Azərbaycan xalqının tarixinə Qanlı Yanvar faciəsi kimi daxil olmuş 1990-cı il 20 Yanvar hadisələrindən artıq 32 il keçir. Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirilən hərbi təcavüz insanlığa qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri kimi tarixdə qalacaq. Sovet Ordusunun böyük heyətinin, xüsusi təyinatlı bölmələrin və daxili qoşunların Bakıya yeridilməsi xüsusi qəddarlıq və görünməmiş vəhşiliklə müşayiət edildi. 131 nəfər öldürülmüş, 600-dən çox adam yaralanmışdı. Öldürülənlər arasında 5 millətin nümayəndələri, 20-dən çox qadın, uşaq var idi. Xalqımızın qan yaddaşında əbədi yaşayacaq 20 Yanvar faciəsi ümumxalq hüzn günü! Şükür Səhidlərimizin ziyarətinə mənfur düşmən tapdağından Qarabağımızın xilası, Qələıbə müjdəsi ilə gedirik!
TƏQVİMDƏ BU GÜN: – 17 Yanvar – İCTİMAİ-SİYASİ XADİM, TANINMIŞ AKTYOR SƏMƏD HƏTƏMOVUN AD GÜNÜDÜR. – BU GÜN MÜNASİBƏTİ İLƏ SƏMƏD MÜƏLLİMİ TƏBRİK EDİR, İCTİMAİ – SİYASİ İŞLƏRİNDƏ VƏ YARADICILIQDA UĞURLAR ARZU EDİRİK… VAR OLUN… UĞURLARINIZ BOL OLSUN….
QISA ARAYIŞ:
17 Yanvar 1963 – də Ağdam rayonu, Yusifcanlı kəndində anadan olub. 1980 – ci ildə, Yusifcanlı kənd orta məktəbindən , 1984 – cü ildə isə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetindən – Dram və Kino Aktyoru – məzun olan, Səməd müəllim hal-hazırda Ümid Partiyası sədrinin müavini vəzifəsində çalışır. Səməd müəllim eyni zamanda olduqca müxtəlif mövzulu sənədli filimlərin səsləndirilməsi sahəsində fəaliyyət göstərir. Beləki, bu qəbildən olan flimlərin sonuda oxuduğumuz və ya eşitdiyimiz – səsləndirdi : Səməd Yusifcanlı imzası, məhz Səməd müəllimə məxsusdur. Səməd Hətəmov evlidir. Üç övladı, iki nəvəsi var. Bakı şəhərində yaşaır.
YAZARLAR.AZ olaraq, bugünkü təbriklərə qoşuluruq, bir daha Ad gününüz mübarək, Səməd müəllim… Uğurlarınız bol olsun… Var olasız…
K u n a n ba y – Abayın atası, qəbilə basçısı, ağa – sultan.
U l j a n – Abayın anası
Z ə r i – Abayın nənəsi
T a k e j a n, O s p a n, İ s h a q – Abayın qardasları.
M a y b a s a r – Abayın əmisi
Syundk, Boje, Karatay, Baysal – qəbilə başçıları.
T o q j a n – Syundikn qızı, Abayın ilk sevgilisi.
D i l d a – Abayın birinci arvadı
A y k ə r i m – Abayın ikinci arvadı.
Y e r b o l – Abayın dostu
D a r k e m b a y – sadə kasıb kəndli
M a k i ş – Abayın bacısı
BİRİNCİ HİSSƏ
BİRİNCİ ŞƏKİL
1845- ci ilin isti avqus ayı. Qazaxstanın Jidebay (Semey – Sempalatnsk) qəzasında Tobıktı tayfasının ağa-soltanı, İrgizbaylar qəbiləsinin başçısı Kunanbayın ailəsndə böyuk aulda uşaq dünyaya gəlir. Dunyaya uşaq gətirən Kunanbayın ikinci arvadı Uljandır. Uljanın ətrafında mamaça qadınlar uşağın doğulmasına yardım edirlər. Doğuş zamanı huşunu İtirən Uljana qeybdən bir əl uzanır. O, Uljanı ucsuz-bucaqsız qaranlıq yoldan aydınlığa çıxarır və həlim xasiyyətli Uljana bir qopuz uzadır. Uljan qopuzu alır, qeybdən gələnin kim olduğunu öyrənir. Qeybdən gələn adam bütün turklərin ağsaqqalı, qopuz çalıb, söz qoşan Dədə Qorqud olduğunu bildirir.
D ə d ə Q o r q u d. Qızım, al bu qopuzu indi dunyaya gələn oğluna ver. Sənin bu saat dunyaya gətirdiyin oğlun əsl el ağsaqqalı, xalqın dərdinə yanan bir insan olacaq. O, aglı, mərifəti, ədaləti ilə xalqın sevimlisinə cevriləcək. Söz deyəcək, nəgmə qoşacaq, könullər oxşayacaq. Haqqı nahaqqa verməyəcək. O, xalqı, xalq da onu əsrlərlə yaşadacaq. O, övladlarının ən mərhəmətlisi, ən ədalətlisi, ən agıllısı olduğu üçün sən onu daha çox əzizləyəcəksən və ona: “Abay, Abayım”, – deyəcəksən. Bu qaranlıq yoldan səni işığa çıxardım, bil ki, Sənin Abayın da xalqı belə aydınlığa çıxaracaq.
U l j a n. Dədə, mən çalışacağam onun tərbiyəsi ilə özüm və mərhəmətli, ağıllı qayınanam Zəri ana məşğul olsun. Zəri ana öz mərhəməti ilə butun mahalda hörmət qazanıb. Mənim Abayım onun nəsihətlərinə qulaq assa, onun tərbiyəsini alsa, əminəm ki, sizin dediyinz bir insan olacaq.
D ə d ə Q o r q u d. Qızım, belə bir övladı Allah sənə əmanət, qazax xalqına mükafat verir. Allahın əmanətini göz bəbəyin kimi qoru, onun heç bir istəyinin ziddnə getmə. İndi isə aç gözlərini, balanı qucağına al, onu əzizlə.
Dədə Qorqud gedir, Uljan Dədə Qorqudun ona verdiyi qopuzu bağrına basırmiş kimi gözlərini açır. Gözlərini açan zaman mamaçalar onun qucağına ay parçası kimi gözəl uşaq verirlər. Uljan uşağı alanda mamaçalardan heç nə soruşmadan “ mənm Abayım” , – deyə körpəsini bağrına basır. Mamaçalar qadının bu hərəkətnə məəttəl qalırlar. Çunki uşaq doğulanda Uljan ağrının təsirindən özündən getmişdi. O, dunyaya gələn körpəsinin oğlan və ya qız olduğunu bilmədyi halda, necə ola blərdi ki, balasına Abay desin?!
İKİNCİ ŞƏKİL
Abay şəhərdə molla yanında təhslini yarımçıq qoyub atasının tapşırığı ilə aula gəlib. Neçə vaxtdan bəri doğmalarını görməyən Abay doğmalarını gördükdə çox sevinir. Ancaq atasının onu yarımçıq məktəbdən geri çağırmasından şübhələnir. Onun şübhələri düz çıxır. Atası Kunanbay ağa-soltan olduğu üçün gunahsız Kodarın ölümünə bais olur. O gündən Abayın kövrək uşaq qəlbndə günahsız, köməksiz insanlara rəhm yarandı, qəddar, zalım, qaniçən qatillərə qarşı isə, kin, nifrət, qəzəb coşmağa başladı.
Kodarın faciəsindən sarsılan Abay xeyl müddət xəstə yatır. Onun bu halını görən anası Uljan və nənəsi Zəri cox narahat olmağa başlayır. Zəri nəvəsinin nağılları, əfsanələri, mahnıları, şeirlər çox sevdyi üçün ona bildiyi nağıl və əfsanələri dəfələrlə danışır. Anası isə oğluna qədim turkəçarələr eləyr. Lakin bunların heç biri Abaya məlhəm olmur. Bir gün təsadüfən aula Dulat adlı bir akın (aşıq) gəlir. O, bir neçə gün aulda qalıb, gecə-gündüz mahnılar oxuyur. Dulatın mahnıları Abayı həyata qaytarır. Dulatın satirik şerləri Abayın düşüncələrini dəyişir, onun gələcəyin mütəfəkkiri olmağına təkan verir.
ÜÇÜNCÜ ŞƏKİL
Çingiz dağlarının ətəyi. Syundikin aulu. Abayın yeniyetmə vaxtları. Abay atası Kunanbayın tapşırığını yerinə yetirməyə gəlib. O, jigiteklər qəbiləsinin başçısı Syundiklə nəinki atası Kunanbay kimi kobud danişir, hətta yeniyetmə kimi deyl, müdrik bir adam təsiri bağışlayır. Abayın belə ağıllı rəftarını Syundikin ailəsi bəyənir . Həmn gün Abay Syundikn qızı Toqjana vurulur.
Abay Syundikin aulundan qayıtdıqdan sonra bir gün də olsun Toqjanı unutmur. Onun gənc qəlbini məhəbbət alovu yandırıb külə döndərir. O, Toqjana öz sevgisini dostu Yerbolun vasitəsi ilə çatdırır.( Həmin vaxtlar Kunanbay ilə Syundik bir-biri ilə düşmən mövqeyində idilər.) Abay sevgilisi Toqjanla görüşür, ona öz sevgisini etiraf edir.
A b a y: Toqjan, mənim əzizim, səni gördüyüm ilk gündən özümə heç yerdə yer tapa bilmirəm, Hara gedirəmsə səni görürəm. Hansı alaçıqda oluramsa, sənin ipək kimi saçlarına taxılmış şolpalarının səsini eşidirəm. Harda nəğmə səsi eşidirəmsə, orda sənin məlahətli səsini eşidirəm. Yuxuda da səni görəndə qaranlıq gecə kimi qara gözlərinin atəşndən yanıram. O gündən sonra sənin məhəbbətn qarşısında bütün sözlər mənə aciz gəlib. Sənin üçün nə qədər seirlər yazıb, nəğmələr qoşsam da yenə də, sənin gözəlliyn qarşısında aciz qalmışam. Mən indi məhəbbət alovunda yanan bir aşiqəm. Əzizm, məni bu alovdan yalnız sən xilas edə bilərsən.
Toqjan Abayın sevgi etirafından utanıb başını yerə dikir. Onun yanaqları günəşin al şəfəqləri kimi qızarır. Abayın üzünə baxa bilmir. Abay qızın utandığını görüb əlini qızın zərif çənəsinə uzadır.
A b a y: Toqjan, əzizim, niyə utanırsan? Niyə mənə baxmırsan? Mən bu gözlərin atəşində yenidən yanıb kül olmaq istəyirəm. Əzizm, mənə bax, bir söz de.
Toğjanın qəlbi indi quş kimi çırpınırdı. Axı, o da Abayı sevirdi.
T o q j a n: Abay, sənin nəğmələrini eşitmişəm. Məni bu qədər dərin məhəbbətlə sevirdinsə, bəs o vaxtdan bəri niyə bir dəfə də gəlmədin, mənimlə görüşmək istəmədin?
A b a y: Toqjan, əzizim, mən səni hər dəqiqə, hər saat yanımda görmək istəyirdim. O gündən bəri mən səni heç unutmadım ki. Ancaq qəbilələr arasında baş verən soyuq müharibə səninlə görüşmək şansımı əlimdən aldı. Mən öz Toqjanımla xəyalən görüşüb, onun isti nəfəsini hiss edirdim. Yalız bir dəfə Bojeyn yas köçü zamanı səni uzaqdan görmək imkanım oldu.O zaman sənin o məlahətli səsini Bojey üçün oxuduğun qəmli nəğmədə eşitdm, bütün qız-gəlnlərdən fərqlənən at belində şahanə oturuşun məni məftun elədi. Həmin saat fikrləşdim ki, səni gəlib o qız-gəlinin arasından götürüm qaçım. Ancaq o dəqiqə də fkrimdən döndüm. Dedim ki, igid kişi olmayan yerdə öz gücünü qız-gəlinə göstərməz. Bu ən böyük şərəfsizlikdir.
T o q j a n: Abay, mən də səni gördüm. Həmin vaxt nəğmə oxuyurdum. Oxuduğum nəğməni yaxşı eşitməyin üçün səsimi bir az da qaldırdım. Bizm uzaqdan-uzağa olan bu görüşümüz üçün cox üzüldüm.
A b a y: Aman Allahım! Toqjan, demək sən də mənə qarşı biganə olmamısan. Ah, mənm gözümün nuru, ah mənim həyatım! Deməli, sənin də qəlbində o gündən mənə qarşı hislər yaranıbmış.
T o q j a n: Bəl, Abay! Mən də səni o gündən sonra heç unutmadım. Sənin yolunu gözlədim. Yerbolla göndərdiyin ismarışı o, Karşaş vasitəsilə mənə çatdıranda elə bildim ki, göylərdə uçuram. Karaşaşın verdiyi xəbər mənə qanad verdi. O qanadlarla mən Çingiz dağlarının başında dövrə vurub, öz yarımın gəldiyi yollarda qanad çaldım. İndi mənim yanımdasan. Sevginin qarşılıqlı olmağından dünyada gözəl nə ola bilər?
A b a y: Ah Toqjan, ah mənim sevgilim! Səndən bunu eşitmək mənm üçün nə qədər xoşdur.
Abay qollarını açıb Toqjanı bağrına basır. Onun sevginin hərarətndən yanan al yanaqlarından, qızılgülün şeh düşmüş qönçəsinə bənzəyən bal dodaqlarından öpməyə başladı. Toqjan əvvəlcə utanıb çəkilsə də, sonradan Abayın qüvvətli qolları arasında ona təslim olub, daha heç br müqavimət göstərmədi. O da, öz ehtiraslı öpüşləri ilə Abayın sevgisinə cavab verdi.
Səhərin açılmasına az qalırdı. Abay günəş çıxmamış aulu tərk etməli idi. Çünki neçə vaxtdan bəri İrgizbaylarla Jgitekləe arasında soyuq müharbə gedirdi. Abayın Jigiteklərin aulunda görünməsi hamıda şübhə yarada bilərdi.
A b a y: Mənim həyatım, doğan günəşim Toqjan! Mən artıq getməliyəm, bir azdan gün çıxacaq, bütün aul yuxudan oyanıb məni burda görsələr hamı şübhələnər. Lənət olsun müharibəyə, lənət olsun savaşa, lənət olsun tamaha, lənət olsun bizm adətlərə! Axı sevgi sərhəd tanımır, axı sevgi varlı-kasıb bilmir, axı sevgi din tanımır. Bax, budur. Bz bir-brmiz dəlicəsinə sevirik, ancaq hansısa br soyuq münasibətin qurbanına çevrilmişik. İki sevgilini iki qəbilə arasında gedən savaş bir-birindən ayırır, onları bir-birinə həsrət qoyur.
T o q j a n: Abay, əzizim, bil ki, mən sənin yolunu hər gün gözləyəcəyəm. Nə tayfa davası, nə qəbilə savaşları, nə də atalarımızın bir- biri ilə düşmənçiliyi mənim sənə olan sevgimi azalda bilməz. Bizim sevgimiz iki qəlbin ucalan haqq səsidir. Bu səs heç kəs boğa bilməz.
A b a y: Gözümün nuru Toqjanım, yenə də səni görməyə gələcəyəm. Səninlə bir yerdə olmaq, isti nəfəsini duymaq, arının güldən çəkdiyi şirə kimi, bal dodaqlarından şirə çəkmək, qara gözlərinin atəşində yanmaq, ecazkar səsinə valeh olmaq mənə cənnəti verdiyi qədər, səndən ayrılmaq isə mənə qəbir əzabından da ağır gəlir. Kaş bu ayrılıq bizim sonuncu ayrılığımız olsun. Tezliklə qəbilələrimiz arasında sülh bərqərar olsun, biz də bir-birimizə qovuşub xoşbəxt olaq.
Onlar bir-birinə sonuncu dəfə sarılırlar. Elə bu vaxt Karaşaş gəlir.
K a r a ş a ş: Sizə çay gətirmişəm.
A b a y: Çox sağ ol, Karaşaş. Sənin bu yaxşılığını heç vaxt unutmayacağam. Sən məni muradıma yetirdin. Toğjanımla görüşməyə şərait yaratdın. Allah səni də muradına çatdırsın.
K a r a ş a ş: Abay, mən bunu eləməyə bilməzdim. Çünki Toqjanımın da qəlbi səni görmək üçün uçunurdu. Yaxşı ki, Asılbayla, Adilbay səfərdədirlər. Onlar evdə olsa idi sizin görüşməyiniz müşkülə çevrilərdi. Bəxtin gətirdi ki, görüş üçün yaxşı vaxt seçdin.
T o q j a n: Çox sağ ol, Karaşaş. Sən yengəm olmaqla bərabər, əsl dostsan, əsl rəfiqəsən.
A b a y: Gülüm mənim, bəxtin gətirb k, Karaşaş kimi xoşxasiyyətli yengən olub.
K a r a ş a ş: Həm də sənin kimi sevgilisi. Allah sizi ayırmasın ! Amin!
A b a y: Amin!
T o q j a n: Amin!
A b a y: Vaxt yetişdi. Yerbol məni çayın sahilində gözləyir, getməliyəm. Salamat qalın!
K a r a ş a ş: Yaxşı yol! Ümid edirəm ki, bundan sonra mənim gözəl Toqjanımın gözünü yolda qoymayacaqsan.
A b a y: Tezliklə biz yenə görüşəcəyik.
T o q j a n: Sağ-salamat get, Abay! Səni gözləyəcəyəm.
Abayın ayağı getsə də, ürəyi getmir. Sağollaşıb çıxdığı zaman Toqjandan ayrıla bilmədiyi üçün geri dönür. Bunu görən Karaşaş alaçığı tərk edir. Abay yenidən Toqjana möhkəm-möhkəm sarılıb onu öpüşlərə qərq edir. Sonuncu dəfə qızın gözlərindən öpüb ondan ayrılır. Toqjan isə sevgilisndən ayrıldığına çox məyus olur.Bir dəqiqədən sonra gecənin qaranlığı Abayı sanki udmuşdu.
DÖRDÜNCÜ ŞƏKİL
Abay qazax çöllərində tək-tənha dolaşıb qəlbini təlatümə gətirən sevgisini nəğmə kimi ötürdü.
Abay:
Kədər də, həsrət də, nisgil də, qəm də, Qəlbin atəşində qovrulur, yanır. Ömür-gün yolunda dara düşəndə, Məhəbbət ömrünə arxa dayanır.
Həyatda bir kəsi sevə bilməyən, Daşıya bilərmi insan adını? Yoxsul belə olsan günün keçər şən, Olar var-dövlətin yaxşı qadının.
İşığa çıxmazsan yarıb zülməti, Dost qəlbi yanmasa bir çıraq kimi. Axı, şöhrət nədir, axı, var nədir, Olmasa ömrünün yaxın həmdəmi.
Sadiq dostu Yerbol gülümsəyib dodaqucu nəsə deyirdi.
Yerbol: Gör məhəbbət nələrə qadirdir. Abay artıq şair olub, nəğmələr qoşur.
İki dost çovğunda azırlar, Abay xəstələnir, hərarəti qalxır, şaxtadan donmaq təhlükəsiylə üz-üzə qalır. Amma zəngin qışlaqlardan birinə düşürlər, Abayı halsız vəziyyətdə çadıra aparırlar. Sən demə, illər boyu axtardığı Toqjan bu ailənin gəlini imiş. Toqjan bir həftə gecə-gündüz qızdırmadan sayıqlayan Abaya qulluq edir. Xəstə sağalır və Toqjan onunla əbədi vidalaşır.
Abay:
Atəş də, buz da var yanaqlarında, İki yarpaq kimi bir əsir onlar. Hamıdan yayınıb, hamıdan qaçıb Yenə bir-birinə tələsir onlar.
Toqjan çadırın o üzündə Abayın nəğmələrini dinləyir, gözlərindən yaş axır. Darkenbayın ruhu səhnədə görünür.
DARKENBAYIN RUHU: Abayın atası Kunanbay bizə zülm elədi. Tayfalarımız onun qəzəbi ucbatından bir-birinə qənim kəsildi. Amma o, atasından da, qardaşlarından da mərhəmətli çıxdı. Mən Abaya görə onun zalım atasını bağışlamışam. Qoy uca Allah ona daim yar olsun! O, Toqjanı yenidən tapacaq.
Səhnə dəyişir. Abaygilin çadırı. Dilda Abayın anası Uljana və nənəs Zəriyə şikayət edir.
DİLDA: Abay məni heç sevmədi. Görürsünüz, o, yenə məni atıb sevdiyi qızın yanına gedib.
ZƏRİ: Bəsdir ah-vay etdin. Sən bu ocağın gəlinisən. Demək, Abay səni çox sevir. Bundan artıq sənə nə lazımdır? Taleyindən gileylənmə. Allaha ağır gedər.
Uljan çadırın yuxarı başında, qayınanasının böyründə oturub oğlu üçün aramsız dualar edir. Sonra acıqlı halda Dildanın üstünə qışqırır.
ULJAN: Az qarğış tök, gəlin! Axırda oğlum sənin bəd duaların ucbatından zavala gələcək.
MAKİŞ: Mən hər gün dadaş üçün dua edirəm. Allah onu qorusun. Mənim əsl qardaşım odur. Qoymadı yad əllərdə qalım. Məni xilas etdi. O biri qardaşlarımın heç vecinə deyildi.
Dilda acıqlı-acıqlı Makiş süzüb heç nə demədi.
Səhnə dəyşir. Kunanbay öz çadırında oturub fikirli halda çubuq tüstülədir. Maybasar daxil olur.
MAYBASAR: Ağbim, oğlun yaman özbaşınalıq edir. Bu qədər ərköyünlük olmaz. Bir çağır yanına, onu danla.
KUNANBAY (laqeyd halda): Yenə nə edib?
MAYBASAR: Qənimət götürdüyümüz mal-qaranı qonşu tayfaya geri qaytarıb.
Kunanbay eşitdiy xəbərdən yerindən dik atılır.
KUNANBAY: Necə?! Artıq mənim işlərimə də burun soxmağa başlayıb? Mən o tayfanı cəzalandırmışam. Səbəbi də məlumdur. Onlar icazəsiz bizim ərazilərimizə soxulublar. Abay hansı cəsarətlə mənim qərarıma müdaxilə edir?
Bu vaxt Abay çadıra daxil olur. Qəzəblidir.
ABAY: Ata, sən nə vaxta qədər bu tayfaları bir-birinə düşmən edəcəksən? Axı bütün bu torpaqlarda yaşayanların hamısı qazaxlardır. Görürsən ki, onlar kasıb, zəhmətkeş insanlardır. Niyə camaatın mal-qarasını əllərindən alırsan? Onlar ac qalanda sən necə yerində rahat yata bilirsən?
Kunanbayın dişi bağırsağını kəssə də Abayın sözləri qarşısında susdu. Maybasar da cəsarət edib nəsə deyə bilmədi. Hər ikisi çadırdan çölə çıxdı.
KUNANBAY (üzünü göyə tutur): Ey uca Allah, məni bağışla. Qəlbimdən bu yersiz kini, nfrəti uzaq elə.
BEŞİNCİ ŞƏKİL
Qazax çölü. Abay Toqjanı gördü və heyrətləndi. Amma bu qız zahirən Toqjanın eyni olsa da, Toqjan deyildi. Abay qopuz çalıb ona nəğmələr oxumağa başladı. Bu nəğmələr Toqjana oxşayan qızı sehirlədi. O, ayaq saxlayıb bu ozana diqqət kəsildi.
ABAY:
Bir daha sevinməz, gülməz bu ürək, Günəş də, qəmər də parlasa yəqin. Mən səni sevirəm bu dünyada tək, Səninsə sayı yox aşiqlərinin.
O dönük çıxsa da – sadiqəm yenə, Dözürəm yarımın hər şıltağına. Bir gün qah-qah çəkib gülsə də mənə, Deyərəm: odlu qəlb, susub döz buna.
Onlar üz-üzə gəldilər. Abay daha bu qızdan vaz keçə bilməyəcəyini anladı.
ABAY: Adın nədir sənin?
AYKƏRİM: Mənim adım Aykərimdir. Bəs sən kimsən?
ABAY: Mən el ozanı Abayam.
Səhnəyə Dədə Qorqud daxil olub kənardan onları seyr edir.
DƏDƏ QORQUD: Hə, bax beləcə, Tobıktıda Günəş doğdu. Bu, Abayın Günəşi idi. Uca Tanrı onlara sevgi dolu xoşbəxt bir ömür bəxş etdi. Siz də sevin-sevilin, ömrünüzə Günəş doğsun, övladlarım! Qəlbinizdə sevgi olmasa, günəşi görə, onun istiliyini duya bilməyəcəksiniz. Sevginizi qoruyun ki, Günəş həmişə sizinlə olsun!
ARZU ŞƏRBƏTİ (Hekayə) Əfsanəyə görə oturuşmuş adətlərə qarşı üsyan etmək istəyən biri ağlına gələn ilk dua üçün allahdan onu bir kəpənəyə çevirməsini təvəqqə edir.Yavaş-yavaş bu arzunun qanadlarında nəhayətsiz ənginliklərə uçur.Azadlıq , istədiyini etmək sevdası , dünyanın bütün pisliklərindən qaçmaq , təmənnalı dostlardan uzaq olmaq istəyinin reallaşağacığını ağılının ucundan belə keçirəndə sərməst olub , yeni həyatın şirinliyində büsat qurur. Kəpənək olmaq ! Günəşdən ,çiçəklərdən zövq almaq , istədiyi qədər uçmaq … Və yenə də uçmaq.. Qurduğu xəyal dünyasında insan olaraq buxovlandığı , bezdiyi hər nə varsa ondan uçmaq , nəfəsi kəsilənəcən uçmaq . Və yenə də qonduğu çiçəklərdən şirə çəkib , mavi göylərin intəhasız əsrarəngizliyində mehdən-küləyə , rüzgarların qanadlarında bihuş olmaq. Və… Və birdən haqdan gələn nida bir andaca onu kəpənəyə çevirir. Bu qədərmi asan , buncamı arzu anındaca arzuluqdan dönüb real olarmış ? … Oldu keçdi. Geriyə dönüş yox. Kəpənək olaraq uç ! Zövq al ! Güllərin ətirindən məst ol ! İnsanların yaratdığı pis tabulara meydan oxu ! Ehkamlarına rişxənd et ! Sevgi azadlığına doyunca qanad çal ! Cəmi bir gün keçir. Çiçəklərin şirələri dadsızlaşır , qəfil yağan yaz yağışı moruqları təmsiz edir. Bu azmış kimi anadillərin,qaranquşların təqibi onu uçub gizlənməyə məcbur edir.O , gah gizlənir , gah da yağışdan islanmış qanadlarını çırparaq uçacağı səmti belə bilmədən vurnuxur. Lap yaxşı bilir ki , tanrı onu bir daha insana çevirməyəcək . Birdən aşağıda ucsuz-bucaqsız tarla görünür.Hələ insan olduğu dönəmlərin ən yaxşı dostlarına yaxın olduğu məkan bilib , qanadlarını süzərək tarlaya enir.Bura onun üçün tanış məkan imiş . İnsanlığının son dönəmlərində tanış olduğu , bir az da yarımgerçək duyğularından rəng qatdığı dostu buralara tez- tez baş çəkərdi.Qaçmaq , uçmaq onu taqətdən salmışdı. Quşlardan gizləndiyindən heç bir şirə də dadmamışdı. Burada heç bir çiçək yoxdur ki…. Hələ başqa canlı olduğu zamanların yaddaşını xatırlamağa çalışdı. Alatoran xatirələr buranın şəkər çuğunduru tarlası olduğunu, çuğundurların onun keçmiş həmcinsləri tərəfindən torpaqdan çıxarıldığını özü üçün aydınlaşdırdı. Sahədəki yumuru – uzunsov çuğundur qalaqlarından hiss etdi ki, çiçək dönəmi deyil , məhsul yığımı zamanıdır.Böyük bir çuğundurun üzərinə qonub ,gövdə ilə yarpaqların birləşdiyi hissədən doyunca şirə çəkdi. Əvvəl xoşlandı , ac mədəsində doymağın ləzzətini duydu…. Bu nədir ? Mən zəhər içmişəm ? Başı gicəlləndi. şəkər çuğundurunun kölgəsinə yuvarlandı. – Gəncdir ,prespektivi böyükdür.Düzü onun ziyanvericilərlə mübarizə üçün təklif etdiyi elmi işin təcürbə sahəmdə tətbiqinə ehtiyat edirdim.Amma yanılmışam. Bir baxın tarlada bir dənə də olsa kəpənək uçmur. Bu insan kimi doğulan, kəpənək kimi ölən birinin həyatda eşitdiyi son sözlər idi.
Natiq Rəsul oğlu Rəsulzadə — Azərbaycan yazıçısı, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1999), “Şöhrət” ordeni laureatı (2009), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü. Azərbaycan Respublikasının Xalq yazıçısı (24.05.2019).
HƏYATI Natiq Rəsulzadə 5 iyun 1949-cu ildə Bakıda anadan olub. 1975-ci ildə Moskvada M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirib. 1979-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Kinematoqrafçılar İttifaqı və Teatr Xadimləri İttifaqının üzvüdür. 40 ilə yaxındır ki, əsərləri bir çox dillərdə və dünyanın adlı-sanlı ölkələrində çap olunur. Azərbaycanda, ABŞ-da, Rusiyada, Macarıstanda, Yuqoslaviyada, Polşada və başqa yerlərdə 40-dan artıq kitabı işıq üzü görüb. Əsərləri bir çox nüfuzlu milli və beynəlxalq ədəbi mükafatlara layiq görülüb. 1984-cü ildə N. Ostrovski adına Ümumiyttifaq Mükafatına layiq görülüb. “İntihar edənin gündəliyi”, “Gecə çaparı”, “Nonsens”, “Məhəbbət ili”, “Yağışlı bayram”, “Kabuslar arasında”, “Quş çəkirəm”, “Ulduz yollar”, “Tələ”, “Adacıq” və başqa geniş oxucu rəğbəti qazanmış əsərlərin müəllifi olan Natiq Rəsulzadənin ssenariləri əsasında “Mələklərə inanmayın”, “Bayramda yağış”, “Yaşa, qızıl balıq”, “Vahimə”, “Sifarişçi”, “Gecə qatarında qətl”, “Nə gözəldir bu dünya…”, “Girov”, “Ovsunçu”, “Biz qayıdacağıq” kimi onlarla maraqlı filmlər çəkilmişdir. 2017-ci ildə yazıçının əsəri əsasında Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında “Meme” tamaşası səhnəyə qoyulub.
Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1999) fəxri adına layiq görülüb. Respublika Dövlət mükafatı laureatıdır. 2009-cu ildə “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunub. 21 dekabr 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.
FİLMOQRAFİYA Bayramda yağış (film, 1985) Biz qayıdacağıq (film, 2007) Biz qayıdacağıq (veriliş, 2007) (II) De ki, məni sevirsən! (film, 1977) Dünən, bu gün, sabah (film, 1992) Epizod (film, 2002) Gecə qatarında qətl (film, 1990) Girov (film, 2005) Nə gözəldir bu dünya… (film, 1999) Ovsunçu (film, 2002) Pərilərə inanmayın (film, 1979) Sifarişçi (film, 2000) Sürpriz (film, 1977) Vahimə (film, 1998) Yaşa, qızıl balıq (film, 1988)
Darıxmağın rəngi Bilirəm də… Həyat səni yaman sıxır, küncdə qoyub iki yazır. Özünü müəllim, səni şəgird sanır. Mənim dostum, qəm eləmə, düzəlməz! Görürəm də… O darıxmağın rəngini. Aman, Tanrım, min təhərdir. Hansından yapışsan, rəngi qaçır. Zənn etmə ki, darıxmaq da gözəldir. Vallah ömrü çox uzundur, bir müddətdən dadı qaçır… Çox darıxma, öldürər! Baxsana bir göylərə, uçur pambıq buludlar. Əl atsan nəyi var süzülər, guya əbədidir var olanlar? Çox toxunma, qeyb olar! Görürsənmi, qarışqanı? Gör necə böyük yük daşıyır. Sonra gəlir bir insanın acığı, basıb boynundan suyun çıxarır. Çox güvənmə, əzirlər! Dövr edir ey fəsillər, zaman da eyni qalmır, əğyar da eyni yanmır… Çox düşünmə, zamandır da … Tez gedər! Adamdır da… Dəyişər!
16.08.2021.
Mən Vətənəm! İsmim Qaxdır… Soyadım Türk yurdu! Sonsuz axan bulaqlarım, yaşıl çəmən oymaqlarım, orda İlisu sultanlığım, burda, qədim Qıpçaq elim var… Əzəliyəm, əbədiyəm, yaranışımdan uluyam mən! Torpağım var, nemətlər yaradır. Alimlərim var, hər tərəfdə baş ucaldır! Mən vətənəm! Vətən deyirəm özümə! Torpağının hər qarışını, namus bilən Aqilim var! Bayrağını qeyrət bilən, Elçinim var, Nicatım var! Qürurum göydən də ucadır, məni sevən millətim var… Mən Vətənəm! Keşməkeşli həyatım var… Hər çətinliyə sinə gərib, dünyaya səs salan , obam var, yurdum var! Mən Vətənəm! Mərhəmətlə yoğrulmuşam, hər millətə hörmətim var, İzzətim var, sayğım var… Mən Vətənəm! Yeməklərimdən dadan, bir də dadar! Sürhüllüm var, xəngəlim var, xingilim var! Mədəniyyət ocağıyam mən, köksümdə abidələrim var, muzeylərim var! Yazıb yaradan, şairlərim var, yazarlarım var! Mədəniyyətimi nəsillərə ötürən, oğullarım var, qızlarım var! Mən torpağam! ismim Qaxdır! Soyadım Türk yurdu! Əzəliyəm, əbədiyəm! Yaşadıram, yaşayıram!
Rəhiməxanım Rzabala qızı Məmmədzadənin“Müasir dövrdə Qərbi Avropada məktəbin inkişafı” adlı dərs vəsaiti
Yeni ilin ilk ayında “Mütərcim” nəşriyyatı pedaqoji ictimaiyyətinə pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dillər Universitetinin müəllimi Rəhiməxanım Rzabala qızı Məmmədzadənin“Müasir dövrdə Qərbi Avropada məktəbin inkişafı” adlı dərs vəsaitini təqdim etdi.
Dərs vəsaitinin elmi redaktoru pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Fərrux Abbas oğlu Rüstəmov, rəyçiləri pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar müəllim Akif Nurağa oğlu Abbasov və pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar müəllim İntiqam Hilal oğlu Cəbrayılovdur.
Dərs vəsaiti iki fəsildən ibarətdir. Müəllif “XX əsrin II yarısı, XXI əsrin əvvəllərində Qərbi Avropada təhsil” adlanan birinci fəsildə təhsil-tərbiyənin problemləri və prioritetləri; məktəb sistemləri ümumtəhsil məktəbləri üçün müəllim kadrları hazırlığı təhsil-tərbiyə ilə bağlı məktəb təcrübələri; təhsil-tərbiyə sahəsində islahatlar kimi məsələləri diqqət mərkəzinə gətirir.
Dərs vəsaitinin növbəti fəsli “Müasir dövrdə Qərbi Avropada məktəb təhsilinin təşkilinin forma və metodları” adlanır. Bu fəsildə nəzərdən keçirilən məsələlər bunlardır: təhsilin inkişaf yolları haqqında müxtəlif fikirlər; əsas didaktik konsepsiyalar; təhsili səmərəliliyinin göstəriciləri; tədris proqramlarının təkmilləşdirilməsi; tədris proqramlarının növləri; proqramların dəyişdirilməsinin əsas yolları; təhsil və təlimin diferensiallaşdırılması.
Dərs vəsaiti pedaqogika tarixi üzrə məşğələlərdə faydalanmaq üçün hazırlanmışdır.
Eyforiya-insanın sevinc, şadlıq hissinin yüksək olduğu ruhi-psixoloji vəziyyətdir. Əslində tərkibində patologiya elementləri olmayan bu hiss Psixatriyada xəstəlik halı kimi qiymətləndirilir. Çünki bu zaman insanın olduğu ruhi vəziyyət onun kədər və həyəcan kimi digər hisslərin qəbulunu ləngidir. İnsan gerçəkləri olduğu kimi qəbul etməkdə aciz qalır, bəzən isə belə şəxs və ya şəxsləri istənilən kimi idarə etmək mümkün olur.
Sözün hərfi mənası isə şən əhval-ruhiyyə, uğur və müvəffəqiyyətdən baş gicəllənməsidir. Qurani-Kərimin Ənkəbut surəsində buyrulur “…Şeytan onlara etikləri əməli gözəl cilvələndirdi və beləliklə onları həqiqi yoldan saxladı, bir halda ki, onlar görürdülər.”Bəli, Şeytanın insanı doğru yolundan azdırmaq üsullarından biri də elə haqqında danışdığım eyforiya halıdır. Nəticədə insan öz kiçik uğurunu həddən artıq şişirdir, özünü də, işini də öz gözündə böyüdür, beləliklə düz yoldan sapınır, minnətdarlıq hissindən uzaqlaşır, təkkəbbür hissi güclənir və inkişafdan da geri qalır.
Şotland yazıçısı, şairs və tərcüməçi, hüquqşünas Valter Skott söyləyir ki, ilk dəfə anlayanda ki, ədəbiyyatçı olmağa məhkumam, bütün gücümü o, xəstə hissiyyatdan-şairlər tayfasını bədbəxt və gülməli günə qoyan şöhrətpərəstlikdən qurtulmağa yönəltdim. Komplimentlərdən ötrü yanan şairlərə məxsus hissləri içimdə məhv etməyə çalışdım…
İlahi, məni bağışla,
Bilmədən öydüm özümü.
Anlayanda bilmədin heç,
Ta necə döydüm özümü.
Evim başına kül tökdü,
Çökdü daş-divar ağladı.
Bayquşlar halıma yandı,
Ala qarğalar ağladı…
Ayaqlarımın altında,
Otlar əzildi, üzüldü.
Qızılgüllərin gözündən,
Yaşlar süzüldü, süzüldü..
Indi dərgahın önündə,
Diz üstə çöküb qalmışam.
Ilahi əfv elə məni,
Ilahi, məni bağışla..(Ş.Ş)
Depressiya- isə əksinə əhval düşüklüyü olaraq bir çox səbəblərdən yarana bilir. Bunu ruhun anomaliyası da hesab etmək olar ki, ətraf mühit, fəsil və ya fizioloji dəyişikliklərləri səbəbiylə yaranır. Hətta hər hansı bir uğursuzluq səbəbiylə də, hətta keçmişdə yaşanmış olsa belə ortaya çıxa bilər və bu əslində patologiya sayılmammalıdır. Yox, əgər insan dərin psixoloji travma alırsa, onun iş və əmək qabiliyyəti də aşağı düşür, açıq-aşkar ruh düşkünlüyü yaşayırsa artıq narahat olmağa dəyər. Tanıdığım bir yaxın insan hər il payız fəsli gələndə depressiv hala düşür, bu da onun uzun illər öncə aldığı ruhi zədənin, hələ də dəyişməyən fikir və düşüncələrin göstəricisidir. Bu zaman o, özünü lazımsız hiss edir, yuxusuzluqdan əziyyət çəkir, ümidsizlik duyğusu baş qaldırır, heç bir şey ona ürək dolusu sevinc yaşada bilmir.
Alimlərin fikrincə günəşli günlərdə günəş işığının təsirindən insan bədənində xoşbəxtlik hormonu-endolfin yaranması səbəbindən depressiya müşahidə olunmur. Amma soyuq aylarda, günlərin gödək, həm də dumanlı, yağışlı-çiskinli keçdiyi zamanlar depressiya üçün münbit şərait yaranır. Səbəb də eynidir-Endolfin çatışmazlığı…
Uşaqlarda, yeniyetmələrdə hələ sinir sistemi tam formalaşmadığından depressiya daha dərin keçə bilir. Ali məktəbə qəbul ola bilməmək, ailədə hər hansı formada münasibət pozğunluğu, kobudluq, qəlbini aça bildiyi insanın olmaması və s onları real vəziyyətdən uzaqlaşdırıb depressiyaya sala bilər. Ona görə də uşaq və yetkinlik çağında olan kəslərə evdə, ətraf cəmiyyətdə qayğı və diqqətin olması vacibdir.
İki anormal vəziyyət və iki fərqli sonluq… Heç biri təqdir edilən deyil, normal hal hesab edilmir, nə özünü İran şahı hesab edən, nə də yararsız sayan haqlıdır. Amma hər iki halda insanın insana, sevgiyə, qayğıya ehtiyacı var. Dünyaya uzaqlardan baxa bilsəydi insan, kim bilir hansı gözəllikləri görə bilərdi.. Dünya və içindəki bütün yaradılışlar İlahinin əsəridir və olduqca gözəldir. Bax, bir gülün açılması, yağışın yağması, buludların göy üzündə yaratdığı möcüzəvi tablolar, yerdə insan, onun xatirinə yaradılan kainat necə mükəmməl və qüsursuzdur. Hər şey incə dəqiqliklə planlanmış və insan üçün ən yaxşı olanı seçilmişdir.
Dünyaya uzaqdan baxa bilsəydik… Əlinə belə bir imkan düşən astronavt Russel Louis Schweickarts söyləyir:
-Kosmosdan dünyaya baxanda onun ucsuz-bucaqsız bir kainat içində nə qədər önəmli olduğunu gördüm. Ordan dünya bir nöqtə kimi görünürdü. O anda mənim üçün vacib olan hər şeyin, tarixin, sənətin, həyatın, doğumun, ölümün və sevginin bu kiçik nöqtə üzərində olduğunun fərqinə vardım…
Ağlı başında olan, həyatı dərk edən hər kəs nə qazandıqlarından məst, nə itirdiklərindən qəmgin olmasın gərək. Axı dünya fırlanır və insan da onunla bərabər.. Hər işə sevgiylə başlamaq və sevgiylə sona çatdırmaq düşür öhdəmizə.
…Bir qəza yeridi ürəyim daha,
Arzular partlayır, ümidlər batır.
Başımı qaldırıb göyə baxıram-
Hardansa, harasa durnalar uçur…
Unutmayın, hər kəsin astronavt olmaq kimi bir şansı yoxdur!..
Müəllif:Şahnaz ŞAHİN AYB və AJB üzvü, Prezident Mükafatçısı, Beynəlxalq Rəsul Rza Mükafatı Laureatı.
1. Şeirlərinizdən birində yazırsınız ki, könlüm darıxır hələ səninçün bu darıxmaq keçəcəkmi sizcə?
Darıxmaq mənim üçün ən gözəl, ən doğma hisdir. Darıxanda xoşbəxtliyin mənə daha yaxın olduğunu hiss edirəm. Bəzən də gec bitməyini istəyirəm. Əlbəttə ki, darıxmaq keçir.
2. Hisslərin bir özəl səbəbi var? Olub hisslər sizi yanıltsın?
Mən hisslərimə çox inanıram. Ağlımla addım atanda bəzən yanılıram.
3. Xoşbəxtlik yaxın olduğu halda bir o qədər də əl çatmaz olanda? Vaz keçdiyiniz olub ? Bu xoşbəxtlik mənimdir axıra kimi getmisiniz xoşbəxtliyiniz üçün?
Xoşbəxtlik bir anlıq hissdir və bu anı dönə-dönə yaşamaq üçün xatırlayırıq. Xoşbəxtlikdən vaz keçmək olmur. O sənindirsə, sən qovsan belə o getmir.
4. Belə gəlmə belə gəliş ürəyinizcə deyil biraz dəyişməliydin? Dəyişilsəydi bu gəliş həyatınızda bir şeylər dəyişdirərdi yoxsa elə buraxdığı kimi olardı hər şey?
Gələn öz keçmişini unudub mənimlə gələcəyini görəcəksə, gəlsin. Bəli həyatım dəyişərdi., İnana bilərdim, xoşbəxt olardım. Amma belə də xoşbəxtəm.
5. Nədən ədəbiyyat?
Bu Allahın haqqımda verdiyi bir qərarıdır deyək.
6. İlk şeiri xatırlayırsınız?
İlk şeirimi doqquz yaşımda yazmışam. Ulduzlar şeiri. Bəli tamamilə yadımda qalıb .
7. Elə bir şeiriniz olub? Onu hər oxuduğunuzda sizə unutmaq istədiyiniz nələrisə xatırlatsın? Sizi kövrəltsin?
Keçmişin kədərinə bağlı biri deyiləm deyə olub keçənlər məni kövrəltmir. Keçmişdə olan hadisələr üçün də şeir yazmağı sevmirəm.
8. ‘”Ulduzlar” şeirin bəxt ulduzunuzla bir əlaqəsi var?
Bəlkə də var. Məncə bu qədər təsadüf ola bilməz Bəxtimə bəlkə də o vaxt doğan ulduz haqqında yazmışam.
9. Sizə bir şans versəydilər? Nələri həyatınızdan silərdiniz?
Bu haqda çox düşünmüşəm. İxtisas seçimimi yenidən edərdim. Sevdiyim sahəni seçərdim.
10. Dostlarınız sizə qarşı dost dostcanlıdır? Yoxsa üzünüzü çevirən kimi qeybətinizi edirlər?
Dost dediyimiz insan mərd olar. Çox şükür ki, bu gün ətrafımda yalnız əsl dostlardır. Dostlarım çoxdur bəli.
11. Sonuncu sualım istərdinizmi? Həyatınızda sizi gizli sevən biri olsun? Buna reaksiyanız nə olardı? Necə qarşılardınız?
Həyatda gizli olan hər şey maraqlı olur. Amma sevgilərin gizli qalmasını istəməzdim. Çox gözəl suallar idi. Təşəkkür edirəm.
Mən təşəkkür edirəm. Maraqlı və səmimi müsahibəyə görə çox sağ olun.
