2 oktyabr 2026-cı il tarixində Mingəçevir şəhərindəki 19 saylı məktəbdə qəhrəman Vətən övladlarının anım günləri ilə bağlı tədbirlər silsiləsindən növbəti görüş baş tutub. Şəhər ziyalılarının iştirakı və Mingəçevir şəhər Təhsil şöbəsinin (müdir Rüstəm Aslanov) dəstəyi ilə məktəbin məzunu olmuş şəhid Eldar Həsənlinin anım günü keçirilib. Tədbir Azərbaycan Respublikasının himni ilə başladı. Sonra Ərazi bütövlüyümüz uğrunda şəhid olanlar bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Bu anım gününü açan 19 saylı məktəbin direktor əvəzi Ülviyyə Fətəliyeva gələn şəhid ailələrini və qonaqları salamladı. Sonra sözü Azərbaycan Qadınlar Cəmiyyətinin Mingəçevir bölməsinin sədri Adilə Cəlilovaya və Qadınlar Cəmiyyətinin üzvü Gülbadam Süleymanovaya verdi. Adilə xanım ailədə uşaqların tərbiyəli böyüməsində qadınların rolundan danışdı. Şəhidin anasına, həyat yoldaşına baş sağlığı və təsəlli verdi. Şair-publisist Məmməd Mərzili (Gürşadoğlu) ərazi bütövlüyümüz uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlərimizin qəhrəmanlığından söz açdı. Şəhidlərə həsr etdiyi şeirlərdən birini söylədi. Məktəbin şagirdləri şəhidlərə ithaf olunmuş mahnı oxudular, şeirlər söylədilər. Məktəbin direktoru Ülviyyə müəllimə məktəbin məzunu olmuş şəhid Eldar Həsənlinin əlaçı şagird olmasını, ali təhsil almasını tədbir iştirakçılarına çatdırdı. Ən qürurverici odur ki, şəhidin özündən sonra dünyaya gələn yeganə qız övladı Zərifə atasının oxuduğu məktəbin hazırlıq qrupuna daxil olub. Bu məktəbin 4 şəhidi var. Şəhidin anası Nəzakət xanım və həyat yoldaşı Fəridə müəllimə şəhid Eldar Həsənlinin anım günün keçirilməsində əməyi olan Mingəçevir Təhsil şöbəsinin müdiri Rüstəm Aslanova, məktəbin direktoru Ülviyyə Fətəliyevaya, tədbiri hazırlayan şairə Nərmin Əliyevaya və tədbiri işıqlandıran mətbuat işçilərinə təşəkkür etdilər. Tədbirdən fotolar:
ABŞ-da fəaliyyət göstərən müstəqil beynəlxalq rəqəmsal xəbər və geosiyasi təhlil platforması “Maskomania News”da tanınmış Azərbaycan şairi Qulu Ağsəs haqqında məqalə dərc olunub. Materialın Azərbaycan dilində tərcüməsini oxucularımıza təqdim edirik.
Bəzi şairlər öz dünyalarını söz bolluğu ilə qururlar. Qulu Ağsəs isə sanki sözün sayını azaltdıqca onun çəkisini artırır. Kədər, inam, müharibə, yaddaş, yumor və insanın kövrəkliyi onun poeziyasında geniş izaha ehtiyac duymadan yanaşı yaşaya bilir. İlk baxışda sadə görünən sözlərin arxasında isə daha böyük düşüncə sahəsi açılır. Ağdam torpağında doğulan, yurd itkisinin ağrısını və illər sonra qayıdışın sevincini yaşayan Ağsəs Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus dil yaradıb – sözə qənaət edən, mənaya isə səxavətli olan bir dil.
Qulu Ağsəs oğlu Zeynalov 20 aprel 1969-cu ildə Ağdam rayonunun Gülablı kəndində anadan olub. Hələ uşaqlıq illərindən şeir yazmağa başlayan Ağsəsin ilk mətbu şeiri 1980-ci ildə çap olunub, 1990-cı ildə isə “Ulduz” jurnalında silsilə şeirləri işıq üzü görüb. Sonrakı yaradıcılıq yolu ədəbiyyatla jurnalistikanın kəsişməsində davam edib. 2014-cü ildən “Ulduz” jurnalının baş redaktoru olan şair 2015-ci ildə “Əməkdar jurnalist” fəxri adına layiq görülüb.
Ancaq titullar və vəzifələr Qulu Ağsəsin çağdaş Azərbaycan poeziyasında tutduğu yeri tam izah etmir. Onun şair kimi fərqini görmək üçün ilk növbədə sözə necə yanaşdığına baxmaq lazımdır.
AZ SÖZ DEMƏYİN ÇƏTİN SƏNƏTİ
Qulu Ağsəs üçün yığcamlıq sadəcə yazı texnikası deyil. Bu, düşüncəni artıq yükdən azad etməyin üsuludur.
2026-cı il avqustun 7-də “Report” Media Məktəbinin tələbələri ilə görüşündə Ağsəs fikri qısa və aydın ifadə etməyin xüsusi istedad tələb etdiyini deyib. Şairin həmin görüşdə səsləndirdiyi bir cümlə onun öz yaradıcılığına da açar ola bilər: “Ən çətin iş istədiyini yığcam şəkildə çatdıra bilməkdir”.
Ağsəs poeziyasının gücü də çox vaxt məhz buradan doğur. O, oxucuya hər şeyi izah etməyə çalışmır. Misra müəyyən nöqtədə dayanır, amma fikir orada bitmir. Sözün söylədiyindən əlavə, söyləmədiyi də mətnin bir hissəsinə çevrilir.
Filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas Vaqif Yusifli Ağsəsin şeirlərinin ilk dəfə mətbuatda görünməsindən etibarən onda fərqli təəssürat yaratdığını yazır. Tənqidçi şairin həm heca, həm də sərbəst şeirin xüsusiyyətlərinə yaxşı bələd olduğunu, bədii təsvir ustalığını, xalq danışıq dilindən gələn ifadələri və özünəməxsus poetik intonasiyanı onun yaradıcılığının fərqləndirici cəhətləri sırasında göstərir.
Şairin öz yanaşması da bu mənzərəni tamamlayır. Ədəbi nəzəriyyəni, modernizmi və ya postmodernizmi bilmək insanı avtomatik olaraq şair etmir. Ağsəs üçün poeziyanın ana dili qarşısında məsuliyyəti var. Yazılan ilk variant da son hökm deyil: söz yenidən nəzərdən keçirilməli, artıq olan çıxarılmalı, fikir mümkün qədər dəqiq ifadəsini tapmalıdır.
Bəlkə də buna görə Ağsəsin bəzi qısa şeirləri oxucudan uzun mətnlərdən daha çox düşüncə tələb edir: misraların sayı azdır, onların açdığı məna isə asanlıqla tükənmir.
AĞDAM: YADDAŞDAN QAYIDIŞA
Qulu Ağsəsin bioqrafiyasında Ağdam sadəcə doğum yeri deyil.
Qarabağ münaqişəsinin alovlanmağa başladığı dövrdə o, sovet ordusunda Orenburq vilayətində hərbi xidmətdə idi. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra doğma bölgəsinin müharibəyə necə sürükləndiyini artıq uzaqdan deyil, öz həyatının içindən gördü. Sonrakı müsahibələrində həmin illərin ölümlərindən, yandırılmış evlərindən və insanların üzləşdiyi faciələrdən danışıb.
Ağdamın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı ilə doğma yurdu fiziki olaraq əlçatmaz oldu, amma onun poetik yaddaşından heç vaxt silinmədi.
Bu fərq mühümdür. Ağsəsdə Qarabağ yalnız tarixi hadisənin adı deyil. Yurdun itirilməsi insanın zaman, yaddaş və mənsubiyyətlə münasibətini dəyişdirən şəxsi təcrübəyə çevrilir. Buna görə onun Ağdam haqqında yazdıqlarını yalnız müharibə poeziyası kimi oxumaq kifayət etmir. Burada itirilmiş uşaqlıq, geri dönməyən insanlar və insanın yaddaşında yaşatdığı məkan da var.
2020-ci ildən sonra ayrılığın yerini qayıdış aldı. Lakin doğma torpağa qayıtmaq itirilmiş illəri və insanları geri qaytara bilməzdi. 2026-cı ildə Ağdamın qayıdışından bəhs edən misraları yazarkən hansı hissləri keçirdiyi soruşulanda Ağsəs bunu cəmi üç sözlə ifadə etmişdi:
“Qürur, kədər və şükranlıq”.
Bu üç hissin eyni cümlədə yanaşı dayanması təsadüfi deyil. Qələbə insana torpağı qaytara bilər; zamanın apardığı hər şeyi isə qaytara bilmir.
SAAT ALTIDA GÖZLƏNİLƏN XƏBƏR
Müharibə və gözləmə hissi Ağsəsin yalnız şeirlərində deyil, son kitablarından birinin adında da yaşayır.
2026-cı ilin iyununda “Saat 6-nı gözləyirəm” kitabının təqdimatında şair bu adın 2020-ci il Vətən müharibəsi günlərindən doğduğunu açıqlayıb. Həmin günlərdə Ağsəs səhər saat altıda qələbə xəbərinin gələcəyinə inanır və bu inamını tez-tez dilə gətirirmiş. İllər sonra həmin gözlənti kitab adına çevrildi.
Kitabın özündə Azərbaycan mədəniyyəti, ədəbiyyatı və tanınmış şəxsiyyətləri haqqında kiçik həcmli esselər yer alsa da, onun adı başqa bir yaddaşı da daşıyır: insanın hər səhər eyni saatda yaxşı xəbər gözlədiyi müharibə günlərini.
Beləcə, Ağsəsin yaradıcılığında zaman bəzən sadəcə saatın göstərdiyi rəqəm deyil. Gözləmənin, ümidin və yaddaşın ölçüsünə çevrilir.
ATANIN YORĞUNLUĞUNU DAŞIYAN OĞUL
Qulu Ağsəsin ən güclü poetik məqamlarından biri böyük siyasi və ya tarixi hadisədən deyil, ailə yaddaşından doğur.
“Atama ithaf” şeirində atasının ağır həyatını xatırlayan Ağsəs bir insanın ömrünü uzun bioqrafiya ilə deyil, gündəlik zəhmətin ağrısını daşıyan bir neçə obrazla göstərir. Şeirin ən sərt məqamlarından birində ata həyatda rahatlıq tapmayan, yalnız ölümündən sonra ayaqlarını uzada bilən insan kimi görünür.
Şair atasının bir tikə çörək uğrunda gecə-gündüz çalışmasını xatırladıqdan sonra yazır ki, o:
“tabutdan başqa heç yerdə
ayaqlarını oxxaynan uzatmayıb…”
Burada ölüm təkcə itki deyil. Atanın ömrü boyu tapa bilmədiyi istirahətin dəhşətli şəkildə gecikmiş formasıdır.
Şeirin sonunda isə atanın yorğunluğu onun ölümü ilə yox olmur – oğulun həyatına keçir. Beləcə, şəxsi xatirə nəsillər arasında ötürülən görünməz bir yükə çevrilir.
“Atama ithaf” Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nasiri və şairi Seyran Səxavətin də son dərəcə yüksək qiymətini alıb. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Yeganə Xanlarovanın yazdığına görə, Seyran Səxavət bu şeiri dünya ədəbiyyatının on poetik nümunəsindən biri adlandırıb.
Belə bir qiymətləndirmə, əlbəttə, ədəbi zövqə əsaslanan subyektiv hökmdür. Amma onun maraqlı tərəfi başqadır: “Atama ithaf”ın mərkəzində qeyri-adi qəhrəman və ya böyük tarixi hadisə yoxdur. Orada ailəsini yaşatmaq üçün ömrünü zəhmətə verən bir ata var.
Məhz buna görə şeir yalnız bir ailənin xatirəsi olaraq qalmır. Atanın yorğunluğu başqa ailələrdə, başqa ölkələrdə, başqa nəsillərdə də tanına biləcək bir insan təcrübəsinə çevrilir.
ƏDƏBİ MÜHİTİN AĞSƏSƏ BAXIŞI
Qulu Ağsəsin yaradıcılığına verilən yüksək qiymət yalnız bir müəllifin fikri ilə məhdudlaşmır.
Filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas Vaqif Yusifli Ağsəsin şeirlərini çağdaş Azərbaycan poeziyasında fərqli poetik hadisə kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, şairin fərqləndirici cəhətləri sırasında sərbəst improvizasiya imkanlarından istifadəsi, bədii təsvir vasitələrinin yeniliyi, xalq danışıq dilinin şeirə gətirilməsi və özünəməxsus intonasiyası mühüm yer tutur.
Yusifli həmçinin Kəmalə Umudova, Təranə Dəmir və Lütviyyə Əsgərzadənin araşdırmalarına diqqət çəkir; onların hər biri Ağsəs yaradıcılığını çağdaş Azərbaycan poeziyasının uğurlarından biri kimi dəyərləndirir. Beləliklə, Ağsəsin poeziyası yalnız oxucu marağının deyil, Azərbaycan ədəbi tənqidinin də davamlı diqqət göstərdiyi yaradıcılıq sahəsinə çevrilib.
2026-cı ilin iyununda “Saat 6-nı gözləyirəm” kitabının təqdimatı da Ağsəsin Azərbaycan ədəbi və ictimai mühitində qazandığı diqqəti göstərirdi. Tədbirdə Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev kitabın geniş oxucu marağı qazanacağına inandığını bildirib. Milli Məclisin deputatı və yazıçı Aqil Abbas Ağsəsi peşəkar redaktor olmaqla yanaşı, yüksək insani keyfiyyətlərə malik şəxs kimi xarakterizə edib.
Təqdimatda çıxış edən professor Sevinc Əliyeva isə kitabda Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarının, rəngarəngliyinin və bədii gücünün aydın şəkildə əks olunduğunu bildirib və Ağsəsin şeirlərinin məktəb dərsliklərinə salınmasını məqsədəuyğun hesab etdiyini söyləyib.
Bütün bunlar Ağsəs haqqında yekdil ədəbi hökm demək deyil – poeziya belə hökmlərlə ölçülmür. Amma bir məqamı göstərir: onun yaradıcılığı artıq təkcə oxunan deyil, haqqında düşünülən, müzakirə edilən və araşdırılan poeziyadır.
TANRI İLƏ ÖLÜM ARASINDA
Ölüm Qulu Ağsəs poeziyasında tez-tez görünür. Amma o, həmişə həyatın qarşısında dayanan qaranlıq divar kimi təqdim edilmir. Bəzən əksinə, həyatın özünü sorğuya çəkən vasitəyə çevrilir.
2026-cı ildə verdiyi müsahibədə Ağsəs bu münasibəti bir cümləyə sığdırmışdı:
“Ölüm – gerçək həyat, həyatsa yalançı ölümdür”.
Bu fikir onun poeziyasında Tanrı, insan və ölüm arasındakı münasibətin niyə bu qədər mürəkkəb olduğunu anlamağa kömək edir. Ağsəsin poetik insanı Tanrı qarşısında yalnız itaət edən fiqur deyil. O, soruşa, tərəddüd edə, gileylənə, ümid edə, hətta metafizik ağırlığın içində yumor tapa bilir.
Bu baxımdan onun şeirlərində Tanrı ilə danışmaq bəzən dua qədər şəxsi, mübahisə qədər canlıdır.
Ağsəsin özünü ifadə etdiyi ən yaddaqalan poetik obrazlardan biri də “yorğun ağac”dır. Şair özünü altında insanların dincəldiyi skamya olan, amma həmin skamyada bir dəfə də özü oturmayan ağaca bənzədir.
Burada bizim üçün əsas olan ağacın simvolikasını başqa tənqidçilərin izahını təkrarlayaraq açmaq deyil. Daha maraqlısı Ağsəsin özünü təqdim etmək üçün məhz bu obrazı seçməsidir: öz kimliyini titul və tərcümeyi-hal deyil, yorğun bir ağac vasitəsilə ifadə edən şair.
FACİƏ İLƏ YUMOR ARASINDAKI İNCƏ SƏRHƏD
Qulu Ağsəsi yalnız müharibə, ölüm və itki üzərindən oxumaq onun poetik portretinin mühüm hissəsini kənarda qoyardı.
Onun yaradıcılığında və söhbətlərində ironiya, paradoks, söz oyunu və özünə istehza xüsusi yer tutur. Ağsəs ciddi fikri bəzən gözlənilməz zarafatla dağıdır, sonra həmin zarafatın içindən yenidən ciddi fikir çıxarır.
Bu, onun dünyaya baxışının mühüm xüsusiyyətidir: faciə həyatın yeganə həqiqəti olmadığı kimi, gülüş də ağrının inkarı deyil.
Onun adi insanların danışıq dilinə marağı da bununla bağlıdır. Ağsəs xalq danışığında, gündəlik ifadələrdə, bəzən heç bir ədəbi iddiası olmayan insanların dilində şairin uzun axtarışlardan sonra belə tapa bilməyəcəyi canlı poetik obrazı görə bilir.
Beləliklə, onun poeziyasında böyük fəlsəfi sualla adi məişət sözü arasında keçilməz sərhəd qalmır.
ƏDƏBİYYAT ONU İDARƏ EDİR
2026-cı il avqustun 7-də “Report” Media Məktəbinin tələbələri ilə görüşündə Ağsəs jurnalistika ilə poeziya arasındakı münasibəti onun yaradıcılıq xarakterini də açan bir cümlə ilə ifadə edib: “Mən jurnalistikanı idarə edirəm, ədəbiyyat isə məni”.
Bu cümlənin arxasında iki fərqli yazı rejimi görünür. Jurnalistikanın vaxtı, mövzusu və redaksiya tələbi var. Şeir isə Ağsəsin təsvirində planlaşdırılmış görüşə gəlmir. Yaradıcılığın insanı gecə yuxudan belə oyada biləcəyini deyən şair buna görə yanında daim qələm gəzdirdiyini söyləyir.
O, eyni zamanda ədəbiyyatın tələskənliyi sevmədiyini vurğulayır. Yazılan mətnin dərhal dərc edilməsini, ikinci dəfə belə oxunmamasını ədəbiyyat və bədii publisistika deyil, sadəcə söz yığını hesab edir.
Bu mövqe onun yığcamlıq haqqında düşüncəsi ilə eyni nöqtədə birləşir: az yazmaq az işləmək demək deyil. Bəzən bir neçə düzgün sözü tapmaq üçün çoxlu yanlış sözdən imtina etmək lazımdır.
AZƏRBAYCAN DİLİNDƏN BAŞQA DİLLƏRƏ
Qulu Ağsəsin yaradıcılığı yalnız Azərbaycanda nəşr olunmayıb. Onun kitabları sırasında “Sənsən hər yer”, rus dilində “T.o.ç.k.i.”, “Nabran novellası”, Kiyevdə çap edilmiş Ukrayna dilində “Vіtrəna poşta”, Təbrizdə nəşr olunan “Yorğun ağacam”, “Görsən üşüyürsən…” və “Saat 6-nı gözləyirəm” kimi nəşrlər yer alır.
2016-cı ildə isə Kamran Nəzirlinin tərcüməsində Qulu Ağsəsin “Dawn” adlı ingilisdilli şeirlər kitabı Bakıda nəşr olunub və bununla onun poeziyasının bir hissəsi ingilisdilli oxucuya da çatıb.
Bununla belə, Ağsəs haqqında Azərbaycan dilində yaranmış geniş ədəbi-tənqidi və elmi materialla müqayisədə onun ingilisdilli ədəbi məkanda görünürlüğü hələ də məhduddur.
Bu fərq yalnız Qulu Ağsəslə bağlı məsələ deyil. Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox mühüm müəlliflərinin beynəlxalq oxucuya sistemli şəkildə təqdim olunması qarşıda duran mədəni və tərcümə məsələlərindən biri olaraq qalır.
QARABAĞDAN BAŞLAYAN, İNSANLA DAVAM EDƏN POEZİYA
Beynəlxalq oxucuya Qulu Ağsəsi “Qarabağdan olan şair” kimi təqdim etmək asandır. Amma onu yalnız bu çərçivədə saxlamaq düzgün olmazdı.
Qarabağ onun həyatından keçib. Ağdam onun yaddaşını formalaşdırıb. Müharibə, yurd itkisi və qayıdış onun poeziyasında iz buraxıb. Bununla belə, Ağsəsin şeirlərində müharibədən daha geniş bir insan dünyası yaşayır: ailəsi üçün tükənən ata, övladını itirən ana, Tanrıya üz tutan insan, ölüm qarşısında dayanan həyat, sevgi, tənhalıq, yaddaş və bəzən bütün bunların arasından boylanan gülüş.
Şairin ədəbiyyatdakı rolu isə öz kitabları ilə bitmir. 2014-cü ildən “Ulduz” jurnalının baş redaktoru kimi o, çağdaş Azərbaycan ədəbi prosesinin içindədir – yeni müəlliflərin, yeni mətnlərin və fərqli ədəbi düşüncələrin oxucuya çatdığı mühüm platformalardan birinə rəhbərlik edir.
Qulu Ağsəsin şeirlərini oxuduqca onun poetik dünyasında bir prinsip getdikcə daha aydın görünür: söz çoxaldıqca fikir mütləq böyümür.
Bəzən əksinə olur. Qulu Ağsəs elə yazır ki, sanki hər artıq sözün bir bədəli var.
Buna görə onun şeirində bir atanın yorğunluğu bütöv bir nəslin həyatını xatırlada, bir ağac insan taleyinin işarəsinə çevrilə, itirilmiş yurd isə illərlə yaddaşda yaşamağa davam edə bilir.
Və bəzən az söz insan haqqında çox şey deyir.
“MASKOMANIA NEWS”DAN
Qulu Ağsəs haqqında bu məqalə “Maskomania News”un Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti, elmi və ictimai fikir tarixinin görkəmli simalarını oxuculara daha yaxından təqdim etməyə yönəlmiş redaksiya xəttinin davamıdır.
“Maskomania News” bu istiqaməti gələcəkdə daha da genişləndirməyi, Azərbaycanın tanınmış şair və yazıçıları, bəstəkarları, rəssamları, musiqiçiləri, teatr və kino xadimləri ilə yanaşı, alimləri, dövlət və ictimai xadimləri, diplomatları və ölkənin tarixində, mədəniyyətində və intellektual həyatında iz qoymuş digər şəxsiyyətlər haqqında geniş və araşdırmaya əsaslanan məqalələr hazırlamağı nəzərdə tutur.
Bu redaksiya xəttinin məqsədi yalnız böyük adların bioqrafiyasını yenidən danışmaq deyil. “Maskomania News” onların yaratdıqlarına, düşüncələrinə, fəaliyyət göstərdikləri dövrə və Azərbaycan tarixində qoyduqları izə yeni baxışla yanaşmağı, eyni zamanda bu şəxsiyyətləri və onların irsini beynəlxalq oxucuya daha yaxından tanıtmağı qarşısına məqsəd qoyur.
Əziz dostum Hacı Əkbər bu yaxınlarda yeni nəşr olunmuş “Xatirələr yaşadır məni” kitabının bir nüsxəsini mənə hədiyyə etdi. Kitab 519 səhifədən ibarətdi. Kitab haqqında öz düşüncələrimi sizinlə bölüşməyi özümə borc bildim.
Əkbər Rüstəmovu hamı idman müəllimi kimi tanıyır. Bakı şəhərindəki 74 saylı TPM (Texniki Peşə məktəbi)-də idman mü-əllimi işləməyə başladı. Sonra Ağdamdakı 50 saylı TPM-də öz işini davam etdirdi. Hələ Vətən müharibəsi başlayana qədər neçə-neçə dünya səviyyəli idmançılar yetişdirib.
Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, məşhur “Qarabağ” futbol komandasının ilk bazasının yaradıcısı da Əkbər müəllim olubdu. “Qarabağ”ın adı əvvəlcə “Şəfəq” idi…
Lakin ermənilərin torpaq (Qarabağ) iddiaları, imperiya dövlətlərinin ölkəmizə qarşı ədalətsizliyi onu vətənin azadlığı, müstəqilliyi uğrunda Milli Azadlıq hərəkatına qoşulmağa məcbur etdi. Azərbaycanda Milli Ordunun da yaradılmasında fəallardan biri oldu. Ağdam rayonunda ilk yaradılan 836-cı hərbi hissənin özünümüdafiə dəstələrindən təşkil olunmasına kömək edənlərin biri də Əkbər müəllimdi.
Bundan sonra onun iştirakı ilə özünümüdafiə batalyonunun bazasında 845 saylı h/hissə yaradılır. Bu h\hissəyə də komandir müavini təyin edilir. Bir zabit kimi 3 oğlu ilə erməni–rus hərbi birləşmələrinə qarşı döyüşüb. Oğlu Sənan ermənilər tərəfindən vurulan qırıcının pilotlarını xilas edən zaman şəhid olur.
O, döyüşə-döyüşə qələmini yerə qoymayıb. Bir əlində silah, bir əlində qələm düşmənlə döyüşdən geri çəkilməyib. Döyüşə başlayan gündən özünə gündəlik tutub. Müəllim işləyən zaman şagirdlərinə bu qələmlə qiymət yazardı. İndi isə döyüşən şagirdlərinin, döyüşçü dostlarının gündəlik həyatlarını gündəliyinə köçürürdü.
Dünyada baş verən haqsızlıq, ədalətsizlik onu şeir, publisis-
tik məqalə, esse yazmağa vadar edir. Yurd-yuvasından didərgin düşən Əkbər müəllim bu yazdıqlarını cilalayıb kitaba çevirməyi qərara alır.
***
Əkbər müəllim içindəki harayları oxucusuna belə çatdırır:-İndi mən necə haray çəkim ki, içimdəki iniltiləri bütün dünya, bütün Azərbaycan eşitsin? İçimdəki iniltini axı kim duya biləcək ki, nələr çəkirəm bu səngərdə?!…
Müəllif içindəki haraylar şeirlərində, poemalarında da öz əksini tapır. Vətən həsrəti, oğlu Sənanın və bütün şəhidlərin ruhları onu sakitləşməyə qoymur. Çünki bu şəhidlərin arzuları yarımçıq qalmışdı. Vətənin azadlığı, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda onlar canlarını torpağa qurban verdilər. Bu şəhidlərin analarının da fəryadları onun içindəki iniltilərə qoşulmuşdular. O Anaların biri də onun həyat yoldaşı Mənsumə xanım idi.
O, Mənsumə xanım ki, 3 övladı, bir də həyat yoldaşı Vətən uğrunda mənfur düşmənə qarşı döyüşürdülər. Evində rahat outra bilmirdi. Fikri onların yanındaydı. Balası Sənan şəhid olanda, onun harayı da, şəhid analarının harayına qoşuldu. Bunula belə o, möhkəm dayandı. Axı onun 3 igidi hələ də imperiya ilə döyüşürdü.
“Yazmasam olmur” poemasında yazır:
…Ömür-gün yoldaşım, bilirsən ki, sən
Ancaq güc almışam həyatda səndən…
Sonra deyir:
Qarabağın dərdi, mənim dərdimdi,
Qələbə bizimdi, zəfər bizimdi…
O, qələbəyə ümidini itirmədi. O günün gələcəyinə inanırdı. Onun poemalarında başına gələn hadisələr ilə bərabər, həm də bir vətən həsrəti var. Bu hadisələri də xronoloji ardıcıllıqla verib. Burda yurd, yer adlarını elə həssaslıqla vəsf edib ki, orada Qarabağın xəritəsini cızıb. O yerləri tanımayana bələdçilik elə-yib…
***
Bu kitabın ikinci hissəsində Vətənin azadlığı, müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda düşmənlə-ermənilər, imperiya qüvvələri, dünyanın muzdlu əsgərləri ilə döyüşən ordumuzun əsgərlərinin, zabitlərimizin portretlərin çəkib. Çünki torpaq sevdalısıdı, vətən təəssübkeşidi. Özü də onlarla birlikdə döyüşüb. Döyüşçüləri öz balası bilib. Komandir kimi yox, bir doğma ata kimi onların qayğılarına qalıb.
Səngər onun birinci evi olmuşdu. Ona görə də elə ikinci bölümü “Əsgər xatirələri” adlanır. O, cəbhədəki komandirlər, əsgərlər ilə ayrı-ayrılıqda ünsiyyətdə olub. Əvvəlki 4 kitabında da onlardan bəhs edibdi. Bu kitabda olanlar, o kitablarda olan hadisələrin davamıdı. İstəmir ki, vətən uğrunda döyüşən bir döyüşçü kənarda qala. Onların hər biri haqqında az da olsa məlumat verməyi özünə boc bilir.
Əkbər müəllimin məqalələri o zamankı dövri mətbuatlarımızda mütəmadi çap olunubdu. “Ədalət”, “Təzadlar”, “Qarabağ” və başqa qəzetlər onun məqalələrinə həmişə yer ayırıblar.
***
Kitabın üçüncü bölümü ziyalılar ilə olan xatirələridi. Düşüncələri ilə həmfikir olduğu ziyalılar ilə tez-tez görüşərdi. O, bu görüşləri ömrünün ən gözəl anları kimi xatırlayır. Belə ziyalılardan biri Azərbaycanın görkəmli şairi, Filologiya Elmləri doktoru, professor Famil Mehdidi. F.Mehdi ona dediklərini belə yada salır, “Bəşər övladı daim yenilənməyə, tərəqqiyə, yaradı-cılığa can atır. Bu da ancaq və ancaq xeyir əməlli, xoş niyyətli insanların işidi”.
Famil müəllim regionçuluğun, qohumbazlığın əleyhinə olan ziyalılarımdandı. Belə əlamətlər millətin birliyini pozur. Birliyimizi istəyiriksə, tayfabazlıqdan kənar olmalıyıq. Bunlar F.Mehdi əqidəsinin məhsullarıdı…
Azad Vətən partiyasının (keçmiş QAT) sədri, Tarixçi-alim Akif Nağı haqqında deyir:-Mən onu yenidən “tapdım”, yenidən “kəşf etdim”, yenidən “tanıdım” və yenidən özümə həmdəm bildim. Vətənə gərəkli olduğumu özüm üçqn ayırd etdim…
Bir məqaləsində belə yazır, “Mən hələlik sağ qalmışamsa, bir miəllim olaraq, bir keçmiş döyüşçü komandir olaraq gücüm, qüvvətim daxilində bacardığım qədər o günləri, o illəri gələcək nəsilə xatırladım. Müdhiş döyüş günlərini gələcək millətsevər, vətənsevər, dövlətçiliyi sevən gənclərə ötürməyi özümə özümə borc bildim…
***
Dördüncü bölüm, UNUTMA adlanır. Bu Əkbər müəllimin aforizmləridi. O, gələcək nəsilə deyilənləri unutmamağı tövsiyə edir. Millətimizin başına gələnləri, bu tarixləri heç bir zaman unutmamağa çağırır. Başımıza gələnlərin bir də təkrar olmasını istəmir.
Bəli, Hacı Əkbər Rüstəmovu yaşadan bu xatirələridi. Bu xatirələrin bir hissəsi də şəkillərdə yaşayır. Əziz oxucular, “Xatirələr yaşadır məni” kitabın oxuyanlar, burada çox maraqlı məlumatlar əldə edəcəklər.
Əziz dostum Hacı Əkbər, təbrik edirəm, sənə uğurlar olsun!
Murad Eloğlu (Məmmədli Murad Elburus oğlu) 12 iyul 1988 – ci ildə Ağcabədi rayonu, Yeni Qaradolaq kəndində anadan olub. Əslən Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndindədən olan Murad ana tərəfindən Şəhrilidir. İlkin təhsilini öz kəndində tamamladıqdan sonra keçmiş ittifaqın müxtəlif ölkələrinə səyahət etmiş, hal-hazırda bizim üçün xarici sayılan bir neçə ölkədə olmuşdur. Murad Eloğlu kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamış, “Yazarlar” jurnalının nəzdində mütəmadi olaraq təşkil olunan “Yazarlar Akademiyası”nın 2021-2023-cü il buraxılışının Poeziya şöbəsinin ən istedadlı məzunlarından biridir. “39” şeirlər kitabının müəllifidir. Ədəbiyyat sahəsində uğurlarına görə 2022-ci ildə “Qızıl qələm” mükafatına layiq görülüb.
“Yazarlar” jurnalının tərəfindən “İlin şairi” (2026) və “Ziyadar” (2026) mükafatları ilə təltif olunub. “Yazarlar” jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür və hal-hazırda bədii yaradıcılıq sahəsində fəaliyyətini davam etdirir. Bakı şəhərində yaşayır. Evlidir. İki qız, bir oğlan olmaqla üç övladı var.
ŞƏHRİLİLƏR – ƏSRLƏRİ AŞAN BİR TAYFANIN TARİXİ İZLƏRİ
Tarix yalnız dövlətlərin, hökmdarların və müharibələrin salnaməsi deyil. Tarix həm də tayfaların, nəsillərin, soyların yaddaşıdır. Minilliklər boyu müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan, fərqli mədəniyyətlərlə təmas quran, öz adını və kimliyini qorumağı bacaran qədim toplumlar xalqların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu baxımdan Şəhrililər adı da maraq doğuran qədim etnos-toplum ənənələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir.
Türk xalqlarının tarixi inkişaf mərhələləri göstərir ki, Orta Asiyadan başlayaraq Ön Asiya, Hindistan, İran yaylası, Qafqaz və Anadolu istiqamətində baş verən böyük köçlər nəticəsində çoxsaylı tayfa birlikləri yaranmış, bəziləri böyük dövlətlərin təməlini qoymuş, bəziləri isə yaşayış məntəqələrinin, kəndlərin, tayfa adlarının içərisində öz izlərini qoruyub saxlamışlar.
Şəhrililər haqqında mövcud yerli məlumatlar onların qədim Şərq coğrafiyasında geniş yayılmış türksoylu toplumlarla bağlılığını ehtimal etməyə əsas verir. Asiyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə Hindistan istiqamətində baş vermiş tarixi köç yolları, Orta Asiya – İran – Qafqaz xətti boyunca etnik hərəkətlilik türk tayfalarının geniş arealda yayılmasını təmin etmişdir. Bu proseslər nəticəsində bir çox tayfalar müxtəlif ölkələrdə fərqli adlarla yaşamlarını davam etdirmişlər.
Cənubi Azərbaycan əraziləri tarix boyu böyük mədəni və etnik keçid məkanı olmuşdur. Təbrizdən başlayaraq Qaradağ, Ərdəbil, Urmiya istiqamətlərinə qədər uzanan geniş ərazi müxtəlif türk tayfalarının məskunlaşdığı mühüm bölgələrdən hesab edilir. Burada yaşayan soy birlikləri əsrlərlə öz adət-ənənələrini, şifahi ədəbiyyat nümunələrini, ailə bağlarını və milli kimliklərini qoruyub saxlamışlar.
Şəhrililərin izlərinə Azərbaycanın Qarabağ və Zəngəzur bölgələrində də rast gəlindiyi barədə yerli yaddaşda məlumatlar qorunub saxlanılır. Xüsusilə Zəngilan rayonunun Xurama kəndi və Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndi bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Ağdamın Yusifcanlı kəndi Qarabağın qədim yaşayış məntəqələrindən biri kimi tanınır. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə bölgə əhalisi ağır sınaqlardan keçmiş, müharibələr və köçlər insanların taleyinə təsir göstərmişdir.
Qarabağ bölgəsində tayfa yaddaşı hər zaman güclü olmuşdur. İnsanlar öz soy-köklərini, nəsil şəcərələrini qorumağa xüsusi önəm vermişlər. Şəhrililər haqqında bu gün yaşayan məlumatların mühüm hissəsi də məhz həmin nəsil yaddaşı vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülmüşdür.
Tarixi baxımdan türk tayfa sistemində tayfa yalnız qan bağlılığı deyil, eyni zamanda sosial təşkilatlanma forması idi. İnsanlar tayfa daxilində qarşılıqlı dəstək sistemi yaradır, mədəni irsi birlikdə qoruyur, ortaq dəyərləri yaşadırdılar. Məhz bu xüsusiyyətlər əsrlər keçsə də müəyyən soy adlarının unudulmamasına səbəb olmuşdur.
Şəhrililər haqqında araşdırmaların gələcəkdə daha geniş aparılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Arxiv sənədləri, çar dövrü siyahıyaalma materialları, sovet dövrü kənd təsərrüfatı qeydiyyatları, şəcərə məlumatları, qəbiristanlıq kitabələri və şifahi tarix nümunələri bu istiqamətdə yeni faktların ortaya çıxmasına imkan yarada bilər.
Qloballaşan dünyada insanların öz soy-köklərinə marağı daha da artır. Çünki keçmişini tanıyan toplum gələcəyini daha möhkəm qurur. Şəhrililər də əsrlərin yaddaşından gələn, müxtəlif coğrafiyalarda iz qoymuş, öz kimliyini qorumağa çalışan qədim soy yaddaşının daşıyıcılarından biri kimi araşdırılmağa layiqdir.
Tarix yalnız yazılmış mənbələrdə deyil, insanların yaddaşında, kənd adlarında, ailə şəcərələrində, nəsillərin söylədiyi xatirələrdə yaşayır. Şəhrililər adı da məhz belə yaşayan tarix nümunələrindən biri olaraq keçmişlə gələcək arasında körpü rolunu oynayır.
Qeyd:
«Şəhrililər» (شهر لیلر) əsasən İranın müxtəlif bölgələrində, xüsusən Zəncan, Qəzvin və Tehran ətraflarında yaşayan, tarixən Azərbaycan türklərinin tərkib hissəsi olan etnoqrafik bir qrupa və ya tayfaya verilən addır.
Milli-mənəvi sərvətimiz – Rafiq Əliyev İnsan yaşlaşdıqca zahiri görünüşü gündən-günə nurlanırsa, bu, insanın daxili aləminin zənginliyindən xəbər verir. Bəzi insanlar dəniz kimidir. Get-gedə təmizlənir. Gözəlləşir. Ovqatını təzələyir, sənə yeni ruh verir. Ətrafı işıqlandırır… Millət, xalq insanı ilə, seçilmişləri ilə tanınır. İnsan özünü dərk edəndən, vətən məhfumunu anlamağa başlayandan könlündən, düşüncəsindən həmişə xüsusi bir istək keçir: “Özününküləri – öz millətinin nümayəndələrini ön sırada görmək”. Normal istəkdir. Tanıdıqlarını, görmək istədiklərini yüksək kürsülərdə görəndə, qazanılan titullar sırasında adını, mötəbər məclislərdə səsini eşidəndə ürəyin dağa dönür. Qürurlanırsan. Daxili bir rahatlıq tapırsan. Mövcud elmi nəzəriyyələrə eyham kimi baxmayan, elm avtoritetləri qarşısında baş əyməyən, dünya elmi ictimaiyyəti tərəfindən qəbul və geniş istifadə olunan elmi nəzəriyyələri, o cümlədən “Sistemlərin dayanıqlıq nəzəriyyəsi”, “Ümumi qərar qəbuletmə nəzəriyyəsi” və “Yeni qeyri-müəyyən ədədlər hesabı” ilə millətə baş ucalığı gətirən, hamının uğurlarına sevinən, hamımızı ruhlandıran professor Rafiq Əliyev kimi. R.Əliyevin respublikamızda və bir sıra xarici ölkələrdə informatika və idarəetmə sahəsində elmi-tədqiqat işlərinin təşkilində müstəsna rolu olub. O, informatika və idarəetmə nəzəriyyəsi sahəsində nüfuzlu elmi məktəb yaradıb, Azərbaycanda, Rusiyada, Almaniyada, Türkiyədə, Kiprdə və İranda 150-dən çox elmlər namizədi, 30 elmlər doktoru hazırlayıb. Onun yetişdirdiyi elmlər doktorları sırasında bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində uğurla çalışan alimlər var. Rafiq Əliyev Amerikadan 7 min mil uzaqlıqda yerləşən Azərbaycanda yaşasa da, o, Amerikadan çox əzəmətli görünür. Məşhur amerikan alimi Ronald Yager Rafiq Əliyevin üstünlüklərindən və uğurlarından biri də dünyanın qəbul etdiyi RAFIQ ƏLIYEV MƏKTƏBİdir. Onun dünyanın aparıcı elm ocaqlarından, nüfuzlu (indeksli) jurnallarından səsi gələn tələbələri hazırda onun yaratdığı məktəbin ənənələrini təkcə Azərbaycanın elm mərkəzlərində deyil, digər ölkələrdə də (ABŞ, Almaniya, Kanada, Türkiyə, Rusiya, İran və s.) davam etdirirlər. R.Əliyevin rəhbərliyi və iştirakı ilə 1994-cü ildən başlayaraq hər iki ildən bir dünyanın bir sıra ölkələrində “Qeyri-səlis sistemlərin tətbiqi”, 2000-ci ildən başlayaraq hər iki ildən bir Daşkənddə “Qeyri-səlis sistemlərin tətbiqi və Soft Computing”, 2000-ci ildən başlayaraq hər iki ildən bir müxtəlif şərq ölkələrində “Sistem təhlilində, qərar qəbuletmə və idarəetmədə sözlə hesablama və Soft Computing” üzrə beynəlxalq elmi konfranslar keçirilir. O, dünyanın müxtəlif ölkələrində, o cümlədən Almaniya, İtaliya, İspaniya, Fransa, Türkiyə, Kipr və başqa ölkələrdə keçirilən beynəlxalq elmi konfransların yaradıcısı və sədridir. Onun rəhbərliyi altında keçirilmiş belə konfransların sayı 30-dan çoxdur. O, bu konfransların birincisini hamımızın nağıllar, röyalar şəhəri olan doğma Təbrizdə keçirib. Bu da təsadüfü deyil. Rafiq müəllim o illəri belə xatırlayır: “Təbriz mənim yuxularımın şəhəri idi. Tanrı elə qismət elədi ki, 3 il Təbriz Universitetində çalışmalı oldum (1992-1994, ildə 3 dəfə 1 ay). Bu illər ərzində yeni ixtisaslar açdıq, elmlər doktorları hazırladıq, müasir elm sahələri üzrə ingilis dilində 3 kitab dərc elətdirdik. Ancaq düşünürdüm ki, Təbrizin adını yüksəklərə qaldırmaq, yaşatmaq üçün bu azdır. Dostum, Təbriz Universitetinin rektoru, professor Hüseyn Pur Feyzi ilə dünyada Təbrizin adını yüksəltmək üçün ilk beynəlxalq elmi konfransı Təbriz Universitetində keçirməyi qərarlaşdırdıq. Bütün elmi, təşkilati işləri həyata keçirdik. Konfransa dünyanın müxtəlif ölkələrindən – Amerika, Almaniya, Rusiya, Türkiyə, Azərbaycan və s. ölkələrdən – 500-ə yaxın alim və mütəxəssislər gəlmişdilər. Konfransa bir neçə gün qalmış belə bir fikir irəli sürüldü ki, bu konfrans Tehranda keçirilsin. Mən qətiyyətlə bildirdim ki, bu elmi konfransın keçirilmə yeri Təbriz olmalıdır. Dünya Təbrizi qoy bir elmi mərkəz kimi də tanısın. Bu təkid nəticə verdi. Axı mən düşünürdüm ki, böyük Nizami demişkən; Qüvvət elmdədir, başqa cür heç kəs Heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz. Konfrans çox uğurla keçdi. Bu Təbrizimizin uğuru idi”. Rafiq Əliyev haqqında açıqlama verən Lütfi Zadə görkəmli professorun “İnperfekt (tam olmayan) informasiya şəraitində yeni qərar qəbul etmə nəzəriyyəsi” işinə görə Nobel mükafatı ala biləcəyini deyib. (Yəni hər hansı bir həyatı məsələ ilə bağlı qərar qəbul edilən mühitdə informasiya tam, müəyyən olmadığı halda müvafiq, səmərəli, bütün cəhətlər nəzərə alınaraq qərar qəbul edilsin). Bütün bunları eşitdikcə qürur hissi keçirirsən. Rafiq müəllimin dünyanın aparıcı universitetlərində tədris olunan xeyli sayda kitabları var. Adama elə gəlir ki, 74 kitabın müəllifi olan Rafiq müəllim durmadan kitab yazır. Rafiq müəllim isə kitabı qonorara, mükatafa, təltifə görə yox, ancaq yeni ideyası olanda yazır. Bəşəriyyəti tərəqqiyə, inkişafa aparacaq, yeni nailiyyətlərin özülü qoyulacaq bu kitabların müəlifinin səninlə bir zamanda yaşaması, sənin həmvətənin olmasının özü bir xoşbəxtlikdir. Nə mutlu bizlərə ki, Rafiq müəllimlə eyni zamanı və eyni məkanı bölüşürük. Biz çox zaman özümüzünkülərin – yanımızdakıların qədrini, dəyərini bilmirik. Onlar haqqında əcnəbilərin fikrini eşidəndən sonra qayıdıb ona yenidən baxmalı oluruq. Amma içimizdə hələ də tərəddüd qalır. İnana bilmirik ki, dahi deyilən adamlar bizimlə bir arada yaşaya bilərlər. Onlardan biri bizim tanıdıqlarımızdan biri ola bilər. Biz zamanında özümüzünkünləri qiymətləndirmirik. Bizi daima artıq gec olan yoxluq silkələyir. Tərpədir… Rafiq müəllimin bütün məsələlərə yanaşması qlobaldır, fundamentaldır. Onun yanaşmasında məsələnin özündən çox onu yaradan səbəbləri – qaynaqları öyrənmək, onu törədənlərin nədənlərini açmaqdır. Hadisəni, situasiyanı, onu doğuran səbəbləri araşdıraraq nəticə çıxarmaq, fikir yürütmək məsələsidir. Bu ən xırdadan tutmuş, ən böyük məsələlərə, hadisələrə zaman və məkan baxımını nəzərə almaqla elmi baxış etmək, əsaslanmış qərarlar qəbul etməkdən doğaraq qənaətə gəlmək bacarığıdır. Bu fikirlərdə, yanaşmalarda dəqiq elm sahəsi ilə məşğul olan adamın baxışının, gəldiyi qənaətin olduğu açıq-aydın hiss olunur. Məhz, fərqlilik də elə bundadır. Rafiq müəllimin uğurlarının fövqündə insanın azadlığı, azad düşüncə sahibi olması dayanır. Daxili azadlığını həmişə qoruyan Rafiq müəllim hərəkətləri, davranışları ilə nümunədi. Bir də nəfsə qarşı olmağı. “İnsanı şəxsiyyət edən onun nəfsidir. Bütün məsələlərin kökündə nəfs dayanır. Nə qədər savadlı adam, yaradıcı insan olsan, elmi dərəcən olsa və ya hər hansı yüksək vəzifə sahibi olsan belə, onda şəxsiyyət olursan ki, nəfsinə hakim kəsilə bilirsən. Bu halda həm də şəxsiyyət kimi yaddaşlarda qalırsan. Bütün səhv addımlarına rəğmən, insan özünü necə təqdim etməsinə, onun hansı formada təqdim edilməsinə baxmayaraq, istənilən halda məhz nəfsinə hakim olanlar yaddaşlarda qalır, xatırlanır…”. Həyat çətinliklərlə zənginləşir. Zəhmət insanı ən uca zirvəyə qaldırır. İnsanı çətinliklər bərkidir. Püxtələşdirir. Bir də gendən gələn şeylər var. Sən onun daşıyıcısısan. Daşıyırsan və ötürürsən. Təmizlik, daxili saflıq, xarakter… Rafiq müəllim təmiz yaşamaqdan, öz zəhmətinin sayəsində qazandığınla dolanmaqdan söz düşəndə daima iki şeyi misal gətirir: “Atam Ağdamda idarə müdiri işləsə də, ailəmizi ancaq maaşıyla dolandırırdı. Bu pul ailənin yeməyinə və geyiminə çatırdı. Uşaqların kitab-dəftərinə pul qalmırdı. Uşaq vaxtı barama qurdu saxlayırdıq ki, il ərzində lazım olan kitab-dəftəri ala bilək. Bir dəfə tut ağacına çıxıb budağı qıranda dəhrə əlimdən çıxıb ayağıma dəydi. O iri göy yara yeri qıçımda indi də qalır. Hər dəfə onu görəndə o günləri xatırlayıram. Qıçımdakı o göyərti mənim “Həyat mayakımdır”. “Moskvada aspiranturada oxuduğum illəri tez-tez xatırlayıram. Təzə evlənmişdik. Aldığım təqaüd ayın axırına çatmırdı. Aidə xanım utana-utana mağazadan bir alma, iki kartof alırdı. Amma mənə heç nə demirdi. Sonra müdafiə etdim. Maaşım artdı. Ev aldım. Mükafat aldım. Kitablarım çıxmağa başladı…. İmkanlarım xeyli genişləndi. Amma o günləri heç vaxt unutmadım… Bir dəfə elmi rəhbərim bizi evinə qonaq çağırdı. Qış vaxtı idi. Aidə xanım nazik ayaqqabı geymişdi. Professor Petrov ayaqqabını görüb təəccübləndi ki, qarda belə ayaqqabımı geyərlər? Dinmədik. Deyə bilməzdik ki, elə olanı budur. Yəni biz bu əzablardan keçib gəlmişik”. Rafiq müəllim çox dözümlüdür. Ən ağır hadisələrə, situasiyalara müdrikcəsinə yanaşma var bu müdrik insanda. Yaxınlarını, doğmalarını belə əsəbləşdirən, özündən çıxaran insanlara, hadisələrə ötəri bir təbəssümlə yanaşır. Alim olmayıb özünü alim kimi (hətta dünya səviyyəli alim kimi) təqdim edənlərə də, danışıqlarında özü olmayanlara da, yalançı vətənpərvərlərə də. “O da elədi. Mən onu olduğu kimi qəbul edirəm”, söyləyir. Emosiyasız. Sakitcə… Böyük olaraq. “Siz ona niyə elə reaksiya verirsiz. Hamı eyni cür olsa, dünya yeknəsək olar” deyərək. Onun təbəssümü qarşısında boşalırsan, yumşalırsan. Qeyri-ixtiyari sən də olanları elə o təbəssümlə də qarşılamalı olursan. Hər halda o anda… İlk baxışdan, danışıqdan, təmasdan sadə, sakit görünən, səsində, baxışında daima qəribə bir mülayimlik hiss olunan bu insanda işinə, yoluna, əqidəsinə qarşı inanılmaz bir prinsipiallıq var. Dönməzlik var. Və bir də xoşlamadığı, fikir və düşüncələri üst-üstə düşməyən insanların yaxşı işini görəndə, xoş xəbərini eşidəndə onları o məqam üçün qiymətləndirməsi və hadisəyə sevinməsi. Bəlkə də budur insanların ona olan sevgisinin səbəbi. “Dünyanın tanınmış alimisiz, tez-tez elmi konfranslarda sədr, ya iştirakçı kimi iştirak etmək üçün ABŞ-a, Avropa ölkələrinə getməli olursunuz. Niyə gedib ABŞ-da, ya Avropa ölkələrinin birində yaşamırsız?” – deyə soruşanlara, “mən indi işğalda olan Qarabağda doğulmuşam. Onu bu vəziyyətdə qoyub hara gedim?” – cavabını verən Rafiq müəllim söhbətlərində, hətta elmi müsahibələrindəki pauzalarda da xəyalən o yerlərə gedir. O yerləri gəzib gəlir. Ağdamdakı, evlərinin eyvanındakı mizin siyirtməsində qalan uşaqlıq xatirələrini yada salır. Olanlardan-keçənlərdən danışır. O illərlə söhbət edirmiş kimi… Musiqini çox sevir. Bəlkə də bu onun doğulub boya-başa çatdığı yerlə, məkanla – Qarabağla bağlıdır. Klassik musiqini, muğamları, bəstəkar mahnılarını sevə-sevə dinləyir. Orta məktəbdə tar sinfinə getməsi ona musiqi ilə bağlı fikrini bildirmək imkanı verir. “Zəminxarə”yə qulaq asmaqdan doymur. İnsan kənara çıxdıqca Vətənini, yurdunu və millətini daha çox sevməyə başlayır. Yəqin məsafə sevgiylə düz mütənasibdir. Dünyanın harasında olursa olsun, onun adının yanında, adıyla yanaşı Azərbaycanın, Ağdamın, doğulduğu Novruzlu kəndinin adının yazılması, səslənməsi və onunla bağlı, əsasən də xarici dilli yazılarda bu adların olması ona xüsusi xoş bir əhval-ruhiyyə gətirir. Zövq verir. “Mən yurdumu, vətənimi, Azərbaycanımı dünyada tanıtmağa çalışıram”, söyləyir. Fikirləri, düşüncələri, ideyaları ilə dünyanı gəzən, dünyanın elm nəhənglərini öz düşüncəsi, ideyaları ilə təccübləndirən bu adamın məmləkətinə, millətinə xüsusi bir sevgisi var. Hər şeydə nəfsini saxlaya bilən Rafiq müəllim dostlara olan sevgi nəfsini saxlaya bilmir. Düşüncəsi, əqidəsi üst-üstə düşən insanları görəndə, “Bu gün mən daha çox qazandım”, – deyir. “Sizləri tanıdım. Dost qazandım”, – söyləyir. İnsanın yeni nailiyyətinə, uğuruna çox sevinir. Demokratik düşüncəli, daxilən azad insan görəndə, “hələ bu millət ölməyib, öləziyib”, – deyərək, daxilən bir rahatlıq tapır. Milləti, xalqı, dövləti tanıdan, ucaldan hər kəsin uğurunu öz uğuru sayır. Uğura sevinir. Nə yaxşı ki, sevə-sevə ömrünü həsr etdiyi elm sahəsi var. Ona, ölkəsinə, hamımıza uğur və sevinc gətirən elmi nailiyyətləri var. Gözəl övladları, nəvələri. Bir də dəyər verdiyi yaxşı dostları var. Rafiq müəllim ayrılıqdan da ayrıla bilmir. Ayrılmaq istəmir. Qarabağ itkisindən sonra onun da içində bir həsrət, ayrılıq var. Yurd həsrəti. Yurd ayrılığı. Bu ayrılıqların üstünə bir əbədi ayrılıq da gəldi. Onu xatirələrin qoynuna alıb aparan, hər an yada salan, yadlaşmayan, onu tək buraxmayan həyat yoldaşı Aidə xanımın ayrılığı… Rafiq müəllim son vaxtlar bağ evinə ancaq dostları ilə gedir. Hər dəfə hamı oranı tərk edəndə bağı bir neçə dəfə təkcə addımlamağa başlayır. Hərdən əlini çənəsinə dayayaraq nələrəsə cavab verirmiş kimi dayanıb gözünü bir nöqtəyə zilləyir. Üzünün ifadəsi dəyişir. Baxışlar dəyişir… Sanki “Ayrılıq nə yaman çətin, ağır olurmuş”, – söyləyir özü-özünə. Heç kim onu o ovqatdan ayırmaq istəmir. Hamı bilir ki, o, indi tək deyil. (Əslində son vaxtlar həmişə belə olur.) Yanındakı xəyalıyla üstünü qum örtmüş köhnə addım izlərinin üzəri ilə qoşa addımlarla həyəti gəzməyə başlayır. Hərdən budağı yuxarı qaldırır ki, yanındakına toxunmasın. Əlini qolundan keçən əlin üstünə qoyub yanındakına nəsə pıçıldayır, nəyisə xatırladır. Ağacın yarpağını sığallayır, çiçəyini qoxlamaq üçün ona tərəf əyir. Uzaqlardakı, xatirələrdəki sevincli günləri sanki təzədən yaşayır. Həyətin sonundakı hasara çatıb dayanır. Bir vaxtlar yaşıl, güllü-çiçəkli bağın nə tez solduğunu, saraldığını sanki indi görür. İndi hiss edir. Geriyə dönüb ətrafa saralan, quruyan güllərə, çiçəklərə baxır… O, olan hər yerlərdə onu axtarır. Sonda başını qaldırıb yoxluğu evin eyvanında axtarır. Səhərlər, axşamüstü o eyvandan bəslədiyi güllərə, çiçəklərə, ağaclara və ona baxan, ONA……. Üzünə qonmuş müvəqqəti təbəssüm sönür. Gözündəki sevinc yox olur. Dayanıb uzaqlara baxır. Həyət qapısı bağlanmamış bir də geri dönüb olanları yerinə qoyur. Xatirələri bir həftəlik könülsüz baş-başa buraxıb, artıq o, doğma, sevinci yox olmuş, şənliyi sönmüş bağ evindən çıxır… Ən çox danışan sükutdur, deyirlər. Rafiq müəllimin sükutu adama hər şeyi deyir. Eşitmək istədiyini də, demək istədiyini də. Onunçün pauza fikirlə qərar arasındakı son aralıqdır. Qərarlaşma zamanıdır. Söhbət, danışıq əsnasında yaranan pauzadan sonra bilirsən ki, fikrin tam əhatəli yekunu veriləcək. Rafiq Əliyev dünyanın ən görkəmli alimlərindən biridir. Hər bir ölkə istəyər ki, onun Rafiq Əliyev kimi alimi olsun. Lütfi Zadə. Rafiq müəllim həqiqətən xalq üçün, millət üçün lazım olan çox əziz bir varlıqdır. Töhfədir. Bu reallıqdır. Aristotel məntiqini qəbul etməyən, 0-la 1 arasında nə qədər rəqəmlərin, ağla qara arasında çoxlu sayda rənglərin, rəng birləşmələrin, kəskin fərqlər arasındakı keçidlərin olduğunu sübut edən, bunlarla bağlı yeni nəzəriyyələr yaradan adamın niyə daha çox qara geydiyi başa düşülən deyil. (Onun qara rəngi sevdiyini bilirəm). Bəlkə bu onun xarici görünüşünün eyniyyətinə oxşarlığından doğur. Bəlkə də… Dümağ saçı qarayanız sifətinə, ümumi ortamda bir uyğunluq gətirir. Rafiq müəllimin qarayanız üzündə bir parıltı var. Özü nefti sevməsə də, nədənsə Rafiq müəllimə kənardan baxanda o, mənə nefti xatırladır. Amma Azərbaycan neftini yox, Norveç neftini. (Onu neft buruqlarına bənzədirəm. Uzaqdan səmanın qoynunda görünən neft buruqlarına). Xalqın, insanların gələcəyinə yönələn, xeyir verən, hamının ola bilən və ondan hamıya pay düşəsi milli sərvətə. Rafiq müəllim işıqlı adamdı. Nurlu adamdı. Adam onunla söhbətdən doymur. Yeni enerji, güc, yaşamaq həvəsi alır. Hər dəfə ondan ayrılanda mənən doyduğunu hiss edirsən. Çox pozitivdi. Səmimiyyətiylə, qayğısıyla. Doğmalığıyla. Onda xüsusi bir cazibə var. Təmizlikdən, saflıqdan, səmimiyyətdən doğan cazibə. Heç bir umacağı olmayan bu adam insana sevgi, ümid və xoş ovqat bəxş edir. Rafiq müəllim söhbət əsnasında Əhməd Ağaoğlundan “Qarabağlılar yaman and içən olurlar” iqtibasını gətirir. “Sənin əziz canın üçün”, – deyib, sözünü davam etdirir. Bu, Rafiq müəllimin kimə nəyi isə inandırmaq fikrindən irəli gəlmir. Onsuz da hamı onun səmimiyyətinə, dürüstlüyünə qeyri-şərtsiz inanır. Hamı bilir ki, bu and, and içdiyi adamın ona əziz, doğma olduğunu bildirmək üçündür. Rafiq müəllim bunu o qədər səmimi və gözəl edir ki, hamının içindən Rafiq müəllimin onun canına and içməsi keçir. Mən bilirəm Rafiq müəllim ingilis dillilər üçün yazdığı kitabları ingiliscə, alman dillilər üçün almanca, rus dillilər üçün yazdığı kitabları rusca yazır. Amma bilmirəm, Rafiq müəllim ingilis, alman, rus dillərində də Qarabağ ləhcəsiylə belə şirin danışırmı? Azərbaycan türkcəsində elə şirin danışır ki, bu adamın sənə nə qədər doğma, əziz olduğunu bir daha hiss edirsən. Eynəyin arxasından gözlər eyni bir nöqtəyə dikiləndə düşünürsən ki, beyində hansısa bir hesablama, əməliyyat gedir. Çox dəqiq bir analiz aparılır. Bu proses bir müddət davam edir. Hansısa bir qənaətə gələnə kimi. “Vaxt Rafiq müəllim üçün daha əhəmiyyətlidir, vacibdir”, – deyib, növbəti görüşü, ünsiyyəti gözləməli olursan. Narahat etməkdən çəkinirsən. Hansısa ideyanın gecikməsindən ehtiyatlanırsan. Onunla keçən zamanın necə keçdiyini duymursan. Çünki yorulmursan. Öyrənirsən. Saflaşırsan… Üzünə xoş təbəssüm qonur. İçinə rahatlıq gəlir. Ovqatın təzələnir. Təmizlənirsən. Durulursan. Ziyarətə getmiş kimi…
Rizvan Əli oğlu Eyvazov 3 aprel 1933-cü ildə Ağdam rayonunda müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Atası, Əli müəllim Azərbaycanda ilk dəfə Orden almış müəllimlərdən biridir (“Qommunist” qəzeti, 17 may 1939-cu il). O, Böyük Vətən Müharibəsi illəri də olmaqla uzun zaman Ağdam, sonra isə Beyləqan (Jdanov) rayonlarının Maarif şöbəsinin müdiri, ömrünün son 25 ilini isə Ağdamda yeganə Beynəlmilər orta məktəbi olan 2 nömrəli tam orta məktəbin direktoru işləmişdir. Qabaqcıl Maarif Xadimidir. Anası, Abıhəyat xanım ömrünün sonuna kimi müəllimə işlımiş, dəfələrlə Azərbaycan Qadınlar Qurultayına nümayəndə seçilmişdir. R.Eyvazov Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəbi “Qızıl medal”la, 1958-ci ildə isə N.Nərimanov adına Tibb İnstitutunun (hazırkı Tibb Universiteti) müalicə-profilaktika fakultəsini “Fərqlənmə diplomu” ilə bitirmişdir. Onun çox asanlıqla institutda qalıb işləmək imkanı olsa da, ancaq doğma rayonu Ağdama qayıdaraq poliklinikada terapevt həkim kimi fəaliyyətə başlamışdır. Hətta müəyyən müddətdə həmin poliklinikanın baş həkimi olsa da O, ömrünün axırınadək elə həmin tibb müəssisəsində rayon və hətta ətraf rayonların əhalisinin sağlamlığı keşiyində ləyaqətlə duraraq, sözün həqiqi mənasında “Əli şəfalı, qəlbi nurlu” həkim kimi ad qazanmışdır. Rizvan həkim haqqında olan xatirələrə nəzər saldıqda görsənir ki, onun tələbəlik illəri də çox maraqlı və yaddaqalan keçmişdir. Yeri gəlmişkən ağdamlı məhşur cərrah Elxan həkimin (Allah cansağlığı versin) söylədiyi bir xatirəni yada salmağa dəyər: 1965-ci ildə Tibb İnstitutuna qəbul olmuşdum. Sentyabrın 1-də ilk dərsimiz İnstitutda ən ciddi və mühüm fənn olan Anatomiyadan məhşur “Dairəvi zal”da mühazirə idi. Professor bizi instituta qəbul olunmağımız münasibəti ilə təbrik etdikdən sonra, mühazirəyə başlamadan əvvəl dedi: “Bu dərsimizi institutumuzu fərqlənmə ilə bitirmiş, hərtərəfli tələbə olmuş, ağdamlı Rizvan Eyvazova həsr edirəm”. Böyük qürur hissi keçirdim, artıq bu yüksəkliyin şərhə ehtiyacı yoxdur! Rizvan həkim o vaxtlar üçün çox da asan olmayan SSRİ-nin “Səhiyyə əlaçısı” və həm də “Əla dərəcəli həkim” kimi sözün həqiqi mənasında bütün ömrünü xəstələrin müalicəsinə həsr etmişdir. Məhz onun praktik həkimlik peşəsini yüksəklərə ucaltması sayəsində onlarla gənc, o cümlədən ondan sonra gələn ailə üzvləri də bu şərəfli yolu tutmuşdurlar. Beləki, həyat yoldaşı və bir ailənin 7 övladından altısı bu peşəni ləyaqətlə davam etdirmiş və hazırda da davam etdirməkdədirlər. Həkimliyi ilə yanaşı O, “Ağdam və ağdamlı” adını daima yüksəldən, ədalətli, prinsipial, obyektiv kəskin xasiyyətili və həm də mərhəmətli olmuşdur. Əbu Turxan demiş: “İti qılınc küt qılıncdan daha mərhəmətlidir”. Haqsızlıq qarşısında heç vaxt susmayan, bir şəxsiyyət kimi indi də yaddaşlarda qalmaqdadır. Heç vəchlə Qarabağ hadisələrinə dözə bilmədi və təəssüf ki, tez 1991-ci ilin yanvar ayının 6-da rəhmətə getmiş və Ağdamın Qaraağacı qəbirstanlığında böyük izdihamla dəfn olunmuşdur. “Belə insanlar ölmürlər-onlar xatirələrdə yaşayırlar”. Allah rəhmət eləsin!
Qəhrəman Şəhrili oğullarından biri də Ehtiraz Mejdinovdur. Mejdinov Ehtiraz Oruc oğlu 28.06.1964 – cü ildə Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndinin Şəhrili məhləsində anadan olmuşdur. Onun dünyaya göz açdığı ailə kəndin sayılıb-seçilən kişilərindən biri, rayon üzrə respublika miqyasında tanınmış qabaqcıl kənd təsərrüfatı mütəxəssisi, Şəhrililər içərisində xüsusi hörmət-izzət sahibi olan Oruc (Nəcəfqulu oğlu) kişinin ocağı olub. Zəhmətkeş atanın halal çörəyi ilə böyüyən Ehtiraz 1972 – ci ildə Ağdam rayon Yusifcanlı kənd orta məktəbinin birinci sinfinə getmiş və 1982 – ci ildə həmin məktəbi bitirmişdi. Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmət keçmişdi. Sonra doğma kəndi Yusifcanlıya dönmüş və ailə həyatı quraraq öz halal zəhməti ilə yaşayırdı. Övladları dünyaya gəldi. Həyat öz axarında davam edirdi. Ancaq, “necə deyərlər, sən saydığını say, gör zaman nə sayır…” Birinci Qarabağ müharibəsi başlayan ilk gündən Oruc kişinin dörd oğlu və bir nəvəsi (Məmmədrza Mejdinov) döyüşən orduya qoşularaq Vətən uğrunda mübarizəyə qalxdı.
Ehtiraz hələ 80- ci illərin sonlarından kənddə təşkil olunan kəndin mühafizəsi üçün gecə növbələrin ən fəal iştirakçılarından biri olub. 1991 -ci ilin sonu – 1992- ci ilin əvvəllərindən isə artıq rəsmi olaraq ilk yaradılan Azərbaycan Özünümüdafiə könüllü taborlarında xidmətə başlayıb. 1993 – cü ili yayında Ağdam verilənə qədər, Ağdam cəbhəsində vuruşub. Ağdamın işğalından sonra (buna qədər də bir neçə dəfə könülüləri tərxis etmişdilər. Ancaq, hər dəfə növbə ona çatanda Ehtiraz; – “adım Ehtirazdır” – deyib, qətiyyətlə buna etiraz edirdi. ) könülülərin çoxu tərxis olub evinə dönsə də, Ehtiraz qəhrəman, döyüşkən ulu əcdadlarından gələn bir ötkəmliklə eynən Nəbi kimi, – “Vətənin o başı, bu başı olmaz” – deyib Füzuli cəbhəsinə yollandı. O, sona qədər “ya biz bu torpaqları azad edəcəyik, ya da bu yolda şəhid olacağıq…” andına sadiq qaldı. Füzuli cəbhəsində uğurlu Horadiz əməliyyatlarının fəal iştirakçısı olan Ehtiraz Mejdinov 10 may 1994 – cü ildə atəşkəsə bir-neçə gün qalmış canından çox sevdiyi Vətən torpaqları uğrunda qəhrəmancasına şəhid oldu. Mütləq bu hadisənin özündə də bir hikmət var. Hələ Ağdam veriləndə bununla heç cür barışmayaraq, Füzuli cəbhəsinə yollanan Ehtiraz indi belə bir sülhü qəbul edərək gəlib başqa yerdə yaşaya bilməzdi. Elə buna görə bu mövzuda söz düşəndə onun fikri həmişə bir olub: – “ya biz bu torpaqları azad edəcəyik, ya da bu yolda şəhid olacağıq…” Uca Yaradan onu məhz bu əzabdan qurtararaq ən uca məqama şəhidlik zirvəsinə ucaltdı. Allah rəhmət eləsin… Ruhu şad olsun… Ehtirazı üzlərini doyunca görmədiyi üç övladı yadigar qalıb. Ehtirazın özündən başqa üç qardaşı və böyük qardaşı Ehtiramın (Nəcəfqulu – baba adı) oğlu Məmmədrza Birinci Qarabağ Müharibəsinin iştirakçısı Müharibə Veteranıdır.
SONUNCU DÖYÜŞ (hekayə) 1994-cü ilin soyuq yaz günlərindən biri idi. Birinci Qarabağ müharibəsi artıq taleyüklü mərhələyə qədəm qoymuşdu. Füzuli cəbhəsində hər gün yeni bir sınaq, hər saat yeni bir döyüş demək idi. Torpaq yorulmuşdu, səma isə barıt qoxusuna alışmışdı. Boz çöllər uzanıb gedirdi. Sanki həyat bu torpaqlardan çəkilmişdi. Yalnız arabir eşidilən mühərrik səsləri və uzaqlardan gələn top atəşləri bu səssizliyin içində bir vahimə yaradırdı. Bu səssizliyin ortasında isə bir post vardı — “Etiraz” postu. Bu ad təsadüfi deyildi. Posta bu adı verən 23 mm-lik zenit qurğusunun komandiri — Ağdamın Yusifcanlı kəndindən olan çavuş Etiraz Mejdinov idi. Onun özü də adı kimi idi — inadkar, dönməz, qətiyyətli. Otuz yaşı vardı. Çoxdan tərxis olunmalı idi. Amma o, hər dəfə eyni sözləri deyirdi: — “Adım Etirazdır!” Bu söz onun həyatının andına çevrilmişdi. Ağdam veriləndən sonra onu bir neçə dəfə ordudan tərxis etmək istəmişdilər. O isə geri çəkilməyi yox, irəli getməyi seçmişdi. Ən ağır nöqtəyə — Füzuli cəbhəsinə könüllü gəlmişdi. Səhər yeni açılırdı. Hava sazaq idi. Çöllər yavaş-yavaş yaşıllaşsa da, bu yaşıllıq həyat yox, daha çox xatirə kimi görünürdü. Etiraz əsgərlərini düzdü. Onlar cəmi altı nəfər idilər. Amma bu altı nəfərin ürəyi bir batalyon qədər idi. — Uzaqlıq ölçəni yaxşı qoruyun, — dedi. — Hələlik ona ehtiyac yoxdur. Düşmən beş addımlığımızdadır. Ən gənc əsgəri — rabitəçini çağırdı. Ona uzaqlıq ölçəni və məxfi sənədləri verdi. — Bunları apar, gizlət. Yerini unutma. Heç vaxt düşmən əlinə keçməsin. Sonra əsgərlərin gözlərinin içinə baxdı. O baxışlarda qorxu yox idi, yalnız qərarlılıq vardı. — Hamımız burada ölə bilərik, — dedi sakit səslə. — Amma bir addım geri yoxdur. Bir anlıq sükut çökdü. — Adımız nədir? — deyə soruşdu. Hamısı bir ağızdan cavab verdi: — ETİRAZ! Birdən səma yarıldı. Mərmilər başlarının üzərindən vıyıldayaraq keçdi. Etiraz dərhal əmr verdi: — Rabitəçi! Qaç! Qərargaha de: biz sona qədər döyüşəcəyik. Amma kömək lazımdır! Əsgər qaçdı. Etiraz zenit qurğusunun arxasına keçdi. Ayağını atəş pedalının üstünə qoydu və komanda verdi: — “Heyət, Döyüşə!” Zenit qurğusu sanki canlandı. Əsgərlərin “ördəkvuran” adlandırdığı silah gurultu ilə atəş açmağa başladı. Səma titrəyirdi. Qarşıdan üç ədəd BMD* irəliləyirdi. Onlar tank kimi görünürdü, amma Etiraz onları yaxşı tanıyırdı. — Qorxmayın! — qışqırdı. — Onlar düşündüyünüz kimi möhkəm və qorxulu deyil! Birinci BMD atəş zonasına düşən kimi alova büründü. İkincisi də çox keçmədi ki, sıradan çıxdı. Amma üçüncüsü dayanmadı. O, irəliləyirdi. İnadla. Sanki ölümə meydan oxuyurdu. Döyüş şiddətləndi. Doldurucular yaralandı. Tuşlayıcı şəhid oldu. Sürücü də yerindəcə can verdi. Zenit qurğusunun ətrafı qan içində idi. Etiraz özü də neçə yerdən yaralandığını hiss etmirdi artıq. Bədəni ağırlaşmışdı. Amma ayağı hələ də pedalın üstündə idi. Qurğuda mərmi azalırdı. Son gücünü topladı. Qarşıdakı BMD artıq 10-15 addımlıqda idi. Etiraz lüləni düz onun üstünə yönəltdi. — Etiraz… — deyə pıçıldadı. Sonra bütün gücü ilə pedalı basdı. Atəş başladı. Dünya o anda yalnız səsdən ibarət idi. Birdən hər şey dayandı. BMD yerində dondu. Sonra tüstülənərək hərəkətsiz qaldı. Sükut geri qayıtdı. Boz çöllər yenidən susdu. Kömək çatanda artıq hər şey bitmişdi. Uzaqlıq ölçən və sənədlər sağ-salamat idi. Post sona qədər dayanmışdı. Düşmən geri çəkilmişdi. Qərargahdan gələnlərin arasında bir türk zabiti də vardı — minbaşı Levent bəy. O, zenit qurğusuna yaxınlaşdı. Etirazın bədəninə baxdı. Ayaqları hələ də atəş pedalına sıxılmışdı. Barmaqları donmuşdu. Sanki hələ də döyüşürdü. Levent bəy başını aşağı saldı. Göz yaşları yanağından süzüldü. — İşte Türk əsgəri böylə olur… — dedi titrək səslə. — Bir ölür, min diriliriz… Yüngül yaralı əsgər döyüşü danışanda səsi əsirdi. Amma gözlərində qürur vardı. Çünki o gün altı nəfər bir cəbhəni saxlamışdı. Çünki o gün bir ad tarixə yazılmışdı: ETİRAZ. Bəzən torpaq susur. Amma o sükutun altında qəhrəmanların səsi yatır. Füzulinin boz çölləri o gündən sonra daha heç vaxt əvvəlki kimi olmadı. Çünki o torpaq bir əsgərin son nəfəsini, son gücünü və son döyüşünü yadda saxladı. Bu, sadəcə bir döyüş deyildi. Bu, bir xalqın geri çəkilməmək andı idi. Bu, bir adın taleyə çevrildiyi an idi. Bu, “Sonuncu döyüş” idi.
****
Etirazın sonuncu döyüşü müzəffər ordumuzun şanlı zəfərlərlə dolu yeni döyüşlərinin başlanğıcı oldu. “Etiraz” postunda burnu ovulmuş düşmən qüvvələri ordumuzun həyata keçirdiyi bir-birindən uğurlu əməliyyatlar nəticəsində Füzuli cəbhəsində qəti olaraq geri oturtduldu. Etiraz kimi oğulların inadlı dirənişi, müqaviməti nəticəsində daha irəli getməyin mümkün olmadığını anlayan düşmən o, şəhid olandan cəmi iki gün sonra atəşkəs müqaviləsi imzalamağa məcbur oldu. 8.03. – 16.03.2026. Ağcabədi, Ağdam, Bakı.
*BMD – (БМД – Боевая Машина Десантная — Desantın Döyüş Maşını – DDM) – БМД -1, БМД-2 və БМД-3 olmaqla modifikasiyaları mövcuddur. Ermənistan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində 5 ədəd БМД-1 olduğu ehtimal olunur ki, onların 5-i də Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Respublikasının ərazisində istifadə olunub.
SONUNCU DÖYÜŞ (hekayə) 1994-cü ilin soyuq yaz günlərindən biri idi. Birinci Qarabağ müharibəsi artıq taleyüklü mərhələyə qədəm qoymuşdu. Füzuli cəbhəsində hər gün yeni bir sınaq, hər saat yeni bir döyüş demək idi. Torpaq yorulmuşdu, səma isə barıt qoxusuna alışmışdı. Boz çöllər uzanıb gedirdi. Sanki həyat bu torpaqlardan çəkilmişdi. Yalnız arabir eşidilən mühərrik səsləri və uzaqlardan gələn top atəşləri bu səssizliyin içində bir vahimə yaradırdı. Bu səssizliyin ortasında isə bir post vardı — “Etiraz” postu. Bu ad təsadüfi deyildi. Posta bu adı verən 23 mm-lik zenit qurğusunun komandiri — Ağdamın Yusifcanlı kəndindən olan çavuş Etiraz Mejdinov idi. Onun özü də adı kimi idi — inadkar, dönməz, qətiyyətli. Otuz yaşı vardı. Çoxdan tərxis olunmalı idi. Amma o, hər dəfə eyni sözləri deyirdi: — “Adım Etirazdır!” Bu söz onun həyatının andına çevrilmişdi. Ağdam veriləndən sonra onu bir neçə dəfə ordudan tərxis etmək istəmişdilər. O isə geri çəkilməyi yox, irəli getməyi seçmişdi. Ən ağır nöqtəyə — Füzuli cəbhəsinə könüllü gəlmişdi. Səhər yeni açılırdı. Hava sazaq idi. Çöllər yavaş-yavaş yaşıllaşsa da, bu yaşıllıq həyat yox, daha çox xatirə kimi görünürdü. Etiraz əsgərlərini düzdü. Onlar cəmi altı nəfər idilər. Amma bu altı nəfərin ürəyi bir batalyon qədər idi. — Uzaqlıq ölçəni yaxşı qoruyun, — dedi. — Hələlik ona ehtiyac yoxdur. Düşmən beş addımlığımızdadır. Ən gənc əsgəri — rabitəçini çağırdı. Ona uzaqlıq ölçəni və məxfi sənədləri verdi. — Bunları apar, gizlət. Yerini unutma. Heç vaxt düşmən əlinə keçməsin. Sonra əsgərlərin gözlərinin içinə baxdı. O baxışlarda qorxu yox idi, yalnız qərarlılıq vardı. — Hamımız burada ölə bilərik, — dedi sakit səslə. — Amma bir addım geri yoxdur. Bir anlıq sükut çökdü. — Adımız nədir? — deyə soruşdu. Hamısı bir ağızdan cavab verdi: — ETİRAZ! Birdən səma yarıldı. Mərmilər başlarının üzərindən vıyıldayaraq keçdi. Etiraz dərhal əmr verdi: — Rabitəçi! Qaç! Qərargaha de: biz sona qədər döyüşəcəyik. Amma kömək lazımdır! Əsgər qaçdı. Etiraz zenit qurğusunun arxasına keçdi. Ayağını atəş pedalının üstünə qoydu və komanda verdi: — “Heyət, Döyüşə!” Zenit qurğusu sanki canlandı. Əsgərlərin “ördəkvuran” adlandırdığı silah gurultu ilə atəş açmağa başladı. Səma titrəyirdi. Qarşıdan üç ədəd BMD* irəliləyirdi. Onlar tank kimi görünürdü, amma Etiraz onları yaxşı tanıyırdı. — Qorxmayın! — qışqırdı. — Onlar düşündüyünüz kimi möhkəm və qorxulu deyil! Birinci BMD atəş zonasına düşən kimi alova büründü. İkincisi də çox keçmədi ki, sıradan çıxdı. Amma üçüncüsü dayanmadı. O, irəliləyirdi. İnadla. Sanki ölümə meydan oxuyurdu. Döyüş şiddətləndi. Doldurucular yaralandı. Tuşlayıcı şəhid oldu. Sürücü də yerindəcə can verdi. Zenit qurğusunun ətrafı qan içində idi. Etiraz özü də neçə yerdən yaralandığını hiss etmirdi artıq. Bədəni ağırlaşmışdı. Amma ayağı hələ də pedalın üstündə idi. Qurğuda mərmi azalırdı. Son gücünü topladı. Qarşıdakı BMD artıq 10-15 addımlıqda idi. Etiraz lüləni düz onun üstünə yönəltdi. — Etiraz… — deyə pıçıldadı. Sonra bütün gücü ilə pedalı basdı. Atəş başladı. Dünya o anda yalnız səsdən ibarət idi. Birdən hər şey dayandı. BMD yerində dondu. Sonra tüstülənərək hərəkətsiz qaldı. Sükut geri qayıtdı. Boz çöllər yenidən susdu. Kömək çatanda artıq hər şey bitmişdi. Uzaqlıq ölçən və sənədlər sağ-salamat idi. Post sona qədər dayanmışdı. Düşmən geri çəkilmişdi. Qərargahdan gələnlərin arasında bir türk zabiti də vardı — minbaşı Levent bəy. O, zenit qurğusuna yaxınlaşdı. Etirazın bədəninə baxdı. Ayaqları hələ də atəş pedalına sıxılmışdı. Barmaqları donmuşdu. Sanki hələ də döyüşürdü. Levent bəy başını aşağı saldı. Göz yaşları yanağından süzüldü. — İşte Türk əsgəri böylə olur… — dedi titrək səslə. — Bir ölür, min diriliriz… Yüngül yaralı əsgər döyüşü danışanda səsi əsirdi. Amma gözlərində qürur vardı. Çünki o gün altı nəfər bir cəbhəni saxlamışdı. Çünki o gün bir ad tarixə yazılmışdı: ETİRAZ. Bəzən torpaq susur. Amma o sükutun altında qəhrəmanların səsi yatır. Füzulinin boz çölləri o gündən sonra daha heç vaxt əvvəlki kimi olmadı. Çünki o torpaq bir əsgərin son nəfəsini, son gücünü və son döyüşünü yadda saxladı. Bu, sadəcə bir döyüş deyildi. Bu, bir xalqın geri çəkilməmək andı idi. Bu, bir adın taleyə çevrildiyi an idi. Bu, “Sonuncu döyüş” idi.
****
Etirazın sonuncu döyüşü müzəffər ordumuzun şanlı zəfərlərlə dolu yeni döyüşlərinin başlanğıcı oldu. “Etiraz” postunda burnu ovulmuş düşmən qüvvələri ordumuzun həyata keçirdiyi bir-birindən uğurlu əməliyyatlar nəticəsində Füzuli cəbhəsində qəti olaraq geri oturtduldu. Etiraz kimi oğulların inadlı dirənişi, müqaviməti nəticəsində daha irəli getməyin mümkün olmadığını anlayan düşmən o, şəhid olandan cəmi iki gün sonra atəşkəs müqaviləsi imzalamağa məcbur oldu. 8.03. – 16.03.2026. Ağcabədi, Ağdam, Bakı.
*BMD – (БМД – Боевая Машина Десантная — Desantın Döyüş Maşını – DDM) – БМД -1, БМД-2 və БМД-3 olmaqla modifikasiyaları mövcuddur. Ermənistan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində 5 ədəd БМД-1 olduğu ehtimal olunur ki, onların 5-i də Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Respublikasının ərazisində istifadə olunub.
