Bir neçə müddətdir gənc yazarlarımızın, aydınlarımızın yazıçı Əkrəm Əylisli ilə bağlı paylaşımlarına rast gəlirəm. Əkrəm Əylisli haqqında aparılan istintaqla bağlı şəxsiyyət vəsiqəsinin bir neçə ildir özündə olmadığını, indi isə özünə qaytarılmasını istəyir.
Mən burada Əkrəm Əylislinin şəxsinin üzərində durmaq istəmirəm. Mənim şəxsi düşüncəmə görə (bu savaşın bütün ağrı-acılarını hər formada yaşayan biri olaraq da) heç şübhəsiz ki, yazıçının etdiyi səhvlərin mənəvi cəhətdən əfvi yoxdur.
Xocalı soyqırımını yaşayan və bunu yaşadanın erməni olduğunu bilərək, torpaqları ermənilər tərəfindən işğal olunmuş bir xalqın yazıçısının erməniləri məzlum və yazıq, əzilən, öz xalqını isə qatil göstərməsi nəinki bir dəfəlik Əylisini mənəvi cəhətdən xalqın aydınları sırasından çıxardı, əslinə qalsa ədalətsiz və yalançı mövqeyinə və insan taleyinə biganəliyinə görə yazıçı adını bizim üçün məhv etdi.
Kimliyindən asılı olmayaraq, Qarabağda yaşananlara, sadəcə, milli, vicdani və mənəvi məsələ olaraq deyil, elə insani olaraq ədalət hissi ilə yanaşanda belə, məgər əzilən və haqsızlığa uğrayan biz deyildikmi? Yazçının bu məsələdə tutduğu mövqe yaşına görə məsələni mənəvi cəhətdən yüngülləşirmir. 87 yaşda olmaq heç cürə ona haqq vermir.
Qısacası, böyük yazıçı ölkəsinin sevilən yazıçısı olmaqdan özünü mərhum etdi. Ancaq düşdüyü durum məni bir Azərbaycan vətəndaşı kimi narahat edir. Hər bir vətəndaş kimi, əgər Əkrəm Əylislinin də qanun çərçivisində günahı varsa, hüquqi cəza almalıdır. Hüquq xaricində əsla bir cəza verilməməlidir.
Biz insanların mənəvi səhvləri üzərində “hüquqi cəzalarla” davrana bilmərik. Bu gün ona edilən hüquqsuzluq sabah bizim hər birimizə ediləcək, necə ki, edilir. Hüquqsuz cəmiyyətdə daş ötüb dolaşıb onu qura bilməyən vətəndaşına dəyir. Yəni Azərbaycan vətəndaşına.
Əkrəm Əylisliyə və ya başqa birinə mənəvi səhvlərinə görə “hüquqla” cəza kəsilməsi isə sabahımıza zərbədir.
Bu mənada gənc aydınlarımızın Əkrəm Əylislinin hüquqi olaraq məsələlərinin çözümü ilə bağlı çağırışlarına qoşuluram. Digər bir tərəfdən isə, biz Ermənistanla sülh müqaviləsi bağlayıb bir an öncə Qafqazda əmin-amanlığa nail olmaq istəyiriksə, artıq birmənalı şəkildə bu cür hüquq pozuntuları ortadan qaldırılmalıdır ki, bu münaqişənin bitməsini istəməyənlərin əlində belə ucuz bəhanələr olmasın.
Bəli bizim bu savaşdan qalib çıxmağımız lazım idi, çünki bu vicdanın labüd etdiyi bir savaş idi. Biz min şükürlər olsun ki, zəfər qazandıq! Fəqət artıq savaşdan sonrakı dövrdə məmləkət mədəniyyət və ədalət üzərində inşa olunmalıdır, savaş qalibiyyəti üzərində deyil.
Əziz dostlar. Azərbaycan Ədəbiyyat Fondu olaraq növbəti tədbirimizi mayın 23-də keçirəcəyik. Saat 12:00-da Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” klubunda Qırğızıstanın Xaq yazıçısı Sultan Rayevin “Dəlixana” romanının təqdimatı olacaq. Bu, fondumuzla “Hədəf” Şirkətlər Qrupunun birgə layihəsi – “Türk xalqları ədəbiyyatı” seriyasının ilk kitabıdır. Kitab “XAN” nəşriyyatında nəşr edilib. Layihə rəhbərləri ikidir – Hədəf Şirkətlər Qrupu, eləcə də Ədəbiyyat Fondunun baş direktorları Şəmil Sadiq və mən – bəndəniz. Kitabı dilimizə Aysel Oğuz çevirib, redaktorlar Yunus Oğuz və Cavid Qədirdir. Deyim ki, çox möhtəşəm romandır. Gəlin, maraqlı olacaq.
22 may görkəmli Azərbaycan şairi Məhəmməd Hadinin xatirə günüdür
Hadi (1879-1920) romantizm üslubunda gözəl şeirlərilə ümumtürk ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutur. Şərq ədəbiyyatı, tarixi, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən şair “Həyat” qəzeti və “Füyuzat” jurnalında işləyib. 1911-1914-cü illərdə İstanbulda yaşayıb, burada Tofiq Fikrət və Rza Tofiqlə dostluq edib.
Romantik maarifçilikdən inqilabi romantizmə yüksələn Məhəmməd Hadinin yaradıcılığının ən mübariz dövrü Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dönəminə düşür. Məhəmməd Hadi yaradıcılığının ən çağdaş milli və bəşəri keyfiyyətləri məhz bu dövrdə özünü daha aydın göstərdi. O dönəmdə müharibə, azadlıq, istiqlal mövzusunda ən çox əsərlər yazan Məhəmməd Hadi olmuşdur.
1908-ci ildə çıxmış “Firdovsi-ilhamat” kitabına “Varmı bundan yuxarı uçmağa istedadım” misrası ilə başlanan “Cəhalətimdən şikayət”, “Aşiqi-sadiqləriz, pünhan deyil bürhanımız” misrası ilə başlanan “Bu da bir həqiqət”, “Afərin olsun sənə, filusufi-zifunun” misrası ilə başlanan “Şeyxlərə-işanlara”, “Sofi, gəl öyrən həyatın tərzini heyvandan” misrası ilə başlayan “Söfiyə-zahidə” və b. şeirləri, məqalələri, tərcümələri daxil edilmişdir
Ədəbiyyatşünas, tənqidçi Yaşar Qarayev Məhəmməd Hadi haqqında yazıb: “XX əsr Azərbaycan şeirində romantizm cərəyanının ən qüdrətli nümayəndələrindən biri Məhəmməd Hadidir. Keşməkeşli və faciəvi sonluqla bitən bir ömür sürmüş Hadi türk, Şərq və Avropa ədəbiyyatlarını, fəlsəfəsini dərindən mənimsəmiş və bütün bu təsirləri şeirlərində yaradıcı şəkildə əks etdirərək, orijinal şair kimi ədəbiyyat tariximizdə özünə yer tutmuşdur.”
Nizami, Ömər Xəyyam, Hafiz və başqa klassiklərdən tərcümələri olan, yaradıcılığında maarifçilik ideyaları mühüm yer tutan, 1918-ci ildən Gəncə və Bakıda yaşayan Məhəmməd Hadi çox yoxsul həyat sürüb, şeirlərini satmağa məcbur olub. Şair 1920-ci ilin 22 mayında Gəncədə 41 yaşında dünyasını dəyişib.
Fəlsəfə bir qaçış idimi? Albert Kamyu yazılarından birində insan psixikasında dərin rezonans doğuran bir həqiqəti söyləmişdi::“Cəsarəti olmayanlar həmişə buna haqq qazandıracaq bir fəlsəfə tapacaqlar”. O iddia edirdi ki, cəsarət olmadıqda, insan şüuru maraqlı mexanizmə – hərəkətsizliyi rasionallaşdırmaq üçün mükəmməl fəlsəfələrin qurulmasına müraciət edir. Qorxu və şübhədən doğan bu fəlsəfələr reallığın sərt həqiqətlərinə qarşı qalxan rolunu oynayır. Onlar rahatlıq zonalarının hüdudlarından kənara çıxmaq istəməyənlərə təsəlli verərək, tərəddüdləri ağıl donuna bürüyürlər. İstəksizliyimizi əsaslandırmaq üçün uydurduğumuz bəhanələrə nəzər salaq: “Doğru zaman deyil”, “Hazır deyiləm”, “Çox risklidir”. Hər bir bəhanə, bizi dəyişmənin narahatlığından və naməlumluğun gözlənilməzliyindən qoruyan ətalətdir. Bununla belə, fəlsəfi əsaslandırmanın altında həyata keçirilməmiş potensial və itirilmiş imkanlar hissi bir boşluq olaraq qalır. Uydurulan hər bir bəhanə üçün arzu yerinə yetirilməmiş hədəf, yaşanmamış bir həyat olaraq qalır. Çətin vəziyyətimizin ironiyası ondan ibarətdir ki, biz hərəkətsizlik fəlsəfəmizə sığınarkən, özümüzdən istəmədən ən çox arzuladığımız şeyi yerinə yetirməyi inkar edirik. Çünki biz yalnız cəsarətlə, həyatın qeyri-müəyyənliklərini qəbul etməyə cəsarət etməklə varlığımızın əsl mahiyyətini açırıq.
Любите тех, с кем вам легко и просто, Кто понимает сердцем, и душой, С кем нет обмана, лести и притворства, С кем можно просто быть самим собой.
Забудьте тех, кто спрятавшись под тенью, Смеясь в лицо вам, подло осуждал, Когда другие,вопреки презренью, Вас без сомнений в горе поддержал.
Любите тех, кого сейчас нет рядом, Кто, даже без тебя,- всегда с тобой, Кто приласкает словом, добрым взглядом, С кем точно, как за каменной стеной.
Цените тех, кто просто добрым словом, Вас одарит душевной красотой, Любите тех, кто под ночным покровом, Согреет страстью, сердцем и душой..
Забудьте тех, кто в Ореоле Славы, Поднявшись,вдруг, о близких забывал, Кто-то увяз в долгах,… а кто-то держит лавры, Но ценен тот лишь, кто – НЕ ПРЕДАВАЛ…!
Kölgəsi soyuqdu göydələnlərin, Küləklər sovurur göz yaşımızı. Bu qərib şəhərdə, bu yad şəhərdə Kimə miras qoyaq yaddaşımızı…
Kimə miras qoyaq xatirəmizi, Kimə miras qoyaq… Unudulmasın. Bizi xatırladan ağrının izi Xəfif bir gülüşlə ovudulmasın.
İlahi, dünyanın daşı vəfasız – Dərd desək Çatlayıb tökər içini. Payızı – vəfasız, qışı – vəfasız Bir ovuc yağışa, bir xışma qara, Bir büküm yarpağa bükər içini…
Axar… nəyi varsa Göz yaşı kimi – Yağışı süzülər, qarı əriyər. Burda qəlbimizin yağı tükənər, Burda qəlbimizin yarı əriyər.
…Bu axşam qapını döyən kimdi bəs?… Bir üzü payızdı, bir üzü bahar… Üzümə açılan qapılar – qəfəs, Arxamca çırpılan qapılar – məzar…
Kölgəsi soyuqdu göydələnlərin Tanrıya uzanan əllər üşüyür. Bu qonur şəhərin, bu boz şəhərin, Bu saxta, boyalı, …Ucuz şəhərin, Qəzəbli şəhərin, quduz şəhərin Soyuq əllərində güllər üşüyür…
Onun doğma Təbrizi qana boyananda hamı kimi düşünmədi. İnqilab adı altında pəhləviləri əvəz edən şarlatanlar mahiyyət ehtibarı ilə eynən türkə və türkçülüyə asi olduqlarını bəyan etdi. Fotoaparatının obyektivinə tuşladığı həqiqətləri dünyanın gözləri önünə çıxardı. Məhbəs həyatı yaşadı, amma gerçəklik aşiqi olmaqdan vaz keşmədi. Mühacir həyatı yaşadı, ancaq çətinliklərə sinə gərib haqq carçısı olmaqdan əl çəkmədi. Ruandadakı vəhşiliklərə, Əfqanstandakı müharibə acılarına, Somalidəki aclığa, Xocalıdakı erməni faşistlərinin azğınlığına, Sovet-rus imperiyasının 9 aprel Tibilisi qətliamına 20 Yanvar Bakı qırğınına özünəməxsus etiraz edən Rza Diqqəti dünyaya təkbaşına əsil həqiqəti çatdırmağa müvəffəq olmaqla yanaşı, yaşanan gerçək tarixlərin izinin itirilməsinə sipər olmağı bacardı. Onun üçün tikanlı dəmir məftillər, keçilməz sərhədlər, quş belə uçması mümkünsüz olan sədlər maneə olmaqda aciz oldu. Və o neçə-neçə susmuş vicdanları dilə gətirtməyi bacardı, görməzdən gəlinənlərə görmək məcburiyyəti diqtə etdi. Erməni vəhşiliyinə məruz qalan azərbaycanlı körpənin şəkilini Fransada sərgidə çırıb atan ”mədəni” erməniləri Rza Diqqəti özünəməxsus şəkildə ifşa etdi. O sərgidə çırılmış şəkilin də şəklini çəkib başqa sərgilərdə nümayiş etdirməklə erməni xislətini dünyaya car çəkdi. Fotojurnalist, kinorejissor, ssenarist Rza Diqqəti ilə gözəl bir yaz səhərində doğma Bakımızın tarixi küçələrinin birində görüşmək, xoş ovqata köklənmək çox böyük məmnunluq yaşatdı.
QAFAR KƏNDLİ HERİSÇİ İnqilabçı, Xaqanişünas-alim, “21 Azər hərəkatı” medalına layiq görülən fədai, filologiya elmləri doktoru, professor
(Bu rubrikanı babam İsmayıl Paydarın timsalında bütün güneylilərimizə ithaf edirəm)ýňň
Qafar Kəndli Herisçi 1923-cü ildə Təbrizdə doğulub. Adlı-sanlı Herisçi nəslindəndir.Herisçilər Təbrizdə qədim xalçaçı nəsli sayılırdı.
Haşiyə: Qafar müəllimin oğlu yazıçı Həmid Herisçi bəndənizlə söhbət əsnasında babalarının Güney Qaradağından gəldiyini vurğulayıb.
Qafargil yeddi qardaş, yeddi bacı olublar.Qardaşı İbrahim Herisçi də inqilabın fəallarından sayılırdı.Qafar müəllim Tehran hökumətinin izini azdırmaq üçün özünə “Kəndli” təxəllüsünü götürüb.
Qeyd: Ümumiyyətlə, fədailər arasında belə təxəllüslər çox idi.Özlərinə ən ağlasığmaz adlar götürürdülər ki, ünvanları məchul qalsın.
İnqilabçılar sırasında “Yoldaş Kəndli” kimi tanınırdı. Həmid bəy söhbət zamanı atasının “21 Azər hərəkatının” həmmüəlliflərindən olduğunu bildirir.Zatən bunu S.C.Pişəvərinin Qafar müəllimə olan məktub və dəvətnamələrindən də sezirik. Pişəvərinin Qafar Kəndliyə təqdim etdiyi sənəddə yazılıb: “Get Əhərə, orada inqilab elə!” Əhər inqilab üçün ən çətin yer sayılırdı.Camaatı ipə-sapa yatmırdı. Qafar Kəndli at belində Əhərə Seyid Cəfərin əmrlərini yerinə yetirməyə yollanır.Ordakı inqilabi hərəkata töhfə verir, sonra Zəncanda da döyüşür.Milli hökumət Şiri-Xurşid zalında elan olunanda rəsmi dəvətnamə ilə dəvət olunanlar sırasında Qafar Kəndli Herisçi də vardı.
S.C.Pişəvərinin məktubundan:
“Ağayi-Qafar Kəndli, Sizə Mərkəzi Komitə tərəfindən məmuriyyət verilir ki, Əhərə gedəsiniz, orada Vilayət Komitəsinin köməkliyi ilə Mərkəzi Komitənin nümayəndəsi vəzifəsini icra edəsiniz.
Mərkəzi Komitənin sədri, S.C.Pişəvəri. Təşkilat şöbəsindən-Dehqani.”
Demokratik Firqə süquta uğrayandan sonra Quzey Azərbaycana pənah gətirən Herisçi Pişəvərinin silahdaşı kimi döyüşmək niyyətindən dönmür.
Həmid Herisçinin söhbətlərindən: “Sən ki bunları yaxşı bilirsən, Turan. O vaxt fədailər pərakəndə halda, çox bərbad vəziyyətdə gəlmişdilər.Atam pərakəndəliyi aradan qaldırdı.Fədailərin bu taya keçməsində çox böyük rol oynadı.Ondan sonra güneylilərə münasibət dəyişdi.Elə Azərbaycan Demokratik Firqəsinin İran Xalq Partiyası “Tudə” ilə birləşməyi də atamın adı ilə bağlıdır”
Turan Uğur: Bildiyimə görə, atanızın 1979-cu il İslam inqilabına da töhfəsi olub.
H.Herisçi: Bəli, onun ssenarisini yazanlardan biri idi.
T. Uğur: Həmid ağa, dostumuz telejurnalist Günay Arda da o taydandır ha, bizimkilərdəndir- Kəleybərdəndi.
H.Herisçi: Sənə mən bir söz deyim? Bildim hansı Günayı deyirsən, onun babasıgil olan yer Kəleybər bilirsən necə yerdi? İndi də mal-qara ilə yatıb, mal-qara ilə dururlar.Mən ciddi deyirəm…
Məni gülmək tutur.Elə Həmid bəyin də üzündə təbəssüm yaranır.
T.Uğur: Elə deməyin, Həmid ağa, xətrini çox istəyirəm Günayın.Həmid ağa, aləm bir-birinə dəysə də nəsə Təbriz sakit görünür, hələ təmkinini pozmur.
H.Herisçi: Görünür, Təbriz ağayanalığın qoruyur.Görünür, gözləyir onun qapısını döysünlər, onu da ki, döymürlər.
Ancaq Qafar müəllim quzey Azərbaycanın qapısını ürəklə döymüşdü. Burada fəaliyyətini inqilabi müstəvidən elmi müstəviyə məharətlə köçürə bilir. 1969-71-ci illərdə Respublika Əlyazmalar İnstitunun yoxlanılmasında fəal iştirak edib.3200-ə qədər əlyazmanı oxuyub, onları kotoloqlaşdırıb.1973-80-ci illərdə Qafar Kəndli “Zərdüşt, Avesta və Azərbaycan”, “Nəsrəddin Tusi və Azərbaycan” kimi mövzularda 27 məqalə yazıb.Onların bir çoxu xaricdə də dərc olunub. Tezliklə Xaqanişünas-alim kimi şöhrət qazanır.Nizami adına Ədəbiyyat İnstitunun aspiranturasını bitirir.1980-ci ildən ömrünün sonuna kimi həmin institutda “Qədim dövr Azərbaycan Ədəbiyyatı” şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır. “Xaqani Şirvani: həyatı, dövrü, mühiti” adlı fundamental əsərin “Xaqani Şirvaninin münşəatı” elmi məqaləsinin müəllifidir.
Qeyd: Münşəat-ərəbcədir, “münşi” nin cəmidir. 1) yazıçının yaratdığı əsərlər; 2) məktublar; 3) idarələr, müəssisələr
Xaqaninin “Töhfətül-İraqeyn” əsərinin elmi-tənqidi mətnini çapa hazırlayan da məhz professor Qafar Kəndli Herisçi olub. Qafar müəllim dostu, silahdaşı Seyid Cəfər Pişəvərinin ölümündən 50 il sonra-1997-ci ildə, dünyasını dəyişir. Qafar müəllimin ən böyük arzusu son dəfə Təbrizi görmək idi.Yazıçı, ədəbiyyatşünas Mir Cəlal da alimin ən yaxın dostlarından idi.Mir Cəlal müəllimin vaxtilə Qafar Herisçiyə verdiyi “50 illik yubiley dəvətnaməsi” bu dostluğa nişanə, həm də nümunədir. Lap fədailərimizin nümunəvi həyatları, fədakar ömürləri kimi…
Sayğılarla!
20 may 2024
(Yazımda ruhunu minnətdar hisslərlə andığımız inqilabçı Qafar Kəndli Herisçinin oğlu, yazıçı Həmid Herisçinin bəndənizə danışdığı faktlara, habelə yazdığım şəxsi gündəliklərimə istinad etmişəm)
