ANAMA Hərə bir az atdı səni, Hərə bir azca qoydu tək. Səndən gedən ilk biz olduq, Sən bizi sevdin sonadək.
Öncə atam qoyub getdi Beş uşaqla bu dünyadan. Bizsə evdən doyub getdik, əvvəl bacım, sonrasa mən.
Daha sonra qardaşlarım Bir-bir öpüb atdı səni. Bir boş yuva, bir ana quş, Dərd önünə qatdı səni.
***
Ən böyük ürəklər anada olar, Övladın yetimi anadan olar. Sən çox çalışdın ki, biz “adam” olaq, Biz “adam” olanda tapmadıq səni. İstərdin böyüyüb tez yaşa dolaq, Biz yaşa dolanda tapmadıq səni. Müəllif: QABİL NƏBİ
Metronun çıxacağı ilə üzbəüz səkidə dayanmış, gözlərini qapıya dikmişdi. Metrodan çıxan insanlar qatarın gəlməsindən asılı olaraq 10 dəqiqədən bir çoxalır, sonra yavaş-yavaş azalırdı. Qolundakı saata baxdı. Yarım saatdan çox gözlədiyinin fərqinə varıb ağır addımlarla bulvara tərəf yeriməyə başladı. Beli azacıq əyilmiş, əynində pencəyi nimdaş, ayaqqabılarının dabanları da yeyilmiş olan 70 yaşlarındakı bu kişinin ayaqlarını yerə sürtə-sürtə yeriməsindən hiss olunurdu ki, özü getmək istəsə də, ayaqları getmək istəmir. Yeraltı keçidi keçdikdən sonra bulvar ərazisinə daxil oldu. Dənizə tərəf gedib dayandı. Sonra ətrafına baxıb, sahilə yaxın yerdəki boş skamyalardan birində əyləşdi. Dərin nəfəs alıb pencəyinin cibindən bir dəftərçə çıxardı. Titrəyən əlləri ilə dəftərçəsini xeyli sığalladı və varaqlamağa başladı. Vərəqlərin arasındakı qadın şəklini götürüb dəftərçəsini yenidən cibinə qoydu. Əlinin arxası ilə yaşarmış gözlərini silib nəzərlərini şəklə zillədi. Amma gözlərindən axan yaş dayanmırdı. Gözlərini yumdu… Dodaqları titrəyirdi. Bilmək olmurdu, ağlayırdı, yoxsa öz-özünə nəsə danışırdı…
Sevinci yerə-göyə sığmırdı. İlk dəfə görüşəcəkdi sevdiyi qız ilə. Əslində demək olar ki, hər gün bir-birlərini görürdülər. Eyni məhəllədə qalırdılar. Buradakı insanlar çox mehriban idilər. Axşam üstü hamı həyətə düşər, söhbət edərdi. Qapıya yaxın yerdə yaşlı qadınlar, onlardan bir az aralıda qızlar, gəlinlər, qarşı tərəfdə də yaşlı kişilər əyləşərdilər. Məhəllənin ortasına yaxın yerdə də gənc oğlanlar yığışardı. Artıq 2 ilə yaxın idi ki, Nuriyyə ilə gizlin-gizlin baxışır, gözləri ilə söhbət edirdilər. Özü hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Pedoqoji instituta qəbul olmuş, 2-ci kursda oxuyurdu. Nuriyyə isə bu il orta məktəbi bitirmişdi. O da gələcəkdə müəllim olmaq istəyirdi və sənədlərini həmin instituta verəcəkdi. 2 illik gizlin-gizlin baxışmalardan sonra cəsarətini toplayıb qıza ürəyini açmış və bu gün görüşə dəvət etmişdi. Dediyi vaxtdan yarım saat öncədən gəlib metronun çıxacağının qarşısındakı səkidə dayanmış, sevdiyi qızın gəlməsini gözləyirdi. Nəhayət Nuriyyə qapıda göründü. Utana-utana ona yaxınlaşıb titrək səslə “Salam” dedi və başını aşağı salıb sakit dayandı. Birlikdə bulvara tərəf üz tutdular. Xeyli gəzib dolaşdıqdan sonra dənizə yaxın yerdə bir skamya tapıb əyləşdilər. Məlum oldu ki, hər ikisi dənizi çox sevirmiş. İki il idi ki, bir-birlərinə gözləri ilə elan etdikləri sevgini bu gün sözləri ilə də dilə gətirdilər. Bu görüş həftədə bir dəfə olmaqla illərlə davam elədi.
Artıq evlənmişdilər. Hər ikisi müəllim işləyirdi, amma fərqli məktəblərdə. Yenə də həftədə bir dəfə işdən çıxıb metronun önündə görüşərək bulvara gələr, skamyada əyləşib dənizə tamaşa edərdilər. Bu iki gəncin sevgisi onları tanıyan hər kəsə örnək olmuşdu. Ancaq bir məsələ var idi; övladları olmurdu. Neçə dəfə müalicə üçün həkimlərin qapılarını döysələr də, müsbət cavab ala bilməmişdilər. Axırda qismətləri ilə barışımağa məcbur olmuşdular. Övlad sahibi ola bilməmələri onların sevgisini azaltmır, əksinə daha da gücləndirirdi. Bu da onları tanıyanların gözündə həm özlərini, həm sevgilərini çox dəyərli etmişdi.
Gözəl məclis qurulmuş, süfrə açılmışdı. Yuxarı başda bu iki cütlük, ətraflarında da yaxınları, doğmaları əyləşmişdilər. Bu gün onların evliliklərinin 20 illiyi qeyd olunurdu. Hamı ürəkdən gələn ən gözəl sözləri səbəbkarlara söyləyir, onları “Leyli və Məcnunun qovuşmuş versiyası” adlandırırdılar. Məclis dağıldıqdan sonra Nuriyyə bu gün çox yorulduğunu və özünü pis hiss etdiyini, başının ağrıdığını söylədi. Ancaq səhərə kimi baş ağrısı kəsmədi.
Lazım olan bütün analizləri vermişdilər. Dünəndən bəri davam edən baş ağrısının səbəbini həkim də tam izah edə bilmirdi. Ona görə də analizlərin nəticələri çıxana qədər bir neçə gün gözləməyi və hələlik ağrı kəsici qəbul etməyi məsləhət görmüşdü. Artıq evə qayıdırdılar. Nuriyyə bulvara getmək, dənizə baxmaq istədiyini bildirdi. Havanın küləkli, dəniz kənarının daha soyuq olduğu üçün çox qala bilmədilər bulvarda. Sanki təbiətin də keyfi yox idi bu gün.
Çox dərindən sarsılmışdı… Ağır addımlarla evinə doğru yeriyirdi. Ayaqlarını yerə sürtə-sürtə gedirdi. Bəlli ki, evə çatmaq istəmirdi. Analizlərin cavabı ürəkaçan deyildi. Həkim “xərçəng”dən şübhələndiyini demiş, neyrocərraha müraciət etmələrini məsləhət görmüşdü. Özünü ələ almalı, Nuriyyəni şübhələndirməməli idi. Lap tutaq ki, bunu edə bildi… Bəs neyrocərraha getməli olduqlarını necə deyəcəkdi? Yaxşı ki, Nuriyyə bu gün həkimə gəlməmişdi. Heç olmasa düşünməyə az da olsa vaxt qazanmışdı. Önündən keçdiyi binanın şüşə qapısında öz əksini gördü; sanki beli əyilmiş idi. Öz-özünə, “Bu necə ola bilər? Yəqin qapıda əyrilik var” deyərək yeriməyə davam elədi.
Yerində dura bilmir, dayanmadan dəhliz boyu o başa, bu başa gedib gəlirdi. Dörd saatdan çox idi ki, əməliyyat gedirdi, ancaq kimsə çıxıb bir məlumat vermirdi. Dostları da yanında idi. Bir neçə dəfə “gəl azacıq otur”, “çıxaq çölə bir az hava alaq” desələr də, çay, su təklif eləsələr də hamısından imtina eləmişdi. Keçən dörd saatda bir an belə dayanmamışdı. Nəhayət əməliyyatxananın qapısı açıldı və həkim göründü. Hamı həkimi dövrəyə alıb, suallar yağdırmağa başladı. Həkim gözü ilə ona arxasınca gəlməsini işarə elədi. Birlikdə otağa daxil oldular. Həkim öncə qrafindən bir stəkan su süzüb onun qarşısına qoydu və aramla danışmağa başladı; — Baxın, mən sizə hər şeyi olduğu kimi söyləyəcəyəm. Biz əlimizdən gələni elədik. Xəstə hal-hazırda demək olar ki, yaxşıdır, həkimlər son tikişləri atırlar. Bir azdan reanimasiyaya köçürəcəyik. Ancaq bir şeyi bilməyinizi istəyirəm. Şiş çox böyük idi və təhlükəli yerdəydi. Mərkəzlərə də yaxın olduğu üçün tam çıxara bilmədik. Yoxsa görməsində, yaxud yeriməsində fəsadlar ola bilərdi. Bu vəziyyətdə mən sizə dəqiq bir söz deyə bilmərəm. Biopsiya üçün toxuma götürmüşük. Histoloji müayinədən sonra nəsə demək olar. Bircə onu deyə bilərəm ki, möhkəm olun və çoxlu dua edin. Heç nə demədən ağır-ağır otaqdan çıxdı. Belinin bir az da əyildiyini hiss elədi sanki…
“Öz yerlərində” oturub dənizə tamaşa edirdilər yenə. Əslində Nuriyyə dənizə, o isə Nuriyyəyə tamaşa edirdi. Payız da gəlmiş, havalar yavaş-yavaş soyumağa başlamışdı. Buna baxmayaraq Nuriyyəni hər gün bulvara gətirirdi. Axı sevdiyi qadın son günlərini yaşayırdı… Barı dənizə doya-doya baxsın. Həkim xəstəliyin metastaz verdiyini, sürətlə inkişaf etdiyini, xəstənin də ömrünün az qaldığını bildirmişdi. Əlindən bundan başqa heç nə gəlmirdi…
Hava qaralmaq üzrə idi. Pəncərənin önündə dayanıb küçəyə baxırdı. Yollarda demək olar ki, adam gözə dəymirdi. Yağış da heç dayanmırdı. Günorta 1 saat ara vermişdi, o da dəfn zamanı. Sanki yer-göy Nuriyyə üçün ağlayırdı. Son 20 ildə Nuriyyəsiz ilk gecəsini keçirəcəkdi…
Bu gün Nuriyyəsinin dünyasının dəyişməsindən 40 gün keçirdi. Bayaqdan məzarının önündə heykəl kimi dayanıb baxırdı. Bir neçə addım irəli atıb başdaşını qucaqladı və danışmağa başladı: — Nuriyyəm, mənim hər şeyim… Bura son gəlişimdir… Məni bağışla… Səni torpaq altda görmək çox ağır gəlir mənə. Ya özün məni bura birdəfəlik gətir, ya da mən səni həmişəki kimi metronun qarşısında gözləyəcəyəm. Hələlik… Başdaşının üzərindəki şəkli öpüb ayaqlarını yerə sürtə-sürtə ayrıldı məzarlıqdan.
O gündən sonra hər həftə eyni gün, eyni saatda metronun qarşısına gəlir, yarım saat gözlədikdən sonra ürəyində, “bəlkə məni dənizin kənarında gözləyir” deyərək bulvara tərəf yeriyirdi. Bu artıq 30 ilə yaxın idi ki, davam edirdi. Yay-qış, şaxta-boran bilmədən…
…Gözlərini açdı və “Yenə məni aldatdın, gəlmədin, Nuriyyə. Yaz özün gəl, ya da məni apar yanına, nolar…” deyərək şəklə son dəfə baxaraq öpüb dəftərcəsinin arasına yerləşdirərək cibinə qoydu. Sonra əllərinin arxası ilə yaş süzülən gözlərini və yanaqlarını silib ayağa qalxdı. “Gələn həftə yenə gələcəm, gecikmə ha” deyərək ağır addımlarla, ayaqlarını yerə sürtə-sürtə ordan uzaqlaşdı…
SOYUQ QADIN Lal baxışlı, soyuq qadın, Danışmayan, susan qadın… Nə ağlayır, nə də gülür, Susduqca ucalan qadın!
Gözlərində dəniz yatır, Dalğaları içindədir. Həm kədərli, həm də güclü, Yarım qalan hekayədir.
Min söz yatır sükutunda, Ən səsli səs olan qadın. Dili gəlməz söz deməyə, Bulud kimi dolan qadın.
Min iztirab var içində Qırıq arzuların izi.. Kimsə duymaz , kimsə bilməz Tanrı bilir , bir də özü…
EŞQİN DÜNYASI
Ey mənim qanıma hopmuş məhəbbət Qəlbimi yandır ki yaşıya bilim Bu yatmış ruhumu oyat canımda, Əbədi eşqimi daşıya bilim.
Şirin xatirələr həmdəmim olsun Bir an ayrılmasın mənim yanımdan. Həsrətin kök salsın damarlarımda Ruhumla çıxartsın səni canımdan.
Ey mənim qanıma hopmuş məhəbbər Sənsiz bu dünyanın nədir mənası?… Dünyanın içində neçə dünya var, Ən gözəl dünyadır eşqin dünyası…
ELƏ BİR YER OLA
Elə bir yer ola çıxıb gedəsən Özünlə baş başa qalasan orda Nə hal bilən ola nə xətir soran Özünü yenidən tapasan orda
Yanında qələmin, kağızın ola Yazdığın ilk sözdən çıxasan yola Yazasan xəyali səadətini Gözlərin uzağa hey dala dala
Ovunmaq istəsən misralarında Qəmi gizlədəsən söz arasında Bir sətir ümidə sarılmaq üçün Sanasan özünü eşq adasında
Elə bir yer ola çıxıb gedəsən, Ürək öz yükünü divardan asa Nə kaş ki səslənə nə niyə ola Sual da yorula cavab da susa
Elə bir yer ola çıxıb gedəsən Qayıdış olmaya xəritələrdə Gedəsən dərdlərin itə yollarda Keçmişlə arana çəkilə pərdə
BOŞ ÇƏRCİVƏ
Gələndə özüylə nə gətirdisə Gedəndə hər şeyi aldı əlimdən. Qəlbimə çəkdiyim portretini, Artıq çıxarmışam çərçivəsindən.
Silmişəm, adı yox xatirələrdə, Çəkdiyim acilar gəlməz günaha, Qəlbimdən asılmış boş çərcivəyə, Yenidən şəklini qoymaram daha.
Bəlkə də eşqimin gözü tutulub, Bəlkə də qocalıb, əsada gəzir, Üz tutdum yalvardım, sordum Rəbbimə, Dedi ruhun ölüb, burda nə gəzir?!
A bəxtim, burnumun ucu göynəyir, Səni harda gəzim, harda axtarım, Səni gəzmədiyim bircə yer qalıb, Son evim, son yuvam , o son məzarim.
YALAN DÜNYADA
Uyma tərifə ey qadın ,inanma , yalan dünyada . Baxışın od silahındır, unutma, yaman dünyada,
Günəş kimi ləkəsiz ol, parla ,işıq saç,heç sönmə, Məsafəni qalxan eylə ,günahla dolan dünyada.
Hər üzünə güləni sən, sanma ki aşiqdir deyə, Kar ol şirin, xoş sözlərə, kəməndə salan dünyada.
Açma könül qapısını hər qapını döyənə sən, Sevgini qumar ediblər, oyunbaz olan dünyada,
Aşiq o kəslər olar ki ,niyyəti safdır, təmizdir, Bax, belə sevgi sağlamdır, saralıb solan dünyada.
Səadət gördükcə sən də, bu dünyanın hər üzünü, Qəm edirsən, dərd edirsən, sevgisiz qalan dünyada.
SƏN YALANDAN GÜLURSƏN
Haqsızlıq içrə sən ey, lal olub susan qadın, Qərib tənhalığında öfkəsin qucan qadın, Səbri dar ağac edib, özünü asan qadın, Üzün pak, gözün gülür, hər an təbəssümlüsən, And ola o Allaha, sən yalandan gülursən!
Günah mənimdir deyib, özünü qinayırsan, Yaşadığın hər günü qara günün sayırsan, Susqun durub, bəlkə də, hər kəsi sınayırsan, Gecələr yatır, ölür, sübh səhər dirilirsən, And ola o Allaha, sən yalandan gülürsən.
Yuvasinda bir qərib qaranquşa bənzədin, Baharin ortasinda soyuq qışa bənzədin, Sərtləsdi əl-ayağın qaya, daşa bənzədin, Kipriyin kölgəsində sığınıb, gizlənmisən, And ola o Allaha sən yalandan gülürsən.
O nakam arzuları yada salırsan hərdən, Qırılan ümidlərə düyün vurursan hərdən, Ucurub xəyalları, gah da qurursan hərdən, Sən cənnətin qızısan, buluddan süzülmüsən And ola o Allaha sən yalandan gülursən!!!….
AĞLAYAN XATİRƏLƏR
Qəlbim göylər kimi aydın olsa da, Gecələr gecətək qaralmağım var. Hər bahar ruhumda güllər açsa da, Payızda yarpaqtək saralmağım var.
Dağların qarıtək soyuyub sinəm, Donmuşam bir daha çətin isinəm . Elə bil bulud da ,yağış da mənəm, Çayların suyutək durulmağım var.
Ah, keçən günlər, keçən dövrlər. Kimləri görmədik, nələri eşitmədik? Kimlərə rast gəlmədim? Hər cür insanla rastlaşdım. Yalançı, acgöz, şorgöz, tamahkar, minsifətli cahil adamlarla yoldaşlıq etdim. Öz gözlərimlə çox şeylər gördüm, qulaqlarımla çox şeylər eşitdim. Düzgün düşünən, işinə məsuliyyətlə yanaşan, hadisələrə obyektiv qiymət verən insanlara da rast gəldim, amma çox az. Söylədiklərimə inanın. İndi oturmuşam özümçün, saf-çürük edirəm. Yaxşı ki, jurnalistikada və pedaqoji sahədə işləyən zaman, hər cürə insanlarla yoldaşlıq etdim. Həm də mən onların təsiri altına düşməmişəm axı. Amma öz aramızdır, mən də çox oyunlardan çıxmışam ha. Ancaq, kişi kimi. Alçaqlıq, satqınlıq, yaltaqlıq etməmişəm, özgəsinin arvadına sataşmamışam. Çox mənəm-mənəm deyib döşünə döyən, elədiklərini gözə soxmağa çalışan insanlar görmüşəm. Özlərini tərifləmək üçün ölürlər. Mən tükü-tükdən seçməyi bacaran adamam, illəri yormuşam. Belələrini çox dişimə vurub sınaqdan keçirmişəm. Beş barmağım kimi tanıyıram onları. Dar gündə, dar ayaqda adamı qoyub qaçandırlar. “Desəm, öldürərlər”. Vallah deyəcəyəm. Görəsən dünyanın əşrəfi olan insanda hardandır bu minsifətlilik, paxıllıq, cığallıq? Yəni zəmanə xarab olub? Bəs, elə zəmanə belə “xarab ola-ola” getsə, axırımız hara gedib çıxar? Zəmanə yazıqda nə təqsir? Demək, onda bəzi insanlar xarab olub. Mərdlik, kişilik, düzlük, təmizlik azalıb elə bil. Ədalətsizlik, qorxaqlıq, miskinlik, yaltaqlıq, məddahlıq meydan sulayır. Deyirəm e, “keçən günə gün çatmaz, calasan günü-günə”. Bu günlərdə Qanmaz Kələntər ilə görüşmüşəm. Elə özünə layiq də ayaması var. Uzun illər bir yerdə işləmişik. Balaca vaxtı bir az key fason olduğuna görə uşaqlar veriblər ona bu “kliçkanı”. Amma sonra Qanmaz Kələntər institut qurtardı, diplom aldı. Nə olsun ki, diplomu var, yenə qanmazdı ki, qanmazdı. Elə bilməyin ki, Qanmaz Kələntər ümumiyyətlə, heç nə qanmır. Yox! Öz xeyrini çox yaxşı qanır. Nə deyim, vallah. Bəlkə özünü qanmazlığa qoyur. Onun üçün çox işlər gördüm. Bəhrəsini başqaları gördü. Mənimlə isə yalan danışırdı, elə bilirdi ki, başa düşmürəm. Bu, dəfələrlə təkrar olundu, dəfələrlə məni aldatdı. Vücuduna baxırsan, görürsən ki, kişidi də. Di gəl əməlləri, hərəkətləri nadürüst, içi isə… Neyləyim, danışıram olmur, deyirlər ki, sən çox danışansan. Danışmıram, az qalıram infarkt olum. Əlac ona qalıb ki, evdən çıxmayım, adamların gözünə görünməyim. Niyə? Çıxıram, çıxan kimi kiminləsə rastlaşıram, dərdim təzələnir. Necə işləyəsən, necə yaşayasan? Çörəyi dizinin üstündə olan ipiqırıqlar, etibarsızlar o qədər çoxalıblar ki… Bir iş görmək istəyirsən, budur ha, qabağına bir “kötük diyirlədir”, gəl görəsən… Son zamanlar bir şeyi də “kəşf” eləmişəm özümçün. Adamların çoxu elə bil robota dönüblər. Ürəkləri dəmirdən olduğuna görə dünya veclərinə deyil. Deyirəm, bəzi adamlar necə də laqeyd olublar. Mənə görə laqeydlik ən dəhşətli xəstəlikdir. Özün üçün yox, ətrafdakılar üçün. İnsanlar bir-birinə hörmətlə yanaşmırlar. Hamı laqeydlik, soyuqqanlıq azarına tutulub. Varlı qonşunun acından ölən qonşudan xəbəri yoxdur. Qadir Allah hamını yaradanda bərabər yaradıb. Yırtıcı, həris dişlər, caynaqlar sonranın məhsuludu. Güclü gücsüzü məhv eləyir. Şər, hiylə aləmi bürüyüb. Bəzi insanlar bir-birini amansızcasına didirlər, bir-birinin dalınca danışır, kölgəsini qılınclayırlar. Hardandır bu qədər kin, küdurət? İnsana hörməti bərpa etməliyik. İnsan ləyaqətini təhqir edən, alçaldan nə varsa, hamısını aradan götürməliyik. Pis əməllər törədirik, sonra da şeytanı müqəssir sayırıq. Şeytanı öz içimizdə axtarmalıyıq. Mərdi qova-qova namərd eləyiblər. Ancaq düzə, doğruya zaval yoxdur. Düzlük əvvəl-axır qalib gəlir. Cahillik, bədxahlıq, əliəyrilik insanı cismən də, mənən də məhv edir, alçaldır, adamlıqdan çıxarır. İnsanlıq uca zirvədir. Hamı o zirvəyə qalxa bilmir. Kişilik, insanlıq təkcə var-dövlət, pulla ölçülmür. Doğrudur, gözəl yaşayış üçün var-dövlət lazımdır və ömrü boyu insanın bu arzusu onu rahat buraxmır. Amma onun əsirinə çevrilmək insanı artıq məhvə aparır. Mən bir şeyi başa düşə bilmirəm. Niyə axı bəzi insanlar gördükləri işin nə ilə qurtaracağını, halal-haramı düşünmürlər? Ağıllı adam gərək axı hər şeyin axırını, aqibətini gözünün önünə götirsin. Heç olmasa gördüklərindən ibrət dərsi götürsün, ağıllı məsləhətlərə qulaq assın. Ulu tanrı hər şeyi görəndir, hər şeyi biləndir. Hər kəs öz əməllərinə, gördüyü savab işlərə görə payını alır. Bu dünyada sənə Allah tərəfindən borc verilən ömrü gərək elə yaşayasan ki, öləndən sonra heç olmasa bir rəhmət oxuyan, xatırlayan olsun. Yaşamaq istəyirsənsə, bu ömrü kişi kimi yaşa, tülkü, çaqqal kimi yox. Ancaq çox zaman əksinə olur. Bəzi insanlar əyri yolla yaşamağa can atır. Hər gün rastlaşdığım insan selində hər cürəsi var. Qarşıma çıxanlara ucadan demək istəyirəm: -Ey insan, özünü ələ əl, özünə bir də ayıq nəzər sal. Özünü tarazlaşdır. Bu çətin zamanda həyat yolunu doğru-düzgün müəyyənləşdir! Sözünün, səsinin, haqqının sahibi ol. Zamanın qasırğası, tufanı qarşısında möhkəm dayan… …Hər şey yaxşı olacaq. Bu özü də bir təsəlli, güman işığı, ümid işığıdır… Fərhad Əsgərov (Ramizoğlu), yazıçı-jurnalist
WUF-13 çərçivəsində Milli Kitabxanada “Şəhərsalma və Memarlıq ili” mövzusunda tədbir keçirilib
19 may tarixində Azərbaycan Milli Kitabxanasında WUF-13 çərçivəsində “Şəhərsalma və Memarlıq ili” mövzusunda tədbir keçirilib. Tədbirdə ənənəvi kitab sərgisinin açılışı və “2026 – Şəhərsalma və Memarlıq ili” mövzusunda elektron sərginin (Azərbaycan və ingilis dillərində) təqdimatı olub.
Tədbiri Milli Kitabxananın direktoru, professor Kərim Tahirov açaraq iştirakçıları salamlayıb və qeyd edib ki, ölkə prezidenti cənab İlham Əliyevin 22 dekabr 2025-ci il tarixində imzaladığı sərəncama əsasən 2026-cı il “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilib və bu qərar ölkəmizin zəngin şəhərsalma və memarlıq irsinin qorunması, milli memarlıq ənənələrinin yaşadılması, memarlıq və şəhərsalma istiqamətində görülən işlərin davamlılığının təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Direktor bildirib ki, Ulu öndər Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərlik etdiyi illərdə Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq sahəsinin inkişafına xüsusi önəm verilmiş, bu istiqamətdə mühüm işlər həyata keçirilmişdir. O, qeyd edib ki, Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə tarixi və memarlıq abidələrinin bərpası və mühafizəsi istiqamətində mühüm addımlar atılmış, Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin qorunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir və bu gün prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən geniş quruculuq işləri Ulu öndərin müəyyənləşdirdiyi inkişaf strategiyasının uğurlu davamıdır.
Professor çıxışında işğaldan azad olunan bölgələrdə son illərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq və abadlıq işlərindən ətraflı bəhs edib, həmin ərazilərdə inşa edilən yeni yaşayış kompleksləri, avtomobil yolları, müasir memarlıq üslubunda tikilən inzibati binalar, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət mərkəzləri və digər sosial obyektlərin regionun inkişafına verdiyi töhfələri xüsusi vurğulayıb. O, həmçinin həyata keçirilən işlərin həmin ərazilərin əvvəlki həyatına qaytarılması və dayanıqlı inkişafının təmin edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıdığını bildirib.
Natiq Azərbaycanın WUF13-ə (13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu – World Urban Forum) ev sahibliyi etməsinin ölkənin şəhərsalma, memarlıq və davamlı inkişaf sahəsində həyata keçirdiyi islahatların beynəlxalq səviyyədə təqdim edilməsi üçün çox vacib olduğunu vurğulayıb.
Elmi işlər və kitabxana-informasiya xidməti üzrə direktor müavini Ədibə İsmayılova öz çıxışında Milli Kitabxanada şəhərsalma və memarlıq ilə bağlı biblioqrafik və metodik vəsaitlərin hazırlanması, elektron layihələrin təşkili, həmçinin mövzu üzrə ölkədaxili və beynəlxalq miqyasda ədəbiyyatın təbliği istiqamətində görülən işlər haqqında danışıb.
Tədbirin gedişində Milli Kitabxananın əməkdaşları tərəfindən hazırlanan “2026 – Şəhərsalma və Memarlıq ili” (https://anl.az/el/vsb/Sehersalma_ve_memarliq_ili/index.htm) mövzusunda elektron sərgi təqdim olunub. Sərgidə qədim dövrlərdən bu günə qədər Azərbaycan memarlığının keçdiyi inkişaf yolu, şəhərsalma ənənələri, tarixi şəhərlərimiz, memarlıq abidələri, xalq yaşayış məkanlarının özünəməxsus xüsusiyyətləri, tikinti və mühəndislik sənəti, milli memarlıq elementləri, görkəmli memarların fəaliyyəti və onların yaratdığı abidələr haqqında məlumatları özündə əks etdirən kitablar, rəsmi sənədlər, fotolar, dövri mətbuat səhifələrində dərc olunan məqalələr təqdim edilir. Eyni zamanda, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə aparılan yenidənqurma və bərpa işləri ilə bağlı nəşrlər və məqalələr də sərgidə yer alır.
Sonda tədbir iştirakçıları ənənəvi kitab sərgisi ilə tanış olublar. https://www.millikitabxana.az/news/milli-kitabxanada–shehersalma-ve-memarliq-ili
2 yıl 7 ay Medine’yi savunan Fahreddin Paşa ve babası Tuna Vilayeti Posta ve Telgraf Müdürü Mehmed Nahid Efendi
Fahrettin Paşa kimdir?
1868 yılında, bugün Bulgaristan sınırları içinde yer alan Rusçuk’ta dünyaya gelen Fahreddin Paşa’nın babası Mehmed Nahid Efendi, annesi ise Fatma Adile Hanım’dı.
93 Harbi’nin ardından ailesiyle birlikte İstanbul’a gelen Fahreddin Paşa, 1888’de Harp Okulu’ndan mezun oldu. Ardından 1891 yılında kurmay subayların yetiştirildiği Erkan-ı Harbiyye’yi tamamlayarak kurmay yüzbaşı rütbesiyle görev hayatına başladı.
Balkan Harbi sırasında Çatalca müdafaasında gösterdiği başarıyla dikkat çeken Fahreddin Paşa, Edirne’nin yeniden alınmasında önemli görev üstlendi. Osmanlı Devleti’nin 1914’te 1. Dünya Harbi’ne dahil olduğu dönemde ise miralay rütbesiyle 4. Ordu’ya bağlı 12. Kolordu kumandanı olarak Musul’da bulunuyordu.
25 Kasım 1914 tarihinde mirlivalığa yükseltilen Fahreddin Paşa, 26 Ocak 1915’te 12. Kolordu’daki vazifesine ek olarak 4. Ordu kumandan vekilliğine getirildi.
Bu süreçte İngilizlerle iş birliği yapan Mekke Şerifi Hüseyin’in ayaklanma hazırlığında olduğuna dair haberlerin ulaşması üzerine, 4. Ordu Kumandanı Cemal Paşa tarafından 28 Mayıs 1916’da Medine’ye gönderildi.
Medine ve çevresinde güvenliği sağlamak amacıyla harekete geçen Fahreddin Paşa; Aşar Boğazı, Bi’riderviş, Bi’riabbas ve Bi’rireha bölgelerini asilerden arındırdı. Böylece 29 Ağustos 1916 itibarıyla Medine çevresinde yaklaşık 100 kilometrelik güvenlik hattı oluşturuldu.
Kısıtlı imkânlara rağmen Medine’yi 2 yıl 7 ay boyunca savunan Fahreddin Paşa, direnişiyle tarihe geçti.
24 Eylül 1921’de Milli Mücadele’ye katılmak amacıyla Ankara’ya gelen Fahreddin Paşa, 9 Kasım 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Kabil Büyükelçiliği görevine atandı. Bu dönemde Türk-Afgan ilişkilerinin güçlenmesinde önemli katkılar sağladı.
12 Mayıs 1926’da görev süresinin sona ermesiyle Türkiye’ye dönen Fahreddin Paşa, 5 Şubat 1936’da tümgeneral rütbesiyle emekliye ayrıldı. Fahreddin Paşa, 22 Kasım 1948 tarihinde vefat etti ve Aşiyan Mezarlığı’na defnedildi.
Ən yeni tarix. Maraqlı faktlar. Küçə uşağının general-leytenant olması – Stalinin killeri, Xruşovun dustağı…
Ötən əsrin əvvəllərində, çar Rusiyasının inqilabi təlatümlərdə yırğalandığı vaxtda – 1907-ci ildə Tavriya quberniyasının Melitpol şəhərində doğulmuş bu oğlan vətəndaş müharibəsi illərində həm atadan, həm də anadan yetim qalıb.
12 yaşlı Paşa çöllərə düşüb – kimsəsiz, ac-susuz. Onun yaşadığı şəhər əldən-ələ keçib, şəhərdə gah bolşeviklər, gah aqvardiyaçılar, gah da başqaları ağalıq edib. Nəhayət, qırmızılar şəhərə nəzarəti götürəndə hələ yeniyetmə belə olmayan Pavel Sudoplatov onlara qoşulub və 1919-cu ilin iyun ayında Melitopoldan bolşevik ordusu ilə ayrılıb. O, alayın sıralarında olub, əl-ayaq işlərinə baxıb. Daha sonra əsir götürülüb. Uşaq olduğuna görə ona baş qoşan olmayıb deyə, əsirlikdən qaça bilib, o zaman ağqvardiyaçıların nəzarətində olan Odessaya gedib, orada küçə uşağı kimi yaşayıb, limanda yarımştat işləyib. Şəhər qırmızılar tərəfindən tutulduqdan sonra yetim Paşa yenidən qırmızı orduya qoşulub.
1921-ci ildə o, atıcı diviziyanın xüsusi şöbəsində telefon operatoru və şifrəçi kimi xidmət edib. Vaxtilə Melitpolda aldığı təhsil kara gəlib, oxuyub-yazmaq bildiyinə görə 95 faizi tam bisavad adamlardan ibarət olan alayda onun ibtidai savadına ehtiyac olub. Daha sonra Pavel baş siyasi idarənin əyalət şöbəsində xidmət edib, oradan sərhəd qoşunlarına keçib, 1923-cü ildən komsomolda çalışıb. 1925-ci ilin fevral ayında 18 yaşlı Sudoplatov siyasi idarənin Melitopol və Xarkov rayon şöbələrində işçi, mühasib, statistik, rəislərin köməkçisi, kiçik əməliyyatçı kimi işlərdə çalışıb. 1928-ci ilin avqust ayından etibarən o, Ukrayna SSR-in Baş Siyasi İdarəsinin informasiya şöbəsinin səlahiyyətli nümayəndəsi olub. 1928-ci ildə Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının üzvlüyünə qəbul olunub.
Beləcə, inqilabın ilk illərində küçə uşağı, alay oğlu olan yetim oğlan 25 yaşında ikən artıq vəzifə, rütbə yiyəsi daşıyan birinə çevrilib.
Ancaq onun hərbi karyerası bununla bitməyib. O, sovet hökumətinə misilsiz xidmətlər göstərib. Xarici dilləri mükəmməl öyrənmək, insanlarla ünsiyyət qurmaq, özünü yaxşı tərəfdən təqdim etmək bacarığı Sudoplatovun mahir kəşfiyyatçı-diversant kimi püxtələşməsində mühüm rol oynayıb.
Onun adı sovet tarixinə Ukrayna müqavimət hərəkatının mühacirətdə yaşayan liderləri Yevgeni Konovalets və Roman Şuxeviçin, eləcə də bolşevik inqilabının ən öncül iki liderindən biri olan Lev Trotskinin həyatına sui-qəsd təşkil etməklə düşüb.
O, Konovaletsi şəxsən, Moskvada hazırlanmış və şokolad qutusuna yerləşdirilmiş partladıcı maddə ilə qətlə yetirib. Bundan əvvəl o, Ukrayna müqavimət hərəkatının fəali kimi Konovaletsin etimadını qazanıb, onunla dəfələrlə görüşüb, güclü və zəif tərəflərini öyrənib, adamın şokolad və digər şirin şeylərə aludəçiliyinə əmin olandan sonra onu məhz şokoladla həlak edib.
1938-ci ildə SSRİ-yə qayıtdıqdan sonra o, SSRİ XDİK-in (NKVD) Dövlət Təhlükəsizliyi Baş İdarəsinin 5-ci və 7-ci şöbəsinin rəislərininn köməkçisi vəzifələrində işləyib. Onun rəisləri, eləcə də daxili işlər komissarı Nikolay Yejovun vəzifəsindən kənarlaşdırılmasından sonra o, aparatda qalıb və yeni komissar Lavrenti Beriyanın dönəmində komissarlığın Xarici İşlər İdarəsinin rəisi vəzifəsini icra edib.
1938-ci il dekabrın sonlarında az qala onu repressiya edəcəkmişlər, partiya təşkilatı Sudoplatovu “xalq düşmənləri ilə əlaqələrinə” görə “ifşa edib”. Onu hətta partiyadan da xaric ediblər. Ancaq Beriyanın müdaxiləsi ilə 1939-cu ilin yanvar ayında bu qərar dəyişib. Ondan sonra Sudoplatov XDİK-in Dövlət Təhlükəsizliyi Baş İdarəsində mühüm vəzifələr tutub.
Sudoplatovu Stalinin sevimlisi edən hadisə isə, şübhəsiz ki, SSRİ-dən deportasiya edildikdən sonra bir neçə ölkədə müvəqqəti yaşayan, axırda Meksikada yerləşən və Stalinə qarşı mübarizəsini davam etdirən L.Tortskinin qətlini təşkil etməsidir. Bu qətl üçün Sudoplatovun A və B planı olub. A planına Trotskinin iqamətgahına hücum etmək və onu evindəcə güllələmək daxil idi. Bu, baş tutmayıb, uğursuz nəticələnib. Belə olanda Sudoplatov B planının həyata keçirilməsinə start verib, nəhayət, Ramon Merkaderin əliylə Stalinin arzusunu çin edib.
Buna görə ona ikinci dəfə “Lenin” ordeni verilib. (Birincini Konovaletsin qətlinə görə alıb). Sudoplatov üçüncü “Lenin” ordenini müharibə dövründəki fəaliyyətinə görə alıb. O, sovet-alman müharibəsində XDİK-in 4-cü idarəsinin rəisi kimi Moskvanın müdafiəsi zamanı strateji hədəflərin minalanmasını, Qafqazda alman qoşunlarına qarşı təxribat fəaliyyətlərini və alman kəşfiyyatı ilə strateji radio oyunlarının təşkilini təmin edib.
SSRİ-nin tezliklə atom silahı əldə etməsi P.Sudoplatovun adıyla bağlıdır. ABŞ-də işləyən nüvə fizikləri atom silahı ilə bağlı məlumatları sovet tərəfinə məhz Sudoplatov tərəfindən əməkdaşlığa cəlb ediləndən sonra ötürüblər. Yoxsa SSRİ atom bombasını 1949-da yox, ən azı 8-10 il sonra yarada bilərmiş.
Bu şəxsin Stalin və Beriyanın əmri ilə nə qədər adamın qətlini təşkil etdiyi tam bəlli deyil. Çünki bu barədə heç vaxt danışmayıb və bunu öz vəzifə borcu hesab edib. Ancaq sonradan məhkəməsi zamanı üzə çıxıb ki, Beryanın əmri ilə yaradılan “xüsusi qrup”a rəhbərlik edən Sudoplatov və Eytingon mülki vətəndaşlara qarşı məhkəmədənkənar qisas əməliyyatları həyata keçirib. 1946-1947-ci illərdə onlar dörd əməliyyat təşkil ediblər, nəticədə Saratovda keçmiş yüksək vəzifəli partiya və sovet məmuru Şumski, Ulyanovskda mühəndis Səməd, Zakarpatyedə kilsə yepiskopu Romja və Moskvada keçmiş XDİK agenti Oqgins həlak olub.
1953-cü ildə Stalin öləndən və Beriya həbs ediləndən sonra general-leytenant Sudoplatovun qara günləri başlayıb. “Beriyanın dəstəsinin üzvü” olaraq onu da həbs ediblər. Böyük ehtimalla digər xidmət yoldaşları kimi Sudoplatovu da güllələyəcəkmişlər. Amma doğuşdan ağıllı, hiyləgər, fəndgir adam olan Sudoplatov gah özünü dəliliyə vurub, gah da hər zaman legitim hakimiyyətin, dövlət rəhbərlərinin tapşırıqlarını son dərəcə dəqiqliklə yerinə yetdirdiyini, buna görə həbs olunmalıdırsa, əmrlərin qanunsuz olmasının etiraf edilməsini tələb edib. Axır ki, o başının salamatlığına nail olub. Sudoplatova 15 il həbs cəzası kəsiblər. O, ən ciddi rejimli həbsxanada günə-günə yatıb, əmlakı, təltifləri müsadirə olunub.
21 avqust 1968-ci ildə həbsxanadan çıxdıqdan sonra Supoplatov uzun müddət susub, heç nə danışmayıb. Bu dövrdə o, ədəbi yaradıcılıqla məşğul olub, özünə Anatoli Andreyev təxəllüsü götürüb və İrina Quro ilə birlikdə kitablar nəşr etdirib: “Üfüqlər: Stanislav Kosiorun nağılı” (1977), “Qəddar sahildə: Marseli Novotko haqqında povest” (1983) və “‘Atım qaçır…: Viktor Kurnatovski haqqında” (1987).
Qorbaçov hakimiyyətə gələndən sonra başlanmış “yenidənqurma və aşkarlıq” illərində köhnə kəşfiyyatçı maraqlı və zəngi həyat yolunun bəzi detallarını, sovet dövlətinə xidmətinin bir hissəsini jurnalistlərə danışıb, oğlu ilə birlikdə kitab yazıb və bir sıra sirlərin açılması ilə əlamətdar olan həmin kitablar – “Kəşfiyyat və Kreml” və “Xüsusi əməliyyatlar. Lubyanka və Kreml. 1930-1950” – bestsellərə çevrilib.
Maraqlıdır ki, “Vladimir” həbsxanasında cəza çəkərkən üç dəfə infarkt keçirən, bir gözü kor olan bu şəxs necə sarsılmaz iradəyə malik olubsa, uzun ömür yaşayıb, yalnız 1996-cı ildə, 90 yaşını haqlayaraq vəfat edib.
Onun bəraət almasının qanuniliyini şübhə altına alanlar da olub. Onlar bildiriblər ki, Sudoplatov məhkəmə tərəfindən sübut edilmiş cinayət əməllərində iştirak edib.
Beləliklə, Leninin dövründə küçə uşağı və alay oğlu, Stalinin dönəmində diversant və killer, Xruşovun vaxtında güzəştsiz cəza çəkən dustaq, Brejnevin və Qorbaçovun zamanında yazıçı, Yeltsinin hakimiyyəti illərində isə əməkdar kəşfiyyatçı kimi yaşayan bu şəxs hazırda Rusiyada dövlət üçün mühüm işlər görmüş dövlət xadimi hesab olunur.
