ana südü, dağ çiçəyi” və ya sözlə ucaldılan ana abidəsi”. Nailə Bayramqızı. “Anamla söhbət” kitabı, Mingəçevir-2009, “MMC” nəş., s.3-9. 101.“Ölməzliyə qovuşan şair ömrü…”, I məqalə, “Qarabağa aparan yollar” qəzeti, 20.01.2010, № 01(103), s.5.; “Ölməzliyə qovuşan şair ömrü…”, II məqalə, “Qarabağa aparan yollar” qəzeti, 30.01.2010, № 02(104), s.5.;“Ölməzliyə qovuşan şair ömrü…”, III məqalə, “Qarabağa aparan yollar” qəzeti, 11.02.2010, № 03(105), s.5.; “Ölməzliyə qovuşan şair ömrü…”, IV məqalə, “Qarabağa aparan yollar” qəzeti, 26.02.2010, № 04(106), s.5. (Əhməd Elbrus haq.) 102.“Şeyxülislam – ömrün salnaməsi: sözdə və şəkillərdə”, “Kredo” qəzeti, 09.09.2010,№32 (597), s.3-4-5. ( 1-məqalə); “Ömrün salnaməsi – sözdə və şəkillərdə” – (“Şeyxülislam – alın yazısı: kitab-albom, Bakı, 2009, – 296 səh., 156 şəkil), “Zamanın nəbzi” qəzeti, 15.09. 2010, № 01(027), s. 4-5. (2-məqalə). 103.“Əhməd Elbrus haqqında xatirələrim”, “Əhməd Elbrus dünyası” kitabı, Bakı, “Gənclik”, 2010, s.53-76. 104.İlin ədəbi yekunları (2010-cu ilin poeziyası), “Ədəbiyyat qəzeti”, 22.04. 2011, №14(3765), s.3. 105.“Müasir poeziya haqqında düşüncələr – Poeziyamızın bu günü…”, I məqalə, “Həftə içi” qəzeti, 29.04.2011, №075(2211), s.7.; “Müasir poeziya haqqında düşüncələr– Sənət həyatın güzgüsüdürmü?…”, II məqalə, “Həftə içi” qəzeti, 02.05.2011, №076(2212), s.10-11.; “Müasir poeziya haqqında düşüncələr – Epik poeziyanın imkanları.”, III məqalə, “Həftə içi” qəzeti, 04.05.2011, №077(2213), s.7. 106.“Hər şair ömrü bir taledir…”, “Həftə içi” qəzeti, 28-31.05.2011, № 095(2228), s.13-14. 107.“Müasir poeziyanın imkanları və imkansızlığı” (2010-cu ilin ədəbi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədəki məruzənin tam mətni), I yazı, “Kredo” qəzeti, 07.05. 2011, № 17(637), s.6; “Müasir poeziyanın imkanları və imkansızlığı” (2010-cu ilin ədəbi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədəki məruzənin tam mətni), II yazı, “Kredo” qəzeti, 14.05. 2011, № 18(638), s.3.; “Müasir poeziyanın imkanları və imkansızlığı” (2010-cu ilin ədəbi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədəki məruzənin tam mətni), III yazı, “Kredo” qəzeti, 21.05. 2011, № 19(639), s.3. ; “Müasir poeziyanın imkanları və imkansızlığı” (2010-cu ilin ədəbi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədəki məruzənin tam mətni), IV yazı, “Kredo” qəzeti, 28.05. 2011, № 20(640), s.3.; “Müasir poeziyanın imkanları və imkansızlığı” (2010-cu ilin ədəbi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədəki məruzənin tam mətni), V yazı, “Kredo” qəzeti, 04.06. 2011, № 21(641), s.3.; “Müasir poeziyanın imkanları və imkansızlığı” (2010-cu ilin ədəbi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədəki məruzənin tam mətni), VI yazı, “Kredo” qəzeti, 11.06. 2011, № 22(642), s.3. 108.“Şair Əli Rza Xələflinin poepoetik obrazından cizgilər…”, “Kredo” qəzeti, 19.01.2011, № 40,(660), s. 4, 6. 109.“Qorqudşünaslıq: Şakir Qabıssanlı – təzə tədqiqat üsulu…”. Şakir Qabıssanlının “Dədə Qorqud və Qabıssan” kitabı. Ön söz., Bakı, “Təkamül”, 2011, s. 10-28. 110.”Şair ömrü şeirdə, şeir ömrü şairdə”, “Bütöv Azərbaycan” qəz.,№ 25(157), 25-31 iyul 2012, s.7.
“Çağdaş mətbuatımızda Qarabağ mövzusu.”, “525-ci qəzet”, 12.04.2012, №061(3617), s.6. 113.“Azərbaycan türk dili tarixinə sevgi örnəyi”, I məqalə, “Kredo” qəzeti, 14.04. 2012, № 15(680), s.3.; “Azərbaycan türk dili tarixinə sevgi örnəyi”, II məqalə, “Kredo” qəzeti, 21.04. 2012, № 16(681), s.3. 114.“Qarabağ – Şuşa ədəbi-mədəni mühiti” (AMEA Nizami adına Ədbiyyat İnstitutunun elmi müşavirəsində məruzənin tam mətni), I məqalə, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 23-29.05. 2012, say: 17(149), s.6.; “Qarabağ – Şuşa ədəbi-mədəni mühiti” (AMEA Nizami adına Ədbiyyat İnstitutunun elmi müşavirəsində məruzənin tam mətni), II məqalə, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 30-05.06. 2012, say: 18(150), s.4.; “Qarabağ – Şuşa ədəbi-mədəni mühiti” (AMEA Nizami adına Ədbiyyat İnstitutunun elmi müşavirəsində məruzənin tam mətni), III məqalə, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 06-12.06. 2012, say: 19(151), s.6. 115.“Məhəmməd Hadi və mətbuat” (İslam Qəribli), “Türk dünyası” qəzeti, say: 01(149), s.5. 116.“Dünyamızın qara daşlarını göyərdən şair” (Musa Yaqub-75), “Ədəbiyyat qəzeti”, 26.05.2012, say: 19(4822), s.3. 117.“Mələklər də günahkar olmur, yaxud, dan üzünün sevgisinə bələnmiş şeirlər”, İslam Qəribli. “Gecikmiş görüş” (şeirlər) kitabı, Bakı, “Elmvə təhsil” nəş., 2012, s.3-36. ; “…Dan üzünün sevgisinə bələnmiş şeirlər”, “Kredo” qəzeti, 28.07.2012, say: 29(694), s.5-6-7. 118.“Şair ömrü şeirdə, şeir ömrü şairdə” (Şahməmməd-65), “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 21-31. 07.2012, say: 25(157), s.6-7.
“Poetik obrazdan cizgilər – Əli Rza Xələfli”, “Ulduz” jurnalı, 2012, say: 06, s.35-46. 120.“Məslək silahımsan sən poeziya” (Xəlil Rza Ulutürk-80) – Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizmi nazirliyinin elmi-nəzəri konfransındakı məruzənin tam mətni; “Ədəbiyyat qəzeti”, 12.10.2012, say: 38(4841), s.6. 121.“Milli müstəqilliyimizin mübariz şairi – Xəlil Rza Ulutürk”, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti,24-31.10.2012, say: 37(169), s.10, 14. 122.“Türk dünyasının türkçü şairi – Xəlil Rza Ulutürk”, oktyabr, 2012, “Kərkük” qəzetəsi, İraq. 123.“Türk dünyasının türkçü şairi – Xəlil Rza Ulutürk”, noyabr, 2012, “Türkün səsi” dərgisi, Qüzey Kıprız Cümhuriyyəti, Kıpır. 124.“Söz sənəti” (Əli İldırımoğu – 85), “Ədəbiyyat qəzeti”,16.12.2012, say: 42(4845),s.4. 125.“Kərkük məcnunu” (Qəzənfər Paşayev – 75), “Kredo” qəzeti, 08.12.2012, say:44(709),s.5. 126.“Kərkük sevdalı alim – Qəzənfər Paşayev”, “Kərkük qəzetəsi”,İraq, dekabr, 2012. 127.“Qəzənfər Paşayev fenomeni ədəbi mühitin gözündə və sözündə”, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 28-11, 04.12.2012, say:41(173), s.9. 128.“Ədəbi mühitin gözündə və sözündə”(Qəzənfər Paşayev) “Ədəbiyyat qəzeti”, 23.11.2012, say: 43(4846), s.6. 129.“Məhsuldar yaradıcı ömrü” (Yusif Həsənbəy-80), “Ədbiyyat qəzeti”, 21.12.2012, say: 47(4850), s.7. 130.“Şair ömrü, söz ömrü” (Şahməmməd-65), “Şahməmməd- kitabında, Bakı, “MBM” nəş., 2012, s..104-121. 131.Dünyamızın qara daşlarını göyərdən şair [Text] : Musa Yaqub – 75 / Q. ”’Bayramov”’ // Ədəbiyyat qəzeti. – 2012. – 26 may. – № 19. – S. 3 132.Rəsmi təşkilatlara “Açıq məktub” (yazıçı Aqil Abbas və şair Ənvər Əhməd haq.), “Bütöv Azərbaycan” qəzeti,№14(146),25-30 aprel 2012,s.2.; “Modern.az.”, “Kult.az.”. 133.“Vətəndaş alim”, Qəzənfər Paşayev. “Biblioqrafiya” kitabında, Bakı, “Təhsil”, 2013, s.99. 134.“Tanıdığımız və tanımadığımız Məsiağa Məhəmmədi”, “525-ci qəzet”, 01.05.2013, say: 076(3852), s.7. 135.“Tanıdığımız və ya tanımadığımız şərqşünas Məsiağa Məhəmmədi və ya Atlant əfsanəsi”, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 01-07.05.2013, say:15(191), s.6,14; “Tanıdığımız və tanımadığımız şərqşünas Məsiağa Məhəmmədi”, “Məsiağa Məhəmmədi – 50” kitabı, Bakı, “Bakı Çap Evi” nəş., 2013, s.18-32.
“Sahilsiz istedadın imkanları” (Azərbaycanın xalq yazıçısı Elçinə ədəbi məktub), “Kredo” qəzeti, 11.05.2013, say: 19(729), s.4. 137.“Ədəbiyyatımızın xan çinarı” (Elçin – 70), “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 15-20.05.2013, say. 16(192), s.9; həmçinin “Modern.az” və “Kult.az” saytlarında yayımlanıb. 138.“Vətən daşını vətəndaşa çevirən Məmməd Araz”, I məqalə, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 25-30.09.2013, say.31(209), s.6.; “Vətən daşını vətəndaşa çevirən Məmməd Araz”, II məqalə, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 02-08.10.2013, say.32 (210), s.10.; “Vətən daşını vətəndaşa çevirən Məmməd Araz”, III məqalə, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 16-22.10.2013, say.33(211), s.9.
“Türkün milli mücadilə şairi – Məmməd Araz”, “Türkümcə” dərgisi, noyabr, 2013, Kosova. 140.“Söz içində söz”ə əlavə, yaxud, müəllif obrazının görünən tərəfləri…”, “Kredo” qəzeti, 12.10.2013, say: 39(749), s..8.
“Onun bir şeir dünyası da var…” (AMEA-nın müxbir üzvü Teymur Kərimli – 60), “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 06-12.11.2013, say:35(213), s.6, 11,12; həmçinin “Modern.az”, “Kult.az” sayıtlarında yayımlanıb. 142.“Toponimşünaslıq elminə yeni baxış”, Şakir Qabıssanlı. “Toponimlərin açılmayan sirləri” kitabı, Bakı, “Təkamül”, 2013, s.14-29. 143.“Qubada, Qaraçay sahilində Nazif alleyası” (xatirə), “Unudulmaz Nazif Qəhrəmanlı” (tərtibçi V.Arzumanlı) kitabı, Bakı, “Qartal” nəşriyyatı, 2013, s.221-229.) 144.“Mələklər də günahkar olmur, yaxud, dan üzünün sevgisinə bələnmiş şeirlər”, İslam Qəribli. “Gecikmiş görüş” (şeirlər) kitabı, Tehran (İran İslam Respublikası), 2013, s. 3-53. 155.“Bir ananın söz çələngi”, Hacıxanım Səmayyə. “Ana duası” (mənzumələr) kitabı, Bakı, “Oğuz eli” nəş., 2013, s.3-5. 156.“Poeziyanın kredosu…”, “Əlirza Xələfli – 60” (Ədəbi-tənqidi məqalələr, publisistik düşüncələr) kitabı, 3 cilddə, I cild, Bakı, “Vətən” nəş., 2013, səh.160-163. – 430 səh. 157.“Azərbaycanın xalq yazıçısı Elçinə təbrik məktubu və ya sahilsiz istedadın imkanları”, “Tənqid.net” dərgisi (heoakademik nəşr), Bakı, 2013,say: 10, səh.289-293. – 455 səh. 158.”Elmin və şeirin övladı – Hamlet İsaxanlı…”-Modern.az/articles/40454/1/19 июня 2013 г. 159.”Vətən daşını vətəndaşa çevirən Məmməd Araz”,[“Bütöv Azərbaycan” qəzeti] №31(209), 25-30 sentyabr 2013-cü il, s.6.
“Tanınmış mənbəşünas, mətnşünas alim (Asif Rüstəmli – 60), “Kredo” qəzeti, 15.02.2014, say:06(761), s.3; həmçinin “Modern.az” və “Kult.az” saytlarında yayımlanıb.
“Cabbarlısevərlərin sevimli tədqiqatçısı – Asif Rüstəmli və yaxud, elm fədaisi”, “Kaspi” qəzeti, 19.25.2014, say: 27(3121), s.14.
“Çırpdım söz qanadımı” Yusif Nəğməkar üçün və yaxud, poeziyanın söz ətri”, “525-ci qəzet”, 17.04.2014, say: 065(4082), s.8.; “Çırpdım söz qanadımı” Yusif Nəğməkar üçün və yaxud, poeziyanın söz ətri” (Yusif Nəğməkarın poeportreti), “Kredo” qəzeti, 26.04.2014, say: 17(772), səh. 3, 7, 9.
“Qəzənfər Paşayev fenomeni poeziyada” (ön söz), Vaqif İsaqoğlu. “Mənalı ömrün dastanı” (poema), məsləhətçi və ön sözün müəllifi Q.Bayramov, Bakı, “MBM” nəşriyatı, 2014, s.3-13.; “Kredo” qəzeti, say: 19 (774), 10.05.2014, səh. 6-7-8.
“Erməni məsələsi” ədəbi-bədii müstəvidə” (Azərbaycan və Türkiyə Yazıçılar Birliklərinin, “Gənclərin Elmi Araşdırmalarına Dəstək” İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə Bakı şəhərində keçirilən “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında erməni məsələsi” mövzusunda keçirilən Beynəlxalq Konfransda məruzə – 24-26.04.2014.) – “Kredo” qəzeti, 03.05.2014, say:18(773), səh.2, 4, 6.
“Bacısı Haykanuşu öz əli ilə Müəllimin maşınına mindirən Aşot – “Erməni məsələsi” ədəbi-bədii müstəvidə”. ( I məqalə) – “Ədalət” qəzeti, say.77(4345), 06.05.2014, səh.5.; “Bacısı Haykanuşu öz əli ilə Müəllimin maşınına mindirən Aşot – “Erməni məsələsi” ədəbi-bədii müstəvidə”. ( II məqalə) – “Ədalət” qəzeti, say.78(4346), 07.05.2014, səh.5.; “Bacısı Haykanuşu öz əli ilə Müəllimin maşınına mindirən Aşot – “Erməni məsələsi” ədəbi-bədii müstəvidə”. ( III məqalə) – “Ədalət” qəzeti, say.79(4347), 08.05.2014, səh.5.
“İrəvan türklərinin ədəbi mühiti yeni tədqiqatda”, “Kredo” qəzeti №21 (776) 24 may 2014-cü il. səh. 8.; və “Respublika” qəzeti №122 (4995) 11 iyun 2014-cü il. səh. 5.
”’Müasir poeziyanın problemləri (“Kredo” qəzeti, 24.07.2015, say.30(838), s. 8-9; “Media.info” 22.07.2015 . 169.”ÜZÜ XƏLƏFLİYƏ SÖZ YAĞIŞI, yaxud “həsrətdən üzü bəri…” Daha bir görüş”. “Kredo” qəzetində də dərc edilibdir. “Mediainfo.az” 07.08.2015; Əlirza Xələfli. Həsrətdən üzü bəri (şeirlər,poetik məktublar, esselər),redaktor və ön sozün müəllifi Qurban Bayramov. On söz:”ÜZÜ XƏLƏFLİYƏ SÖZ YAĞIŞI, yaxud “Həsrətdən üzü bəri…” Daha bir görüş”.s.5-42; Bakı,”Vətən” nəşriyyatı,2015-224 s.
Ədəbi hadisə: Poema-Trilogiya (“Modern.az.”. 16.09.2015; “Media.info”, 16.09.2015 13:56 {{!}} 369 dəfə oxunub; “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 04. 11. 2015; “Kredo” qəzeti, 06.11.2015, say.45 (853), s. 8, 9; Şöhlət Əfşar. Poema triogiya. Ön sözün müəllifi Qurban Bayramov. B., “Nurlan”, 2015, s.7-13. – 176 c.) 171.”Şöhlət Əfşarın poema-trilogiyası”. www. kaspi. az. Ədəbiyyat səhifəsi. 19.09.2015. – 26.09.2015. say. 247,s.22. kaspiedebiyyat@gmail.com 172.Şəhriyar şeirinə yeni baxış. “525-ci qəzet”,30.11.15.
“Aydın Məmmədov – yeni tənqidçi tipi kimi və yaxud gerçəyin nağılı…” Aydın Məmmədov-70. (“Türkologiya” jurn, 2015, say. 2, s.12-25.) 174.Biz Azərbaycan dilinin saflığını təmin etməliyik . (AMEA-nın 70 illik yubley mərasimində Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin çıxışına münasibət.) “Həftə içi” gündəlik ictimai-siyasi qəzet, 11.11.2015, çərşənbə, s.3.
Müasir Azərbaycan nəsrində feminizm və yaxud professor Rəhim Əliyev neorealist yazıçı obrazında. ( Avanqard.az. saytı, “Kredo” qəzeti, 09.10.2015, say.41(849), s.05.- 1 məqalə; “Kredo” qəzeti, 16.10.2015, say 42(850), s.5, 7. – 2 məqalə.
Nuranə Nihan. “Bir qəlbin harayı” (şeirlər), Bakı, “Bakı Çap Evi” nəşriyyatı, 2015, kitabının redaktoru və ön sözün – “Kolanı ellərinin göyərçin qızı – sözləri çin-çin qızı…” müəllifi Qurban Bayramov. s. 4-8.
Sözlə xalça toxuyan tədqiqatçı. (Şakir Qabıssanlı (Həmzəyev), “Azərbaycan xalçalarının açılmamış sirləri”, Bakı, “Təhsil”, 2015, – 232 s. kitabına ön söz, s.3-18.
Alim Qasımov – səsin sehri. “Həftə içi” gündəlik ictimai-siyasi qəzet, 21.10. 2015, s. 12.
Məsiağa Məhəmmədi. Şəhriyar və zəmanəmiz. Redaktoru və ön sözün (“Şəhriyar şeirinə yeni baxış” – s.5-9.) müəllifi Qurban Bayramov.B., “ADMİU”, 2015, 80 s.
Poeziyanın söz ətri.Yusif Nəğməkar-60.Xüsusi buraxılış.№ 01.2015, s.11. 182.Aşıq sənətinin bilicisi Elxan Məmmədli. (70 illik jubiley). “Kredo” qəzeti, say 02(863),08.01.2016, s.5.
Təqdir olunmağa layiq ədəbi-poetik fakt. “525-ci qəzet”,14 yanvar 2016-cş il.№ 07(4503),s.8.
Sazın, sözün xridarı – Elxan Məmmədli… “Bütöv Azərbaycan” qəz.,say: 2 (286), 20-27 yanvar 2016-cı il, s.9, 13.
Ədəbi hadisə: poema trilogiya. “Aran” qəz., (Ağcabədi rayonunun ictimai-siyasi qəzeti, say: 01-02(702), 26 yanvar 2016-cı il, s.5.
Ədəbi hadisə : poema trilogiya. “Vətən səsi” qəz., (Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin orqanı),say: 01(1162), 15 yanvar 2016-cı il, s. 4.
Sozün Maradonası… “Modern.az” saytı, 02.02.2016, 12:58; Qurban Bayramov – Sözün Maradonası… “Avanqard.net” ədəbiyyat portalı, 03.02. 2016; Sözün Maradonası_ Qurban Bayramov, “Persona.az” saytı, 08.02.2016.
Əhməd Qəşəmoğlu = sonsuzluğun ahəngi. “Moderator.az.” saytı, 21/02/2016 [10:18] – Ədəbiyyat – (2925 dəfə baxılıb)
Ruhu göylərdən eşq içən şair. (Əhməd Qəşəmoğlu haqqında),”Bütöv Azərbaycan” qəzeti, say: 12(296), 14-20 aprel 2016-cı il, s.11, 14.
Jurnalistlərin ağsaqqalı Yusif Kərimov. azpress.az/index.php?lang=az§ionid…
Aşıq sənətinin bilicisi Elxan Məmmədli. “Elxan ömrü, saz ömrü” kitabı, Bakı, Ağrıdağ, 2016, s.44-49. – 336 səh.
Qurban Bayramov. Jalə Qurbanqızı. Ədəbi-nəzəri etüd. “Kredo”, №21(882) 13.05.2016,s.4.
Qurban Bayramov: Jurnalistlərin ağsaqqlı Yusif Kərimov.Перевести эту страницу
Redaktordan. Ön söz əvəzi. (İsmayıl Kazımov.Müasirlik meyarı /Ağarəhimin yaradıcılıq potensialı/, Bakı: BQU nəşriyyatı, 2016,199 s. = s.3. 195.Həmişə müasir şair – Nəbi Xəzri. “Modern.az” saytı
80 yaşlı müqtədir alim = Qəzənfər Paşayevin yeni monoqrafiyası.
Dünyanın zərrəsi olmaq istəyi. “Azərbaycan müəllimi” qəzeti, № 06(8722) 18.02.2017.
Ədəbi əlaqələrin “meqapolis” alimi – Vaqif Arzumanlı. “Bütöv Azərbaycan qəzeti”, №03(318), 23.02.2017., s.14.;
“Bakı xəbər” qəzeti, № 39(3472),02.03.2017. s.13.
Ədəbi əlaqələrin görkəmli tədqiqtçısı Vaqif Arzumanlı – 70. AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Elmi-Prktik konfransın materialları (27 fevral 2017), Bakı, “Ozan” nəşriyyatı, s.34-40. – 52 səh.
İşıq adam – Aydın Dadaşov…(Vida sözü), “Ədəbiyyat qəzeti”,18.03.2017, şənbə, №10(5081), s.23.
Leylanın poeziyası və yaxud poetik … – MODERN.AZ.17.04.2017/
Poetik duyğuların zərif və səmimi ifadəsi, (Leylanın poeziyası). “525-ci qəzet, 25.04.2017.
Xəlil Rza Ulutürkün mübariz poeziyası. Miq.az. saytı, baxış sayı: 4917; 08.09.2017. 203.Molla Pənah Vaqif və Qarabağ ədəbi mühiti = M.P.Vaqif-300 məqaləm çapa təqdim olunmuş, Qazaxda keçirilən Ümumrespublika konfransında məruzə edilmiş, tezisləri nəşr edilmişdir. Bundan başqa: I məqalə, “Ədalət” qəz., say.234(5223), 21.12. 2017,s.7; II məqalə, Yenə orada, say.235(5224), 22.12.2017, s.7; Yenə orada, III məqalə, say.236(5225), 23.12.2017, s.4; IV məqalə, say.237(5226),26.12.2017, s.7; AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Əsərləri, XXXI cild, Bakı, Elm və Təhsil, 2017, s.28-43. – 354 səh.
Leylanın poeziyası və yaxud poetik hissin tərcüməsi (Leyla Əliyeva. Poeziya. Bakı, “Adiloğlu” nəşriyyatı, 2016, 200 səh.) , “Modern. Az.” saytı, 17.04.2017; “Aziya.İnfo” elm və araşdırma portalı, 04.07.2017; “525-ci qəzet, 25.04.2017; “Təzadlar” qəzeti, 04.07.2017;
Xəlil Rza Ulutürk: O, bu gündür, o, gələcəkdir…, “Ədəbiyyat qəzeti”, (“Yurdum, sənin sağlığına” – Ulutürk – “1 şeir/2 rakurs” layihəsi), 30.09.2107, say: 34(5105), c.6-7.
O, təkcə şair deyil, həm də yazıçı-publisistdir. (Şahməmməd), “Paralel” qəzeti, 05.08.2017,say: 135(2690) s.13.
Ədəbi sözün sehrinə sığınanlar. “Media.İnfo.” saytı, 25.07.2017.
Tənqidçi-ədəbiyyatşünas Qurban Bayramovun “Leyla Əliyeva: ürək, mərhəmət və şəfqət” məqaləsindən bir fraqment. “Təzadlar” qəzeti, 06.07.2017.
Hikmət Ziya (radio-oçerk). Bu radio oçerk Mərkəzi Azərbaycan Radiosu = ” Gəl, səhərim” verlişində, 13 may 2017-ci ildə efirdə səsləndirildi və “Feysbuk”da 3700 dost arasında yayımlandı…
Öz yaradıcılıq iqlimi olan şair-yazıçı Yusif Həsənbəy. I məqalə= “Ədalət” qəzeti, say: 210(5199), 17.11.2017., s.3: II məqalə = 211(5200), 18.11. 2017., s.4; III məqalə = 212(5201), 19.11. 2017. 216.Ən qədim türk boylarından – Kolanılar.(Müəllif: Namiq Hacıheydərli), təqdim etdi- prof. Qurban Bayramov, I – IV məqalələr,”Ədalət” qəz., say. 217 – 221(6206 – 5209), 28, 29. 11. 2017; 01, 02. 12.2017-ci il saylarında., s.7.
Poetik fikrin təbiiliyi (Sahib Əliyev). “Ədalət” qəz., say. 229(5218), 14.12.2017.
“Həqiqəti, mənəviyyatı qorumaq istəyi… (Şair-publisist Nəcməddin Mürvətovun yaradıcılğı barədə düşüncələr…)”, “Kredo” qəzeti, № 04 (892), 15 mart 2018, səh. 6-7.
“Öz yaradıcılıq iqlimi olan – Yusif Həsənbəy”, 1-ci məqalə: “525-ci qəzet”, 30.01.2018. № 18(4996), s.06.
“Öz yaradıcılıq iqlimi olan – Yusif Həsənbəy”, 2-ci məqalə, yenə orada, 31.01.2018. № 19(4997), s.06.
“Öz yaradıcılıq iqlimi olan – Yusif Həsənbəy”, “Azərbaycan” jurnalı, 2017, say: 12, s.131-136.
“Şair, nə incədir rübabın sənin?!”. “Kredo” qəz., say: 19(907), 21 iyun 2018-ci il, s.6, 11.
“Sözün işığını tutub gedən şair…”, “Ədalət” qəz., say: 113(5343), 21 iyun 2018-ci il, s.8.
“Poeziya – zülmətdə işıq axtarmağa bənzər…”, (Məqalə – son söz əvəzi.) Vəliyulla Novruz. “Görmədiyim yuxular” (şeirlər), Bakı, “Elm və təhsil”, 2018, s. 183-184. – 200 səh.
“Hissin və idrakın vəhdətində”, “Kredo” qəz., say.20(908), 28 iyun 2018, s.10.
“Əkbər Bayramov : Azərbaycan psixologiyasının korifey – fenomenal şəxsiyyəti (xatirə-oçerk)”, Nigar Nəsirova.“Əkbər Bayramov: alim ömrü” kitabı. Bakı, “Mütərcim”, 2018, səh.54-83. – 216 səh.; Bax: Əkbər Bayramov: Azərbaycan psixologiyasının korifey – fenomenal şəxsiyyəti…(Xatirə-oçerk )”, ;
Qurban Bayramov. Şeirlər: “Bura vətəndirmi, balam?!”, “Bayram düşüncələri”, “Yollara bxma, quzum!”. AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu “Ədəbiyyatşünaslıq, plyus” Yaradıcılıq Birliyinin “Ədəbi Almanağı”, II kitab, Bakı, “Elm və Təhsil” nəş., 2018, s.145-151. – 500 səh.
“Güllə işığında”, yaxud ölüm və qandan keçən azadlıq yolu…”, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, № 14 (350), 27.09. 2018, s.6, 10.
Mənəviyyatı qorumaq istəyi… (Müstəqillik illəri poeziyası barəsində bir fraqmentlik düşüncə)”, “Dağdan dənizə doğru” kitabında, (Tərtibçi-müəllif Ə.Xələfli), Bakı, 2018, “3 saylı Bakı Mətbəəsi”, s.140-156. – 248 səh.
“Azərbaycan mədəniyyətinin litvadakı böyük elçisi – Mahiras Gamzayevas”, I məqalə, “Kreativ düşüncənin dəyərli nəticələri…” , “Ədalət” qəzeti, № 192 (5422), 31.10. 2018, s. 12;
“Azərbaycan mədəniyyətinin litvadakı böyük elçisi – Mahiras Gamzayevas”, I məqalənin ardı – “Kreativ düşüncənin dəyərli nəticələri”,”Ədalət” qəzeti, № 193 (5423), 01. 11. 2018, s. 12.
“Azərbaycan mədəniyyətinin litvadakı böyük elçisi – Mahiras Gamzayevas”, II məqalə, “Ədəbi əlaqənin “bumeranq effekti”, № 194 (5424), 02. 11. 2018, s.7.
“Azərbaycan mədəniyyətinin litvadakı böyük elçisi – Mahiras Gamzayevas”, II məqalənin ardı – “Ədəbi əlaqənin “bumeranq effekti”, № 195 (5425), 03. 11. 2018, s.7.
“Şair Qələndər Xaçınçaylının “Güllə işığında” povesti və yaxud, ölüm və qandan keçən azadlıq yolu”, Kitaba ön söz. Qələndər Xaçınçaylı. Güllə işığında. Povest. “Zəngəzurda” çap evi, Bakı, 2018, s. 3-14. – 100 səh.
“Mahir Həmzəyevin 60 yaşına = Görünməz körpülərin Mahir memarı”, I məqalə, “525-ci qəzet”, № 200 (5178), 14. 11.2018, s. 6, 8.
“Mahir Həmzəyevin 60 yaşına = Görünməz körpülərin Mahir memarı”, II məqalə, “525-ci qəzet”, № 202 (5180), 16. 11.2018, s. 6, 8.
“Azərbaycan mədəniyyətinin Litvadakı böyük elçisi – Mahiras Gamzayevas.”,Ədəbiyyat.
“Əbülfət Mədətoğlu – poeportretdən fraqmentlər və yaxud, istəkləri çin olmayan, kədərlə ovsunlanmış şair…”, I məqlə, “Ədalət” qəzeti, № 229 (5459), 22.12.2018, səh. 8-9.)
“Əbülfət Mədətoğlu – poeportretdən fraqmentlər və yaxud, istəkləri çin olmayan, kədərlə ovsunlanmış şair…”, II məqlə, “Ədalət” qəzeti, № 230 (5460), 25.12.2018, səh. 6.)
“Əbülfət Mədətoğlu – poeportretdən fraqmentlər və yaxud, istəkləri çin olmayan, kədərlə ovsunlanmış şair…”, III məqlə, “Ədalət” qəzeti, № 231 (5461), 26.12.2018, səh.6.)
I məqalə: “Molla Pənah Vaqif və Qarabağ ədəbi mühiti” (oxucuların xahişi ilə təkrar dərc), “Kredo” qəzeti, say: 24 (949), 06 iyun 2019, s.8.
II məqalə: “Molla Pənah Vaqif və Qarabağ ədəbi mühiti” (oxucuların xahişi ilə təkrar dərc), “Kredo” qəzeti, say: 25 (950), 13 iyun 2019, s.10.
III məqalə: “Molla Pənah Vaqif və Qarabağ ədəbi mühiti” (oxucuların xahişi ilə təkrar dərc), “Kredo” qəzeti, say: 26 (951), 20 iyun 2019, s.10.
“Nazim Hikmət, Ceviz ağacı və Hidayətin essesi – Qurban Bayramov yazır.”, (oxucuların xahişi ilə təkrar dərc), “ONN media” informasiya agentliyi, 03 İyun 2019 – 10:30.ONN informasiya agentliyi.
“Tahirə İmanovanın “Unuda bilmirəm” şeirlər kitabı barəsində düşüncələrim…” , “Ədalət” qəzeti, 01.08.2019, № 129(5593), s.7.
“ELMİNİN KANI, MİLLƏTİNİN LİDERİ – KNYAZ MİRZƏYEV. Qəribə və maraqlı tale yolunun yolçusu.” (çapa təqdim olunub)
Söz hikmətindən, ana sevgisindən doğan nəğmələrə, oradan da, haqqa çağıran səsə – ruhun beşiyinə… (Mahirə Nağıqızının poeportreti…) , I məqalə. “Ədalət” qəzeti, 22.08.2019, № 137(5601), s.6;
Söz hikmətindən, ana sevgisindən doğan nəğmələrə, oradan da, haqqa çağıran səsə – ruhun beşiyinə… (Mahirə Nağıqızının poeportreti…) , II məqalə, “Ədalət” qəzeti, 23-24. 08. 2019, № 138(5602), s.12;
Söz hikmətindən, ana sevgisindən doğan nəğmələrə, oradan da, haqqa çağıran səsə – ruhun beşiyinə… (Mahirə Nağıqızının poeportreti…) , III məqalə, “Ədalət” qəzeti, 27.08.2019, №139(5603), s.6.;
Söz hikmətindən, ana sevgisindən doğan nəğmələrə, oradan da, haqqa çağıran səsə – ruhun beşiyinə… (Mahirə Nağıqızının poeportreti…) , III məqalə, “Ədalət” qəzeti, 27.08.2019, №139(5603), s.6.;
Söz hikmətindən, ana sevgisindən doğan nəğmələrə, oradan da, haqqa çağıran səsə – ruhun beşiyinə… (Mahirə Nağıqızının poeportreti…) , IV məqalə, “Ədalət” qəzeti, 29.08.2019, №140(5604), s.6.;
Söz hikmətindən, ana sevgisindən doğan nəğmələrə, oradan da, haqqa çağıran səsə – ruhun beşiyinə… (Mahirə Nağıqızının poeportreti…) , V məqalə, “Ədalət” qəzeti, 30-31.08.2019, № 141(5605), s.12.
“Körpə duyğulu, saf ürəkli, incə rübablı şair – Tofiq Mütəllibov…” (İncə rübablı şair) – şərikli – Tofiq Mütəllibov. Seçilmiş əsərləri, 2 cilddə, I cild, Bakı, “Elm və təhsil”, 2019, s.3-34. – 712 səh.
Xalq yazıçısı Bayram Bayramovun ədəbi portreti. – Zaur Ustac. “Qələmdar” (məqalələr toplusu), Bakı, “Ustac.az.” nəşrləri, 2020, s.3-40. – 298 səh.
Mədəniyyətimizin və ədəbiyyatımızın yorulmaz tədqiqatçısı. (Dəyərli alim, şair və publisist Gülhüseyn Kazımlının 70 yaşına), “525-ci qəzet”, 01.02.2020, №12 (5393), s.20.
Dəyərli şair, alim və publisist. (Gülhüseyn Kazımlı – 70), “Kredo” qəzeti, 13.02.2020, №07(987), s.8-9.
Xalqın sözçüsü şair və yaxud şairliklə müəllimliyin vəhtəti. I – V məqalə, 1-ci məqalə: “Kredo” qəzeti, 17.02.2020, № 08(088), s.6.; 2-ci məqalə: “Kredo” qəzeti, 21.02.2020, № 09(089), s.6.; 3-cü məqalə: “Kredo” qəzeti, 26.02.2020, № 10(990), s. 6.; 4-cü məqalə: “Kredo” qəzeti, 06.03.2020, № 11(991), s. 5.; 5-ci məqalə: “Kredo” qəzeti, 11.03.2020, № 12(992), s. 6.
Haqqında
• Şahməmməd. Qurban Bayramov – şəxsiyyətin böyüklüyü, böyüklüyün şəxsiyyəti (essevari publisist tədqiqat) B., MBM, 2011, 480 səh., 1500 nüs. • Qurban Bayramov -70. Azərbaycan Yazıçıları Birliyinin təbrik məktubu. “Ədəbiyyat qəzeti”, 28.05.2016, şənbə, № 20(5039), s.4. • Mahir Qabiloğlu.Professor Qurban Bayramova təbrik-70. • Asif Rüstəmli. Tənqidçi səmimiyyəti. “Ədəbiyyat qəzeti”, 28.05.2016, şənbə, № 20(5039), s.4-5. • Qələndər Xaçınçaylı. Sözün qüdrətinə ilahi gözlə baxan alim. “Həftə içi” qəzeti, 27.05.2016. • Asif Rüstəmli. Ədəbi tənqidimizin fədaisi. “525-ci qəzet”, 04.06.2016,№ 100(4596), s.19; “Kredo”, № 22(883) 30.05.2016,s.13. • Ədəbi tənqiddə bənzərsiz ifadə tərzi. “AZER.TAG” xəbərlər, 06.06.2016. (Təqdim edən: Elçin Kamal.) • Rəhim Əliyev. Tənqidçi ürəyinin miqyası. “525-ci qəzet”, say.119(4615), 05.07.2016, s.7. “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, say:22(306),14-20.07.2006. • Mənzər Niyarlı. “Ah, bu nəvələr,bu nəvələr”, Qurban Bayramovun 70-illik yubileyinə sənədli hekayə. “Ədəbiyyat qəzeti”, 02.08.2016, say.25(5044), s.26-27. • Asif Rüstəmli. Təbrik məktubu= Qurban Bayramlı-70. • Müşfiq Borçalı. Yazıçılar Birliyində Yubiley tədbiri = Qurban Bayramov-70; • Aslan Salmansoy. Ruhların da, sevindiyi o gün… “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, say 19(303), 9-15.06.2016., s.2.; “Kredo”, №21(882) 13.05.2016,s.4. • Akif Bayram. Tanınmış tənqidçi, vətən sevdalı alim. “Respublika” qəzeti, say.131(5582), 19.06.2016, s.5. • Əlirza Xələfli. Tənqidçi meyarı – sözün əyarı.Söz içində sözü görmək, yaxud tənqidçinin adı, istedadı.”Kredo”, №21(882) 13.05.2016,s.1. • Qəzənfər Kazımov. Ustadları kimi. “Kredo”, №21(882) 13.05.2016,s.3. • Qurban Bayramov – 70. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin təbrik məktubu. “Kredo”, №21(882) 13.05.2016,s.3. • İsmayıl Kazımov. Kimin kim olduğu bilinməlidir. “Kredo”, №21(882) 13.05.2016,s.8. • Şakir Qabbısanlı (Həmzəyev). Qurban Bayramov-70. Pərəstiş ediləsi alim = Nə yaxşı ki, sən varsan Qurban Bayramov. “Respublika gəncləri” qəzeti, № 78(699), 15.06.2016, s.8. • Şahməmməd. “Sözün də çəkisi var” (Tənqidçi haqqında poema), Bakı, “Ekoprint” nəş., 2017. – 143 səh. • Şahməmməd. Qurban Bayramovun yaradıcılığı və şəxiyyəti (müəllifdən), ( Sözün də çəkisi var (poema), Bakı, “Ekoprint” nəşriyyatı, 2017 kitabında, s.3-14. • İsa Həbibbəyli. Mən heç inanmırdım ki… (“Ön söz əvəzi), ( Sözün də çəkisi var (poema), Bakı, “Ekoprint” nəşriyyatı, 2017 kitabında, s.15-17. • Tahir Taisoğlu. Redaktordan son söz əvəzi. ( “Sözün də çəkisi var” (poema), Bakı, “Ekoprint” nəşriyyatı, 2017 kitabında, s.138-142. • Aqil Hüseynov . Şairin yeni poeması və onun qəhrəmanı (Yeni kitab təqdim edirik), “Təzadlar” qəzeti, 16.05.2017, say: 18(2114), s.15; “Zim.AZ.” saytı, 10.05.2017; “Media.İnfo.Az.”, 08.05.2017. • Asif Rüstəmli. Qurban Bayramlı tənqidinin, ədəbi düşüncəsinin keyfiyyət göstəriciləri. “Aziya.İnfo” elm və araşdırma portalı, 30-05.2017.
