TƏCNİS
Çağlayan dənizdi mavi gözləri,
Döysün dalğasıyla yar, ada – məni.
Neynirəm padşahın mükafatını,
Əgər layiq bilə yar ada məni.
Sevdim tək gözəli, qaldım tək təki,
Yadına salmazmı məgər tək, təki?
Dözərəm həsrətə, qallam tək, təki,
Yaşada yar vuran yara da məni.
Yar özü də dedi: ə, təksən indi,
Oduma yanırsan, ə, tək sən indi.
Dedim, əl Əlinin, ətək sənindi,
Dedi çox görmərəm yara daməni.
Müəllif: Əlir Nəcəfxanlı
YANIB KÜL OLMAYAN INSANIN BALLADASI
I
Mən dünyadan incimirəm.
Mən dünyanı edirəm aşkar.
Çünki bu dünya ən saf ürəkləri
Daim ən sonda xatırlayır…
Məni cəhd etdilər sındırmağa,
Amma mən sındırılmaz:
İnsan qəlbini sındırmaq mümkün,
Lakin insanlığı yox etmək olmaz.
İçimdə neçə yol müharibələr etdim.
Bayraqsız.
Və heç cürə silahsız, yaraqsız
Həlak oldu hər gün bir ümid,
Hər gündə inamlar söndü…
Və hər gün yenə oyandım,
Və yarıcan ümidlərlə,
Əsirgəmədən sinəmi cıraraq,
Ölməmişdən qabaq qəbrə girmişəm…
Mən sualam – Cavabsız sual,
Səbəb bu, açəkili, qurğuşuntək ağır.
O üzdən narahatam, ədalətsevərəm,
Həqiqət – həmişə ən ağır əzabdır…
Neçə dəfə mənə: “Sus”, dedilər,
Bizlərə tabe ol, təzimə alış.
Öz yolunu atıb başqa iziiylə,
Qul kimi yaşamaq ömür olmamış!
Alışmaq – qulluğun kiçikşəklidir,
Yenə söylədilər: belədir dünya.
Hər kəsin yolu var, yollar fərqlidir,
O cür yaşamaqdan qoru, Xudaya!
Mən pis də deyiləm həddindən artıq,
Yoxdur həddən artıq mələkliyim həm.
Bilirəm, özümü səma saymıram,
Amma… siz düşünən yer də deyiləm…
II
Mən ağlayıram,
Amma bu ağlama deyil məğlubiyyət,
Bu, sadəcə, oyanışdır.
Göz yaşı paklanmasıdır ruhun,
Ağlamayan qəlb — çürümüş kötükdür əlbət .
Ey dünya! Əgər bu gün qədrimi bilməsən,
Sabah heç tapa bilməyəcəksən.
Səni gözləyəcəm, sən gəlməsən, ey bəxt,
Sabah, heç vaxt, məni görməyəcəksən…
Gözünə görünmərəm bəlkə,
Nəzərə almazsan – ehtimal budur .
Amma yox deyiləm, diriyəm hələ,
Bütöv yer üzünə saçacağam nur…
Yanıram, səmaya dırmaşmaqdayam,
Lakin kül olmaram, yalnız közəm – mərd.
Yanaraq çevrilərəm ilahi nura,
Məni böyütməkdə ilahi bir dərd…
04 yanvar 2026-cı il
SIFƏT
Yoruldum dəyişən, saxta üzlərdən,
İnsan axtarmaqdan doydum, usandım.
Getmir qulaqlardan yemək səsləri,
Doydum, nağıllara bəsdir inandım.
Güzgülər peşiman dildə danışar,
Sözsüzəm, dilsizəm, şəklim uğursuz.
Gözlərimdən axar əriyən buzlar,
Soyuq peşmanlıqdan içim tutur buz.
Mən insan axtardım hər bir sifətdə,
Hər bir insanda da axtardım vicdan.
“Həqiqət” deyənlər hamsı boşboğaz,
Nə qədər doğru var, hamısı yalan?!
Barmaq arasından sızar ümidlər,
Dəli küləklərtək fikrim davakar.
Günbəgün yaxına gəlməkdə əcəl,
Ölüm nöqtəsində oyun dayanar.
07 oktyabr 2025-ci il
Cahangir NAMAZOV
Azərbaycan dilinə uyğunlaşdıran: Şahməmməd Dağlaroğlu
ƏMANƏT
Küçəyə çıxan kimi Borya əllərini bir-birinə sürtüb soruşdu:
— Təəccüblənmədinmi?
— Ya odur… ya da əkizidir, — dedi Gena qardan təmizlənmiş cığırlardan yeriyə-yeriyə.
— Mən inanmıram. Biz onu döydükdən, maşın vurandan sonra da sağ qalması mümkün deyildi. Üstəlik, dərinliyi 50–60 metr olan uçuruma atmışdıq.
— O deyil, o ölüb…
— Kaş elə olaydı.
— Əlbəttə, o deyil.
— Sabahı gedib basdırmadıq axı!
— Bunun üçün meşəni dolanıb, uçuruma getməli olardıq.
— Görəsən, bizi tanıyıbmı?
— O olsaydı, bizi mütləq tanıyardı, demədimmi!
— Gena, ehtiyatlı olmalıyıq. Alekseyin kim olduğunu araşdırıb bilməliyik.
— Düz deyirsən.
Bir həftə sonra maşını barədə xəbər almaq üçün gələn Gena, çöldə gecə boyu yağan qarın basdığı cığırləri təmizləyən ustanı görüb kürəyi onun əlindən aldı:
— Necəsiniz? Gəlin, mən edim. Şagirdiniz sizdən cavan… Qoy o işləsin.
— Cavanlığı cavanlıqdır. Amma iki ayağı ağacdan yıxılıb sınmışdı. Soyuqda ağrıyır. Ona görə yazığım gəlir. Əvəzində əli qızıldır. İşə gələndən bəri özümə də bir az gəlmişəm. Nəfəs dərməyə macal tapmırdım.
— Yaxşı, siz içəri keçin, mən qurtarım.
Gena cığırləri qardan təmizlədikcə beynində müxtəlif fikirlər dolaşırdı. “Ayağı sınıb”, deyir… Bu, düşündüklərimə uyğun gəlir. İndi əsas məsələ haralı olduğunu bilməkdir. Axı özbək oğlana Aleksey adı qoymazlar…
Gena içəri girib əllərini isindirmək üçün odun yığılmış sobanın yanına keçdi. Usta əzilmiş “Moskvich”in yanında idi.
— Pis halda düşüb maşın, — dedi.
— Hə. Gecə olub. Qarşıdan gələn maşının işığı gözünü alıb. Kənara çəkilim deyərkən böyük yük maşınına çırpılıb.
— Çox pis. İnşallah, ölən olmayıb?
— Harada… Maşının sahibi sükanla sıxılıb qalıb, elə yerindəcə keçinib. Arxadakı sərnişin ağırdır. Yanında oğlu da var imiş, o da indi reanimasiyadadır.
Maşını mərhumun qardaşı gətirib. Düzəldib satacağam, ailəsinə pul lazımdır, deyir.
Gena susdu. Belə anlarda hər söz artıq olur. Bir az sonra:
— Deyəsən, bizim maşının işi də bitib, — dedi.
— Dünən qurtarmışdı. Bu gün bir də gözdən keçirir.
— Şagirdinizə afərin. Yaxşı oğlandır.
— Heç soruşmayın. Qızıl oğlandır. Səsi-səmiri yoxdur. İçki içmir, siqaret çəkmir, yalnız işlə məşğuldur.
— Heç kimsəsi yoxdur? — deyə Gena ehtiyatla soruşdu.
— Bilmirəm. Yaxın tanışım Sergey var. Onu da elə o gətirib. Anası ilə yaşayırmış.
— Haralı olduğunu bilmədiniz?
— Nə fərqi var? O da bir insandır. Əsas odur ki, yaxşı adamdır. Bütün məsələ budur.
— Əlbəttə.
Gena artıq başqa sualın yersiz olduğunu anlayıb Ülmascanın yanına keçdi.
— Zəng etmədiniz. Bu nəqliyyat sizi yormadı ki?
— Buyurun. Zəng etmədim. Maşının ehtiyat hissələri daha beş-altı il rahat xidmət edər. Hər şeyə baxıb, yağlayıb yerinə qoydum. Sadəcə bir-iki hissəni bizdə olanlarla dəyişdim. Aparmaq olar.
— Sağ olun.
Bundan sonra Gena ilə Borya Ülماسcanı izləməyə başladılar. Bir neçə dəfə onun arxasınca bağ evlərinə də keçdilər. Qış olduğu üçün burada yaşayanlar köçmüşdülər, Ülmascan barədə soruşmaq mümkün olmadı.
Amma Borya işdə olduğu gün on yaşlarında bir uşağı qucağına alan bir kişi gəlib şəhər kənarındakı bağ evinə, bir təbibin yanına aparmağı xahiş etdi. Oğlu balkondan yıxılmışdı.
— Xəstəxanaya aparmırsınız? Hər halda həkim-həkimdir, etibarlıdır, — dedi Borya.
— Həkimlər oğluma iki dəfə əməliyyat etdilər. Amma hələ yeriyə bilmir, — dedi ata. — Orada bir koreyalı qoca var imiş. Əsasən sümük sınığı, çıxığı ilə məşğul olan təbibdir, deyirlər. İş yerimdə bir nəfər məsləhət gördü.
— Buyurun, əyləşin onda…
Şəhər kənarındakı bağ evi Boryaya artıq tanış idi, çətinlik çəkmədi. Təbibin evinə isə böyük yoldan bir az içəri girmək lazım gəlirdi.
— Baba, belə soyuqda meşədə yaşamaq çətin deyilmi? — dedi Borya qocanın xırda cüssəsinə baxaraq.
Lobar Rustəmova
Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
Tərcümə: Cahangir Mirzə
VİDADİ BABANLI -99
(məqalə 2017-ci ildə yazılıb)
VİCDANLAR SUSANDA O SUSMADI…
XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Əməkdar incəsənət xadimi Vidadi Babanlının ədəbiyyatımıza verdiyi bir-birindən dəyərli roman bə povestlərlə,eyni zamanda şeirlərlə oxucular yaxından tanışdı.Vidadi Babanlının 9 dəfə ayrı-ayrı vaxtlarda yüksək tirajla çap olunan “Vicdan susanda”əsəri bu yazarın mövqeyini,cəmiyyətə baxışını və dünyagörüşünü təsdiqləyən zaman həqiqətləridi.Vidadi Babanlı sözün əsl mənasında tam şəxsiyyətdir, onun hədəf istiqamətində-həyatda və yaradıcılıqda heç bir büdrəmə yoxdur.
Yazımı “Vicdanlar susanda o susmadı” adlandırdım. Amma görəsən ömrün zirvəsində lövbər salmış yazıçının öz halal haqqını almasında bəzi vicdanlar niyə susur?!
-“Görünür,mənim xarakterim,ya xasiyyətim xoşlarına gəlmir.Ona görə də mənə heç bir ad verilməyib.Mən yaltaq və riyakar deyiləm,mədhiyyəçi deyiləm.Sözü üzə deyirəm və arxadan danışmıram.Mənim 6 romanım var-“Vicdan susanda”,”Müqəddəs ocaq”,” Gizlinlər”,” Ömürlük cəfa”,”Gecikmiş məhəbbət”və sonuncu”Zəmanə adamı”.5 povestim var,mənə nə üçün fəxri ad verilmədiyini deyə bilmərəm “.
Bağladı dilimi zamanın zəhmi,
Yüzdə bir sözümü deyə bilmədim.
“Əyil,keç”,dedilər “saqqal altından”,
Qürurlu qəddimi əyə bilmədim.
Bəli,məsələ aydındır.Amma,aydın olmayan məqamlar da var.Bunları kim çözməlidi,yoluna qoymalıdır?!Bilənlər bilir,bilməyənlər də bilsin.Bundan o yana nə qaldı ki?!.
AĞRI YUVASIDIR ANASIZ ÜRƏK..
Yazıçının bizə görünən və görünməyən tərəfləri var.Bəlkə də kimlər tərəfindənsə bəxtəvərlik alanda,onun ürəyi ahla köks ötürüb.Doğrudan da heç kimin iç dünyasını bir başqası onun özü kimi görə bilməz.Onun içindəki həsrət yuvasında sevgi də var,sevinc də var.Ağrı da var,acı da var.Bu ağrı,acılar bir ömür boyu qanadlarını tam açmağa qoymur,sıxır, ağrıdır ,incidir. Taleyin sərtliyinə,amansızlığına qarşı gələ bilməyib yumaq kimi bükülürsən.İçindən gələn suallar gözündə sellənə bilməyib,boğazında yumruqlanan qəhər səni göynədir.Nədir günahım,nədir suçum,nə?!
O,anasını itirəndə 2 aylıq idi…Bir baxın, zalım fələyin amansız oyunlarına.Ana sevgisi,ana nəvazişi,ana qayğısı,ana qucağının hərarəti, istisi,ana qollarının beşiyini görmədi,ana laylasını eşitmədi balaca Vidadi. Anan boyuna qurban,ananın gözəl balası,bal balası,arxası,dayağı ,gözlərinin nuru kəlmələrini eşidib gündə bir ilmə boyu böyümədi.Şirin-şəkər sözlərlə əzizlənmədi.Nənə-baba himayəsində,oğey ana məngənəsində böyüdü.Özü ilə bərabər içində anasının xiffəti ilə böyüdü.Açıb bükməsə də hər zaman gözü o müqəddəs varlığı axtardı,aradı.Şəklini belə göstərmədilər ki,uşaq ürəyinə salar.Amma bu mümkündürmü?!Qanında o varlığın qanı axır.Özü anasının fəryadını belə ifadə edir:-20 yaşım vardı,üçüncü kursda oxuyurdum.Rayona tətilə getmişdim.Qohumlardan birinin evinə getdim.Onlar mənim gəlməyimdən xəbərsiz idilər.Gördüm ki,ana oğlunun qarşısına xörək qoyub,onu sığallayır,əzizləyir.Analıq sevgisi ilə qayğı və nəvaziş göstərir.Bir anlıq o oğlanın yerinə olmaq istədim.İçimdə analı duyğular baş qaldırdı.Özümü evin arxasına güclə çatdırdım və hönkür-hönkür ağladım.
YARALI ÜRƏYƏ SEVGİ MƏLHƏMDİR
…Günlər ayları,aylar illəri əvəz etdi.Nənə-baba gənc Vidadının əlini başına yığmaq üçün elçiliyə getdilər.Mahalın iki gözəl qızı üçün ağız açıldı.Amma o yetim olduğu üçün qızı ona vermədilər…
Bəli,görəsən insanın yetim qalmağı onun özündən asılıdır?!Gözəl bir gündə Vidadi müəllim dostu,Zaqatala rayon partiya komitəsinin ikinci katibindən rayona qonaq gəlməsi üçün dəvət aldı.O,dostunun dəvətini yerə salmayıb Zaqatalaya yollandı.Onlar atlara minib dağlara qalxmalıydılar,birdən yadına düşdü ki,şeir dəftərini götürməyib.Yaxınlıqdakı evin eyvanından baxan qızları görüb soruşdu ki,mənə qələm,dəftər verə bilərsiniz?!Qızlardan biri dərhal qaçıb qələm,dəftər gətirdi.Qızın kim olduğunu, nə işlə məşğul olduğunu soruşdum.Dedi ki,Bakıda Tibb Universitetində oxuyur.Evləri “Muğan”mehmanxanasının arxasındadır.Atamın adı Məmməd Tahirdi.
Taleyin elə qəribə işləri var ki!Deyəsən bu xoşbəxt gələcəyə bir işarət idi.Vidadi müəllimin könlündə bir fərəh yarandı.
…”Zaqatala səfərindən bir neçə gün sonra Bakıya qayıtdım. Yenə bir dostumla görüşməli idim “Muğan”mehmanxanasının yanında.Birdən Zaqataladakı qızın verdiyi ünvan yadıma düşdü.Sanki kimsə əlimdən tutub həmin ünvana apardı.Bəli,özüdür ki,var,qapının üstündəki lövhədə Məmməd Tahir yazılmışdı.Zəngin düyməsini basdım və həmin qız qapını açdı.Heyrətdən ürəyim döyünsə də, özümü ələ aldım.O açılan qapılar xoşbəxt,İsti bir yuvaya açılan uğur qapısı oldu.Toqquşan baxışlar,döyünən ürəklərlə əl-ələ verib ömür yollarını qoşa addımlaya bildik!”
XALQ ŞAİRİ SƏMƏD VURĞUNLA GÖRÜŞ VƏ YA ASPİRANTURA ƏVƏZİNƏ SABİRABADA GETDİ
Xalq şairi Səməd Vurğun hər kəsə qarşı diqqətli idi.Mənim də iki şeirimi oxuyub bəyəndikdən sonra “Gəncliyin səsi” almanaxına verib çap etdirdi.
Universitetin son kursunu əla qiymətlərlə başa vurdum.Rayonlara təyinat məsələsinə baxılacaqdır. Qərara aldım ki, məsləhət üçün Səməd Vurğunun yanına gedim.Daha doğrusu şəhərdə qalmaq istəyirdim.Katibə mənim gözlədiyimi ona xəbər verdi.Məni yanına çağırdı,nə istəməyimi soruşdu.Təyinatla bağlı söhbəti açıqladım.Fikrimi açıqlayandan sonra mənə dedi ki, həyatı bilmirsən. Yazıçı üçün həyat biliyi lazımdı.Yaxşı olar ki,gedib rayonda işləyəsən. Bu sözləri eşidəndə sanki ürəyimdə bütün ümidlərim qırıldı.Davamınca dedi ki,get Sabirabada,indi orada böyük quruculuq işləri gedir. Onu da qeyd edim ki,özü həmin vaxt “Muğan”poemasını yazırdı.Dedi ki,səni maarif şöbə müdirinə tapşıraram.Deyinə-deyinə universitetə qayıtdım.Bir neçə gün sonra bizi rektorun otağına çağırdılar, təyinatla gedəcək tələbələrin siyahısını oxudular.Rektora yaxınlaşdım ki,bəs siyahıda mənim adım çıxmadı.Rektor dedi ki,səni aspiranturada saxlayırıq,ona görə adın çıxmadı.Dedim ki,Səməd Vurğunun yanında olmuşam,Sabirabada getməyimi məsləhət görür.Çoxları buna güldü ki, Sabirabada getməyi aspiranturadan üstün tutur…
SABİRABAD SƏRGÜZƏŞTLƏRİ
Beləliklə gənc kadr Sabirabada yollandı.Şəraitsizlik,çətinliklər tezliklə onu yordu.Bu yerdə içini tökməyə qələmi və duyğuları kara gəldi.İçinin hirsini, hikkəsini vərəqlərə tökdü.Şeir tezliklə dillər əzbəri oldu və xəbər məktəb müdirinə çatdı.Şikayətlər bununla da bitmədi,Maarif şöbəsinə də çatdırıldı.
Mənə dedilər ki,yerli əhali səndən şikayət edir.Artıq bu işlərdən sonra təbii ki,həmin kollektivə qayıtmaq istəmirdim.Bakıya qayıtmağım üçün Maarif müdirinə ərizəmə qol çəkməsini xahiş etdim.Səməd Vurğunun tapşırığı bu yerdə köməyimə çatdı və mən şəhərə qayıtdım.Məni oxumaq üçün M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstituna oxumağa göndərdilər.
BİR QUCAQ KÖNÜL İNCİLƏRİ
2017-ci il,fevral ayının 12-də görkəmli yazıçının ziyarət edənlər bizlər idik- Fəridə Ləman, Məhəbbət Dəmirçiyeva,Sultanxanım Nəsibova,Solmaz Kosayeva və Venera Əsgərova.Bu,bir ürək görüşüydü,səmimiyyət görüşüydü,böyüyünə,ağsaqqalına ehtiram görüşüydü.Onun da könlünü şad etdik, bizə də xoş oldu.
Əziz dostlar, bu məqalədə Vidadi Babanlının yaradıcılığından söhbət açmadım,bir qədər fərqli bir yazı oldu.Sonda bu ŞƏHANƏ KİŞİNİN öz şeirindən bir bəndlə həmin günün unudulmaz xatirəsini yekunlaşdırıram.
Gəl öpüm ləkəsiz açıq alnından,
Ey mənim ərköyün,şəhanə könlüm.
Sən düzə düz dedin,əyriyə əyri,
Gətirmədin dilə bəhanə,könlüm!
13.02.2017
Müəllif: FƏRİDƏ LƏMAN
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
BANKLARDAKI 30-35 SƏHİFƏLİK KREDİT MÜQAVİLƏLƏRİ VƏ 5 DƏQİQƏLİK QƏRARLA EDİLƏN “QIZDIR-BASDIR” İMZALAMALAR
VƏTƏNDAŞ NİYƏ BANK MÜQAVİLƏSİNİ OXUYA BİLMİR? PROBLEMİN HƏLLİNƏ DAİR TƏKLİFLƏRİM
Dostlar, bankdan kredit götürərkən ən azı 30-35 səhifədən ibarət sənədləri orada sıx növbə şəraitində oxumaq mümkün deyil, məcbur qalıb imzalayırıq, sonra da düşürük problemə. Çünki buna heç bir şərait yaradılmır. Buna necə şərait yaradılmalıdır? Burada günahkar vətəndaşdır, yoxsa bank? Nə üçün o sənədlərin mətni, sənədlər paketi gizlədilir, bankın saytında yerləşdirilmir ki, vətəndaş öncədən, banka getməzdən öncə oxuyub tanış olsun? Əksinə, qızdır-basdıra salıb imza etdirirlər, sonra da başlayırıq çabalamağa. Onları bankda oxumaq mümkün deyil. Onda gərək hər bir müştəriyə ən azı iki saat vaxt ayrılsın. Üstəlik də, son zamanlar SİMA imza ilə elətdirirlər, evə çatanda telefona link gəlir, imzalanmış sənədləri açıb oradan oxuya bilirik. Narazılığımızı bildirmək isə artıq gec olur. Məsələn, mən bir dəfə 300 manatlıq keşbek kartı aldım, kartı bankomata salanda məndən sürpriz olaraq avtomatik 20+3 manat pul çıxıldı. Sən demə, sənədlərin içində Paşa həyat sığortası müqaviləsi də var imiş, guya mənim həyatım da sığortalanıbmış. Ha çığır-bağır elədim, sübuta yetirə bilmədim ki, mən bunu istəməmişəm. Dedilər ki, imza etmisən, bank mütəxəssisi də mənə guya bu barədə məlumat veribmiş… Bir sözlə, qanunda “qızdır-basdır imzalamalara” sövq etməyə görə məsuliyyət də nəzərdə tutulmalıdır. Bu cür problemlərin aradan qaldırılması üçün hansı tədbirlər görülməlidir?
Uzun-uzadı yazışmalardan, şikayətbazlıqdan sonra heç nəyə nail olmadığımı görüb, banka yaxınlaşdım, bank mütəxəssisi ilə mənim aramda olan dialoqun “səs yazısını” mənə dinlətdilər. Bank mütəxəssisinin həmin səs yazısında “sığorta” məsələsi barədə danışdığını eşitdim, mat-məətəl qaldım, sanki yuxu görürdüm. Çünki mən belə bir “sığorta” haqda heç nə eşitmədiyimə varlığım qədər əmin idim, mənə sadəcə kartın sığortalanması (4 manat) barədə məlumatın verildiyi dəqiq yadımda idi, amma Paşa Həyat sığortası barədə məlumat mənə yuxu kimi gəlirdi. Hətta bu işlərdə böyük təcrübəsi olan yaxın qohumum da krediti alarkən yanımda idi. Həmin Paşa Həyat sığortası barədə bank mütəxəssisinin verdiyi məlumatın sonradan səs yazısınına əlavə olunması barədə məndə ciddi şübhələr yarandı.
Hamı müştəriləri “gərək oxuyub imza edərdin” ittihamı ilə qınayır, amma bu eybəcərliyin aradan qaldırılması yollarından danışan yoxdur.
Bu, tək-tük hadisə yox, sistem problemidir və açıq deyim ki, burada əsas məsuliyyət vətəndaşın yox, bankların üzərindədir.
Dostlar, bu yaşananlar fərdi problem deyil, kütləvi şəkildə hamının başına gələn sistem boşluğunun nəticəsidir.
Burada vətəndaş günahkar deyil, banklar isə qanuni boşluqlardan sui-istifadə edir.
Yekun fikrim ondan ibarətdir ki, “oxumağa şərait yoxdursa, məsuliyyət bankda olmalıdır”, yaxud da müştəriyə, imtina üçün möhlət hüququ verilməlidir. Bütün bunlar hüquqi baxımdan tam əsaslı və haqlıdır.
Onu da qeyd edim ki, digər fəaliyyət sferalarında da “qızdır-basdır” imzalardan, hətta izahat, ərizə adı ilə ağ vərəqə imza etdirmək, “vaxt yoxdur, sonra yazarıq” fəndlərindən də istifadə olunur.
Əməliyyata 1 saat qalmış cərrahiyyə stoluna qaldırılan xəstənin yaxınlarına imza etdirilən çoxsəhifəli razılıq müqaviləsi də bu cür “qızdır-basdır imza”lara aiddir. Bütün bunlara görə qanunvericilikdə məsuliyyət nəzərdə tutulmalıdır.
7 yanvar 2025-ci il
Müəlif: Qurban Rzayev
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizm Kamal Abdullanın dramaturgiyası ilə təcrübə və konseptual yanaşma baxımından yeni mərhələyə keçdi. Onun pyesləri göstərdi ki, milli mətn yalnız tarixi irslə folklora sədaqət üzərində deyil, həmin irsin yenidən düşünülməsi, parçalanması və yeni formaya salınması ilə də inkişaf edə bilər. Bu dramaturgiya məhz bu səbəbdən milli köklərə bağlı olaraq dünya postmodern estetikası ilə qohum görünür. Kamal Abdulla ənənə ilə müasirlik müstəvilərini bir-birinə qarışdırır, sərhədləri silir, mətnin çoxqatlı gücünü açır və Azərbaycan dramaturgiyasına yeni düşüncə imkanları təqdim edir.
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesində də postmodern ənənəyə sadiq qalaraq intertekstuallıq son dərəcə çoxqatlı, gizli və açıq mətniçi rabitələrlə qurulur. Əsərdə ilk nəzərə çarpan şey odur ki, Dədə Qorqud, Basat, Baybura, Banuçiçək kimi adlar oxucunu dərhal dastan dünyasına çəkir. Amma intertekstuallıq yalnız adların gətirilməsi deyil. Müəllif dastanı həm məzmun, həm də forma olaraq götürür, ona yeni mənalar verir. Yəni o, dastanı təkrar etmir, dastanın melodiyasını qoyur, sonra onu kəsərək başqa şəkillərə çevirir. Nəticədə qədim mətnin izi qalır, amma üstündə yeni, bəzən zidd mənalar yaranır. Pyesin öz mənbəyi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanına dönüşü postmodern estetikanın “mətnin mənşəyinə qayıdış” prinsipindən çox “mənbənin özünü parçalamaq” niyyəti kimi görünür. Müqəddimədə Qorqud atanın dilindən eşitdiyimiz nəsihətamiz cümlələr pyesdə xor tərəfindən həm sual olaraq qarşımıza çıxır, həm də cavab verilir :
Ölən adam dirilərmi?
Çıxan can geri gələrmi?
Yox, yox, yox, yox…
Sanki müəllif “Sizcə, Dədə Qorqud doğrumu deyir?” deyə oxucudan soruşaraq əsərin əvvəlində şübhə vasitəsilə onları açıq sonluğa hazırlayır. Burada dastanın kodlarını yenidən şərh etməklə yanaşı, həmin kodların sabitliyini pozur, onları müxtəlif dövrlərdən, dillərdən, mifoloji qatlardan gələn digər mətnlər ilə qarşılaşdırılır. Dastan dili ilə dialoq üslubunun, adət və şəxsi arzuların bir arada olması, postmodern pastiş effektini yaradır: əsər yüksək mədəniyyətin simvolları ilə yanaşı, eyni zamanda xalq rəvayətlərinin ritmini saxlayır və onların bir-birinə qarşı necə qurulduğunu nümayiş etdirir. Burada vacib məqam odur ki, müəllif yalnız “müqəddəs” mətnlərə aid olan institusional əhval-ruhiyyəni, dəyərləri də çağırıb yenidən oxuyur. Beləcə, müəllif ənənəni qoruyur, ona sadiq qalır və ya onu sual altına alır. Bunu pyesin dekonstruktiv girişində görürük.Əsər Dirsə xan oğlu Buğac xan boyunda olan 3 rəngdə çadır, bəylərin bu çadırda olmaqlarına etirazı ilə başlayır. Oxucu üçün bu tanış mənzərədir, lakin mənzərənin iştirakçıları pyesdə Baybörə ilə Baybecandır. Boylardakı hadisələr dekonstruksiya olunaraq yeni baxış bucağına keçmişdir. Hadisələr Oğuz elində, lakin mifik zamanda baş verir. Sanki o Qara çadırda yaşananlar açılır, biz dastanda 3 otaq və kimlərin hansı otağa çağırıldığını görürdüksə, Kamal Abdulla, orada hansı dialoqların qurulduğu göstərir. Sanki bizi Oğuz elinə aparıb bir kənarda əyləşdirir, biz isə oradakı hadisələrə başqa bir rakursdan baxıb nəticə çıxardırıq. Müəllif hadisələri sadəcə bərpa etmir, əksinə onları parçalayır və yenidən qurur. Bu, folklorun ironik şəkildə təqdim olunmasına imkan verir. Oğuz elini tanıyan oxucu pyesdə qəhrəmanların birlikdə süfrə arxasındakı dialoqlarına şahid olub onların məişətini tanıyır, boşluqları özü doldurur. Pyesin əsas ideyalarından biri budur ki, müəllif miflə münasibətdə nə keçmişə bağlanan nostalji mövqeyə çəkilir, nə də onu tamamilə yanlış və yararsız elan edir. Mif həm möhkəm bir istinad nöqtəsi kimi görünür, həm də dərin qüvvə kimi dərk olunur. Yazıçı mifin qapısını açır, amma onu bağlayaraq bütövləşdirmək istəmir. Mif səhnəyə çıxır, dağılır, parçalanır, sonra başqa bir quruluşda yenidən birləşir. Bu, postmodern ədəbiyyatın miflə qurduğu ən açıq və dürüst dialoqlardan biridir: mifdən qaçmaq yox, onu müxtəlif istiqamətlərə axan, çoxmənalı bir qaynaq kimi qəbul etməkdir.
“Yarımçıq əlyazma” romanı və “Casus” pyesi, bu əsərlə tamamlanaraq postmodern trioya çevrilir. Kamal Abdulla, Qorqud atanın romanda Nur daşı vasitəsilə, uyquya dalaraq hadisələri necə öncədən bildiyini göstərirdisə, iki pyesdə bu biliciliyi müxtəlif məkanlarda peyda olub sirlər açması ilə davam etdirir. “Beyrək” müəllifin folklorla münasibətinə də yeni təbəqə gətirir. “Yarımçıq əlyazma” folkloru bir mədəni kod kimi dekonstruksiya edirdisə, “Beyrək” həmin folklorun içindəki “boş yerlər”i araşdırır və onların üzərinə mətndə görünməyən yeni boşluqlar əlavə edir. Casus obrazını “Beyrək” pyesində də görürük. Xaosu təmsil edən obraz, bu dəfə onun rakursundan təqdim olunur. Bayburdla dialoqları, Beyrəyin dustaq olduğunu deyərək Oğuz elinin artıq kosmosdan xaosa doğru bir keçid yaşadığını simvolizə edir. Casusun kimliyi yenə də bilinmir.
Lakin pyes Casus haqqında olan sualı dəyişməyimizə səbəb olur. Artıq Casus “kimdir?” yox, “nəyə xidmət edir?” sualı ortaya çıxır. Casus, xaosun özüdür. Romanla pyeslərdə onun varlığı, bəy və igidlərin yaxşı-pis, ağ-qara, daha dəqiq desək, kosmos-xaos tərəflərini ifşa edərək müqəddəs olanı sorğulamaq inkanı yaradır. Dramaturq, dastandakı hər boya aid müstəqil süjetləri əritməklə qəhrəmanları bir-birindən xəbərdar edir. Pyesdə Baybura və Beyrəyin dialoqlarında Beyrəyin Qanturalı ilə atası arasındakı söhbətləri bildiyini görürük. O da Qanturalı kimi özündən əvvəl duran, at çapmaqda özünü keçən yoldaş arzuladığını, lazım olarsa bunun üçün Trabzon elinə gedə biləcəyini deyir. İnisiasiya prosesi də elə burada başlayır. Lakin “Beyrək” pyesində inisiasiya da fərqli aspektdə təhlil olunmalıdır : “Beyrək bu inisiasiyanı hansı səbəbdən yaşadı?”
Pyesdə baş verən hər şey həm realdır, həm deyil, həm mifdir, həm də yazının düzəltdiyi imitasiya. Oğuzların sözə, nizama və törəyə bağlılığı həm “Dədə Qorqud” ənənəsində, həm də Kamal Abdullanın pyesində bütöv bir dünyagörüşü kimi işləyir. Söz dünyanın yaranma aktı, nizam onun saxlanma forması, törə bu iki qatın insan həyatında təzahürüdür. Oğuz eli üçün söz məsuliyyətdir, eyni zamanda müqəddəsliyin bir formasıdır. Bu nizam pozulanda dünyanın tarazlığı titrəyir. Pyesdə də məhz bu sarsıntı hiss olunur. Burada nizamdakı Oğuz eli mifi, pozulan 3 törə (tutulmayan söz) isə xaosu təmsil edir :
BEYRƏK
ON ALTI İLLİK ƏSIRLIK — TOY — ÖLÜM
BANUÇIÇƏK:
ON ALTI İLLİK YAS — TOY — BEYRƏYIN ÖLÜMÜ
Maraqlıdır ki, hər iki obrazı bu inisiasiyanı tamamlamaq üçün xaotik obraz iştirak edir. İnsanın Xaotik qarşılığı ibtidai təsəvvürdə şər mjqüvvələrin onu tanımaması, yan keçməsi və beləliklə mənəvi keçidini tamamlamaq üçün xaos aləmindən olan yerdəyişməsi deməkdir. Bu, pyesdə Beyrəyi əsirlikdən gələndə ozan qiyafəsində heç kimin tanımaması ilə simvolizə olunub. Nizama qayıdışı təmsil edən Toy mərasimində Beyrəyin yerində bəy obrazı Yalançıdır. O, Beyrəyin sağ-salamat toyu tamamlaması üçün seçilib. Banuçiçəyin xaotik qarşılığını isə Burla xatun rəqs zamanı seçir. Boğazca Fatmaya Banuçiçəyin yerinə “Dur sən oyna” deyərək onu qoruyur. Pyesdə xalq gülüşünün bu funksiyası postmodernizmin oyun texnikasını xatırladır. “Casus” pyesində də xaosun mərkəzi olaraq tanıdığımız yeddi oynaşlı Boğazca Fatmanın Banuçiçək kimi bir bəy qızının dayəsi olması, üstəlik toyunda onun yerinə oynaması, oxucunu oyun texnikasını xalq gülüşü ilə intertekstual əlaqədə təhlil etməyə imkan verir. Bu situasiyalar Baxtinin karnaval nəzəriyyəsində olduğu kimi, ciddiliklərin müvəqqəti olaraq alt‑üst edilməsi ilə kollektiv gülüş yaratması ilə uyğundur. Son inisiasiya mərhələsində Beyrəyin xaos aləminə kafir qızı ilə getdiyini görürüksə, onlarla səmaya süzülən Banuçiçəyin aqibəti bilinmir.
Mətn öz köklərinə çox bağlı görünür, amma bu bağlılıq qarşılıqlı müstəqillik üzərində qurulub: hər folklor motivi mətnin içində ya qeyri-müəyyənləşdirilir, ya da təhrif olunur. Nizam mərhələsində Beyrək atasının “Get Banuçiçəyi gör” cümləsinə uyaraq mifə sadiq qalır. Banuçiçək obrazının inisiasiyadakı rolu da ənənəvi deyil. O, klassik sevdalı-qəhrəman modeli ilə verilməyərək inisiasiyanın yönləndiricisi kimi də iştirak edir. Baybecanın Bayburda verib tutmadığı söz Beyrəyi inisisasiyaya doğru aparır. Kafir qızının “bizdə yalançılara cəza verirlər” deməsi, sonda Beyrəyin xaos tərəfindən cəzalandırılacağına işarədir. Kamal Abdullanın pyesində inisiasiya daha çox özünə yol açan, amma heç vaxt tamamlanmayan transformasiyadır. Çünki postmodern məkanda nəticə deyil, proses məna daşıyır. Pyesin əvvəlində Beyrək, Qanturalı kimi Trabzona getmək istəyir, lakin Kafir qızı xaos aləmindəndir, “Elə bil, qorxa-qorxa” pyesindən də bildiyimiz kimi, xaosdakı ruh kosmosda qala bilməz. Qazan xanın da mifə xəyanət edib Qorqud atadan məsləhət almadan mifdən uzaqlaşması birliyi pozur. Birliyin olmadığı yerdə ikilik yaranır ki, bu da xaosla kosmosu təmsil edir. Mif və folklor elementləri inisiasiyanın materialı kimi istifadə olunur, amma onlar da dekonstruksiya olunur. Qədim motivlər tanınır, sonra isə onların əsl gücü və mənası sorğulanır. Beləliklə, inisiasiya həm xatırlanır, həm də tənqid edilir. Nəticə etibarilə, “Beyrək”də inisiasiya bitmiş, yekunlaşan mərhələ deyil. O, yarımçıq, çoxqatlı, davam edən bir axtarışdır. Qəhrəman və oxucunun bu axtarışda iştirak edərək açıq suallara cavab tapması əsərə canlılıq verir. Pyes boyu Beyrəyin inisiasiyası dastana sadiq formada davam etsə də sonu postmodern ənənəyə uyğun gəlir. Kafir qızı xaos aləmindən gələrək haqqa vasil olmuş Beyrəklə başındakı Banuçiçəyi bilinməzə aparır. İntertekstuallıq burada materialın gətirilməsi və mətn daxilində yenidən işlənməsi kimi təzahür edir. Beləliklə, Beyrəyin inisiasiyası yarımçıq qalır. Kamal Abdulla, Oğuz elinin, ölü olan zaman “ökür-ökür” ağlaması, qızların yanaqlarını yırtması kimi adətlərini dekonstruksiya edərək Beyrək və Banuçiçəyi yeni bir inisiasiya mərhələsinə aparır.
Pyesin intertekstuallığı həmçinin “müəllifləşmə” mexanizmi qurur: Kamal Abdulla yalnız mətnlər arasında dialoq yaratmır, həm də bu dialoqun necə manipulyasiya olunduğunu göstərir. Beyrəyin taleyi dastandan götürülüb, amma dastanın özünün “müqəddəs mətni” kimi toxunulmazlığı dağıdılır. Bu, müəllifin folklorun arxetipik sabitliyinə qarşı modern şüurun qeyri-sabitliyini çıxarmasıdır. Dədə Qorqudun nizamı ilə postmodern xaos üz-üzə gəlir və heç biri tam qələbə qazanmır. Nəticədə ortaya mətniçi gərginliklə yaşayan yeni Beyrək çıxır. Beyrək öz yaddaşı ilə mifin yaddaşı arasında, öz taleyi ilə mətnin diktə etdiyi taleyin arasında sıxışıb qalır.
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesi Azərbaycan teatrında folklor və qəhrəmanlıq motivlərini müasir səhnə dili ilə birləşdirən əhəmiyyətli əsərdir. Burada intertekstuallıq oxucunu bəzi məqamlarda seçici edir: mədəni kodları tanıyanlar əlavə ləzzət alır, tanımayanlar üçün isə məna qapalı qala bilər. Bu, pyesin həm açıq, həm də gizli ünsürlərə malik olmasını təmin edir, bəzilərinə «oyun», bəzilərinə isə «sınaq» olur.
Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA
“ARİSTOTEL POETİKASI” RUBRİKASI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
(esse)
Bu fotoda sözlər danışmır, duruş danışır. İki insan yan-yana dayanıb, amma aralarındakı məsafə fiziki yox, mənəvidir. Hər ikisinin əlləri önündə birləşib — bu, nə təsadüfi jestdir, nə də sadə rahatlıq. Bu, daxili nizamın, özünü toparlamanın, zamanın ağırlığını çiyinlərində hiss etməyin ifadəsidir:
Biri gələcəkdir, o biri keçmiş,
İndiki zamanda qoşa, mehriban.
Gələnə gedənin sözü çox qısa:
Yükün çox ağırdır, yaşa mehriban!
Soldakı insan dik durur, baxışları açıqdır. Duruşunda məsuliyyət var — sanki söylənəcək sözlərin yox, daşınacaq yükün fərqindədir. Əllərin birləşməsi onun özünü nəzarətdə saxladığını, düşüncələrinin içində sakit bir intizam yaratdığını göstərir. Bu duruş “mən buradayam” demir, “mən cavabdehəm” deyir:
Dədə Qorqud deyir: – dinlə Qazan xan,
O qədər olacaq oyun pozan xan,
Ağılına gələni şeir yazan xan,
Hamısın yola ver, yaşa mehriban!
Sağdakı insanın duruşu isə daha çox zamanla üz-üzə qalmış bir ruhu xatırladır. Çiyinlər bir qədər irəli əyilib, baş aşağıya doğru yönəlib. Bu, zəiflik yox, dərinlikdir. İllərin topladığı təcrübənin, görülmüş işlərin, deyilmiş və deyilməmiş sözlərin ağırlığıdır bu əyilmə. Onun duruşu sükutun müdrikliyini daşıyır:
Bizik söz mülkünün sədri-əzəmi,
Çox olub bu mülkün xəstə, cüzəmi,
Heç zaman söyləmə: – qalıb bizəmi?!
Hamısın yola ver, yaşa mehriban!
Hər iki insanın ortaq cəhəti tələskənlikdən uzaq olmalarıdır. Onlar poza vermirlər, özlərini göstərmirlər. Bu fotoda nümayiş yox, hal var. Elə bil zaman bir anlıq dayanıb və insanın öz vicdanı ilə tək qaldığı o səssiz məqam tutulub:
Ustac şəklə baxır, şəkildə yoxdur,
Oxumaqda acdır, yazmaqda toxdur,
Dədənin sözündə həqiqət çoxdur:
“Hamısın yola ver, yaşa mehriban!“
Bu duruşlar bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanın kim olduğunu öyrənmək üçün nə danışdığına yox, necə dayandığına baxmaq kifayətdir. Çünki duruş – insanın daxili dünyasının səssiz etirafıdır. Həmişə göz önündə olan hər iki ziyalımıza qədəm qoyduğumuz yeni ildə can sağlığı və bolluca uğur arzulayıram! Sözümü böyük Azərbaycan şairi ulular ulusu, ustad Səməd Vurğunun bu bəndi ilə yekunlaşdırmaq istəyirəm:
Saç ağardı, ancaq ürək
Alovludur əvvəlkitək.
Saç ağardı, ancaq nə qəm!
Əlimdədir hələ qələm…
Bilirəm ki, deməyəcək
Bir sevgilim, bir də Vətən:
-Şair, nə tez qocaldın sən!
“Tanrı” sözünü daşa qazan ilk yazanımızdan üzü bəri, bütün söz demiş ozanlarımızı rəhmətlə anır, hazırda əldə qələm çarpışan bütün yazarlarımıza üzümüzə gələn yel qanadlı at ilində muradlarının hasil olmasını diləyirəm!
07.01.2015 – 5:10. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir.
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
GÖZÜNDƏ TÜK VAR
(novella)
Salam, çox dəyərli “Qəribə dünya” TV-nin izləyiciləri, “Onun həyat yolu” proqramının daimi qonaqları! Hamınızı xoş gördük! Vaxtı çox uzatmadan ilk qonağımıza yaxınlaşıram:
– Fağır müəllim, salam! İlk öncə nəzərinizə çatdırım ki, canlı yayımdayıq. “Qəribə dünya” TV-nin milyonlarla izləyicisi bizi bu qəribə dünyanın internet olan bütün nöqtələrindən izləyir. Bilirik ki, siz fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professorsunuz və bir də indiki, sizi bütün dünyaya tanıdan, məşhurlaşdıran fəaliyyətiniz var. Özünüzü bizim çoxmilyonlu izləyicilərimizə necə təqdim edərdiniz? Buyurun, zəhmət olmasa.
– Əvvala, “ilk” də, “öncə” də eyni şeydi. Bu iki sözdən birini işlətsəniz daha yaxşı olar. Fəaliyyətimizə gəlincə, deməlini dediniz. Təkrara yol vermək istəmirəm. Düşünürəm ki, “Gözündə tük var” kooperasiyasının prezidenti Hacı Fağır Naxırçıyev kimi təqdim etsəniz daha məqsədəuyğun olar. Buyurun.
– Bəli, çox dəyərli, izləyicilər, gördüyünüz kimi qonağımız “Gözündə tük var” kooperasiyasının prezidenti Hacı Fağır Naxırçıyevdi və o tək deyil. Bu barədə bir az sonra. İndi isə qısa bir ara: Reklamlar. … Bəli, qısa fasiləmiz bitdi. Söhbətimizi qaldığımız yerdən davam edirik. Buyurun, Hacı – icazənizə sizə kəsədən belə müraciət edəcəm – davam edin. Zəhmət olmasa, maraqlı, nümunəvi və eyni zamanda ibrətamiz həyat yolunuz barədə “Onun həyat yolu” proqramının izləyicilərinə danışın.
– Deməli belə, universiteti bitirən ildən öz ixtisasım üzrə institutda əmək fəaliyyətimə başladım. Nə qədər ki, subay idim, tələbə yataqxanasında qalırdım. Elə ki, ailə həyatı qurdum, köçdük ailəlilər üçün olan yataqxanaya. Doxsanlarda vəziyyət çətinləşəndə həyat yoldaşım məni iki qızımla həmin o yataqxana otağında atıb getdi Türkiyəyə. Onu təqsirləndirmək istəmirəm. Bəlkə də zamanında özü üçün düzgün qərar vermişdi. Onu qınamıram, axı həmin vaxt orada da elm-təhsil işçilərinə böyük təlabat var idi. Yataqxanamız da çox şəraitsiz idi. İndi oranı söküb, yerində yeni bina tikiblər. Yasamalda yerləşirdi. Adına “Elçibəyin binası” deyirdilər. Mən uşaqları böyütdüm, oxutdum. Hal-hazırda Almaniyada yaşayırlar. Təqaüdə çıxana qədər elə o yataqxanada subay-salıq yaşadım. İlk gündən təqaüdə çıxana kimi bütün əmək fəaliyyətim dövründə yalnız bir müəssisədə çalışmışam. Elə həmin institutda işləyən dövrdə də indiki fəaliyyətimlə bir xobbi kimi məşğul idim. İş deyəndə, əslində elə bir iş də yox idi. Bütün gün kabinetlərdə oturub vaxt öldürməklə məşğul idik. Yəqin ki, sizin də bu adətdən xəbəriniz var? Adamın gözündə tük olanda, kirpiyi üzünə, gözünün altına düşəndə bunu görən digər şəxslər ailədə, kollektivdə gözündə tük olan adama ürəyində bir arzu tut deyib, tükün hansı gözdə olmasını soruşurlar. Bununla da arzunun çin çıxacağına, niyətin hasil olacağına inanırlar. Bizimkilər, mənim iş yoldaşlarım uzun illər bu adəti öz bildikləri kimi interpretasiya edərək arzunu özləri tutub, tükün mənim hansı gözümdə olduğunu soruşurdular. Mən də həmişə düz tapırdım. Və ən asası onların arzuları həyata keçir, niyətləri hasil olurdu. İlk vaxtlarda birlikdə çayla içməyə alınan şokoladla və akademiyanın bufetindəki kiçik qonaqlıqlarla başlayan iş, sonda maşın, ev, ofis kimi təşəkkür hədiyyələrinə qədər inkişaf edərək böyüdü. İndi mənə xaricdə adalar hədiyyə edirlər. Sözüm onda deyil. Təqaüdə təzə çıxmışdım. İnstitutumuza 30-35 yaşında yeni gözəl, hər şeyi yerində ağıllı-kamallı bir xanım labarant təyin olunmuşdu. Məharətimdən xəbərdar olan kimi o da ürəyində arzu tutub mənim masama yaxınlaşdı. Hamı kimi o da məndən soruşdu ki, tük hansı gözümə düşüb? Mən əlimi qaldırıb tük olan gözümün üstünə qoymaqla, bu xanım sevinclə necə ucadan qışıraraq, atlanıb düşdüsə, otağımızda hamı “nə oldu” deyə-deyə bir-birinə qarışdı. Nə başınızı ağrıdım, otaqda əməlli-başlı həngamə qopdu. Sən demə, elə bu dəmdə akademiyanın prezidenti və müavinlər, institutumuzun direktoru ilə birlikdə təasadüfən bizim otağın qarşısından keçirmişlər. Elə həmin məqamda bütün deleqasiya tam heyətlə girdi içəri və heyrətlə bir xeyli bizi təpədən dırnağa süzərək, çıxıb getdilər. Otağı hamıdın sonra tərk edən institutumuzun direktoru mənim masama yaxınlaşıb, elə bircə kəlmə dedi ki, ikiniz də gedin ərizənizi yazın. Biz də getdik ərizəmizi yazdıq. Öz xahişimizlə işdən çıxdıq. Mən heç, pis-yaxşı yataqxanada bir otağım, az-çox dövlətimizn gücünə görə öz aliminə verə biləcəyi ən yüksək təqaüdüm var idi. Xanım isə, tək-tənha və bütün bunların hamısından məhrum idi. İşdən çıxdığına görə kirayə pulunu da ödəyə bilməyəckdi. İlk məvacibini belə almamış mənə görə, daha doğrusu mənim tükümə görə öz işindən olmuşdu. Necə deyərlər yazığın karyera yoluna tir düşmüşdü. Daha doğrusu, tir yox, tük. Özü də mənim tüküm. Xanıma təklif etdim ki, özünə yeni iş tapana qədər mənimlə birlikdə yaşasın. Xanım razılaşdı. Və növbəti həftəsonu köçdü mənim yanıma. Uşaqlar da böyüyüb məni tərk etdiyinə görə neçə vaxt idi susuz dəyirmanı xatırladan o bir otağım saraya dönmüşdü. İndi bu balaca otaqda həyat eşqi qaynayırdı. Bir-birimizi hələ yaxşı tanımadığımıza görə danışmağa çox sözümüz var idi. Həm də söhbətimiz tuturdu. Hansı mövzudan söz düşsə, yorulub əldən düşənə qədər söhbət edirdik. Beləcə bir həftənin tamamına gəlib çatdıq. İkimiz də halımızdan məmnun idik. İşdən çıxmaq heç vecimizə də deyildi. Ancaq, bir məsələ var idi ki, getdikcə ciddiləşir və düz bir həftənin tamamında pik həddə çatmışdı. Bu bir həftə ərzində xeyli sayda niyyəti gözündə, arzusu ürəyində qalan dost-tanış hər gün ardı-arası kəsilmədən fasiləsiz olaraq bizə zəng edirdi. Artıq mobil telefonlarımızın nömrəsini dəyişmək barədə belə düşünürdük. Yaxşı ki, belə tələsik qərar verməmişik. İnsanlarda belə hallar olur axı, qapı açılır özün örtüb, kip-kip bağlayırsan, ruzi pəncərədən girmək istəyir, aman vermirsən, bacadan gəlir oranı da basdırırsan. Hə, yaxşı ki, bizdə belə olmadı. Necə deyərlər, “bir tərəfdən bağlayan, bir tərəfdən açar” məsəli bizim üçün düz çıxdı. Birlikdə olduğumuz birinci həftənin sonu idi. İnstitutda bizim iş otağına hər gün baş çəkməyə vərdiş eləmiş institutumuzun direktorunun sürücüsü zəng elədi ki, bəs sabah istirahət gününə heç nə planlaşdırmayın sizi gəlib bir yerə aparacam. Biz də razılaşdıq. Zatən elə bir planımız da yox idi. Danışdığımız kimi ilk istirahət günümüz səhər saat 10:00 sürücü həmin o yataqxananın yanından, bildiniz də hansı binanı deyirəm, buradan bir az yuxarı, o qaçqınlar qalan yataqxanalar var ha, bax oradan, “Kaktus” restoranının düz qabağından bizi götürdü və apardı indi həm yaşayıb, həm işlədiyimiz “Gənclik”də “Milyonerlər məhəlləsi” adlanan yerdə olan “osabnyaka”…
– “Xüsusi mülk”ə, çox-çox üzr istəyirəm işlətdiyimiz söz və ifadələrə diqqət edək.
-Bəli, bəli. Olsun elə. Siz deyən kimi. Bu obyekt bizim institumuzun direktorunun sürücüsünün öz halal zəhməti ilə qurub yaratdığı bütün Azərbaycan üzrə səpələnmiş sayı-hesabı məlum olmayan istirahət guşələrindən biri idi. Elə həmin obyektin açarını verdi bizə, sənədləri də keçirdi bir həftənin içində təsis etdiyimiz “Gözündə tük var” kooperasiyasının adına və bura oldu bizim həm rəsmi iş yerimiz, həm də evimiz.
– Nə gözəl. Nə yaxşı ki, Azərbaycanımızın belə xeyirxah, mərd oğulları var. Hacı, bəs sürücü bu xeyirxahlığı nəyin müqabilində etdi?
– A zalım, xeyirxahlığın müqabili olur? Adı üstündə xeyirxahlıq. Varlığa nə darlıq? Var idi bağışladı də. Bir də ürəyi istədiyi vaxt növbədənkənar rahat gəlib-gedə biləcəyi bir ünvan oldu. Bunun nəyi pisdir? Biz yataqxanada yaşasaq indiki fəaliyyətimiz heç cür mümkün olmazdı axı… Hə, onu deyirdim axı, girdik “villa”nın, – üzr istəyirəm, – “xüsusi mülk”ün həyətinə arxamızca da bir avtobus institutumuzun işçiləri, dost-tanış … İş demək olar ki, öz-özündən yarandı. Xanım məcbur oldu ki, girişdəki masada əyləşib, gələnləri bir-bir buraxsın…
– Üzr istəyirəm. Bəlkə xanımı da izləyicilərimizə təqdim edəsiniz. Məncə tam zamanıdır.
– Bərəkət xanım! Bərəkət xanım, mənim qoruyucu mələyim, həm xanımım, həm köməkçim, başımın tacıdır. Şirkəti, əmlakı, bütün digər işləri sənədləşdirən zaman rəsmi olaraq nigaha da girdik. İndi hərtərəfli xoşbəxt və halımızdan məmnunuq.
– Bəs, heç soruşmadınız ki, xanımın bütün bu hadisələrin baş verməsinə səbəb olan arzusu nə imiş?
– Xeyr! Düzü hadisələr elə sürətlə baş verdi və sonralar da hər gün yeni mövzular… Heç bu barədə soruşmaq ağlıma belə gəlməyib. İstəyirsiniz indi bu barədə özündən soruşaq.
– Şok, şok, şok! İndi uzun illər sirr kimi qalan bir məsələnin üstü “Qəribə dünya” TV-nin izləyicilərinə məlum olacaq. Paylaşın, paylaşın ki, qoy digər bixəbərlərin də bu məsələdən xəbəri olsun!
Salam, Bərəkət xanım! Nəzərinizə çatdırım ki, biz canlı yayımdayıq. İndi bütün dünya bizə baxır. Həmin günü, o məlum hadisə baş verən vaxt, siz ilk dəfə institutda iş otağında Fağır müəllimə, – üzür istəyirəm, – Hacı Fağır Naxırçıyevə yaxınlaşıb, “tük hansı gözünüzə düşüb?” sualını verəndə ürəyinizdə hansı arzunu tutmuşdunuz? Zəhmət olmasa. Çox dəyərli “Onun həyat yolu” proqramının daimi izləyiciləri, diqqətiniz bizdə olsun, indi çox vacib, bir məlumat olacaq. Uzun illər sirr kimi qalmış bir olayın üstü açılacaq!
– Olar ki, bu məsələ elə belə də sirr olaraq qalsın?
– Xeyr! Xeyr! Siz nə danışırsınız? Elə iş olmaz! Deyin! Bərəkət xanım, çox xahiş edirik, izləyicilərimizi intizarda qoymayaq. O nə arzu idi ki, belə bütün həyatı kökündən dəyişdi.
– Yaxşı deyəcəm.
– Ura! Diqqət! İndi çox vacib bir məsələdən xəbərdar olacağıq! Buyurun Bərəkət xanım!
– Hacını ilk gördüyüm gündən, – düzdü, onda hələ hacı deyildi, – onun alicənablığına, səmimiliyinə, insanlığına vurulmuşdum. Savadı, ziyalılığı da öz yerində. Subay olduğunu və tək yaşadığını bildikdən sonra isə sözün əsl mənasında istəyirdim onu… Həmin gün də tam olaraq arzum belə idi: “Ey böyük Allahım, bu kişi mənim olsun!”
– Eşq olsun! Nə gözəl, nə gözəl! Demək xəyyallarınız gerçək oldu?
– Bəli! Özü də bir göz qırpımında.
– Doğrudan, Fağır müəllim! Üzr istəyirəm dəyərli, çox hörmətli Hacı, gözdən söz düşmüşkən, bəs necə olur ki, siz həmişə tükün hansı gözünüzdə olduğunu düz tapırsınız?
– Əşi, bu tük lap yeniyetməlik vaxtından sol gözümün altında bitib, həmişə də ordadır.
12 dekabr 2025, Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir.
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
HAFİZ RÜSTƏM- 75
Bir vaxtlar Bərcan kəndini “Yardımlının avropası” adlandırmaqda yanılmadığıma hələ də əminəm. Çünki bu kənd Yardımlının tarixində çox ilklərə imza atıb. Bəyləri də olub, qoçuları da, eləcə də rayonun ilk ali təhsillisi də o yurddan pərvazlanıb. Xülasə, Bərcan kəndi çox işıqlı adamların el-obası, dil açıb ilk dəfə danışdığı, qədəmlərini ilk basdığı yurddur. Belə işıqlı adamlardan biri də- şair, şərqşünas, tərcüməçi Hafiz Rüstəmdir. Seyyid nəslindən olduğuna görə, yardımlılar ona Mir Hafiz ağa da deyirlər. Salyanda dünyaya gəlsə də Bərcanla nəfəs alıb, Bərcanla böyüyüb…
…Otuz beş ildən çoxdur ki, Mirmahmud Mirəlioğlunu tanıyıram desəm, yəqin ki, səhv danışmaram. Hafiz Rüstəm tək-tək adamlardandır ki, Mirmahmud ağa ona “Ustad” deyə müraciət edir. Bəli, Hafiz Rstəm bir sıra kitabların müəllifi, bir neçə əcnəbi dildə yazılmış kitabın tərcüməçisidir. Uzun illər “Maarif” nəşriyyatında çalışıb. Yanvarın 8-i Hafiz müəllimin 75 yaşı tamam olur. 75 yaşında kişiyə nə arzulamaq olar? Düşünürəm ki, bu yaşda kişiyə ağrı-acısız həyat, balalarının xoş günlərini, uğurlarını görməyi arzulamaqdan gözəl istək ola bilməz…
Əzizimiz Mir Hafiz ağa, nə olar, çox yaşa da. Axı, yaxşılara, işıqlı adamlara həmişə ehtiyacımız var…
Yubileyn mübarək olsun, təbrik edirəm!
Hörmətlə, Elman Eldaroğlu
Oxuyun >> Gözündə tük var
Eskizdən məkana uzanan yol
Bəzən bir insanın gələcək peşəsi seçdiyi ixtisasdan yox, uşaqlıq xatirələrindən başlayır. Kağız üzərində çəkilən ilk cizgilər, palçıqdan düzəldilən kiçik evlər, diqqətlə izlənilən bir iş prosesi illər sonra peşəkar düşüncəyə çevrilə bilir. Memarlıq da məhz belə səssiz, amma dərin bir yolçuluq tələb edir. Bu yol bəzən ailə mühitindən, bəzən isə yaratmaq ehtiyacından doğur.
NDU-nun Memarlıq fakültəsinin Memarlıq ixtisası üzrə təhsil alan gənc tələbəsi Zəhra Xudiyeva ilə söhbətimiz zamanı aydın oldu ki, onun üçün bu sahə layihə çəkməklə kifayətlənmir. Zəhra memarlığa sənət və texnikanın qovuşduğu bir düşüncə məkanı kimi yanaşır: “Mənim baxışımda estetika funksionallığa mane olmur, əksinə, onu tamamlayır. Uşaqlıqdan formalaşan bu yanaşmamı bu gün eskizlərimdə, maketlərimdə və layihələrimdə əks etdirirəm. Memarlıq həyatıma sonradan daxil olmayıb, bu sahə ailəmdən formalaşıb. Atam mühəndis olduğundan hazırladığı layihələr, çəkdiyi cizgilər, qurduğu planlar mənim üçün, eyni zamanda öyrənmək və yaratmaq istəyi aşıladı. Hətta uşaq yaşlarımda həyətdə ağacdan, palçıqdan kiçik evlər düzəldirdim. Artıq istəmədən formaya yanaşmanı və yaradıcı baxışı həmin sadə materiallarla qurmağa başlamışdım. Məhz bunlar məni memarlıq yoluma gətirib çıxardı”.
Onun üçün memarlıq nə tək sənətdir, nə də sırf texniki sahə. Bu, iki anlayışın bir-birini tamamladığı xüsusi bir sintezdir. Gənc memar tələbənin fikrincə, estetika olmadan məkan ruhsuz qalır, texniki bilik olmadan isə həmin məkanda yaşamaq mümkün olmur: “Bu səbəbdən memar xəyal qurmaqla kifayətlənməməlidir, eyni zamanda hesablayan, düşünən və məsuliyyət daşıyan şəxs olmalıdır. Memarlıq mənə görə həm duyğuların, həm də məntiqin eyni anda işlədiyi nadir sahələrdəndir”.
Layihəyə başlayarkən isə ilham mənbəyi olduqca fəlsəfidir. O, yaradılışın özündən, ali şüurdan və böyük təfəkkürdən ilham aldığını bildirir: “Mənim üçün memarlıq mövcud nizamı, harmoniyanı və yaradılışın qanunlarını məkanda hiss etməyi bacarmaqdır. Əslində hər layihə bu böyük sistemin kiçik bir hissəsi kimidir. İdeya baxımından heç vaxt çətinlik çəkməsəm də, reallaşdırma mərhələsi daha mürəkkəbdir. İdeyalar çoxdur, amma resursların məhdudluğu və mövcud mühit şəraiti işləri tam həyata keçirməyə mane olur. Maddi və texniki baza olmadan ən güclü ideya belə kağız üzərində qalır. Buna baxmayaraq, bu məhdudiyyətlər yaradıcılığım üçün maneə yaratmır”.
Layihə prosesində onu ən çox düşündürən mərhələ konsepsiyanın düzgün qurulmasıdır: “Başlanğıcda qoyulan ideya və funksional həll düzgün olmazsa, sonradan əlavə edilən texniki detallar layihəni xilas etmir. Mənə görə, güclü memarlıq işi məhz düzgün təməldən başlayır”.
Zəhra kağız üzərində çəkilən layihə ilə maket arasında ciddi fərqlər olduğunu da vurğulayır: “Çertyojda bəzi həcmlər, yüksəkliklər və formalar tam aydın görünməyə bilər. Maket isə ideyanı daha real, daha oxunaqlı şəkildə ortaya qoyur. Relyef, kütlə və məkan münasibətləri məhz maketdə özünü daha aydın göstərir. Eskiz və maket mənim üçün bir-birini tamamlayan mərhələlərdir. Eskizdə düşüncələr sərbəst şəkildə kağıza tökülür, ideyalar məhdudiyyətsiz ifadə olunur. Maketdə isə həmin fikirlər konkret forma alır, görünən və hiss olunan məkana çevrilir”.
Layihə hazırlayarkən funksionallığın estetikadan öncə gəldiyini desə də, əsas məqsədin bu iki anlayışı qarşı-qarşıya qoymaq olmadığını xüsusi vurğulayır: “Əsl memarlıq funksionallıqla estetikanın harmoniyasından doğur. Məkan həm istifadə edilə bilən, həm də vizual olaraq təsirli olmalıdır. Material seçimi isə mənim üçün texniki detalla yanaşı, layihənin taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Doğru material funksionallığı artırır, estetik dəyər yaradır və layihənin uzunömürlü olmasını təmin edir. Bu baxımdan material seçiminə məsuliyyətlə yanaşmaq memarın əsas vəzifələrindən biridir”.
Zəhranın düşüncələrində memarlıq hələ davam edən axtarışdır. O, bu sahəyə daim suallar doğuran, məsuliyyət tələb edən bir yaradıcılıq prosesi kimi yanaşır. Eskizdən maketə, ideyadan məkana gedən bu yol onun üçün eyni zamanda düşüncə tərzinin formalaşması deməkdir.
Müəllif: Elnurə Cəfərova
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında