Müharibə xoşbəxtliyi və insan ağrısı (Vaqif İsaqoğlunun “Qırmızı yağış” hekayəsi) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Budəfəki söhbətimizi yenicə əldə etdiyim, tanınmış söz adamı, hər iki cəbhədə silahdaşım, rütbədə və təcrübədə məndən böyük olan Vaqif İsaqoğlunun “Qırmızı yağış” kitabından seçdiyim eyni adlı hekayə əsasında qurmağa çalışacağam. Kitab adı ilə diqqətimi cəlb etdi. Bu ifadə anında “Qırmızı yarpaqlı ağac” hekayəmi xatırlatdı. Nəzərinizə çatdırım ki, Vaqif İsaqoğlu Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli döyüş yolu keçmiş zabitlərindən biridir. Ordunun, eyni zamanda Azərbaycanın ən ağır günlərində qələmin süngüyə çevirib cəbhədən cəbhəyə qaçan, əsgərlərlə bir qazandan yeyib, eyni kazarmada yatan döyüş zabitidir. Şübhəsiz ki, onun şərəfli döyüş yolu yazdıqlarına yansıyır. Azərbaycan ədəbiyyatında müasir dövrün ictimai-siyasi ağrılarını, müharibə travmasını və insanın daxili sarsıntılarını psixoloji dərinliklə təqdim edən müəlliflərin çoxundan fərqli olaraq, onun yazdıqları yazıçı fantaziysından daha çox, bədii don geyinmiş real həyat həqiqətləridir. Maraqlıdır ki, yaradıcılığının məhz bu cəhəti Vaqif İsaqoğlunu həm sevdirir, həm də müəyyən dairələrdə açıq publisist mövqeyinə görə həzm olunmasını çətinləşdirir. Hərbçi həyatının bütün xırdalıqlarına bələd olan, Azərbaycan əsgərinin şücaətini öz gözləri ilə görən Vaqif İsaqoğlu ən yaxın tariximizin ən dəqiq salnaməçilərindən biridir desək, yanılmarıq. Onun “Qırmızı yağış” hekayəsi yalnız bir fərdin faciəsi deyil, bütöv bir nəslin taleyini, müharibənin insan ruhunda açdığı sağalmaz yaraları əks etdirən təsirli bədii nümunədir. Hekayənin mərkəzində Nadir obrazı dayanır. O, müharibədə ayağını itirmiş, fiziki şikəstliklə yanaşı, mənəvi sarsıntı da yaşamış bir qazidir. Müəllif qəhrəmanın daxili aləmini incə psixoloji detallarla açır. Papirus tüstüsünün tavana doğru yayılması, güzgüdə özünə baxarkən yaşadığı sarsıntı, kəsilmiş ayağına zillənən baxışlar – bütün bunlar zahiri təsvir deyil, ruhun içində qopmuş fırtınanın əlamətləridir. “Qırmızı yağış” ifadəsi rəmzi məna daşıyır. Bu, sadəcə qanı xatırladan bir obraz deyil; bu, müharibənin göydən yağan bəlasıdır – insan talelərinə çökən faciədir. Qırmızı rəng burada həm qanı, həm də qəzəbi, həm də utancı simvolizə edir. Hekayənin ən ağrılı məqamlarından biri Nadirin cəbhədən qayıtdıqdan sonra qarşılaşdığı münasibətdir. Müharibədə sağlamlığını itirən bir insanın dinc həyatda işsiz qalması, zavod direktorunun laqeyd və kinayəli münasibəti cəmiyyətin mənəvi deformasiyasını göstərir. “Sənə veriləcək işimiz yoxdur” – cümləsi təkcə bir fərdin deyil, bütöv bir sistemin qəddarlığını ifadə edir. Daha ağır olan isə “Qarabağ? İndi hanı o Qarabağ? Onu niyə qoruya bilmədiniz?” kimi ironiya dolu sualdır. Bu sual bir qazinin yarasına duz səpməkdən başqa bir şey deyil. Müəllif burada müharibənin yükünü daşıyanlarla kabinetlərdə qərar verənlər arasındakı uçurumu ustalıqla göstərir. Vaqif İsaqoğlu hekayədə psixoloji realizm üslubundan istifadə edir. Nadirin öz-özü ilə mübarizəsi, ağlaya bilməməsi, səsini içinə gömməsi, qəzəbini yumruqla sinəsinə çırpması – bunlar travmanın təbii təzahürləridir. Müəllif hadisələri pafosla deyil, sakit, lakin sarsıdıcı dillə təqdim edir. Bu da əsərin təsir gücünü artırır. Güzgü motivi xüsusi diqqətə layiqdir. Qəhrəmanın güzgüyə baxaraq özünü tanımaması, saç-saqqalının ağardığını, alnında qırışların dərinləşdiyini görməsi zamanın və yaşananların insanı necə dəyişdirdiyini simvolizə edir. Güzgünün sındırılması isə daxili parçalanmanın vizual ifadəsidir. “Qırmızı yağış” hekayəsi yalnız Qarabağ savaşının kontekstində deyil, ümumilikdə müharibə və insanlıq dilemması fonunda oxunmalıdır. Müəllif göstərir ki, müharibə təkcə səngərdə olmur; o, insanın evinə, yataqxanasına, iş yerinə, hətta güzgüsünə qədər gedib çıxır. Fiziki savaş bitə bilər, lakin psixoloji savaş davam edir. Nadir obrazı bir fərd olmaqla yanaşı, simvolik xarakter daşıyır. O, itirilmiş sağlamlığın, sındırılmış arzuların, dəyərsizləşdirilmiş qəhrəmanlığın təcəssümüdür. Onun timsalında müəllif cəmiyyətə sual verir: Vətən uğrunda canından keçməyə hazır olan insanı sülh dövründə necə qarşılayırıq? Vaqif İsaqoğlunun dili sadə, lakin obrazlıdır. Təbiət təsvirləri, məkanın qaranlıq atmosferi, tüstü, güzgü, qırmızı rəng kimi detallar mətnin emosional fonunu gücləndirir. Dialoqlar qısa, lakin kəsərlidir. Hər cümlə arxasında böyük bir ağrı dayanır. Müəllif publisist ruhunu da qoruyur; hekayədə ictimai mesaj açıq şəkildə duyulur. Lakin bu mesaj bədii çərçivəni aşmır, didaktikliyə yuvarlanmır. Əksinə, oxucunu düşünməyə, vicdanı ilə üz-üzə qalmağa məcbur edir. “Qırmızı yağış” müharibə mövzusunda yazılmış adi bir hekayə deyil. Bu əsər insan ləyaqəti, sosial ədalət, vicdan və məsuliyyət haqqında dərin düşüncələr doğuran bədii manifestdir. Bir gəncin deyil, bütöv bir nəslin manifesti, harayı, fəryadıdır: “Yazığın ayağını itirdiyi vətəndə heç qəbri də olmadı”… Vaqif İsaqoğlu bu hekayə ilə sübut edir ki, ədəbiyyat təkcə estetik zövq üçün deyil, həm də yaddaş üçündür – unutmamaq, unutdurmamaq üçün. Kitabda “Qırmızı yağış”ın həmən ardınca “Yuxu” hekayəsi gəlir. Bu düzülüşn təsadüf olmadığına inanıram. Bu peşəkar qələm adamının hər bir kəlməyə, detala, sonuncu güllə həssaslığı ilə əsl döyüşcü yanaşmasıdır. Vaqif İsaqoğlu bu hekayəsi və ümumilikdə kitabda yer almış eyni ruhlu digər mətnləri ilə oxucunu oyatmağa çalışır. Düşündürür. Oxucuya bir həqiqəti xatırladır: qırmızı yağış dayansa belə, onun izi torpaqdan və insan qəlbindən uzun müddət silinmir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Vaqif İsaqoğlunun “Qırmızı yağış” kitabını mütləq oxuyun! Hələlik.
Turan Uğur:“Səməd Yusifcanlı ssenarilərimi, mətnlərimi həmişə əla oxuyur. Böyük həssasiyyətlə mətni duyur, hər sözün, hər kəlmənin haqqını verir. Hiss etdim ki, Səməd bəy bu gün “Türk ellərində Novruz ənənəsi” mövzusunun kadrarxasını daha şövqlə səsləndirdi. Məncə, çocuqluq illərinin Ağdam – Yusifcanlı xatirələri gözündə canlandı, ruhunu Novruz bayramının əzəmətinə aşiyan sandı, mətni oxuduqca təzələndi, sanki qırışığı açıldı. Allah canını sağlam, səsini qüvvətli, sözünü otkün eləsin!”
ZAUR USTAC: “Sözün əsl mənasında Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndində Novruz şənlikləri; Çilə gecəsi, Yelləncək qurma, Qarqara çıxmaq və digər bir-birindən maraqlı elementlərilə bir başqa idi… Bu şənliklər min illərdən bəri 1990-cı ilə qədər davam etdi. Yaxşı ki, o qədər keyfiyyətli olmasa da 1989-cu ildə AzTv bu tədbiri çəkib (bayram şənliyi bizim kəndimizdə – Yusifcanlı da çəkilsə də o vaxtkı icra-idarəetmə strukturu quruluşuna uyğun olaraq sovetliyin adı ilə Ağdam rayonu Novruzlu kəndi kimi təqdim olunub). Yəqin ki, AzTv-nin arxivində olar bu çəkiliş. Son 30 ildə bütün Şimali Azərbaycanı qarış-qarış gəzmiş bir şəxs olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, başqa heç yanda bu qədər dəqiq və geniş ssenari üzrə zəngin təbii Novruz şənlikləri görmədim (bir az oxşayan Qazax -Tovuz bölgəsində var). 1979-1989, düz on il ərzində hər il bu şənliklər gözümün önündə keçirib və iştirakçısı olmuşam. Bütün elementlər hələ ki, yaddaşımda yaşayır…”
MÜQƏDDƏS SEVGİNİN TƏRƏNNÜMÜ (Məhəmməd Əlinin “Toplu”su haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Azərbaycan Yazıçılar Birliynin üzvü, bulaq suyutək dumduru, dağ havasıtək tərtəmiz saf sevginin tərənnümçüsü kimi tanınmış şair Məhəmməd Əlinin “Toplu” adlı kitabı haqqında olacaq. Azərbaycan ədəbi mühitində bəzən elə kitablar yaranır ki, onlar təkcə bir müəllifin yaradıcılıq yolunun yekunu deyil, həm də bütöv bir düşüncə və duyğu sisteminin ifadəsinə çevrilir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist Məhəmməd Əlinin “Toplu” adlı sanballı nəşri məhz belə kitablardandır. 2020-ci ildə Bakıda “SkyE” nəşriyyatında 720 səhifə həcmində çap olunmuş bu irihəcmli toplu müəllifin yaradıcılıq irsinin böyük bir qismini oxucuya təqdim edir. Kitabın tərtibçi-redaktoru Əli bəy Azəri, bədii redaktoru isə Şəlalə Nəsirlidir. Bu fakt özü-özlüyündə nəşrin məsuliyyət və peşəkarlıqla hazırlandığını göstərir. Xüsusən Əli bəy Azərinin toplama və tərtib işi müəllifin yaradıcılığını sistemli şəkildə oxucuya çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki “Toplu” sadəcə şeirlərin bir araya gətirilməsi deyil, poetik dünyagörüşün mərhələli təqdimatıdır. Məhəmməd Əlinin poeziyasında təbiət motivləri xüsusi yer tutur. O, təbiət hadisələrini yalnız təsvir etmir, onları daxili aləmin, insan ruhunun aynasına çevirir. Yağış, külək, torpaq, dağ, çay – bütün bu obrazlar müəllifin şeirlərində canlı bir metaforaya çevrilir. Təbiət onun üçün həm ilham mənbəyidir, həm də insanın mənəvi saflığını qoruyan müqəddəs məkandır. Bu baxımdan “Toplu” kitabı oxucuya yalnız poetik mətnlər deyil, həm də müəllifin həyat fəlsəfəsini təqdim edir. Onun şeirlərində vətən sevgisi, insanlıq duyğusu, mənəvi dəyərlərə bağlılıq aydın sezilir. Şair-publisist olaraq Məhəmməd Əli sözü həm emosional, həm də ictimai məsuliyyət yükü ilə təqdim etməyi bacarır: Mən sirli bir kitabam; açın, oxuyun məni. Hələ sıranızdayam, yaxından duyun məni!” Məhəmməd Əli yalnız şair deyil, həm də publisistdir. Bu xüsusiyyət onun şeirlərində düşüncə dərinliyi, ictimai mövqe və vətəndaş məsuliyyəti kimi keyfiyyətləri gücləndirir. Onun poetik dili sadə və səmimi olmaqla yanaşı, ideya baxımından dolğundur. “Toplu” kitabında toplanmış əsərlərin geniş auditoriya üçün nəzərdə tutulması da təsadüfi deyil. Bu toplu müxtəlif yaş və zövqə malik oxucular üçün müraciət ünvanıdır. Həm klassik poeziyanın davamçıları, həm də müasir ədəbi nəfəs axtaranlar üçün kitabda kifayət qədər zəngin material var. “Toplu” həm də bir növ yaradıcılıq hesabatıdır. Oxucu burada şairin poetik inkişaf mərhələlərini izləyə, onun mövzu və üslub baxımından keçdiyi yolu aydın görə bilir. Tanınmış qələm adamı Əli Bəy Azəri kitaba yazdığı ön sözdə şairin yaradıcılıq taleyini, sözə münasibətini və ədəbi mühitdə keçdiyi mürəkkəb yolu dərin müşahidə və səmimi duyğularla təqdim edir. Bu ön söz təkcə bir kitabın giriş mətni deyil, həm də bir şair ömrünün poetik portretidir. Əli Bəy Azəri yazır ki, Məhəmməd Əlinin şeirlərində qarşısındakını duymaq üçün onu səbrlə dinləmək mədəniyyətinə malik söz zənginliyi hiss olunur. Onun üçün “sözün böyüyü-kiçiyi yoxdur, söz sözdür”. Bu fikir əslində şairin yaradıcılıq kredosunu açır. Müasir dövrdə söz çox zaman onu deyənin nüfuzuna görə qiymətləndirilsə də, Məhəmməd Əli sözün öz daxili çəkisinə, mənəvi yükünə inanır. Sözlə şəxsiyyətin vəhdətindən doğulan ifadə isə əbədiyyət qazanır. Əli bəy xüsusi olaraq vurğulanır ki, söz adamı yalnız fərd deyil, həm də bir dünyadır. Bu mənada Məhəmməd Əli də bütöv bir dünyadır – poeziyası saf yaylaq havasına bənzər, təmiz və sərbəst bir söz dünyası. Onun şeirlərində səmimiyyət, təbiilik və daxili təlatüm yanaşı addımlayır. Əli Bəy Azəri insan taleyi ilə bağlı fəlsəfi bir məqama toxunaraq qeyd edir ki, hər kəs bu fani dünyada öz taleyini yaşayır. Tale ilahi bir yazı olsa da, insan ağlı, dünyagörüşü və iradəsi ilə həyatına istiqamət verə bilir. Burada əsas məsələ fitri istedadın üzə çıxmasıdır. Əgər istedad cəmiyyət tərəfindən anlayış və dəstək görərsə, pərvazlanar; əks halda ya gizlənər, ya da başqa istiqamətə yönələr. Çünki insan enerjisini həm sevgidən, həm də nifrətdən ala bilir. Məhəmməd Əlinin taleyi də bu baxımdan ibrətamizdir. Ön sözdə qeyd olunduğu kimi, o, gənclik illərində ədəbi mühitdə istedadına birmənalı münasibət görməmiş, bəzi hallarda qısqanclıq və laqeydliklə qarşılaşmışdır. Bu səbəbdən fitri qabiliyyətini bir müddət sanki kölgəyə çəkərək başqa sahədə – mühəndislikdə özünü sınamış, zəhməti və əzmi ilə həmin sahədə ad-san qazanmışdır. Lakin qəlbində vulkan kimi püskürən şairlik istedadını heç zaman unutmayıb. Bu məqamda ön sözdə sitat gətirilən fikir diqqəti cəlb edir: şair ədəbiyyata gec gəlsə də, güclü nəfəs və dolğun sözlə gəlib. Hələ ötən əsrin 60-cı illərində şeirləri mətbuatda çap olunsa da, sonradan uzun bir sükut dövrü yaşayıb. Ancaq görünür, şairlik onun alın yazısı imiş. Çünki sözə bağlılıq taleyin hökmündən də güclü olur. “Toplu” kitabı bu mənada yalnız şeirlərin bir araya gətirilməsi deyil, həm də zamanın sınağından çıxmış bir söz adamının öz imzasını təsdiq etməsidir. Burada toplanan şeirlər həyatın müxtəlif qatlarını – sevgi və nisgili, vətən duyğusunu, insanın daxili çarpışmalarını, təbiətə bağlılığı əks etdirir. Onun poeziyasında pafosdan çox səmimiyyət, süni nəzərdən çox təbii axar üstünlük təşkil edir. Qeyri-ixtiyari nə vaxtsa şeirlərimin birində ifadə etdiyim: “Dərdin, ah-nalənin özü də SEVGİ” fikrini xatırlayıram. 720 səhifəlik bu “Toplu”da “Bu dünya”, “Azərbaycan”, “Qəbələm”, “Bakı”, “Xəzərim”, “Vətən”, “Qarabağ dərdi”, “Şuşa”, “Qobustan” kimi mayası sevgi olan nümunələr çoxdur. Bu mənada Əli bəy Azərinin içdən gələn saf sevginin tərənnümçüsü kimi tanınmış şair Məhəmməd Əlinin şeirlərindən ibarət tərtib etdiyi bu “Toplu”nu əsl sevgi ensiklopediyası adlandırmaq olar. Əli Bəy Azərinin ön sözü oxucunu belə bir qənaətə gətirir ki, Məhəmməd Əli üçün şeir sadəcə ədəbi janr deyil, daxili ehtiyacdır. Onun yazdıqları müqəddəs və sağ bir sevginin tərənnümüdür. O, sözün müqəddəsliyinə inanır və bu inam yaradıcılığının əsas dayağıdır. Şairin həyat yolu göstərir ki, istedad zaman-zaman sınağa çəkilsə də, əgər o, gerçəkdirsə, mütləq öz yolunu tapır. Azərbaycan poeziyasında sevgi mövzusu daim aparıcı xətt olmuşdur. Lakin hər şair sevgini eyni şəkildə təqdim etmir. Bəziləri onu ehtirasın alovu kimi, bəziləri nisgil və ayrılıq ağrısı kimi, bəziləri isə fəlsəfi-ruhi bir ucalıq kimi təqdim edir. Tanınmış şair Məhəmməd Əli isə“Mənim sevgim” şeirində sevgini saf, təmiz və müqəddəs bir duyğu kimi tərənnüm edir. Onun təqdim etdiyi sevgi nə ötəri həvəsdir, nə də keçici hiss. Bu sevgi mənəvi kamilliyin, daxili paklığın və ruhi bütövlüyün ifadəsidir. Bu şeir ümumilikdə Məhəmməd Əlini saf sevginin, məhəbbətin tərənnümçüsü kimi təqdim edən ən gözəl nümunələrindən biridir. Şeir ilk misralardan oxucunu incə bir estetik ovqata kökləyir: “İncə güldür, bir çiçəkdir, Mənim sevgim, mənim sevgim.” Burada sevgi zərifliklə, incəliklə assosiasiya olunur. Gül və çiçək obrazı təsadüfi deyil. Gül həm gözəlliyin, həm də paklığın simvoludur. Şair sevginin zahiri gözəlliklə deyil, daxili saflıqla dəyər qazandığını göstərir. Sevgi bir çiçək kimi qorunmalı, qayğı ilə bəslənməlidir. Bu obraz şairin duyğulara nə qədər həssas yanaşdığını göstərir. Növbəti misralarda sevgi artıq təkcə estetik yox, həm də mənəvi güc kimi təqdim olunur: “Arzu dolu bir ürəkdir, Mənim sevgim, mənim sevgim.” Burada sevgi insanın daxili aləmi ilə birləşir. O, ürəyin özüdür. Arzu dolu ürək ifadəsi sevginin hərəkətverici qüvvə olduğunu bildirir. Bu sevgi passiv hiss deyil; o, insanı yaşamağa, yaratmağa, irəli getməyə sövq edir. Şair daha sonra sevgini dinamika içində təqdim edir: “Dərə keçib, dağlar aşar, Çaylar kimi coşub-daşar.” Bu bənddə sevgi artıq qüvvət və iradə rəmzidir. O, maneələri aşır, sərhədləri tanımır. Dağ aşmaq və dərə keçmək Azərbaycan poeziyasında çətinliklərin simvoludur. Deməli, Məhəmməd Əlinin sevgisi sınaqlardan qorxmur. Çay kimi coşub-daşan sevgi həm təbii, həm də dayandırılmaz bir enerjidir. Bu sevgi insanın daxilində daim yenilənir, “gündən-günə cavanlaşır”. Şair burada sevginin zamanla solmadığını, əksinə, daha da gücləndiyini vurğulayır. Şeirin üçüncü hissəsində isə sevginin mənəvi-ruhi mahiyyəti açılır: “Ürəyimdən qopan səsdir, Sanma ötən bir həvəsdir. Saf, təmizdir, müqəddəsdir…” Burada əsas vurğu “saf”, “təmiz” və “müqəddəs” sözləri üzərindədir. Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, onun sevgisi ötəri həvəs deyil. Bu, dərin mənəvi bağlılıqdır.“Ürəyimdən qopan səs” ifadəsi isə sevginin səmimiliyini göstərir. Bu duyğu kənardan gəlmir, daxildən doğur. Saxta deyil, təbii və gerçəkdir. Son bənddə sevgi artıq iki ruhun vəhdəti kimi təqdim olunur: “Mən güləndə o da gülər, Sevinc-dərdi yarı bölər. Məndə yaşar, mənlə ölər…” Bu misralar sevginin paylaşmaq mədəniyyəti olduğunu göstərir. Sevgi yalnız xoş günün deyil, çətinliyin də bölüşülməsidir. Əsl sevgi sevinci də, dərdi də yarı bölməyi bacarır. “Məndə yaşar, mənlə ölər” ifadəsi isə bu bağlılığın əbədilik ölçüsünü göstərir. Bu sevgi insanın varlığı ilə eyniləşir. Məhəmməd Əlinin bu şeirində diqqət çəkən əsas cəhət səmimilikdir. Şair pafosdan uzaqdır, mürəkkəb metaforalara aludə olmur. O, sadə, anlaşılan, lakin dərin məna daşıyan ifadələrlə sevginin fəlsəfəsini qurur. Təkrar olunan“Mənim sevgim” ifadəsi isə şeirin həm ritmik, həm də emosional dayağıdır. Bu təkrar sevginin dəyərini vurğulayır, onu şairin şəxsiyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevirir. Bu şeir müasir dövrdə xüsusilə aktualdır. Çünki zamanımızda sevgi anlayışı çox vaxt səthi münasibətlərlə qarışdırılır. Məhəmməd Əli isə oxucuya xatırladır ki, sevgi safdırsa, müqəddəsdir; müqəddəsdirsə, davamlıdır; davamlıdırsa, insanı kamilləşdirir. Beləliklə, “Mənim sevgim” şeiri yalnız lirik etiraf deyil, həm də mənəvi bir manifestdir. Bu əsərdə şair saf sevgini ucaldır, onu həyatın mənəvi dayağı kimi təqdim edir. Onun sevgisi nə keçicidir, nə də təsadüfi. Bu sevgi insanın ruhunu saflaşdıran, onu ucaldan, yaşadan və mənalandıran bir qüvvədir. Məhəmməd Əli bu şeiri ilə bir daha sübut edir ki, əsl sevgi səs-küysüzdür, lakin güclüdür; sadədir, lakin müqəddəsdir; sakitdir, lakin dağları aşacaq qədər qüdrətlidir. Nəticə etibarilə, Məhəmməd Əlinin “Toplu” kitabı həm bir yaradıcılıq hesabatı, həm də sözə sədaqətin təntənəsidir. Bu kitab oxucuya bir daha xatırladır ki, sözün böyüyü-kiçiyi yoxdur – söz sözdür. Əgər o söz şəxsiyyətin bütövlüyündən doğursa, zamanın sərt küləkləri belə onu susdura bilmir. “Toplu” təkcə bir şairin yaradıcılıq külliyyatı deyil, həm də Azərbaycan poeziyasının müasir mərhələsində özünəməxsus bir töhfədir. Məhəmməd Əlinin təbiətdən, həyatdan və insan ruhundan süzülən misraları bu kitabda bir araya gələrək bütöv bir poetik dünya yaradır. Bu nəşr ədəbiyyatsevərlər üçün dəyərli bir mənbə, gələcək tədqiqatçılar üçün isə ciddi istinad nöqtəsidir. “Toplu” – adından da göründüyü kimi – bir yaradıcılığın bütöv panoramıdır və Azərbaycan poeziyasının zəngin xəzinəsinə əlavə olunmuş qiymətli bir incidir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun! 17.02.2026. Bakı.
17 fevral 1992-ci il Xocavənd rayonu, Qaradağlı kəndi, mövqe, sübh çağı Qaradağlıya sübh həmişə sakit gələrdi. Bu dəfə isə sübh qorxu gətirmişdi. Torpaq sanki əvvəlcədən xəbərdar idi – titrəyirdi. Hava ağır idi, nəfəs almaq çətinləşirdi. Günəş çıxmamış, kəndin üstünə ölüm kölgəsi düşmüşdü. Düşmən qəfil hücuma keçdi. Texnikanın tırtılları torpağı yara-yara irəliləyirdi. Avtomat səsləri kəndin əbədi sükutunu param-parça edirdi. Qadınların ah-naləsi, uşaqların çığırtısı, kişilərin harayı bir-birinə qarışmışdı. Qaradağlıya köməyə gələn Ağdam taborunun tərkibində Yusifcanlı kəndindən iki gənc döyüşürdü – Azad və Heydər. Azadın toyundan cəmi bir həftə keçmişdi. Gəlininin əlindən hələ xına qoxusu getməmişdi. O, bu döyüşə könüllü gəlmişdi. “Torpaq gedəndə toyun nə mənası var?” – demişdi. Heydər subay idi. Hər zaman səliqəli geyinər, sözünü ölçüb-biçərdi. Döyüş yoldaşları onu sakitliyinə görə tanıyırdı. Amma o sakitliyin altında qaya kimi möhkəm iradə vardı. Kiçik müdafiə dəstəsi günortaya qədər düşmənin qarşısını saxladı. Onlar bilirdilər ki, qüvvələr qeyri-bərabərdir. Amma geri çəkilmək də yox idi. Arxada kənd vardı. Arxada qadın, uşaq, torpaq vardı. Azad ağır yaralandı. Qanı torpağa süzülürdü. Ayaqları onu aparmırdı. Heydər də yaralanmışdı, amma mövqeni tərk etmədi. Bir-birinin gözünə baxanda sözə ehtiyac yox idi: dayanmaq lazımdır. Günorta müdafiə yarıldı. Düşmən kəndə doldu. Sağ qalanları bir yerə topladılar. Yaralı əsgərləri, mülki insanları, hətta şəhidlərin cansız bədənlərini belə yük maşınlarına yüklədilər. Sonra şəhidləri silos quyularına atdılar. Torpaq sanki nalə çəkirdi. Hamını kəndin kənarında sıraya düzdülər. Düşmən başçısı qabağa çıxıb qışqırdı: — Bu torpaqlar bizimdir! Siz isə həmişə bizim köləmiz olmusunuz! Heydər yerə uzanmışdı. Düşmən əsgərlərindən biri gəlib yarasının üstünə basırdı. Heydər dişlərini sıxırdı. Qışqırmırdı. Birdən başçı istehza ilə dedi: — Qorxmursunuzsa, uşaqlara icazə verirəm qaçsınlar. Bax orada sizinkilərdir. Gedin deyin, çıxıb getsinlər. Gələcəyik… Bakıya qədər gələcəyik! Bir neçə məktəbli uşaq irəli çıxdı. Heç kəs arxalarından “dayan” demədi. Çünki deyəcək valideyn qalmamışdı. Uşaqlar qaçmağa başlayan an başçı avtomatın qoruyucusunu açdı. Elə həmin an Heydər qalxdı. Yaralı bədəni ilə düşmən başçısının boğazından yapışdı. Onu yerə yıxdı. Avtomatdan açılan nəzarətsiz atəş bir neçə düşməni vurdu. Heç kim atəş aça bilmirdi – bir-birinə çox yaxın idilər. Heydəri vururdular, təpikləyirdilər. Amma o buraxmadı. Son gücü ilə avtomatı başçının sinəsinə dirədi və güllələri boşaltdı. Başçı öldü. Bir neçə saniyəlik sükut oldu. Sonra Heydəri güllələdilər. Heydər yerə yıxıldı. Baxışları qaçan uşaqların arxasınca getdi. Dodağında zəif bir təbəssüm vardı. Azad bu səhnəni gücsüz halda seyr edirdi. Gözlərinin önündən toy günü keçdi. Sonra hər şey qaranlıqlaşdı. Qaradağlı torpağı iki igidini qucaqladı. Onlar bir kəndi qoruyub saxlaya bilməsələr də, bütov bir xalqın ləyaqətini xilas etdilər. İgid oğullarımızın canları, qanları bahasına qoruyub saxladığı bu ləyaqət və mənlik hissi zamanı gələndə öz işini görəcəkdi… 03.02.2026. Bakı.
14 fevral 2026-cı il, Azərbaycanın paytaxtı, Bakı şəhəri. Sübh tezdən “Alov Qüllələri”nin yanından Əyləşdim “10 nomrə”yə… Sağımda dünya carçısı; “Teleqüllə”, Solumda “Alov Qüllələri”… Aşağı düşdükcə, Sağımda; “Şəhidlər xiyabanı”, Məscid, funikulyor, Qəhrəman Ziya Bünyadovun evi, “Teleteatr”…. Sonra qnbərlik; Daşlı, kələ-kötür yol… “Yolki-palki” kafesi, Şeyx Şamil küçəsi, “Azneft meydanı”, Yenə sağımda Mavi Xəzər, Solumda “İlin dörd fəsli”… Yenə solumda qalır “Qız Qalası’… Qoynunda illərin yarası; Müqəddəs Həvari Varoflomey kilsəsi, Uzaqda; Pervimayski və Karqanov küçələrinin kəsişməsində yəhudilərin sinaqoqu, Düz yanında Kərbəlayi Abdullah məscidi, Bir az sonra Dağ Yəhudilərin sinaqoqu ayrıca… Bunlar düşüncəmdə avtobus burulur şəhərin mərkəzinə – ayrılıram “Neftyannik”dən, “Mavi gözlüm” qalır arxada… “Dinamo” və “APİ” qalır sağımda, “Dzerjiniski”, “26-lar”, Milli Kitabxana düşür soluma… Rəşid Behbudovun mahnı teatrı qalır sağımda… Solda Nizami küçəsinin ən qaynar yerində – Bakının düz mərkəzində – Müqəddəs Qriqori Kilsəsi…. sağımda – 28 may küçəsində (keçmiş Telefonnaya) yerləşən lüteran kilsəsi dayanıb əsl “Xilaskar” kimi… 28 may küçəsini sürətlə keçib, Mirzə Ağa Əliyevdən dönürük sağa, Konservatoriyanın qarşısında Üzeyir bəy, Milli Bankla üzbəüz Ulu Öndər qalırlar, Solda arxada… 28 may metrosunun qarşısında azca dayanır avtobus… Sağımda qalır “AZİ”, solumda “Vağzal”… Minən minir, düşən düşür… Davam edirik yolumuza… Puşkin küçəsindən dönürük sağa; Solumda qalır dahi Səməd Vurğun, Sağımda “Bakı mehmanxası”nın yeri.. Yeri, “10 nömrə”! Yeri! Sanki sürücü eşidib səsimi Artır sürəti… Yenidən çıxırıq “Neftyannik”ə… Puşkin qalır solumda, “Domsovet” sağımda… “Morvağzal”a çatıb dönürük sola, Mavi Xəzər qalır sağımda… Uzaqda, dənizin qoynunda yuyunur Günəş! Mavi Xəzərimin mavi gözü qan canağına dönüb! Zəfər parkına çatıb sola dönürük, Zəfər tağı qalır sağımda, arxada… Düz gedirik, düz… Qaqarin körpüsünün yerindən – Afiyəddin Cəlilov küçəsindən keçirik… “Raddom” qalır sağda, Neftçilər xəstəxanası solumda… Şah babam Xətai qalır solumda, Ədalət məhkəməsi sağımda… Xocalı xiyabanı ilə düz gedirik, düz… Solumda Xətai metrosu, Sağımda kimyaçılar məbədi; Mendeleyev, Məmmədəliyev – oxşarlıq var… Düz gedirik, düz… Solda arxada; Körpəsini Tanrıya pay verən, Fəryad edən qadın heykəli qalır… Yenə üzü Xəzərə gedirik… Al qırmızı Günəş üfüqdə qızarır… Gecənin bağrı sökülür… Al qırmızı şəfəqin qolları uzanıb gecənin qoynuna, Səma qəribə rəngə çalır -mavi ilə qırmızının qarışığı… Səmanı daha yaxından görmək istəyirəm: -Saxla, saxla – deyirəm sürücüyə… Dayanacağı bəhanə edib, saxlamaq istəmir… Qapıya yaxınlaşıb əlimi ağzıma aparıram, Öyümək imitasiya edirəm… Tez saxlayır sürücü avtobusu. Həmən minirəm “11 nömrə”yə… Üzü dənizə addımlayır ruhum… Səma tərtəmiz, hava azca ayaz… Sübhün mehi dənizdən vurur üzümə. Solda qarşımda, lap yaxında, Parlaq bir ulduz sataşır gözümə… Üzü dənizə gedib, çatıram düz yanına. Qəribə binadır; bir sütun millənib göyə… Lap ucda ulduz kimi parlayır “həyat simvolu”… Günəşin rəngindən rəng qatıb rənginə; Nə qırmızı, nə çəhrayı, nə narıncı… Çox qəribədir rəngi, Lap dünyanın özü kimi… Gedirəm üzü dənizə, Yolumun üstündə qoca qadın oturub, Olar, səksən yaşı, Nimdaşdır üst-başı… Qarşısında 3-4 sarı limon, 5-6 dəstə cəfəri… -bu nə binadır, ay xanım? – soruşuram qarıdan. Sübhün alaqaranlığında eyni açılır qadının… -xanım mən deyiləm, bax, odur! – ay saqqalı ağarmış – mənim də eynim açılır… -Müqəddəs Bakirə Məryəmin Məsum Hamiləliyi Kilsəsidir… – başına dönüm… 14 fevral 2026. Bakı. (06:41) Müəllif: Zaur USTAC
Zaur Ustac is a well-known contemporary Azerbaijani poet, writer, and publicist whose works have gained recognition both in his homeland and abroad. He is often called a “man of books” because of his deep devotion to literature, culture, and the art of the written word. His creative activity reflects a strong sense of patriotism, love, and philosophical reflection on human life.
From an early age, Zaur Ustac showed interest in literature, history, and national traditions. Over time, this passion grew into a lifelong mission to preserve and promote Azerbaijani cultural values. He has written poems, essays, stories, and research articles that highlight not only the beauty of the Azerbaijani language but also the importance of moral and spiritual heritage.
One of the remarkable qualities of Zaur Ustac’s work is its accessibility. His poems and writings are close to the hearts of ordinary readers, yet they also carry profound philosophical meaning. Through his artistic style, he manages to balance simplicity with depth, turning everyday experiences into reflections on love, patriotism, friendship, and human destiny.
In addition to being a poet, Zaur Ustac is also an active cultural figure. He has organized literary projects, supported young writers, and contributed to the development of literary journalism. His role in enriching the modern Azerbaijani literary scene makes him a respected figure among intellectuals and readers alike.
Zaur Ustac’s legacy continues to grow, not only in Azerbaijan but internationally as well. His works have been translated into different languages, allowing the voice of Azerbaijani literature to be heard around the world. By combining tradition with modern thought, he has secured his place as one of the leading literary figures of his time.
In conclusion, Zaur Ustac is more than just a poet or writer; he is a cultural ambassador who represents the spirit of Azerbaijani literature and identity. His creativity, dedication, and love for his homeland make him an inspiring figure for future generations.
Azərbaycan Yazıçılar Birliynin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, tanınmış şair-publisist Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb.
Yazarlar.az xəbər verir ki, “Kitab haqqında kitab” seriyasından növbəti nəşrin redaktoru Günnur Ağayeva, naşiri isə Tuncay Şəhrilidir. Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı tanınmış şair-ədəbiyyatşünas alim Qəndab Haqverdinin (Əliyeva) “Ətirli güllər” kitabının təhlilinə həsr olunmuşdur.
Kitab ölkənin əsas kitabxanalarına hədiyyə olunmaqla yanaşı, bir neçə stabil platforma üzərindən elektron kitab formasında da yayımlanır.
“Yazarlar” jurnalının Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı şəhid Rövşən Hüseynovun xatirəsini əbədləşdirmək məqsədilə hər il həyata keçirdiyi “25 yarpaq” layihəsi çərçivəsində 2026-cı il üçün Əməkdar jurnalist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, yazıçı-publisist Akif Əlinin “Özgə dünya” povesti ayrıca kitab şəklində çap olunub.
AZƏRTAC xəbər verir ki, tələbə tağımının komandiri olmuş Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı şəhid Rövşən Hüseynovun doğum günü fevralın 22-si olduğuna görə hər il fevral ayında bu layihə çərçivəsində bir kitab nəşr olunub oxuculara təqdim edilir.
Kitabın redaktoru Gülü – Gülüzə Mustafayeva, naşiri Tuncay Şəhrili, layihə rəhbəri isə “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustacdır.
Kitab ölkənin əsas kitabxanalarına hədiyyə olunmaqla yanaşı, bir neçə stabil platforma üzərindən elektron kitab formasında da yayımlanır.
“HƏR ŞEY YAXŞI OLACAQ!” (Cavadlının “Hökümə” poeması haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu gün söhbətimizi tanınmış şair, publisist, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli döyüş yolu keçmiş zabiti Mahir Cavadlnın “Hökümə” poeması əsasında qurmağa çalışacağam. Azərbaycan ədəbiyyatında faciə mövzusu həmişə xüsusi bir yer tutub. Tariximizin ağrılı səhifələri, xalqımızın üzləşdiyi sarsıntılar və qəhrəmanlıq nümunələri poeziyada öz bədii əksini taparaq həm yaddaşa çevrilib, həm də gələcək nəsillərə mənəvi dərs olub. Tanınmış şair və jurnalist, Qarabağ müharibəsi veteranı Mahir Cavadlının 2025-ci ildə “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunan “Hökümə” poeması da məhz belə əsərlərdən biridir. Redaktoru şair-publisist, Əməkdar mədəniyyət işçisi Vaqif Bəhmənli olan, ön sözü yazıçı-publisist, Əməkdar jurnalist Zemfira Məhərrəmlinin qələmindən çıxan bu 86 səhifəlik poema təkcə bir ədəbi nümunə deyil – o, həm də milli yaddaşın poetik ifadəsidir. Zemfira Məhərrəmlinin ön sözündə qeyd olunduğu kimi, “Hökümə” poeması ötən ilin dekabrında Bakı–Qroznı reysi ilə uçan, Azərbaycan Hava Yollarına məxsus təyyarənin qəzaya uğraması və çoxsaylı insan itkisi ilə nəticələnən faciəvi hadisəyə həsr olunub. Rusiyanın hava məkanında silahlı müdaxiləyə məruz qaldığı bildirilən və Qazaxıstanın Aktau şəhəri yaxınlığında qəzaya uğrayan bu təyyarədə həyatını itirən ekipaj üzvlərinin və sərnişinlərin əziz xatirəsinə ithaf edilən poema, ağrının poetik memorialıdır. Faciə yalnız azərbaycanlılara deyil, müxtəlif millətlərdən olan insanlara da toxunmuşdu. Hər kəs öz arzusu, istəyi, ailəsi, doğması üçün səfərə çıxmışdı. Lakin taleyin acı hökmü bu arzuları yarımçıq qoydu. Məhz bu məqamda şairin qələmi tarixin və taleyin sərt hökmünü sənət hökmünə çevirir. Poemanın adı – “Hökümə” – çoxqatlı məna daşıyır. Bu söz həm hüquqi qərarı, həm taleyin qaçılmaz yazısını, həm də zamanın sərt hökmünü xatırladır. Mahir Cavadlı bu adı seçməklə sanki oxucunu düşünməyə vadar edir: bu hökmü kim verdi? Müharibələr, siyasi ambisiyalar, məsuliyyətsizlik, yoxsa taleyin özü? Şair hadisəyə yalnız informativ yanaşmır; o, faciəni insan taleləri prizmasından təqdim edir. Zemfira Məhərrəmlinin vurğuladığı kimi, əsərin bədii siqləti, təsir gücünü artıran təsvirlər, ağrılı gerçəyin emosional təqdimatı oxucunu hadisənin içinə aparır. Oxucu yalnız məlumat almır – o, yaşayır, hiss edir, sarsılır. Mahir Cavadlı Qarabağ müharibəsi veteranıdır. Onun yaradıcılığında vətənpərvərlik, ədalət, şəhidlik, milli ləyaqət mövzuları daim ön planda olub. “Hökümə” poemasında da bu xətt davam edir. Lakin burada pafoslu çağırışdan çox, dərin hüzn, sükut içində qopan fəryad var. Bu poema bir tərəfdən konkret bir hadisəyə reaksiya olsa da, digər tərəfdən müasir dünyanın təhlükəli reallıqlarına işarədir. İnsan həyatının siyasi oyunlar qarşısında necə kövrək və müdafiəsiz qalması, günahsız insanların faciə qurbanına çevrilməsi əsərin alt qatında açıq şəkildə hiss olunur. Şair bu hadisəni yalnız yas mətni kimi qələmə almır. O, qəhrəmanlıq məqamını da önə çəkir. Təyyarə heyətinin son ana qədər məsuliyyət və peşəkarlıq nümayiş etdirməsi, insanların həyatını xilas etmək üçün göstərilən fədakarlıq poetik dillə ucaldılır. Beləliklə, faciə yalnız itki deyil, həm də insanlıq dərsi kimi təqdim olunur. “Hökümə” poeması bir daha sübut edir ki, ədəbiyyat yalnız estetik zövq üçün deyil, həm də tarixi yaddaşın qorunması üçündür. Şair hadisəni sənədləşdirmir – onu mənalandırır. O, statistik rəqəmləri insan talelərinə çevirir, xəbəri duyğuya, faktı fəlsəfəyə yüksəldir. Zemfira Məhərrəmlinin ön sözü əsərin dəyərini və aktuallığını vurğulayaraq oxucunu mətni daha diqqətlə oxumağa istiqamətləndirir. Onun təqdimatında “Hökümə” yalnız bir poema deyil, zamanın sarsıdıcı çağırışına ədəbi cavabdır. Tanınmış şair və jurnalist Mahir Cavadlının “Hökümə” poeması təkcə bir taleyin poetik salnaməsi deyil, həm də mərdliyin, fədakarlığın və milli-mənəvi dəyərlərin bədii manifestidir (səh. 46): “İyirmi sərnişin gəlsin qabağa!” – Deyəndə bilirdin ölüm var öndə. Bu misralar artıq ilk baxışdan oxucunu dramatik situasiyanın içinə salır. Burada adi bir çağırış yox, ölümün gözünə dik baxan iradə var. Şair qəhrəmanını tərəddüdsüz qərar verən, taleyin hökmünü öz üzərinə götürən bir obraz kimi təqdim edir. “Özün öndə olub hökmü verəndə” ifadəsi həm də əsərin adına – “Hökümə”yə semantik bağ yaradır. Höküm burada həm taleyin hökmü, həm də vicdanın, məsuliyyətin verdiyi qərardır. Poemada təsvir edilən situasiya – düşən təyyarə, alov, su, ölüm təhlükəsi – real hadisə fonunda qəhrəmanlıq aktını daha da ucaldır. “O iyirmi nəfərdən sədd, divar qurmaq, / Özünü alova… oda atmaqdır” misraları qəhrəmanın özünü başqalarına sipər etməsini simvolizə edir. Bu, fiziki fədakarlıqdan daha artıq – mənəvi böyüklüyün təcəssümüdür. Poemanın diqqətçəkən cəhətlərindən biri də vicdan amilinin ön plana çəkilməsidir (səh. 46): “Kimin qınamağa haqqı var indi, Bu vicdan yükünü çəkə bilməzdin.” Burada müəllif oxucuya sual ünvanlayır, amma cavabı da misraların özündə gizlidir. Qəhrəmanın seçimi elə bir mənəvi ucalıqdır ki, onu qınamaq yox, anlamaq və dəyərləndirmək lazımdır. Mahir Cavadlı qəhrəmanını mifləşdirmir, onu real, hiss edən, anlayan bir insan kimi təqdim edir. Lakin bu insan öz daxili əxlaq kodeksinə sadiq qalaraq ölümün üzərinə gedir. Əgər “qabaqda sıralar alınmasaydı”, “bütün sərnişinlər məhv olacaqdı” – deyə (səh. 46) müəllif qeyd edir. Bu isə qəhrəmanlığın təsadüfi deyil, zəruri və xilasedici xarakter daşıdığını göstərir. Deməli, “Hökümə” poeması fərdi şücaətin kollektiv xilasa çevrilməsinin bədii salnaməsidir. Parçanın davamında – “Son səs… Son nəfəs …” sərlövhəli bölümün sonunda (səh. 47) müəllif ümumiləşdirici bir mövqeyə keçir: “Bax, buna deyərlər mərdlik, dəyanət, Hər zaman beləmi düşün bir anlıq.” Bu misralar artıq konkret hadisədən çıxaraq ümumbəşəri və milli dəyər səviyyəsinə yüksəlir. Qəhrəmanlıq yalnız bir epizod deyil, millətin yaddaşında yaşamalı olan örnəkdir. “Var olsun qəhrəman yetirən millət” ifadəsi (səh. 47) ilə müəllif fərdi igidliyi xalqın mənəvi gücü ilə əlaqələndirir. Bu kontekstdə “Hökümə” poeması təkcə bir insanın taleyi deyil, həm də Azərbaycan insanının xarakter portretidir. Mərdlik, dözüm, iradə – bunlar müəllifin qəhrəmanında cəmlənmiş milli keyfiyyətlərdir. Poemanın “Yolumuz Turanadı” (səh. 47) başlıqlı hissəsi isə əsərin ideya coğrafiyasını genişləndirir. Burada artıq fərdi qəhrəmanlıqdan Türk dünyası miqyasına keçid edilir (səh. 47): “Qazaxstan, Turan yurdu, Ulu yurd, qədim diyar…” Bu misralar göstərir ki, müəllif üçün qəhrəmanlıq anlayışı yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşmır. O, bu ruhu Turan ideyası, qardaşlıq, ortaq tarix və mədəniyyət kontekstində təqdim edir. “İki dost, iki can bir” ifadəsi (səh. 47) Azərbaycan–Qazaxıstan qardaşlığının poetik rəmzinə çevrilir. Beləliklə, “Hökümə” poeması həm fərdi qəhrəmanlıq dastanı, həm də Türk birliyi ideyasının poetik tərənnümüdür. Bu ideoloji xətt əsərə publisistik çalar verir, onu sırf lirik mətn olmaqdan çıxarıb ictimai-mənəvi manifest səviyyəsinə qaldırır. Mahir Cavadlı jurnalist təfəkkürünə malik şairdir (ixtisaslı mütəxəssis – peşəkar jurnalist – BDU). Bu xüsusiyyət poemada aydın hiss olunur. Mətn həm emosional, həm də faktoloji dinamika daşıyır. Hadisə konkret, təsvirlər yığcam, mesaj isə aydındır. Şair pafosa qapılmadan yüksək emosional ton yarada bilir. Poemanın dili sadə, lakin təsirlidir (Bu keyfiyyət də məhz onun təhsili ilə bağlıdır – təəssüf ki, hazırda BDU jurnalistika fakültəsində Azərbaycan dili bir fənn kimi tədris olunmur. Bu hal gənc məzun-mütəxəsislərin bütün fəaliyyətndə hiss olunur). Bədii ifadə vasitələri şişirdilmədən, təbii axarda təqdim olunur. Bu isə oxucunun hadisəni göz önündə canlandırmasına, qəhrəmanın daxili aləmini hiss etməsinə imkan yaradır. Bu poema oxucunu düşündürür: insanı ucaldan nədir? Həyatın özü, yoxsa başqaları üçün fəda edilən həyat? Mahir Cavadlı bu suala misralarla cavab verir – insanlıq dünyanı yaşadan hissdir. Və o hissin adı mərdlikdir, dəyanətdir, vicdandır. “Hökümə” – son səsin, son nəfəsin içindən doğulan əbədi bir söz abidəsidir. Tanınmış şair və jurnalist Mahir Cavadlının “Hökümə” poeması təqdim olunan parça əsasında həm lirik, həm də ictimai-ruhi yükü ilə seçilən, kədər və qürurun vəhdətində yazılmış təsirli bir elegiyadır. Bu əsər yalnız bir insanın itkisinə həsr olunmuş mərsiyə deyil, həm də milli xarakterin, qadın mərdliyinin və mənəvi ucalığın poetik salnaməsidir. Poemanın “Axan göz yaşları…” (səh. 68) başlığı ilə başlayan hissəsi oxucunu dərhal nisgil və sarsıntı mühitinə aparır. Şair “Dərd-sərdən aram-aram / Qəm hopur əklillərə” misraları (səh. 68) ilə ağrının tədricən bütün varlığı bürüdüyünü göstərir. Burada kədər bir anlıq emosional partlayış deyil, için-için yanan, şəkillərə baxdıqca yenidən alovlanan bir yanğıdır. “Gülüş donub gözlərdə” ifadəsi (səh. 68) isə itkinin miqyasını daha da dərinləşdirir – həyatın təbii axarını dayandıran, sevincin donduğu bir məqam təsvir olunur. Şairin dili sadədir, lakin bu sadəlik içində böyük psixoloji ağırlıq var. Bu, publisistik düşüncə ilə lirik duyğunun qovuşduğu nöqtədir. Poemada Hökümə yalnız fərdi taleyi ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri ilə təqdim olunur. “Qəhrəman Şaşa, İqor, / Od ürəkli Hökümə” misraları (səh. 69) onun ailə və toplum kontekstində mövqeyini göstərir. Burada qadın obrazı zəiflik simvolu kimi deyil, “od ürəkli”, mərd, dayanıqlı bir şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Digər hissədə isə şair onu“millətimin mərd qızı” (səh. 69) adlandırır. Bu ifadə artıq fərdi çərçivəni aşaraq obrazı ümumxalq səviyyəsinə yüksəldir. Hökümə konkret bir insan olmaqla yanaşı, Azərbaycan qadınının rəmzinə çevrilir – sədaqətli, vətənpərvər, saf niyyətli. Poemada ilahi ədalət və tale qarşısında acizlik duyğusu da diqqət çəkir.“Tanrım, nolar cavab sor / Fələk verdiyi hökmə” misraları (səh. 68) bir növ metafizik etirazdır. Burada şair qəzəblənmir, lakin sual verir. Bu sual həm şəxsi, həm də ümumbəşəri xarakter daşıyır: niyə yaxşılar tez köçür? niyə saf ürəklər sınağa çəkilir? Eyni zamanda“cin-şeytanın kələyi”, “iblislər can alacaq” kimi (səh. 69) ifadələr ictimai eyham daşıyır. Şair yalnız bioloji ölüm faktını deyil, zamanın mənəvi aşınmasını, dəyərlərin sarsılmasını da qabardır. Bu isə poemanın publisistik qatını gücləndirir. Əsərin ən diqqətəlayiq cəhətlərindən biri onun ümidsizliklə bitməməsidir. Şair Hökümənin səsini “bizə əmanət” adlandırır və bu əmanətin məğzi bir cümlədə ifadə olunur(səh. 69):“Hər şey yaxşı olacaq!” Bu fikir poemaya fəlsəfi bütövlük verir. Ölüm fiziki sonluq olsa da, mənəvi davamlılıq qalır. “O mərdlik, o dəyanət / Ürəklərdə qalacaq” misraları göstərir ki, insanın əsl ömrü onun qoyduğu izlə ölçülür. Mahir Cavadlının jurnalist təcrübəsi bu poemada aydın hiss olunur. O, emosiyanı pafosa çevirmir, kədəri süni bəzəmir. Dil aydındır, səmimidir, birbaşa oxucunun qəlbinə yönəlir. Publisistik məqamlar – millət, hikmət, həqiqət, yurdsevərlik kimi anlayışlar – lirik axını pozmur, əksinə, onu dərinləşdirir. Poema həm fərdi ağrının ifadəsidir, həm də milli-mənəvi dəyərlərin manifestidir. Burada qadın obrazı müqəddəsliklə deyil, real həyatın içində – ailəsi, övladları, mübarizəsi ilə birlikdə ucaldılır. Mahir Cavadlının “Hökümə” poeması müasir Azərbaycan ədəbiyyatında faciə mövzusunun yeni və təsirli bədii ifadəsidir. Bu əsər həm ağrının poetik təcəssümü, həm də insanlıq, məsuliyyət və yaddaş haqqında dərin düşüncədir. “Hökümə” poeması Mahir Cavadlının yaradıcılığında və ümumən müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qəhrəmanlıq mövzusunun uğurlu poetik nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Əsər ölümün astanasında verilən qərarın mənəvi böyüklüyünü, vicdanın hökmünü və millətin yetirdiyi qəhrəmanların ölməzliyini tərənnüm edir. “Hökümə” poeması Mahir Cavadlının yaradıcılığında həm emosional, həm də ideya baxımından sanballı bir nümunədir. Bu əsər oxucunu təkcə kədərləndirmir, həm də düşündürür; həm ağladır, həm də ümid verir. Bu poema göstərir ki, insanın böyüklüyü ömrünün uzunluğu ilə deyil, mənəvi işığı ilə ölçülür. Hökümə obrazı da məhz belə bir işıqdır – sönsə də, izi qalan, adı yaşadıqca nur saçan bir işıq. Faciələr unudulduqda təkrarlanır. Ədəbiyyat isə unutmağa imkan vermir. “Hökümə” də məhz bu missiyanı daşıyır – zamanın hökmünü sənətin hökmü ilə əbədiləşdirmək. Bu poema həm şəhidlərin əziz xatirəsinə hörmət, həm də gələcək nəsillərə ünvanlanan mənəvi bir çağırışdır: insan həyatının dəyərini unutmaq olmaz. Ədəbiyyat yaşatdığı müddətcə, onların xatirəsi də yaşayacaq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin. Amin. 11.02.2026. Bakı.
