(Zaur Ustac – Ülyahəzrət şeiri haqqında) Müasir Azərbaycan poeziyasında sevgi mövzusu daim aktual olmuş, şairlər bu əbədi duyğunu müxtəlif bədii çalarlarla ifadə etmişlər. Zaur Ustacın “Ülyahəzrət” şeiri də sevginin sadəcə hiss deyil, bütöv bir mənəvi hakimiyyət, könül səltənəti kimi təqdim edildiyi poetik nümunələrdən biridir. Şeir həm klassik Şərq poeziyasının eşq-fəlsəfi ənənələrini, həm də çağdaş lirikanın səmimiyyətini özündə birləşdirir. Əsərin adından başlayaraq müəllif oxucunu xüsusi bir poetik mühitə daxil edir. “Ülyahəzrət” müraciəti adətən hökmdarlara, ali məqama sahib şəxslərə ünvanlanır. Lakin şeirdə bu titul siyasi və ya dünyəvi hakimiyyət sahibinə deyil, sevgiliyə verilir. Beləliklə, şair sevginin hökmranlığını, könül üzərindəki mütləq hakimiyyətini ön plana çıxarır. Şeirin ilk bəndində bu fikir aydın şəkildə ifadə olunur: “Könül sarayımın sultanı sənsən, Qəlbimdə qurduğun taxtın mübarək!” Burada “könül sarayı”, “sultan”, “taxt” kimi obrazlar klassik poeziyanın zəngin məcaz sistemini xatırladır. Şair qəlbini bir dövlətə, sevgilisini isə həmin dövlətin hökmdarına bənzədir. Maraqlıdır ki, bu hakimiyyət zorla deyil, könüllü şəkildə qəbul edilir: “Ruhum təbəəliyi özü üstənib, Biətin mübarək, andın mübarək!” “Təbəəlik”, “biət”, “and” sözləri siyasi və dini leksikadan gəlsə da, burada məhəbbətin mənəvi terminlərinə çevrilir. Şair öz ruhunun sevgiliyə könüllü şəkildə bağlandığını bildirir. Bu bağlılıq əsarət deyil, ali səadət kimi təqdim olunur. İkinci bənddə zaman və məkan anlayışları sevgilinin varlığı ilə yeni məna qazanır: “Zaman neçə kərə dayandı, durdu, Bircə təbəssümün min dünya qurdu…” Bu misralarda hiperbola sənətindən ustalıqla istifadə olunmuşdur. Bir təbəssümün “min dünya qurması” sevgilinin mənəvi gücünü göstərir. Şair üçün artıq zamanın axarı, dünyanın ölçüsü adi məntiqə tabe deyil. Eşqin yaratdığı duyğu reallığın sərhədlərini aşır. Bəndin davamında isə sevgili həyatverici qüvvə kimi təqdim olunur: “Baxışın isitdi viranə yurdu, Ocağın mübarək, odun mübarək!” “Viranə yurd” ifadəsi yalnız fiziki məkanı deyil, şairin daxili aləmini də simvolizə edir. Sevgilinin baxışı bu viranəliyi isidən, ona yenidən həyat verən müqəddəs bir ocaqdır. Burada od həm məhəbbətin hərarətini, həm də dirçəldici gücünü ifadə edir. Şeirin son bəndi sənət və fədakarlıq motivləri ilə diqqəti cəlb edir: “Sözdən ilmə-ilmə toxunub tacın, Nəyim var, nəyim yox qoy olsun bacın…” Şair sevgilinin tacının sözlərdən toxunduğunu deyir. Bu, həm poetik yaradıcılığa işarədir, həm də sevgilinin böyüklüyünün şair sözü ilə əbədiləşdirildiyini göstərir. Burada söz sadəcə ifadə vasitəsi deyil, dəyər yaradan sənət materialıdır. Bəndin kulminasiya nöqtəsi isə aşağıdakı misralardır: “Bu yolda qurbanlıq özü Ustacın, Məqamın mübarək, adın mübarək!” Şair özünü eşq yolunda qurban verməyə hazır olduğunu bildirir. Bu, klassik aşiqlərin fədakarlıq ənənəsinin müasir ifadəsidir. Burada müəllif təxəllüsünü mətnə daxil etməklə həm öz poetik imzasını qoyur, həm də hisslərinin səmimiliyini vurğulayır. “Ülyahəzrət” şeirinin əsas məziyyətlərindən biri onun dilinin sadəliyi ilə obrazlarının zənginliyinin vəhdət təşkil etməsidir. Şeirdə mürəkkəb fəlsəfi fikirlər yoxdur, lakin hər misra dərin emosional yük daşıyır. “Sultan”, “taxt”, “biət”, “ocaq”, “tac”, “məqam” kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqələnərək bütöv poetik sistem yaradır. Nəticə etibarilə, Zaur Ustacın “Ülyahəzrət” şeiri məhəbbəti könül səltənəti səviyyəsinə yüksəldən, sevgilini mənəvi hakimiyyətin zirvəsində təqdim edən təsirli lirik əsərdir. Şeir oxucuda həm klassik poeziyanın nəfəsini hiss etdirir, həm də müasir insanın sevgi etirafı kimi səslənir. Bu baxımdan “Ülyahəzrət” təkcə sevgi şeiri deyil, həm də könüllü sədaqətin, mənəvi bağlılığın və ülvi hisslərin poetik tərənnümüdür.
ÜLYAHƏZRƏT Könül sarayımın sultanı sənsən, Qəlbimdə qurduğun taxtın mübarək! Ruhum təbəəliyi özü üstənib, Biətin mübarək, andın mübarək! * * * Zaman neçə kərə dayandı, durdu, Bircə təbəssümün min dünya qurdu, Baxışın isitdi viranə yurdu, Ocağın mübarək, odun mübarək! * * * Sözdən ilmə – ilmə toxunub tacın, Nəyim var, nəyim yox qoy olsun bacın, Bu yolda qurbanlıq özü Ustacın Məqamın mübarək, adın mübarək! 18.03.2020. Bakı.
ÜLYAHƏZRƏT Könül sarayımın sultanı sənsən, Qəlbimdə qurduğun taxtın mübarək! Ruhum təbəəliyi özü üstənib, Biətin mübarək, andın mübarək! * * * Zaman neçə kərə dayandı, durdu, Bircə təbəssümün min dünya qurdu, Baxışın isitdi viranə yurdu, Ocağın mübarək, odun mübarək! * * * Sözdən ilmə – ilmə toxunub tacın, Nəyim var, nəyim yox qoy olsun bacın, Bu yolda qurbanlıq özü Ustacın Məqamın mübarək, adın mübarək! 18.03.2020. Bakı.
Qışın qoynunda açan ümid çiçəyi (Zaur Ustac – Ağçiçəyim şeiri) Azərbaycan poeziyasında təbiət obrazları həmişə insan duyğularının, mənəvi saflığın və həyat eşqinin ifadə vasitəsi olmuşdur. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının məhsuldar qələm sahiblərindən olan Zaur Ustac də bu ənənəni uğurla davam etdirən sənətkarlardandır. Onun “Ağçiçəyim” şeiri sadə həcmə malik olsa da, dərin məna yükü, poetik səmimiyyəti və rəmzi obrazları ilə oxucuda güclü təəssürat yaradır. Şeir müəllifin müxtəlif nəşrlərində və ədəbi portallarda yayımlanmışdır. “Ağçiçəyim” ilk baxışda təbiət təsviri təsiri bağışlasa da, əslində burada həyatın ən çətin anlarında belə ümidin, gözəlliyin və saflığın yaşaması ideyası ön plana çəkilir. Şair qışın sərt hökm sürdüyü bir məqamda gözlənilmədən çiçək görür: “Qış tüğyan edirdi ömür bağında, Hamı süst yatırdı ağ yorğanında, Qəfil gördüm səni bar budağında, Xoş gördük, günaydın, ay Ağ çiçəyim!” Bu misralarda “ömür bağı” insan həyatının poetik modelidir. Qış isə yalnız təbiət hadisəsi deyil; çətinliklərin, durğunluğun, ümidsizliyin rəmzidir. Belə bir vaxtda ağ çiçəyin görünməsi həyatın yenilənməsi, ruhun oyanışı və gələcəyə inam kimi mənalandırılır. Şair çiçəklə salamlaşır, ona “günaydın” deyir. Bu müraciət tərzi əsərə xüsusi səmimiyyət və canlılıq gətirir. Şeirin ikinci bəndində ağ rəngin poetik gücü diqqəti cəlb edir: “Dümağsan, qar sənin yanında qara, Tanrım rüsxət verib, baxmayıb qara, Bu, qarlı qış hara, tər çiçək hara…” Burada ağ çiçək saflığın, mənəvi təmizliyin və ilahi gözəlliyin simvoluna çevrilir. Şairin müqayisəsi son dərəcə təsirlidir: qarın özü belə çiçəyin yanında qara görünür. Bu bədii ifadə vasitəsi ilə müəllif çiçəyin qeyri-adi gözəlliyini və seçilmişliyini vurğulayır. Oxucu hiss edir ki, söhbət yalnız bir çiçəkdən deyil, insan həyatında qarşılaşılan ən saf duyğulardan, bəlkə də sevgidən, ümiddən və ya mənəvi kamillikdən gedir. Şeirin üçüncü bəndi müəllifin daxili təvazökarlığını nümayiş etdirir: “Əllərim pak deyil oxşayım səni, Həddim o hədd deyil qoxlayım səni, Bağbanam borcumdur yoxlayım səni…” Bu misralarda lirik qəhrəman özünü gözəlliyin qarşısında məsuliyyət daşıyan bir bağban kimi təqdim edir. O, çiçəyi sahiblənmək və ya ona hökm etmək istəmir. Əksinə, onu qorumağı, yaşatmağı öz vəzifəsi hesab edir. Bu yanaşma insanın təbiətə, gözəlliyə və müqəddəs dəyərlərə münasibətinin poetik ifadəsidir. “Ağçiçəyim” şeirinin əsas üstünlüklərindən biri onun sadə və anlaşıqlı dilidir. Şair mürəkkəb poetik konstruksiyalara müraciət etmədən dərin fəlsəfi məzmun yarada bilir. Təbiət mənzərəsi ilə insan ruhunun vəziyyəti arasında qurulan paralellər əsərin emosional təsir gücünü artırır. Məhz buna görə şeir həm klassik poeziya ənənələrinə bağlıdır, həm də müasir oxucunun duyğularına yaxın gəlir. Ədəbiyyatşünasların və tənqidçilərin Zaur Ustac yaradıcılığı haqqında yazılarında da onun təbiət obrazları vasitəsilə insanın daxili aləmini ifadə etmək bacarığı xüsusi qeyd olunur. “Ağçiçəyim” şeiri müəllifin sevgi, təbiət və mənəvi saflıq mövzularına həssas münasibətinin uğurlu nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilir. Nəticə etibarilə, “Ağçiçəyim” qışın qoynunda açan bir çiçəyin təsviri ilə başlayıb insan ruhunun işığına çevrilən poetik əsərdir. Bu şeirdə ağ çiçək yalnız təbiət hadisəsi deyil, həm də ümidin, gözəlliyin, saflığın və həyat eşqinin rəmzidir. Zaur Ustacın səmimi və obrazlı qələmi sayəsində bu kiçik həcmli şeir oxucunun yaddaşında uzun müddət yaşayan mənəvi bir tabloya çevrilir.
Salam olsun çox dəyərli oxucum! Son zamanlar dünyamızda və təbiətdə baş verənlər dəyişikliklər ümumi həyat zəncirinin ən mühüm halqasını təşkil edən insanın da yaşam və düşüncə tərzindən yan keçmir. Sadəcə ötən həftələr ərzində baş vermis mədəni hadisələrə ötəri bir nəzər saldıqda belə biz bunun şahidi oluruq. “Tərəfsiz ədəbiyyat tarixdir!” şüarımıza sadiq qalaraq ötən günlərin mühüm mədəni (ədəbi-tarixi) hadisələrinə nəzər salaq. Bu yazımda iki mühüm hadisəyə toxunacam. Bu mühüm mədəni hadisələrdən biri gənc şair, publisist, Prezident təqaüdçüsü Tural Cəfərlinin “Elə ki darıxdın” adlı yeni şeirlər kitabının təqdimatı, digəri isə gənc filoloq, rejissor, “Türkel Teatrı”n yaradıcısı və tamaşanın əsas ifaçılarından biri Aysu Türkelin təşəbbüskarlığı ilə antik yunan dramaturgiyasının görkəmli nümunələrindən olan Evripidin “Alkesta” əsərinin səhnə təqdimatı barədə olacaq: -Darıxmağın fəlsəfəsi və sözün işığında yeni görüş Azərbaycanın mədəni həyatında ötən həftənin diqqətçəkən hadisələrindən biri gənc şair, publisist, Prezident təqaüdçüsü Tural Cəfərlinin “Elə ki darıxdın” adlı yeni şeirlər kitabının təqdimatı oldu. “Litera” kitab mağazasında keçirilən tədbir ədəbi ictimaiyyətin, qələm adamlarının, media nümayəndələrinin və poeziyasevərlərin iştirak etdiyi əlamətdar görüşə çevrildi. Təqdimat mərasimində millət vəkili və yazıçı Aqil Abbas, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi, şair və esseist Səlim Babullaoğlu, yazıçılar İlham Əziz və Nihat Pir, şair Vahid Əlioğlu, dosent Nəsir Xankişiyev çıxış edərək müəllifin yaradıcılığı, poeziyaya gətirdiyi fərqli baxış və yeni kitabın bədii məziyyətləri haqqında fikirlərini bölüşdülər. Müasir Azərbaycan poeziyasında son illər müşahidə olunan əsas tendensiyalardan biri insanın daxili aləminə dönüş, fərdi duyğuların fəlsəfi təhlili və həyat hadisələrinə yeni baxış bucağının formalaşdırılmasıdır. Tural Cəfərlinin “Elə ki darıxdın” kitabı da məhz bu istiqamətin diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Kitabın adından başlayaraq oxucu fərqli bir poetik məkanla qarşılaşır. Adətən mənfi emosional hal kimi qəbul olunan darıxmaq hissi müəllifin yaradıcılığında özünü tanımağın, daxili dünyaya qayıdışın və ruhun öz həqiqətini axtarmasının başlanğıc nöqtəsinə çevrilir: “Elə ki darıxdın, heç kimə demə, Bir az xəyal götür, özünlə danış. Yığıb bir araya xatirələri, Sahildə oturub dənizlə danış.” Bu misralarda şair insanı təkliyə deyil, özünə qayıdışa çağırır. Müasir həyatın sürəti, informasiya bolluğu və gündəlik qayğılar fonunda insanın öz iç dünyasından uzaqlaşdığı bir dövrdə müəllif sadə, lakin dərin məna daşıyan bir yol göstərir: özünlə danışmaq. Tural Cəfərlinin poeziyasında diqqəti çəkən əsas cəhətlərdən biri obrazların mürəkkəb metaforalarla deyil, sadə və anlaşıqlı dillə qurulmasıdır. Onun şeirlərində həyatın fəlsəfəsi gündəlik müşahidələrdən, təbiət hadisələrindən və insanın daxili təcrübəsindən doğur: “Danış, ürəyini boşalt beləcə, Ləpələr dərdini yuyub-aparsın. İçində sızlayan yaralarını Külək yarpaq kimi bir-bir qoparsın.” Burada dəniz sadəcə təbiət obrazı deyil, insanın sirdaşına çevrilir. Külək yalnız meteoroloji hadisə deyil, ağrıları aparan mənəvi güc kimi təqdim olunur. Şair təbiətlə insan arasında görünməyən bir körpü yaradır. Kitabda tez-tez rast gəlinən mövzulardan biri də bağışlamaqdır. Müəllif bağışlamağı zəiflik deyil, mənəvi yüksəliş kimi təqdim edir: “Uzaqdan əl edib özün-özünə, Hamını bir axşam bağışla getsin. Gözündən asılan yorğun baxışlar, Son dəfə islanıb yağışla getsin.” Bu misralarda həyatın yükündən qurtulmaq, keçmişlə barışmaq və ruhun azadlığına qovuşmaq arzusu hiss olunur. Şair insanı qisasın deyil, mərhəmətin və anlayışın tərəfinə dəvət edir. “Elə ki darıxdın” kitabında ölüm mövzusu da xüsusi yer tutur. Lakin müəllif ölümə qorxu ilə deyil, həyatın ayrılmaz hissəsi kimi yanaşır. “Mən də” şeirində bu fikir sadə, lakin təsirli şəkildə ifadə olunur: “Gördüm ki, ağlayan yoxdur halıma, Başladım halıma gülməyə mən də. Əbədi deyiləm, arxayın olun, Dünyaya gəlmişəm ölməyə mən də.” Bu misralar oxucunu həyatın faniliyi haqqında düşünməyə vadar edir. Şair burada ümidsizlik yaratmır, əksinə, insanın yaşadığı anın dəyərini dərk etməsinin vacibliyini vurğulayır. Müəllifin yaradıcılığında diqqət çəkən başqa bir məqam çətinliklərə münasibətdir. Adətən maneə kimi qəbul olunan hadisələr onun poeziyasında inkişaf vasitəsinə çevrilir: “Ay mənim yoluma daş düzən adam, Nə gözəl etmisən, daşına şükür. Ayağım bərkidi sənin sayəndə, Düşünən beyninə, başına şükür.” Bu misralar müasir insan üçün mühüm mesaj daşıyır. Şair həyatdakı əngəlləri bədbəxtlik deyil, möhkəmlənmək imkanı kimi qiymətləndirir. Çətinliklərin insanı böyütdüyünü və gücləndirdiyini xatırladır. Şeirin davamında bu fəlsəfə daha aydın görünür: “Sənin sağlığına, həmin daşları, Yığıb mən özümə ev düzəltmişəm.” Bu poetik fikir əslində bütöv bir həyat dərsidir. İnsan qarşılaşdığı problemlərdən dağıla da bilər, həmin problemlərin üzərində yeni həyat da qura bilər. Seçim onun öz əlindədir. Tural Cəfərlinin poeziyası müasir Azərbaycan şeirində nikbin fəlsəfənin, sadə ifadə tərzinin və daxili səmimiyyətin uğurlu sintezidir. Onun şeirləri oxucunu yalnız hisslər dünyasına aparmır, eyni zamanda düşündürür, həyat hadisələrinə fərqli rakursdan baxmağa sövq edir. Təqdimat mərasimində müəllif yaradıcılıq prosesi, kitabın ərsəyə gəlməsi və gələcək planları haqqında danışdı, şeirləri qiraətçilər tərəfindən səsləndirildi, oxucuların sualları cavablandırıldı. Sonda müəllif kitablarını imzalayaraq oxucularla xatirə şəkilləri çəkdirdi. On beş ildən sonra işıq üzü görən ikinci şeirlər kitabı olan “Elə ki darıxdın” göstərir ki, Tural Cəfərli zaman ərzində öz poetik dəst-xəttini qoruyub saxlamaqla yanaşı, onu daha da zənginləşdirə bilib. Kitabın səhifələrində həm həyatın ağrıları, həm insanın daxili axtarışları, həm də ümidin və inamın işığı yaşayır. Ötən həftənin mədəni mənzərəsinə nəzər salarkən demək olar ki, “Elə ki darıxdın” kitabının təqdimatı sadəcə yeni bir nəşrin oxucularla görüşü deyildi. Bu tədbir həm də müasir Azərbaycan poeziyasının yeni düşüncə istiqamətlərinin, insanın öz daxilinə qayıdış çağırışının və söz sənətinin yaşamaqda davam edən gücünün növbəti təzahürü idi. -Ölümə meydan oxuyan sevgi – “Alkesta” tamaşası Azərbaycanın teatr həyatında ötən həftənin diqqətçəkən mədəni hadisələrindən biri antik yunan dramaturgiyasının görkəmli nümunələrindən olan Evripidin “Alkesta” əsərinin səhnə təqdimatı oldu. İyunun 2-də Şuşa Dövlət Musiqili Teatrının səhnəsində “Türkel Teatrı”n təqdim etdiyi tamaşa klassik irslə müasir teatr düşüncəsinin uğurlu vəhdəti kimi tamaşaçıların diqqətini cəlb etdi. Evripidin yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Alkesta” təkcə qədim yunan dramaturgiyasının deyil, ümumilikdə dünya ədəbiyyatının ən maraqlı fəlsəfi-mənəvi nümunələrindən biri hesab edilir. Əsərin mərkəzində insan həyatının əbədi sualları dayanır: Sevgi ölümə qalib gələ bilərmi? Fədakarlığın sərhədi varmı? İnsan öz xoşbəxtliyi naminə başqasının həyatını qurban verməyə haqq qazanırmı? Mifoloji süjet əsasında qurulan əsərdə Fera hökmdarı Admet ölüm hökmündən yalnız o halda xilas ola bilər ki, kimsə onun yerinə ölməyə razı olsun. Nə valideynləri, nə də yaxınları bu ağır yükü üzərinə götürmək istəmir. Yalnız həyat yoldaşı Alkesta sevgisinin gücü ilə bu fədakarlığa hazır olur. Beləliklə, tamaşa sevgi, vəfa, vicdan, insanlıq və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışları dərin fəlsəfi müstəvidə təqdim edir. Tamaşanın quruluşçu rejissoru Şəbnəm Xeyrullanın səhnə yozumu klassik mətnin əsas ideya yükünü qorumaqla yanaşı, onu müasir tamaşaçı üçün anlaşılan və təsirli formada təqdim etməyə imkan verib. Rejissorun əsərə yanaşmasında emosional gərginliklə fəlsəfi düşüncə arasında tarazlıq hiss olunur. Hadisələrin inkişafı boyunca tamaşaçı yalnız süjetin izləyicisi deyil, həm də qəhrəmanların mənəvi seçimlərinin şahidinə çevrilir. Alkesta obrazını canlandıran “Türkel Teatrı”n yaradıcısı və tamaşanın əsas ifaçılarından biri Aysu Türkel obrazın daxili aləmini uğurla nümayiş etdirə bilib. Onun ifasında Alkesta sadəcə özünü qurban verən qadın deyil, həm də sevginin, sədaqətin və mənəvi gücün simvolu kimi görünür. Aktrisanın emosional oyunu obrazın faciəvi mahiyyətini tamaşaçıya çatdırmağa kömək edir. Digər rolları ifa edən Əlibala Qasımov, Şövqi Əmiraslanov, Kənan Abdulov, Tural Orucov, İsa Səttarov, Allahverdi Ramazanov və Lətif Niyazov da tamaşanın ümumi bədii bütövlüyünün formalaşmasında mühüm rol oynayıblar. Aktyor ansamblının harmoniyası səhnədə kollektiv yaradıcılıq atmosferi yaradaraq əsərin ideya-estetik yükünün tamaşaçıya çatdırılmasına xidmət edib. “Alkesta”nın əsas uğurlarından biri onun zamandan və məkandan asılı olmayan mövzulara müraciət etməsidir. Minilliklər əvvəl yazılmış əsər bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki insanın sevgi, ölüm, itki və fədakarlıq qarşısında yaşadığı hisslər dəyişmir. Tamaşa bir daha göstərir ki, klassik əsərlər yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də müasir insanın mənəvi axtarışlarına cavab verən canlı sənət nümunələridir. “Türkel Teatrı”n təqdim etdiyi “Alkesta” tamaşası ötən həftənin mədəni mənzərəsində xüsusi yer tutan hadisələrdən biri kimi yadda qaldı. Bu səhnə əsəri tamaşaçıya yalnız estetik zövq bəxş etmir, həm də onu həyatın ən mühüm dəyərləri barədə düşünməyə sövq edir. Ölümün qaçılmazlığı fonunda sevginin gücünü nümayiş etdirən tamaşa insan ruhunun ən ali keyfiyyətlərini ön plana çıxararaq klassik dramaturgiyanın əbədi yaşarlığını bir daha təsdiqləyir. Beləliklə, “Alkesta” yalnız bir tamaşa deyil, sevginin, fədakarlığın və insanlıq idealının səhnədə təcəssümüdür. Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə o, ötən həftənin mədəni həyatında diqqətəlayiq sənət hadisəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
39 GÖZƏL DƏQİQƏ (esse) Bəzən insanın həyatında elə anlar olur ki, onların müddəti çox qısa olsa da, yaddaşda illərlə yaşayır. Həmin anlar nə böyük mərasimlər, nə də xüsusi planlaşdırılmış görüşlərlə bağlı olur. Onlar adi bir günün içində, gözlənilmədən, ard-arda baş verən hadisələrin yaratdığı mənəvi zənginlikdən doğur. Mənim üçün belə günlərdən biri 9 fevral 2024-cü il oldu. Cəmi otuz doqquz dəqiqə davam edən həmin zaman kəsiyi mənə kitabın, mütaliənin, sözün və insan münasibətlərinin nə qədər böyük dəyər olduğunu bir daha göstərdi. Səhər saat düz 9:00-da Bakı şəhərinin mənim üçün ən doğma və yaşamalı guşələrindən birində yerləşən mənzilimin qapısını bağlayıb küçəyə çıxdım. Hava sanki şəhərin adi günlərindən fərqlənmirdi. Küçələr öz axarında idi, insanlar gündəlik qayğıları ilə məşğul olurdular. Lakin mən bilmirdim ki, qarşıdakı otuz doqquz dəqiqə mənim yaddaşıma xüsusi bir gün kimi həkk olunacaq. Yolum prospekt üzərində yerləşən Azərbaycan Texniki Universitetinin tinindən keçirdi. Burada yazıçı Kəramət Böyükçölün yeni fəaliyyətə başlayan “Kerazon” kitab mağazasının yanından ötüb keçdim. Kitab mağazalarının açılması həmişə məndə xoş hisslər oyadır. Çünki kitab satılan məkanlar mənim üçün sadəcə ticarət obyekti deyil, mənəvi nəfəs yerləridir. Təxminən doqquzuncu dəqiqədə artıq demək olar ki, hər gün qəzet və jurnal aldığım, vaxtilə Yunus Oğuzun “Cığır” romanını da əldə etdiyim “Ensiklopediya”nın qarşısındakı köşkün önündə idim. Köşkün qarşısında iki gənc oğlan dayanmışdı. Onlardan biri növbə gözləyir, digəri isə aldığı bir ədəd siqareti köşkün pəncərəsinə zəncirlənmiş alışqanla yandırmağa çalışırdı. Elə həmin vaxt səliqəli geyinmiş, mehriban çöhrəli bir dayı ilə köşkün qarşısına eyni anda çatdıq. Üzündəki ifadə və davranışındakı səmimiyyət mənə xoş təsir bağışladı. Bir addım geri çəkilib nəzakətlə: — Buyurun, — dedim. Dayı dərhal irəli keçərək satıcıya müraciət etdi: — Bir “Ədalət”, iki “525″. Əslində mən də məhz “525-ci qəzet” almaq üçün köşkdə ayaq saxlamışdım. Dayının sifarişini eşidəndə istər-istəməz ətrafa boylandım. Çünki içimdə müəyyən bir təxmin yaranmışdı. Həqiqətən də yaxınlıqda dayanmış avtomobilin ön oturacağında Aqil müəllim oturub nəsə oxuyurdu. Bu mənzərə mənim zənnimi təsdiqlədi. Bilirdim ki, köşklərə hər qəzetdən cəmi bir-iki nüsxə verilir. Ani olaraq “525” arzusunun boşa çıxdığını anlayıb gecikmədən: — Mənə də bir “Təzadlar” verin, — dedim. Təbii ki, dayı da bu sözləri eşitdi. Bir anlıq yenə baxışlarımız qarşılaşdı. Sanki hər ikimiz kitabın, qəzetin və sözün dəyərini anlayan insanların səssiz anlaşmasını yaşayırdıq. Sonra hərəmiz öz yolumuza davam etdik. Maraqlıdır ki, dayı avtomobilə əyləşdikdən sonra Milli Məclis istiqamətinə deyil, “Ensiklopediya”nın yanından dönərək Azərbaycan Nəşriyyatına tərəf getdi. Mən isə əlimdə yenicə işıq üzü görmüş “Sevgi dolu şeirlər” kitabımın və “Yazarlar” jurnalının fevral sayının hərəsindən üç nüsxə olmaqla yoluma davam etdim. Hüseyn Cavidin heykəlinin yanındakı yeraltı keçiddən keçərək Cəfər Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanasına tərəf addımlayırdım. Otuz üçüncü dəqiqənin tamamında artıq kitabxanada idim. Özümlə gətirdiyim yeni nəşrləri qəbul şöbəsinin əməkdaşına təqdim etdim. Xanım təhvil-təslim aktını hazırlayana qədər bir neçə dəqiqə gözləməli oldum. Bu qısa müddətdə kitabxananın həyatı gözlərimin önündə canlandı. Bir neçə gənc oxucu yaxınlaşaraq götürdükləri kitabları qaytarır, yenilərini seçirdi. Onlardan biri Rövşən Abdullaoğlunun “Abaddon” kitabını qaytarıb “Əli və Nino” əsərini istədi. Kitabxana əməkdaşının: — “Əli və Nino”nun müəllifi kimdir? — sualına verilən cavabları dinləyərkən istər-istəməz söhbətin iştirakçısına çevrildim. Qeyri-ixtiyari olaraq gənc xanımdan Makulunun “Səttarxan” romanını oxuyub-oxumadığını soruşdum. — Xeyr, oxumamışam, — dedi. Mən də ona: — “Əli və Nino”dan sonra mütləq “Səttarxan”ı da oxuyun, — tövsiyə etdim. Bu zaman həm mənim təhvil-təslim aktım hazır oldu, həm də gənc xanımın sifariş etdiyi kitab gətirildi. O öndə, mən isə arxasınca kitabxanadan çıxdıq. Kitabxananın qarşısında dayanarkən onun filologiya fakültəsinin tələbəsi olduğunu düşündüm və soruşdum: — Yəqin ki, tələbəsiniz? — Bəli, Tibb Universitetinin birinci kurs tələbəsiyəm, — deyə cavab verdi. Bu cavab məni xoş mənada təəccübləndirdi. Çünki mütaliəyə maraq göstərən gənclərin yalnız humanitar sahələrdən deyil, bütün ixtisaslardan olması sevindirici haldır. Mən yenə eyni tövsiyəni təkrarladım: — “Əli və Nino”dan sonra Makulunun “Səttarxan”ını mütləq oxuyun. Sonra sağollaşdıq. Mən Mərkəz Parka daxil oldum. Parkın sakitliyi, səhərin təravəti və yaşıl mənzərələr insanı düşüncələrə qərq edirdi. Elə bu vaxt təxminən iyirmi-iyirmi beş yaşlarında bir xanım qəfil yaxınlaşdı. — Mən sizi tanıyıram. Sizinlə bir şəkil çəkdirmək olar? — dedi. Bu gözlənilməz müraciət qarşısında təbəssümlə: — Əlbəttə olar, — cavab verdim. Şəkil çəkdirəndən sonra marağıma hakim ola bilmədim. — Məni haradan tanıyırsınız? — soruşdum. Xanım bildirdi ki, yaxınlıqdakı orta məktəbdə ibtidai sinif müəllimi işləyir. Həm dördüncü siniflərə, həm də gələn il birinci sinfə başlayacaq şagirdlərə dərs deyir. Mənim şeirlərimi uşaqlara sevə-sevə öyrətdiyini söylədi. Bu sözləri eşidəndə kövrəldim. Bir şair, bir müəllif üçün bundan böyük mükafat varmı? Yazdığın misraların uşaqların yaddaşında yaşaması, onların dilində səslənməsi, müəllimlərin həmin şeirləri sevə-sevə tədris etməsi söz adamının əldə edə biləcəyi ən qiymətli mənəvi qazancdır. Həmin an danışmağa söz tapmadım. Sadəcə təşəkkür edib sağollaşdım. Parkın içi ilə “Beşmərtəbə” istiqamətində addımlayırdım. Birdən gözüm saatıma sataşdı. Saat 9:39-u göstərirdi. Dayandım. Bu otuz doqquz dəqiqə ərzində kitab mağazası, qəzet köşkü, kitabxana, gənc oxucular, tələbə qız, müəllimə xanım, kitablar, jurnallar, yeni nəşrlər və sözə olan sevgi bir-birinə qarışaraq mənə qəribə bir xoşbəxtlik hissi yaşatmışdı. Öz-özümə dedim: — İlahi, bu nə gözəl otuz doqquz dəqiqə… Bəzən insanın ömrünün ən dəyərli hissələri saatlarla, günlərlə deyil, cəmi bir neçə dəqiqə ilə ölçülür. Əgər həmin dəqiqələr kitabın, mütaliənin, müəllif əməyinin və insan sevgisinin işığı ilə doludursa, onlar adi zaman parçası olmaqdan çıxır, ömrün yaddaş kitabına çevrilir. 23.04.2024. Bakı
DAŞLAŞMIŞ ZAMANIN DANIŞAN SƏSSİZLİYİ (Zaur Ustacın – “Daş oğul” essesi haqqında) Azərbaycan ədəbiyyatında bəzi əsərlər var ki, onların təsir gücü hadisələrin böyüklüyündən deyil, duyğuların dərinliyindən qaynaqlanır. Şair-publisist, tərcüməçi, naşir və ictimai xadim Zaur Ustacın qələmə aldığı “Daş oğul” essesi də məhz belə nümunələrdəndir. Əsər ilk baxışda sadə bir ziyarət səhnəsini təsvir etsə də, mahiyyət etibarilə analıq duyğusunun əbədiliyinə, söz adamının ölümsüzlüyünə və xalq yaddaşının gücünə həsr olunmuş dərin fəlsəfi düşüncə nümunəsidir. Müəllif oxucunu hadisələrin mərkəzinə aparmaq üçün xüsusi bədii üsula müraciət edir. Əsərin ilk cümlələrindən etibarən oxucu özünü Bakı şəhərinin müqəddəs məkanlarından biri olan Fəxri xiyabanın səssizliyində hiss edir. Burada daş, ağac, qərənfil və insan duyğuları bir-birinə qarışaraq xüsusi emosional mühit yaradır. Yazıçı məkan təsvirini sadəcə dekorasiya kimi təqdim etmir; Fəxri xiyaban əsərdə canlı obraz kimi çıxış edir və hadisələrin mənəvi fonunu formalaşdırır. Essenin əsas gücü onun mərkəzində dayanan iki obrazdan qaynaqlanır: daşlaşmış oğul və yaşlı ana. Bir tərəfdə xalqın yaddaşında yaşayan böyük şairin mərmər heykəli, digər tərəfdə isə onu dünyaya gətirən, böyüdən və şöhrətə aparan yolda mənəvi dayaq olan ana dayanır. Müəllif bu qarşılaşmanı adi görüş kimi deyil, zamanın, taleyin və insan ömrünün fəlsəfi dialoqu kimi təqdim edir. Əsərin emosional yükünü artıran mühüm məqamlardan biri də şairin anası Güllü ananın obrazıdır. O, burada təkcə bir insan deyil, ümumiləşdirilmiş Ana obrazıdır. Onun baxışlarında bütün anaların həsrəti, sevgisi və övladına bağlılığı cəmlənmişdir. Müəllif çox incə müşahidələrlə göstərir ki, ana üçün övlad heç vaxt böyümür, heç vaxt yaşlanmır və heç vaxt tam ayrılmır. İllər keçsə də, məşhurluq qazansa da, ömür yolu başa çatsa da, ana gözündə övlad yenə həmin körpə olaraq qalır. “Daş oğul” essesində ən təsirli məqamlardan biri “Balam…” kəlməsi ətrafında qurulan bədii-fəlsəfi yükdür. Müəllif bu bircə sözü bütöv bir həyatın, bir ömrün, bir taleyin xülasəsi kimi təqdim edir. Əslində, əsərin kulminasiya nöqtəsi də məhz budur. Burada söz artıq dil vahidi olmaqdan çıxır, analıq hisslərinin daşıyıcısına çevrilir. Müəllif göstərir ki, bəzən minlərlə kitabın ifadə edə bilmədiyini bir ana sözü ifadə edə bilir. Esse həm də böyük şair Zəlimxan Yaqubun yaradıcılığına və şəxsiyyətinə verilmiş mənəvi ehtiram nümunəsidir. Müəllif onun adını sadəcə xatırlatmır, xalqın yaddaşında yaşayan söz adamı kimi təqdim edir. Yazıda şairin fiziki yoxluğu ilə mənəvi varlığı arasında maraqlı paralel qurulur. Heykəl sussa da, onun yaratdığı söz dünyası danışmağa davam edir. Bu fikir Azərbaycan ədəbi düşüncəsində sənətkarın ölümsüzlüyü ideyasının müasir ifadəsi kimi səslənir. Publisistik baxımdan əsərin mühüm üstünlüklərindən biri də müəllifin sadə və anlaşıqlı dil ilə yüksək emosional təsir yaratmağı bacarmasıdır. Zaur Ustac ağır fəlsəfi mühakimələri mürəkkəb ifadələrə deyil, canlı müşahidələrə və həyat həqiqətlərinə söykəyir. Bu səbəbdən esse həm ədəbiyyatşünaslar, həm də adi oxucular üçün eyni dərəcədə təsirli görünür. “Daş oğul” eyni zamanda Azərbaycan milli-mənəvi dəyərlərinin təbliği baxımından da əhəmiyyətlidir. Əsərdə ana müqəddəsliyi, övlad sevgisi, sənətkara ehtiram, xalq yaddaşı və milli kimlik kimi anlayışlar bir-biri ilə üzvi şəkildə əlaqələndirilir. Müəllif oxucuya göstərir ki, xalqın böyüklüyü yalnız yaratdığı şəxsiyyətlərlə deyil, həm də həmin şəxsiyyətləri yetişdirən analarla ölçülür. Nəticə etibarilə, “Daş oğul” sadəcə bir esse deyil, analıq haqqında yazılmış mənəvi himndir. Bu əsərdə daş danışmır, amma susqunluğu ilə böyük həqiqətləri çatdırır; ana ağlamır, amma baxışları ilə bir ömrün tarixini söyləyir; şair görünmür, amma sözü ilə yaşayır. Zaur Ustacın bu əsəri Azərbaycan publisistikasında duyğu ilə düşüncənin, sənədiliklə bədii təsvirin uğurlu vəhdətini nümayiş etdirən qiymətli nümunə kimi yadda qalır. “Daş oğul”un əsas mesajı isə çox sadə və eyni zamanda çox böyükdür: zaman insanları aparsa da, ana sevgisini, böyük söz adamlarının xatirəsini və xalqın yaddaşını məhv edə bilmir. Dünyanın ən böyük kitabı bəzən həqiqətən də bircə sözdən ibarət olur: – Balam… Ümumilikdə Zaur Ustacın “Daş oğul” essesi müasir Azərbaycan publisistikasında analıq duyğusunun, xalq yaddaşının və söz adamına göstərilən ehtiramın bədii-publisistik ifadəsi kimi diqqəti cəlb edən təsirli nümunələrdən biridir. Müəllif bu əsərdə təkcə Azərbaycan Xalq şairi Zəlimxan Yaqubın xatirəsini anmır, eyni zamanda ana məhəbbətinin zaman və ölüm üzərindəki mənəvi qələbəsini təsvir edir. 07.06.2026. Bakı.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
