Şarl Lui Monteskyenin “İran məktubları” əsərinin fəlsəfəsi
Şarl Lui Monteskye, əsərləri siyasi düşüncə və fəlsəfəni formalaşdırmağa davam edən Maarifçilik dövrünün nüfuzlu fransız filosofu idi. Onun əsas əsərlərindən biri olan “İran məktubları” 18-ci əsr Fransasının ictimai və siyasi mənzərəsinin dahiyanə şərhi kimi seçilir. Paris cəmiyyətini müşahidə edən iki iran səyyahı arasında mübadilə olunan bir sıra məktublar vasitəsilə Monteskye daha geniş fəlsəfi mövzuları araşdırmaqla yanaşı, fransız mədəniyyəti və idarəçiliyinin nüanslı tənqidini təklif edir. Hekayə Fransaya səfər edən iki fars zadəganının, Özbək və Rikanın yazışmaları vasitəsilə cərəyan edir. İki səyyah arasında məktublar toplusu kimi təqdim edilən bu roman təkcə müasir Avropa cəmiyyətinin satirası kimi deyil, həm də fəlsəfi və mədəni mövzuların dərindən araşdırılmasıdır. Monteskye öz müşahidələri və mülahizələri vasitəsilə hər iki mədəniyyətin adət-ənənələrinə, institutlarına, dəyərlərinə işıq salmaq üçün kənar şəxslərin perspektivindən istifadə edərək, fars və fransız cəmiyyətinin müqayisəli təhlilini təqdim edir. “İran məktubları” epistolyar formatdan istifadə edərək Monteskyeyə kənar adamların gözü ilə ictimai normalar, siyasət və insan davranışı haqqında bir sıra perspektivləri təqdim etməyə imkan verir. İrandan Fransaya səyahət edən Özbək və Rika, oxuculara öz mədəniyyətlərini daha tənqidi şəkildə araşdırmaq imkanı verən obyektiv obyektiv təklif edirlər. Bu yanaşma adət-ənənələrin və dəyərlərin nisbiliyini vurğulayır, bir cəmiyyətdə normal sayıla bilən şeyin digərində absurd və ya irrasional görünə biləcəyini vurğulayır. Monteskyenin fars qəhrəmanlarını seçməsi avrosentrizmə meydan oxumaq və mədəni relativizm haqqında düşüncələri təhrik etmək üçün düşünülmüş bir cihaz rolunu oynayır. Əsərin mərkəzi fəlsəfi mesajlarından biri də relativizm mövzusudur. Monteskye iddia edir ki, anlaşma və tolerantlıq müxtəlif dünyada birgəyaşayış üçün əsasdır. Fars adət-ənənələri ilə Avropa ənənələri arasındakı fərqləri nümayiş etdirməklə, o, oxucuları açıq fikirliliyi qəbul etməyə və öz qərəzli təsəvvürlərini yenidən nəzərdən keçirməyə dəvət edir. Bu mədəni relativizm anlayışı müxtəlif mədəniyyətlərin məlumatlılığının, qiymətləndirilməsinin sülh və anlaşmaya kömək edə biləcəyi bugünkü bir-biri ilə əlaqəli dünyada əhəmiyyətli dərəcədə aktualdır. “İran məktubları” Monteskye üçün fransız cəmiyyətinin müxtəlif aspektlərini tənqid etmək üçün bir vasitə rolunu oynayır.O, farsların gözü ilə gücün mürəkkəbliklərini, dinin rolunu, sevgi və münasibətlərin mahiyyətini, siyasi-sosial qarşılıqlı əlaqənin nüanslarını araşdırır. O, fars adət-ənənələrini fransız təcrübələri ilə qarşı-qarşıya qoymaqla onun müasir cəmiyyətinə xas olan absurdları və ziddiyyətləri vurğulayır. Əsərin əsas mövzusu despotizmlə azadlıq arasındakı ziddiyyətdir. Özəyini İrandakı despotik idarəçilik və Fransadakı güc dinamikasının nüansları ilə bağlı müşahidələri vasitəsilə Monteskye idarəetmədə nəzarət və tarazlığın zəruriliyini araşdırır. O, hakimiyyət bölgüsünün tərəfdarıdır və fərdi azadlıqların, qanunun aliliyinin vacibliyini vurğulayaraq, mütləq hakimiyyətin təhlükələrinə qarşı xəbərdarlıq edir. Özbək və Rikanın yazışmaları vasitəsilə Monteskye Avropa cəmiyyətinin müxtəlif aspektlərini, xüsusən də onun siyasi strukturlarını, sosial əxlaqlarını və dini təcrübələrini tənqid edir. O, qanunların məhz güc aləti kimi xidmət etməkdənsə, cəmiyyətin mənəvi dəyərlərini əks etdirməli olduğunu iddia edir. Özbək və Rika arasındakı yazışmalar vasitəsilə Monteskye ədalətin vacibliyini, etik idarəetmənin seçilmiş bir neçə şəxsin maraqlarını deyil, ümumi rifahı təşviq etməli olduğunu göstərir.Qanunun əxlaqi əsaslarının bu cür nəzərdən keçirilməsi Monteskyenin “Qanunların Ruhu”nda bu fikirləri daha sonra, daha əhatəli tədqiqindən xəbər verir. Məktublar Avropa hökumətlərinə, xüsusən də monarxiyaya xas olan korrupsiyaya toxunur, siyasi islahatlar və ədalət istəyini ifadə edir. Monteskye, Avropada müşahidə etdiyi despotizmi fars cəmiyyətinin nisbi azadlığı ilə müqayisə edərək oxucuları azadlıq və idarəçilik idealları üzərində düşünməyə sövq edir. Onun səthiliyi və tənəzzülü ilə səciyyələnən Fransa sarayının təsviri zahiri görkəmlə reallıq arasındakı əlaqəni, eləcə də cəmiyyətin mənəvi tənəzzülünü daha da vurğulayır. Fransa kontekstindən kənarda yerləşən farslar Avropa həyatının absurd və ziddiyyətlərinin işıqlandırıldığı unikal obyektiv təklif edirlər. Bu texnika oxucuları öz mədəni normaları üzərində tənqidi düşünməyə təşviq edir. Məsələn, məktublar Fransa cəmiyyətində, xüsusən din, siyasət və gender rolları kimi sahələrdə mövcud olan ikiüzlülük, əxlaqi çatışmazlıqları ifşa edir. Özbək tez-tez fars cəmiyyətinin daha bərabərlikçi və daha az sərt strukturlarını fransız cəmiyyətinin iyerarxik, çox vaxt özbaşına təbiəti ilə müqayisə edir. Mədəni relativizmlə bu əlaqə dəyərlər və təcrübələrin universal tətbiq oluna bilməyəcəyini xatırladır, müxtəlif sivilizasiyalar haqqında daha incə bir anlayışı təşviq edir. Monteskyenin despotizmin tənqidi “İran məktubları”nın əsas məqamlarından biridir. Yazışmalar onun fərdi azadlığa sadiqliyini və tiran idarəçiliyə nifrətini ortaya qoyur. Farsların müşahidələri vasitəsilə Monteskye despotizmin təkcə siyasi azadlıqları deyil, həm də fərdi mənəvi və intellektual inkişafı necə boğduğunu vurğulayır. Bu tənqidin mərkəzində siyasi strukturların cəmiyyətin xarakterinə təsir etdiyi fəlsəfi fikir dayanır. “İran məktubları” həm də maarifçi düşüncənin prinsiplərini özündə cəmləşdirir, ağıl, araşdırma və şübhəyə önəm verir. Monteskyenin satira və istehzadan istifadə üsulu ona müasir cəmiyyətin ziddiyyətlərini tədqiq etməyə imkan verir, ağlı doqmaya etiraz etmək üçün bir vasitə kimi istifadə edir. Onun personajları tez-tez maariflənmə arzusunu – mədəni sərhədləri aşan bilik və anlama istəyini təcəssüm etdirir. Özbək və Rika müxtəlif ideyalar, perspektivlərlə məşğul olarkən, bilik mübadiləsinin demokratik mahiyyətini nümayiş etdirir, oxucunu söhbətə qoşulmağa və müəyyən edilmiş həqiqətləri sorğulamağa sövq edir.Məktublarda Monteskyenin həm hüquqi, həm də fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən tənqid etdiyi qadınların cəmiyyətdəki roluna da toxunulur. Özbəyin hər iki mədəniyyətdə qadınların rəftarına dair düşüncələri onların hüquqlarını və muxtariyyətlərini müdafiə edərkən hər iki mədəniyyətdə mövcuddur. Monteskyenin mədəni relativizmi tədqiqi əsərin digər əsas cəhətidir. İran və Fransanın mədəni təcrübələrini yan-yana təqdim etməklə o, ümumbəşəri həqiqətlər anlayışına meydan oxuyur, insan adət və inanclarının müxtəlifliyini vurğulayır. Bu obyektiv vasitəsilə Monteskye öz oxucularını öz mədəni fərziyyələrini sorğulamağa və müxtəlif perspektivlərin dəyərini tanımağa dəvət edir. Nəticə olaraq, Monteskyenin “İran məktubları” əsəri XVIII əsr Avropa cəmiyyətinin adi tənqidindən qat-qat artıqdır; insan varlığının, idarəçiliyin, mədəni relativizmin və ədalət axtarışının mürəkkəbliklərini araşdıran mürəkkəb əsərdir. Özbək və Rikanın səsləri ilə Monteskye oxucuları öz dəyərləri üzərində düşünməyə dəvət edir, bu gün də güclü rezonans doğuran araşdırma və tolerantlıq ruhunu aşılayır. Onun fikirləri mədəni müxtəliflik, əxlaq fəlsəfəsi və demokratiya prinsipləri ilə bağlı müasir müzakirələrdə aktual olaraq qalır. Getdikcə mürəkkəbləşən dünyanı gəzdiyimiz zaman Monteskyenin işi bizim ümumi insan təcrübəmizdə perspektiv, şəfqət və anlayışın dəyərini xatırladır.
Sehrli kitab Fevral ayının ortaları idi. Bir gün əvvəl dayanmadan yağan qar hər tərəfi ağ örpəyə bürümüşdü. Uşaqlar necə sevinirdilər… Yolların buz bağlamasını bəhanə kimi istifadə edən uşaqlar məktəbə getməmiş ,dostları, bacı-qardaşları, ailələri ilə parklara, həyətlərə axışmışdılar. Kimisi qardan adam düzəldir ,kimisi əlində düzəltdiyi yumru qar topasını yanındakının üzərinə atır, onunla şirin savaşa girir, kimisi də qara, onunla oynayanlara tamaşa edirdi. Dünənin əksinə olaraq bu gün günəş şüaları ətrafı isidir, yerdəki qarları əridirdi. Elnur balkondan dünən düzəltdiyi qar adamına baxırdı. O ,yavaş -yavaş əriyirdi. Birdən evdən nənəsinin səsini eşitdi: -Nənən qurban sənə ,Elnur, gəl, keç içəri. Hava soyuqdur ,xəstələnərsən. -Yaxşı, nənə ,gəldim. -Nənə sənə qurban ,acmamısan ki? -Yox ,nənə. Mən gedim babanın yanına. Sonra da dərslərimi edəcəm. Sabah məktəbə gedəcəyik. Nənə Elnurun üzündən öpəndən sonra ona sevdiyi ağ kişmişdən verdi. Elnur qonaq otağından çıxıb babasının yanına gedəndə onun kitab oxuduğunu gördü. O,kitab oxuyanda çox fərqli görünürdü. Sanki həmişə Elnuru, həyat yoldaşını zarafatları ilə güldürən , nəvəsi ilə uşaq kimi oynayan Kərim babanın yerinə ciddi,başqa xasiyyətli adam gəlirdi. Kitab oxuyanda kimsə onu narahat etsə, evdə səs salsa , Kərim baba əsəbləşərdi. Gülçöhrə nənə onun bu xasiyyətini heç xoşlamırdı. Kərim baba kitab oxuyan kimi Gülçöhrə nənə həmişə belə deyir: -Yenə aldı o kitabı əlinə. İndi gəl gözlə heykəl kimi . Görək Kərim kişi nə vaxt oxuyub bitirəcək kitabını . Elnur da qıraqdan baxıb baş verənlərə gizlicə gülürdü. Babasını narahat etməməkdən ötrü birbaşa otağına getdi. Şkafdan kitablarını götürüb dərsləri ilə məşğul olmağa başladı. Sevdiyi ağ kişmişdən yeyə-yeyə Azərbaycan dilindən başqa bütün dərslərini bitirdi. Bir tapşırığı qalmışdı, esse yazmalı idi,ancaq necə başlayacağını, nə yazacağını bilmirdi. Mövzunun adı belə idi: “Sehrli dəyənəyiniz olsaydı, hansı möcüzənin baş verməsini istərdiniz?” Elnur dəftəri bağlayıb çarpayısına tərəf getdi. Balaca rəfin üstündən çərçivəyə salınmış şəkli götürüb yatağında oturdu. Sakitcə şəklə baxmağa başladı. Gözündən bir-iki damla yaş süzüldü. Sonra nənəsinin dediyi sözləri ağlına gətirib gözyaşlarını sildi.Şəkli çərçivəsindən çıxardı və yenidən diqqətlə ona baxmağa başladı. Bu şəkil çəkiləndə Elnurun bir yaşı var imiş. Nənəsi deyir ki, o vaxt belə sakit uşaq deyilmiş. Anasından başqa heç kimin yanında qalmırmış . Kim onu qucağına götürüb əzizləmək istəsə, ağlamağa başlayırmış. Ağlayanda da onu sakitləşdirməyin yeganə yolu anasının qucağına getməyi olurmuş. Elə şəkildə də atasının qucağında olmasına baxmayaraq bir əli ilə anasının donunun ətəyindən tutub. Elnur şəkildəki özünə baxıb gülümsədi. Sonra ciddi görkəm alaraq nəzərlərini anasına yönəltdi. Qıraqdan ona baxan olsaydı, onun bu halını Kərim kişinin kitab oxuyarkən aldığı vəziyyətə oxşadardı. Anası şəkildə necə gözəl görünürdü. Gülən zaman yanağında əmələ gələn qəmzəsi, çiyinlərinə tökülən qara saçları ,əyninə geyindiyi sarı rəngli don ona çox yaraşırdı. Nənəsi Elnura həmişə deyərdi ki, yanağındakı qəmzəsi ,qara gözləri, yumru çənəsi ilə anasına daha çox oxşayır. Elnur üzü təmiz qırxılmış, gur saçlı ,enli kürəkli atasına baxanda onu qucağında saxladığını aydın görürdü. O ,bir əli ilə Elnuru, digəri ilə həyat yoldaşı Nuranənin əlini tutmuşdu. Bu şəklin çəkildiyi zamandan səkkiz il ötür. Şəkildəki Elnur indi böyüyüb məktəbə gedir, tərbiyəli, ağıllı, nümunəvi bir oğlan olub. Amma anası və atası indi onun yanında deyil. Hər ikisi yeddi il əvvəl avtomobil qəzasında dünyalarını dəyişmişdilər. Xoşbəxtlikdən, Elnur o gün nənə və babasının yanında idi. Yoxsa, o da indi bu dünyada yox idi. Elnur anası Nuranənin, atası Elşadın üzünü xatırlaya bilmirdi. Axı hadisə baş verəndə o,çox balaca idi. Ona görə də hər gün bu şəklə bir dəfə də olsa , baxırdı. Onları bircə dəfə görmək üçün nə desələr edərdi. Amma ,heyif ki, bu mümkün deyildi Onların yoxluğunu bu şəkil vasitəsilə hiss etməməyə çalışırdı,əlbəttə , nənə və babasının da bu işdə rolları böyük idi. Nə yaxşı ki onlar vardı. Onlar olmadan həyatını, gələcəyini təsəvvür belə etmək istəmirdi. Kaş anası ,atası da yanında olaydı. Kaş o qəza baş verməyəydi. Kaş şəkildəki o günə qayıdardı… Şəklə bir dəfə də diqqətlə baxdı, sonra çevirdi. Arxasındakı sözləri oxuyub gözlərini yumdu. “Nuranə, Elnur, Elşad . 17.05.2015” Zəngin səsi Elnuru yuxusundan oyatdı. Saat 07:00 idi . Böyük ehtimalla yuxuya gedəndən sonra nənəsi saatı qurmuş, otağı səliqəyə salmış və ən əsası şəkli çərçivəyə salıb yerinə qoymuşdu. Elnur yerindən durdu, əl-üzünü yudu, əynini geyinib yerini səliqəyə saldı, çantasını hazırlayandan sonra yemək üçün qonaq otağına getdi. Həmişəki kimi nənəsi süfrəni elə hazırlamışdı ki, iştahası olmayan insan belə özünü bu təamları dadmaqdan saxlaya bilmirdi. Babası isə televizorda səhər xəbərlərinə baxırdı. Elnur hər ikisinin üzündən öpüb yemək süfrəsinin arxasına keçdi. Təxminən on dəqiqədən sonra sağollaşaraq evdən çıxıb məktəbə yollandı . Məktəbdə zəng vuruldu. Sinif otaqlarının qapıları açıldı və uşaqlar evə getmək üçün məktəbin həyətinə qaçmağa başladılar. Elnur da çantasını çiyninə taxıb Malik ilə evə yollandı. Elnur çox bikef görünürdü. Malik: -Elnur ,niyə qanını qaraldırsan? Sevinc müəllim səni bir dəfə danladı deyə pis şagird olmursan ki. Bizi hər gün danlayır ,heç biz sənin kimi bikef olmuruq. Hələ nə qədər esse yazacağıq, onda hamısını yazarsan. Birini yazmayanda heç nə olmur. Tez elə, gül, qoy o qəmzələrini görüm. Yoxsa sənlə danışmıram ha! Malik dediklərindən sonra gülməyə başladı. Elnur da ona qoşuldu: -Yaxşı, sənin sözünü yerə salmayacam ki. Sabah gözləyərsən məktəbə bir yerdə gedərik. -Baş üstə. Bir az gedəndən sonra söhbətlərini bitirdilər. Evlərinə gedən yol burada ayrıldığı üçün sağollaşıb öz yolları ilə getdilər. Bir xeyli yol qət etmişdi ki, yolda parıldayan əşya Elnurun diqqətini cəlb etdi. Addımlarını tezləşdirərək həmin əşyaya çatmağa tələsdi. Ona baxanda təəccübləndi. Birinci dəfə idi ki belə kitab görürdü. O, qəhvəyi-qırmızı rəngli idi. Üzərində ağac şəkli vardı. Ağacın altında isə bir neçə işarə var idi, yəqin ki , ora nə isə yazılmışdı. Ən qəribəsi o idi ki ,kitabın kənarlarına güzgü parçaları yapışdırılmışdı. Kitabın alt və üst cildləri qara lent vasitəsilə bağlanmışdı. Elnur kitabı çantasına qoyub yoluna davam etdi. Evə çatanda qapını döydü. Qapını Kərim kişi açdı. Elnuru görən kimi dedi: -Nənəsi ,evimizin yaraşığı məktəbdən gəldi. Sən yeməyi hazırla, biz də o vaxta kimi söhbət edək. Görək bu gün ağıllı balamız məktəbdə yeni nə öyrənib, günü necə keçib. Elnur babasının üzündən öpüb dedi: -Baba, yeməyimi yeyim ,dərslərini hazırlayım, sonra gəlim sənlə söhbət edək. Olar? Bu gün çox dərsim var. -Hə , niyə olmur ki. Mən sənlə nə vaxt istəsən , söhbət etməyə hazıram. Əsas dərslərindir. Yeməkdən sonra Elnur tez otağa keçib çantasından kitabı çıxardı. Bir xeyli kitaba baxandan sonra gedib qapını bağladı. Qara lenti dartıb kitabı açdı. Kitab işıldamağa başladı. Elnur qorxusundan iki-üç addım geri çəkildi. Bir -iki dəqiqədən sonra yenidən Kitaba yaxınlaşdı. Açılmış ilk səhifədə onu tapan şəxsin kitabı əlinə götürməli olduğu yazılmışdı. Elnur dərindən nəfəs alaraq kitabı ehtiyatla əlinə götürdü. Bu vaxt kitabın səhifələri yenidən tərpənməyə başladı. Səhifədə yenidən yazılar göründü. Amma bu dəfə kitabdan səs də çıxdı. Hə,o, danışırdı. Yazdıqlarını səsli şəkildə söyləyirdi: -Mənim məni tapan şəxsin bir arzusunu gerçəkləşdirmə bacarığım var. Həmin şəxsin məndən istifadə etməsi üçün yalnız və yalnız bir haqqı var. O mən barədə heç kimə bir söz deməməlidir. Əks halda arzusu yerinə yetməyəcək. Mənə sahib olan şəxsin məndən sual soruşmaq üçün bir haqqı var. Sualı soruşmaq üçün kitabın kənarında olan üçüncü güzgüyə gözübağlı toxunub sualı səsləndirmək lazımdır. Arzunu gerçəkləşdirmək üçün ağacın üstündə ardıcıl düzülmüş ədədlərin sirrini açıb cavabı yüksək səslə üç dəfə təkrarlamaq lazımdır. Bunu etməzdən əvvəl arzunu bütün qəlbinlə ürəyindən keçirmək mütləqdir. Elnur mat-məəttəl kitaba qulaq asırdı. Nə etsin bilmirdi. Gedib nənə-babasına bu barədə məlumat vermək istədi. Ancaq kitabın dediklərini xatırlayıb fikrindən daşındı. Kitaba sual vermək barəsində tərəddüd edirdi. Necə gülünc vəziyyətə düşmüşdü. Nəyə inanmalı olduğunu bilmirdi. Yaşadıqları elə bil yuxu idi. Dərindən nəfəs aldı ağacın üzərindəki ədədlərə nəzər yetirdi. Ardıcıllıq belə idi: 6;18;20;28;24. Riyazi cəhətdən düşünməyə başladı. Bütün ədədlər cüt idi, ikiyə bölünürdü. Amma müəyyən qanunauyğunluqla düzülməmişdilər. Bəs bu ədədlərin sirri nədir? Nəyə görə bu sıra? Nə üçün bu ədədlər? Bunun nə mənası vardı axı? On dəqiqə olardı ki, bir nəticəyə gəlməmişdi. İşi tezləşdirmək lazım idi. Yoxsa evdəkilərin xəbəri ola bilərdi. Birdən ağlına əlifbanı təzə əzbərləyəndə müəlliminin onlarla oynadığı oyun yadına düşdü. Müəllim xanlar ədədlər yazırdı,uşaqlar da həmin ədədləri əlifbadakı hərflərlə əvəzləyəcək gizli sözü tapırdılar. Yəni ədədlər hərflərin əlifbadakı sıra nömrəsini göstərirdi. Tez ədədlərə bir də baxdı: 6;18;20;28;24. Ədədləri hərflərlə əvəz edib vərəqə yazdı. Yaranan söz “Elnur” idi. İndi qalırdı əsas məsələ: cavabın doğruluğunu yoxlamaq. Özünü ələ aldı, həyəcanını boğdu,arzusunu ürəyindən keçirdi və üç dəfə yüksək səslə cavabı təkrar etdi:Elnur,Elnur,Elnur. Kitab iki dəfə açılıb bağlandı. Elnur qorxudan gözlərini yumdu. Özündən asılı olmadan gözlərini açanda qarşısında gördüyü mənzərədən əvvəl qorxdu. Gözlərini ovuşdurub yenidən açdı . Yenə eyni mənzərə gözləri qarşısında idi. Qabağında iki şəxs dayanmışdı. Onlar Elnura həm çox yaxın ,həm də çox uzaq olan insanlar idi- Elnurun anası Nuranə, atası Elşad . Hər ikisi eynən şəkildəki kimi geyinmişdi. Üzlərindəki təbəssüm belə eyni qalmışdı. Tək fərq Elnurun böyüməsi idi . Ata və anası yaxına gəlib Elnuru qucaqladılar, öpdülər, saçını oxşadırlar. Heç biri danışmırdı. Amma qəlbləri bir-birilərinə elə sıx bağlı idi ki, danışmasalar belə, ürəklərindən keçənləri başa düşə bilirdilər. Nuranə Elnurun gözündən süzülüb axan yaşları gördükdə dayana bilmədi, səssizliyi pozub danışmağa başladı: -Elnur,canım , sil gözünün yaşını. Yoxsa nənənin dediyini yaddan çıxarmısan? Biz sənin ağlamağını, gülməyini, çətinliyini, uğurunu sənin yanında olmasaq belə görürük. Fiziki cəhətdən yanında deyilik ,bilirəm ,bu sənə çox əzab verir, amma mənən hər saat, hər dəqiqə ,hər saniyə biz səninləyik. Güclü ol. Hərəkətlərinlə nümunəvi insana çevril. Nənənin ,babanın ,bizim fəxrimiz ol. Səs Elnura o qədər doğma gəlirdi ki. Bütün ömrü boyu bir söz söyləmədən bu səsi bezmədən dinləyə bilərdi. Tez gözünün yaşlarını sildi. Danışmaq istəyirdi, amma bacarmırdı. Sanki nitqi tutulmuşdu. Anasını bərk-bərk qucaqladı. Sonra atasının dizləri üstə oturdu. Elşad onu öpüb bağrına basdı. Nuranə də onların yanına gəldi. Şəkildə olduğu kimi stullarda oturdular. Elşad Elnuru bir əli ilə qucaqladı. Bir əliylə isə Nuranənin əlindən tutdu. Elnur da tez anasının donundan yapışdı. Sonra “Sizi sevirəm, özü də lap çox sevirəm!” -dedi. Elə bu vaxt yağış yağmağa başladı. Elnur üzünü göyə tutanda iki damla yağış gözünün üstünə düşdü. Qan-tər içində yuxudan oyanan Elnur çarpayısında donub qalmışdı. Yaşadıqlarını anlamağa çalışdı. Yataqdan qalxdı, ətrafına göz gəzdirdi, lakin sehrli kitabı tapa bilmədi. Heç çantası da yığılmamışdı. Azərbaycan dili dəftərini açdı. Ev tapşırığını- esseni yazmamışdı. Yatmazdan əvvəl nə etdiyini yada salmağa çalışdı. Axırıncı dəfə ailəsinin şəklinə baxırdı. Çarpayısına yaxınlaşıb şəkli axtardı. Şəkil yastığının yanında idi. Hər şeyi indi başa düşdü. Şəklə baxarkən yuxuya gedibmiş. Həqiqət zənn etdiyi hadisələr,sən demə, yuxu imiş. Gülümsədi. Yuxu olsa belə,anasını, atasını görə bilmişdi. Onlarla danışmışdı da. Bir neçə dəqiqəlik də olsa, onları yanında hiss etmiş, nəfəslərini duymuş, səslərini eşitmişdi. Nəyə desən dəyərdi bu. Yazı masasına keçdi. Yuxusunu aldığı üçün özünü yorğun hiss etmirdi. Həm də artıq tapşırığını necə yazacağını bilirdi. İşinə yenicə başlamışdı ki, nənəsinin səsini eşitdi: -Gözümün işığı, Nənən sənə qurban,gəl, yemək hazırdır. Elnur dəftəri bağladı. Əllərini yuyub masaya getməyə tələsdi. Çünki ətrafa yayılan qoxudan anladı ki, bu gün axşam yeməyinə onun sevdiyi yarpaq dolması var. Müəllif: Salahlı Aytac Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin tələbəsi
