Diləklər cürbəcür olur: ömür diləyi, mal-dövlət diləyi, sağlıq diləyi – bir də var Səddə diləyi.Səddə diləyi dünənlə bugün arasında, Böyük çillə ilə Kiçik çillə qovşağında edilən diləkdir.Onu deyim ki, 40 günlük Çilləyə “xudahafiz” deyibən, Kiçik çilləyə “mərhaba” söyləməyin özü də bir ərdəmdir.Və ərdəmlik odur ki, gedənə sağol, gələnə salam deməyi bacarasan.Çıxasan eyvana, diləyini tutasan, Novruza gedən yollarımızın asanlığını diləyəsən.Ruzi-bərəkətin göydən elə yağar ki, Kiçik çillənin məşəqqətini ləzzət, “qışın oğlan çağı” nın müşkülünü zövqü-səfa bilərsən. Bunu bildinsə yaşamaq da qolay olur. Qeyd edim ki, qədim əyyamlardan üzübəri Səddə bayramı Novruz bayramına 50 gün qalmış keçirilərdi.Bu haqda Nizaminin “İsgəndərnamə” sində yazılan bu qutsal misralar həmin fikirlərin əsl təsdiqidir. Novruz ilə Səddə bayramlarında, Ayinlər yenidən olurdu bərpa.
Ər üzü görməmiş növrəstə qızlar, Evindən sevinclə dışarı çıxar.
Əllər al xınalı, üzlər bəzəkli, Hər yandan gəlirdi coşqun ürəkli…
Beytlərdən də göründüyü kimi Şeyx Nizami dönəmində Səddə günü bayram coşqu ilə keçirilərmiş, eynən Baharda olduğu kimi hamı bəzənər, düzənər, atəşli ürəklər qışın çovğununa meydan oxuyarmış. Ayinlərin bərpa olunması isə odur ki, yurdumuzda ən əski çağlardan Səddə mərasimləri əzəmətli şəkildə keçirilərmiş, zira onun müəyyən epizodlarının bərpası güncəl mahiyyət qazanıbmış. “Novruza 50, biçinə 150 gün qalır” şüarı isə yurdumuzun yalnız müəyyən bir kəsiminin gələcək planlarından soraq verib. -Bəs Səddə günü nələr yaşanırdı? -Yurddaşlarımız meydanlara çıxarmışlar, tonqallar çatılar, amma millət ocağın yox, el-elatın coşğusuna, istisinə qızınardı.Bu sıcaqlıq zimistanın düz ortasında ilac kimi gələrdi bizim dədələrə, nənələrə.Şirniyyat bişirənlər kim, süfrə açanlar kim…Hər kəs gücü çatandan bayram süfrəsini bəzəyərmiş.Adından da göründüyü kimi sədd olardı, hüdud olardı iki Çillənin qovşağında. Səddə bayramı mazimizdə müxtəlif ayinlərlə, rituallarla daha da xoş keçərdi.Ancaq bir məqam var ki, Novruza qədər olan ayinlərin, mərasimlərin heç biri əzəmətinə görə Novruz təmtərağını ötməməli idi. Beləki, Novruzu kiçik anmalarla düzənlənən yığnaqlar müəyyən qədər bayramı imitasiya etmək xarakteri daşıyardı.Bu mənada adəti üzrə Səddə tonqalı da Novruz tonqalından daha artıq şölə saçmazdı.Bu kimi nüanslar yalançı, xəbərçi çəşənbələrimizə də xasdır. “Qırxı getdi, iyirmisi qaldı” demək Çillənin çoxunun arxada, azının irəlidə olduğuna nişanə idi. Səddə bayramının məxsusi ayinləri haqda bilgilər günümüzə qopuq-qopuq, pərakəndə şəkildə çatıb.Şübhəsiz, Səddənin Novruzqabağı digər önəmli günlərlə bənzərlikdən savayı fərqli özəllikləri də olub.Fikrimcə, bu faktor daha çox Səddə nəğmələrində, sloqanlarında, mərasimlərində – söz-sovumuzda bir qüvvə kimi düyümlənib.Əsrlər boyu bir-biri ilə iç-içə olan “Səddə” və “mərasim” sözləri bugün təbii şəkildə üzvü bir hala gəlib. Vaxtilə qaş qaralanda yeniyetmələrin kənd, şəhər meydanlarında cəm olunması Səddə gününə törənlərdən idi.Şölənlərdən, təzahüratdan xali olmayan gecədə müxtəlif xalq oyunları oynanılar, uca folklorumuzun çiçəyi çırtlayardı. Məbədlərə gedib, soyuq rüzgarı atəşə atıb, sıcaq Günəşin könlünü almaq da Səddə mərasimlərindən öndə gələni idi.Odun, alovun hənirtisini əyinlərdə kürk bilən türk insanı çovğuna bu sayaq dərs verərdi.Xeyirlə şər qovğasında hansı səfdə dayanmalı olduğunu – haqqı, ya nahaqqı seçməyi boynunun borcu idi.Sudan duru, aydan arı Çərşənbələrin pişvazına çıxmaq, onu sevə-sevə qarşılamaq türkün nə qədər alicənab, necə kübar bir davranış sərgiləməsindən xəbər vermirmi?! Yalançı çərşənbələrin bir addımlığında yurddaşlarımızın sevincək olması, bayram bəşarətçilərini birgə qarşılamaq məmləkətin bir olmağını, diri olmağını, iri olmağını icab etdirmirmi?! Deyirlər, niyyət niyyətə, dua duaya calananda nəinki yer, göy də bayram edərmiş.Hamı payını alarmış bu Səddə sovqatından.Alaq bu mübarək gündən biz də öz payımızı.Çünki bugün öləzimiş adətlərimiz fonunda Səddəni sərəfraz görməməyimizin təbii səbəbləri var.İnsanların gündəlik dərd-sərləri, həyat problemləri, keçim qayğıları demək ki, folklorumuzdan da yan keçməyib.Bu məqama “heyhat!” deyibən, içimizdən silkinib, özümüzdə güc yığıb bayramlarımza sığınmağın çoxdan vaxtı yetişib.Özümüz olmağın tək formulu, yeganə düsturu yalnız bu kimi bayramların bətnində doğal şəkildə çözülür.Biz də doğa kimi özümüzü çözək.Yolumuzdan sapmayaq, cığırımızdan saqınmayaq! Səddədən Novruza bu dayanacaqlardan keçməklə marşrutumuz belədir: -İlaxır çərşənbələrimizin ilki –Su çərşənbəsi fevralın 24-ü, Od çərşənbəsi martın 3-ü, Yel çərşənbəsi martın 10-u, Torpaq çərşənbəsi isə martın 17-isidir.Yaz fəsli yurdumuza martın 20-isi, saat 18:46-da təşrif buyuracaq. Diləklər cürbəcür olur: ömür diləyi, mal-dövlət diləyi, sağlıq diləyi – bir də var Səddə diləyi.Diləyiniz mübarək!
Həmin gün ruzilər Səddədən gələr, İnsana hər zülm bəndədən gələr. Novruza əlli gün qalıbsa nə var, Meydana yüyürsün çolma-çocuqlar. Südlü çörəklərin ətri qovzanır, Şirniyyat süfrədə, ocaqlar yanır. Qırx günlük Çilləyə “sağol” deyibən, Çıxmışam Səddənin pişvazına mən. Gələn müsafirdən hey mədəd umub, Bir munis yar kimi üstünə cumub. Qucaram mən onu, mehmanım olar, Bu Kiçik çilləni sevməzmi insan?! Səddədir Çərşənbə bəşarətçisi, Səddədir Xıdırın tək müjdəçisi. İndi unudubdur səni çoxları, İndi insan dərdi, insan “ah” ları, Çox şeyi kölgədə qoyub, deyəsən, Başını çən-duman alıb, deyəsən. O çən də, duman da gedər haçansa, Kimlər ki Novruzun hikmətin dansa: Zəlildən zəlildir, şikəstdən şikəst, Onlara aşina olmağa dəyməz! Novruzu səsləyən Çillə əzizdir, Çün dışarıdakı qardan təmizdir. Səddənin xeyiri, faydası, bumu? Turan Uğurun könül albomu: Açılır yarpaqtək Baharı öyür, Qəlbimdə ürək yox, Günəş döyünür.
2026-cı ilin ilk “Ulduz”unun – yanvar-fevral sayı “Birinci Türkoloji Qurultay” (1926, Bakı): “Ulduz” jurnalı, “Ədəbiyyat qəzeti” və Təhsil Nəşriyyatı Poliqrafiya” MMC-nin birgə layihəsi kimi işıq üzü görüb. Jurnal Azər Turanın “Birinci Türkoloji Qurultay – film kimi bir hadisə” yazısı ilə açılır. Dərgidə “Birinci Türkoloji Qurultay” nümayəndələri haqqında ətraflı məlumat verilir. Əli bəy Hüseynzadənin Birinci Türkoloji Qurultayda yazdığı qeydlər yüz ilin o üzündən günümüzə körpü salır. Elnarə Akimovanın “Yüz ilin ədəbiyyat yolçuları” yazısı Türk dünyasının birliyi uğrunda qüdsal yola çıxan insanların fədakarlığından söz açır. “Ulduz”un tarixə güzgü tutan bu sayında Aqil Abbasın “Rəmiş” povesti oxculara təqdim olunur. “Dərgidə kitab”da Kamil Şahverdinin “Bir daha himnimiz haqqında” (3-cü yazı) araşdırması yer alır. Oxu >>>>> 1– 2
Təxminən 1 il bundan əvvəl 2026-cı ildə tərcüməçi kimi fəaliyyətimi yekunlaşdıracağımı, bəzi son, nəzərdə tutduğum yarımçıq işlərimi bitirəcəyimi demişdim. Rumıniya, Moldova istiqamətində gördüyümüz işlərin yekunu, hesabatı kimi “Rumın yazıları” kitabım nəşr edildi. Bugünkü “Ədəbiyyat qəzeti”ndə “Minnətdarlıq və xatırlama…” adlı yazım dərc olundu ki, paylaşıram.
Minnətdarlıq və xatırlama… “Rumın yazıları” işıq üzü gördü
Bu günlərdə Səlim Babullaoğlunun “Rumın yazıları” adlı məqalələr toplusu işıq üzü görüb. “Zərdabi Nəşr”də işıq üzü görən kitaba Səlim Babullaoğlunun Rumıniya və Moldova poeziyası nümayəndələrinin – klassiklərdən tutmuş, çağdaşlara qədər, müxtəlif nəsilləri təmsil edən şairlərin – Mihay Eminesku, Qriqore Vyeru, Ana Blandiana, İon Hadırka, Leo Butnaru, Arkadi Suçevyanu, İon Deakonesku, Qriqore Kiper və Nikolae Spetarunun 2017-2025-ci illərdə Azərbaycan dilində nəşr edilən kitabları, yaradıcılığı barədə yazıları daxil edilib. Müəllif kitabı indiyə qədər çap olunmuş şeir toplularının hazırlanmasına dəstək vermis dostu, tanınmış ictimai xadim, iş adamı Vüqar Novruzova ithaf edib. Kitabda haqqında bəhs açılan şairlərin yaradıcılığından, hərəsindən bir şeir olmaqla nümunələr də verilib, maraqlı fotoşəkillər, bu illər ərzində Azərbaycanda işıq üzü görən şeir kitabları və qəzet-jurnal publikasiyalarının biblioqrafik siyahısı təqdim olunub. Bütün oxucu kateqoriyalarına ünvanlanan “Rumın yazıları” postsovet dövrü Azərbaycanla Rumıniya və Moldova arasında ədəbi əlaqələri, tərcümə məsələlərini və tərcüməşünaslığın problemlərini öyrənən tədqiqatçılar üçün əsaslı mənbə sayıla bilər. Babullaoğlunun son söz yazısını oxuculara təqdim edirik.
2017-ci ilin martı, ya apreli idi. Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayevdən zəng gəldi. Dedi ki, Moldovanın Bakıdakı səfiri cənab George Leuka sənə zəng eləmək istəyir, “nömrənizi verə bilərəmmi?” deyə soruşdu. “Ola bilsin, Kişineuya, festivala gedəsiniz. Anar müəllimlə məsləhətləşdik, siz bizim Bədii Tərcümə Mərkəzinin rəhbərisiniz, əlaqə də yaradarsız …” – dedi. Getdim, Kişineu və Moldovayla, rumındilli ədiblər, o cümlədən, rumınlar ilə tanışlığım, 8 ilə yaxın uzanan yolçuluq beləcə başladı. Amma o səfərin, 2017-ci ildə Kişineuda keçirilən “Avropa Şairlərinin Baharı” VII Beynəlxalq Poeziya Festivalında iştirakımın ən böyük nəticəsi Vüqar Novruzovla görüşümüz, tanışlığımız oldu. Bir vaxtlar eyni siyasi coğrafiyada yaşadığımız Moldova, dil baxımından elə Rumıniya da hüquq elmləri doktoru, tanınmış ictimai xadim və iş adamı Vüqar Novruzovun alın yazısıydı, əsgərliyini orada çəkmiş, hüquq təhsili almış, 15 il Moldova Azərbaycanlıları Konqresinə rəhbərlik etmiş, bu günə qədər rəhbəri olduğu “Azmol Group” Holdinqi qurmuşdu. Vüqar Novruzov sıradan iş adamı deyil. Şəxsi həyatında və gündəlik davranışında sözün gücünü hiss edən və hiss etdirən, ədəbiyyata və sözə dərindən bağlı olan Vüqar bəy Azərbaycan və Moldova arasında sarsılmaz, təmənnasız, canlı körpüdür. Onun təşəbbüsü və dəstəyi ilə Nizami Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Anar, Elçin, Vaqif Səmədoğlu, Çingiz Abdullayev, Əjdər Ol, Fərid Hüseyn və başqa ədiblərimizin kitabları, 30-a yaxın azərbaycanlı müəllifin əsəri toplanmış “Çağdaş Azərbaycan nəsri” antologiyası, Mihay Eminesku, Qriqore Vyeru, Ana Blandiana, İon Hadırka, Leo Butnaru, Arkadi Suçevyanu, İon Deakonesku, Qriqore Kiper, Nikolae Spetaru və İqor Volnitskinin, eləcə də başqa rumın ədiblərinin kitabı, 40-dan artıq Moldova şair və yazıçısının əsəri toplanmış “Dünya ədəbiyyatı” dərgisi “Moldova ədəbiyyatı” xüsusi sayının hazırlanması və nəşri mümkün olub; 2018-ci ildə Kişineuda “Azərbaycan ədəbiyyatı günləri”, Bakıda “Moldova ədəbiyyatı günləri” keçirilib; 5 il ərzində Kişineuda təşkil olunan “Avropa Şairlərinin Baharı” Beynəlxalq Şeir Festivalında və başqa, o cümlədən, həm də Rumıniyada keçirilən ədəbiyyat tədbirlərində Azərbaycan ədiblərinin iştirakı təmin edilib; Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzi ilə Moldova Yazıçılar Birliyi arasında Əməkdaşlıq Memorandumunun imzalanması mümkün olub. Bu sadalananlar son 8 ildə gerçəkləşməsində şəxsən iştirak etdiyim, məhz Vüqar Novruzovun dəstək verdiyi böyük işlərin bir hissəsiydi. Vüqar Novruzov həm bu illər, həm də Moldova Azərbaycanlıları Konqresinə rəhbərlik etdiyi əvvəlki uzun illər ərzində xeyli başqa kitabların, elmi və populyar ədəbiyyatın nəşrinə, Qarabağ həqiqətlərinin Moldovada və Rumıniyada təbliğinə, Azərbaycanla bağlı kitabların çapına, həm Bakıda, həm Kişineuda təşkil olunan onlarla mədəni tədbirlərin təşkilinə ardıcıl dəstək verib. Onun təşəbbüsü və köməyi ilə 2004-cü ildə Kişineuda Nizami parkı salınıb, parkda dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin büstü qoyulub, Moldovanın Sıncerey şəhərində “Dostluq qapısı” abidəsi ucaldılıb. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü olan Vüqar Novruzovun fəaliyyəti həm Moldova dövləti, həm də Azərbaycan dövləti tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. O, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan diasporunun inkişafındakı xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalı, müxtəlif vaxtlarda Moldova prezidentlərinin fərmanlarıyla “Gloria Muncii” və Moldovanın ali dövlət mükafatı olan “Respublika” ordenləriylə təltif olunub. Əlinizdə tutduğunuz kitabda – “Rumın yazıları”nda barəsində yazılar toplanmış Moldova və Rumıniya ədiblərinin Azərbaycan dilindəki kitablarının (bu yazılar 8 il ərzində ərsəyə gələn, tərcüməçisi olduğum 11 kitaba Ön söz, son söz və rəylər kimi qələmə alınıb) tərcüməsi və çapı da məhz hazırkı nəşrin ithaf ünvanı Vüqar Novruzovun dəstəyi, bir çox hallarda isə onun təşəbbüsü ilə mümkün olub ki, mən indi bunu dərin minnətdarlıq hissi ilə xatırlayır, məmnuniyyətlə qeyd edirəm.
İndi təxminən, qırx üç il əvvələ qayıdıb, rumın ədəbiyyatı adına ilk oxuduğum mətni xatırlamağa çalışıram. “Pəhləvan Ageran” nağılıydı. 1976-cı il nəşri. Əli Bayramlıda evimizdən çox da aralıda olmayan (ayaqla 3-5 dəqiqəlik yoldu) kitabxana vardı; uşaqlar, yeniyetmələr, bəlkə də, məktəblilər üçündü, qarışdıra bilərəm. Elə şənbələr vardı ki, gün ərzində üç dəfə baş çəkirdim kitabxanaya. 30-40 səhifəlik kitabları bir-iki saata oxuyub geri qaytarır, təzəsini götürürdüm. Amma rumın nağılları ilə vəziyyət başqa cür olmuşdu. Kitab qalındı və mən həmin kitabdan, nağıllardan haradasa, bir həftə-on gün ayrılmadım. Sonradan absurd teatrının banisi rumın əsilli fransız dramaturqu Ejen İoneskunun “La Salutation” (mən “Hal-əhval” kimi çevirərdim əsərin adını) qısa pyesini, bəlkə də, indiki dəblə desək, sketçi oxudum; İonesku mənim “üzləşdiyim” ikinci rumındı, 1997-ci ildən danışıram. Sonra Emil Çoranla “tanış oldum”, “Tarixin sonundan sonra” əsəriylə, daha doğrusu, bu əsərin fraqmentləriylə, bir də “islaholunmaz sonuncu pessimist”in 2003-cü ildə oxuduğum aforizmləri ilə; “şüur barmağına batmış tikan deyil ki, bədəninə sancılmış xəncərdir” fikri, filosofun bir çox başqa əqli nəticələri kimi sarsıtmışdı məni. Əsərlərini oxuduğum rumınların sırasına rumındilli ədəbiyyatın klassiki Eminesku da əlavə olundu, 2004, ya da 2005-ci ildi gərək ki. Bu yerdə hər nə qədər utansam belə, bir etiraf da etməliyəm: bir vaxtlar moldovan adlandırdığımız insanların elə rumın, “moldav dili” dediyimiz dilin isə elə “rumın dili” olduğunu mən həmin illərdə öyrəndim. 2009-cu ildə mən adını sonradan sevdiyim Şərqi Avropa şairlərinin siyahısına əlavə etdiyim Qriqore Vyerunun bir neçə şeirini oxudum, Ramiz Rövşənin tərcüməsində, “Xəzər” jurnalında; bu böyük şairin yaradıcılığına mən 15 il sonra əsaslı şəkildə baş vuracaqdım.
2017-2025-ci illərdə mən müxtəlif nəsilləri təmsil edən və müxtəlif ədəbi çəkiyə malik Moldova şairləri – Qriqore Vyeru, İon Hadırka, Leo Butnaru, Arkadie Suçevyanu, Nikolae Spetaru, Qriqore Kiper, Marqareta Kurtesku, Mariya Pilkin, İvan Pilkin, Raisa Sıbırne, Viktoriya Fonari, Olqa Xodova, Todur Zanet, Olqa Radova-Karanastas və Güllü Qərənfilin (Qaqauz Yerindən olan sonuncu üç şair, həm türkdilli ədəbiyyatın, həm də Moldova ədəbiyyatının təmsilçiləridir) Rumıniya şairləri – Ana Blandiana, İon Deakonesku, Nikita Danilov, Adi Kristi və Daniel Korbunun, eləcə də Rumıniya və Moldova ədəbiyyatının, rumındilli ədəbiyyatın ortaq klassiki Mihay Emineskunun poeziyasını ana dilimizə çevirdim; bir çox tərcümələr kitablaşdı, 11 poetik toplu ərsəyə gəldi ki, bu prosesdə mən dəyərli həmkarlarım, şairlər, tərcüməçilər, alimlər – adını ilk növbədə qeyd etmək istədiyim tarix və filologiya üzrə fəlsəfə doktoru J.İsmayıl, professor Cavanşir Yusifli, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Qismət Rüstəmovla əməkdaşlıq etdim; “Dünya ədəbiyyatı” dərgisinin baş redaktoru, dərginin Moldova və Rumıniya xüsusi saylarının hazırlanmasında böyük zəhməti olan həmkarım, ədəbiyyatşünas və tərcüməçi Seyfəddin Hüseynli ilə ortaq işlədim, həm adıçəkilən rumın şairlərin yaradıcılığı, bütövlükdə isə rumındilli poeziya ilə bağlı xeyli materiallar oxudum. Şərqi Avropa coğrafiyasının ən unikal poetik ərazisini – Moldova və Rumıniyanı yaxından tanıdım. İş elə gətirdi ki, Blandiana, Hadırka, Deakonesku, Suçevyanu, Butnaru, Spetaru, Kiper, Kurtesku, Miroslava Metlyayeva, Kristi, Korbu, Danilov, Mariya və İvan Pilkinlər, Todur Zanet, Viktoriya Fonari, Olqa Radova-Karanastas və əsərlərini tərcümə etmədiyim İqor Volnitski, Boris Marian, Teo Kiriak, Moni Stanila, Dumitru Krudu, Vladimir Lorçenkov və onlarla başqalarıyla Bakıda, Kişineuda, Ankarada, İstanbulda, Yaşda, Krayovada, Moskvada, Qdanskda dəfələrlə görüşdüm. Nikolae Spetaru ilə münasibətlərimiz dostluğa çevrildi və o mənim tərcümələr üzərində işlədiyim zaman ən yaxın, təmənnasız məsləhətçim olmaqdan usanmadı. Öz-özünə, planlaşdırılması mümkün olmayan bir proses başladı və Azərbaycan oxucusunun ixtiyarına buraxılan, az əvvəl söylədiyim kimi, 11 şeir kitabıyla bitdi, deyə bilərəm. Əlbəttə, həm bu kitablara daxil edilən şeirlər, həm də həmin şeirlərin tərcümə səviyyəsi haqqında fərqli fikirlər ola bilər. Necə ki, illər sonra mən öz tərcümələrimə baxanda müəyyən şeyləri başqa cür eləməyin mümkünlüyünü daha aydın hiss edir, təsdiq edirəm ki, yaradıcılıq, həmçinin tərcümə işi nəhayətsiz redaktə prosesidir bir az da. Amma ümid edirəm, sonradan bir faktı təsdiqləyənlər az olmayacaq ki, bu 8 il rumındilli ədəbiyyatın, xüsusən, poeziyanın ana dilimizə çevrilməsinin təkcə 34 illik müstəqillik dövründə deyil, hətta 70 ilə yaxın “sovet epoxası”nda da ən məhsuldar dövrü sayıla bilər. Bu illər ərzində nəşr olunan kitabların həm Azərbaycanda, həm Moldova və Rumıniyada təqdimatları oldu, “ədəbiyyat günləri”, festivallar, tədbirlər keçirildi. Mən Moldovanın Azərbaycandakı səfirləri – George Leuka, Alexsander Esaulenko, Rumıniyanın Azərbaycandakı səfiri Vasile Soare ilə dəfələrlə ünisyyətdə oldum, cənab Soare ilə isti dostluq münasibətlərimiz də formalaşdı ki, mən indi bu şəxslərin hamısına səmimiyyətlə təşəkkür edirəm. Yeri gəlmişkən, Mihay Emineskunun Vüqar Novruzovun dəstəyi ilə hazırladığımız şeirlərindən xəbər tutan (onda hələ biz öz Bakı nəşrimizi çapa verməmişdik) Rumıniyanın Bakıdakı səfiri cənab Vasile Soare Azərbaycandakı diplomatik fəaliyyətinin ilk aylarında tərcümələri bizdən istəyərək ilk nəşri də gerçəkləşdirmişdi. Kitablara daxil edilmiş şeirlər zamanında tərcümə edilə-edilə “Ədəbiyyat qəzeti”, “Ulduz” jurnalı, “525-ci qəzet”, “Mütərcim” toplusu, “Elm” qəzeti, AMEA-nın saytı, www.kulis.az, www. mustaqil.az, www.manera.az, www. zefernews, www. yazarlar.az və b. elektron resurslarda dərc olunmuşdu. Kitablar çap edildikdən sonra isə onların təqdimatları (bəzən müəlliflərinin iştirakı ilə) yuxarıda adını çəkdiyim elektron KİV-lə yanaşı, AzTV, “Mədəniyyət” kanalı, Real TV, Baku TV, Reaksiya TV və başqa televiziya və internet kanallarında geniş təbliğ olunmuş, işıqlandırılmışdı. Bu təqdimatların keçirilməsində Bakı Kitab Mərkəzi, AMEA Ədəbiyyat İnstitutu və AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanası, Milli İncəsənət Muzeyi, Muğam Mərkəzi bizə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə yaxından köməklik göstərmişdi. Mən adıçəkilən bütün qurumlara və KİV-ə minnətdarlıq edirəm. Amma bu müddət ərzində, daha doğrusu, bir dövrün sonuna yaxın (ümid edirəm ki, başqa bir dövrün və prosesin başlanğıcında), ola bilsin, başqaları üçün əhəmiyyətli görünməyən bir şəxsi sual məni ciddi şəkildə düşündürür. Bu prosesdə daha çox kim olaraq iştirak etmişdim? Tərcüməçi kimimi, ya ədəbi işin təşkilatçısı olaraq, öz vəzifə borcunu yerinə yetirən şəxs qismindəmi? Hər halda xatırlayıram, 2023-cü il yanvar ayının ilk günlərində mən ölüm yatağında olan atamın çarpayısı başında ona qulluq edirdim, elə gecələr, gündüzlər olurdu ki, 40-50 dəfə, bəlkə də, daha çox ona su verir, dodaqlarını isladır, yatağında rahat olsun deyə, yerini azacıq da olsa dəyişirdim. Və bu işlərin arasında 2-3 dəqiqəlik fasilələrdə Emineskunun nəşriyyata göndərməli olduğum kitabının (kitab yanvarın 14-nə qədər nəşr olunmalıydı) son oxusuna baş vurur, redaktə eləməyə çalışırdım, bilmirəm, bəlkə də, özümü ovutmağa, ölümü yox, həyatı düşünməyə çalışırdım. Amma atamın tez-tez halsız səslə saatı soruşmağı yenə də həyatdan yox, ölümdən danışır, ölümü xatırladırdı; adətən həyatımızı, günümüzü planlaşdırmağa xidmət edən zamanın, saatın, sən demə, daha çox ölümü xatırlatmalı olduğunu mən ilk dəfə belə aydın-açıq hiss etdim. Atam yanvarın 15-i, Emineskunun doğum günündə vəfat etdi: bu isə ağlagəlməz həyat-ölüm qafiləsinin təklif etdiyi ağrılı qafiyələr idi. İki il sonra, yəni indi anlayıram, bütün işlər həmişə yarımçıq qalacaq.
Kollektiv, ictimai təcrübə və yaşantılarla şəxsi təcrübə və yaşantıların arasında əsas əlaqə ədəbiyyat və xüsusən, ali nitq hadisəsi kimi poeziya vasitəsiylə qurulur. Çılpaq, soyuq, zahiri hadisələr, faktlar, statistika ilə daxili, batini hadisələr – hisslərimiz, fikirlərimiz az-çox düşünən adamların içindəki iki səs kimi bizi ömrü boyu müşayiət edir. Poeziya bu iki, sanki həm özgə dillərdə danışanların öz aralarında, ortaq məxrəcə gəlib bütünləşəndə isə həm də onlar ilə cəmiyyət arasında dilmanc, tərcüməçi rolunu oynayır. Rumın şairlərin şeirlərini tərcümə edərkən mən bu fikrin bir daha təsdiqini tapdım.
Həyatının yetkinlik illərində Şərqi Avropa ədəbiyyatının, poeziyasının, belə demək mümkünsə, muxtariyyəti, özəlliyi haqda tez-tez danışan, bu ədəbiyyatın ümum-Avropa ədəbiyyatı, mədəniyyəti kontekstində bir çox hallarda gözardı edilməsi ilə heç vaxt barışmayan, XX əsrin görkəmli şairlərindən biri, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı, böyük polyak düşünər Çeslav Miloş (1911-2004) yazırdı: “Avropa mədəniyyəti xeyir və şər, həqiqət və yalan kimi aydın meyarların itirildiyi, fərdlərin isə dəyərləri təhrif etməkdə təcrübəli və güclü olan kollektiv hərəkatların oyuncağına çevrildiyi bir mərhələyə qədəm qoyub. Nəticədə, hər gün qara ağa, cinayət tərifəlayiq əmələ, aşkar yalan isə hər kəs üçün məcburi doqmaya/ehkama çevrilir…” Bu fikirlərlə razılaşmamaq olmur; üstəgəl, düşünürəm ki, Avropa mədəniyyəti deyərkən, pan Miloş yalnız siyasi-coğrafi ərazi olaraq Avropadan bəhs etmir, 300 ildir ki, dominantlıq təşkil edən bir mədəniyyətin ərazisindən, əslində bütün sivil dünyadan bəhs edirdi. Məsələ budur ki, Avropa xalqlarının poeziyasının böyük “kütləsi” bu dövr ərzində həm də Miloşun dediyi çöküşə refleksiya, reaksiya kimi meydana çıxıb; fikirləşirəm ki, mənim tərcüməçilik fəaliyyətimin, ya şüurlu, ya təhtəlşüur, bizim ərazilərdə – Qafqazda, Orta Asiyada, müsəlman və türk Şərqində baş verməkdə olan mənəvi çöküşü önləmək kimi bir hərəkətverici qüvvəsi, niyyəti, sadəlövh bir inam olub. Təbii, bu cür işlərdə heç bir və qəti müvəffəqlikdən söz gedə bilməz. Hər necəsə, dəyərli oxucuların əlində tutduğu bu kitab və bu kitaba yazılmış son söz poeziya tərcüməçisi kimi fəaliyyətinə son verməkdə olan bir adamın bir az hesabatı, daha çox minnətdarlığı və xatırlaması idi.
10 dekabr 2025-ci il
Mənbə və müəllif: Səlim Babullaoğlu, şair, esseist, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi
TƏNDİR BAŞI (… qınından çıxıb qınını bəyənməyənlərə…) Tüstü deyil bu qalxan — əsrlərin nəfəsidir. Divara hopmuş dualar isti çörək kimi açılır ovuclarda. Başı bağlı, beli şallı nənə vaxtı yoğurur, xəmiri yox — taleyi yapır. Əli xamırlıdır, amma dünyanı tərpədən barmaqlardır onlar. Təndirin ağzı — Yer kürəsinin ürəyi, oradan çıxan hər kökə bir millətin davamıdır. Burada böyüyür başı papaqlı kişilər, burada sərtləşir səs, baxış, iradə. Buradan qalxır şahın əmri, alimin sualı, həkimin əli, bəstəkarın notu. Aya gedən yol bəzən raketdən yox, təndir başında yeyilən yağlı kökədən başlayır. Nənə bayatı deyir — amma bu bayatı bir millətin həyat yolu, dastandır, səngərdir. Gecələr hamı yatanda təndir başı pıçıltı ilə dolur. Bir ana şəhid balasının adını odun közünə yazır, göz yaşını una qatır, səhəri çörək kimi çıxarır. Təndir başı — evdəkilərdən gizli ağrıların son qalasıdır. Heç kim görməz, amma Vətən bilir. Bura isti bir bucaq deyil, bura ana qucağıdır — ən geniş, ən səssiz, ən müqəddəs. Od sönər, daş dağlar dağılır, amma təndir başı qalır — xalqın yaddaşı kimi. Müqəddəsdir təndir başı! Çünki orada çörək yox, millət bişir. 26.01.2026. Bakı. Müəllif: Zaur Ustac
Təndir başı – millətin nəfəs aldığı yer
(Zaur Ustacın “Təndir başı” şeirinə istinadən) Zaur Ustacın “Təndir başı” şeiri adi bir məişət detalını — təndiri — xalqın yaddaşına, milli varlığın mərkəzinə çevirən nadir mətnlərdəndir. Bu şeirdə təndir nə ocaqdır, nə də sadəcə çörək bişən yer. Təndir burada tarixdir, ana duasıdır, səngərdir, millətin özünü yoğurduğu müqəddəs məkandır. Şeirin ilk misralarından oxucu anlayır ki, buradan qalxan tüstü odun tüstüsü deyil — əsrlərin nəfəsidir. Bu nəfəs divarlara hopmuş dualardan, illərlə yoğrulmuş talelərdən, adsız anaların səssiz ağrılarından yaranır. Təndir başı qadının – xüsusən nənənin əli ilə zamanın yoğrulduğu yerdir. O, xəmir yox, taleyin özünü yapır. Əlləri xamırlı olan bu qadınlar tarix kitablarına düşmür, amma bir millətin istiqamətini dəyişən barmaqlar məhz onlardır. Zaur Ustac təndirin ağzını Yer kürəsinin ürəyi adlandırmaqla çox dərin bir simvol yaradır. Çünki hər kökə, hər çörək yalnız qida deyil — davamlılıqdır. Bir millətin sabaha çıxmaq haqqıdır. Bu çörəklə böyüyən uşaqlar sabah papaqlı kişilərə, sərt baxışlı analara, iradəli vətəndaşlara çevrilir. Şeirdə çox dəqiq vurğulanır: şahın əmri də, alimin sualı da, həkimin əli də, bəstəkarın notu da bu təndirin istisindən keçib gəlir. Yəni böyük ideyaların başlanğıcı bəzən saraylarda yox, təndir başındadır. Ən təsirli məqamlardan biri isə şəhid anasının obrazıdır. O ana adını közə yazır, göz yaşını una qatır və səhəri bunu çörək kimi çıxarır. Bu misralar göstərir ki, təndir başı evdəkilərdən gizli ağrıların son qalasıdır. Orada qışqırıq yoxdur, hay-küy yoxdur, amma Vətən hər şeyi bilir. Çünki bu səssizliyin içində ən böyük fədakarlıq yaşayır. Şeir bizə açıq şəkildə deyir: təndir başı isti bir bucaq deyil — ana qucağıdır. Ən geniş, ən səssiz və ən müqəddəs qucaq. Od sönə bilər, daş dağlar dağıla bilər, amma təndir başı qalır. Çünki o, maddi yox, yaddaşdır. Xalqın özünü tanıdığı, özünü qoruduğu yaddaş. “Müqəddəsdir təndir başı! Çünki orada çörək yox, millət bişir.” — bu cümlə şeirin yox, bütöv bir düşüncə sisteminin yekunudur. Zaur Ustac bu misra ilə oxucunu silkələyir və xatırladır: millət silahla yox, ana əli ilə, dua ilə, çörəklə, səbir və ağrı ilə formalaşır. Bu şeir təkcə oxunmur — xatırlanır. Çünki hər birimizin yaddaşında bir təndir başı var. Bir nənə, bir ana, bir isti çörək qoxusu… Və bu yaddaş yaşadıqca, millət də yaşayacaq.
“Mən oxudum, sən də oxu” adlı kitab tövsiyəsi rubrikamız davam edir.
Növbəti tövsiyyəmiz Akşin Xəyalın “Noyabrın payız eşqi” adlı hekayələr kitabıdır.
“Bir də payızı ‘O’nun üçün sevmək var. Və hamıdan gözəl olanı — payızı sevdiyin halda, bir də payızın sevgisi ilə qarşılaşmış olmaq var. Bu iki sevgi birləşəndə artıq ‘Payız’ adlı bir eşq yaranır. Payız qədər narıncı, payız tonları qədər isti…”
Kitabda təkcə sevgi mövzusu deyil, həyatın müxtəlif çalarları, fərqli duyğular və mövzular da oxucuya təqdim olunur.
TƏNDİR BAŞI (… qınından çıxıb qınını bəyənməyənlərə…) Tüstü deyil bu qalxan — əsrlərin nəfəsidir. Divara hopmuş dualar isti çörək kimi açılır ovuclarda. Başı bağlı, beli şallı nənə vaxtı yoğurur, xəmiri yox — taleyi yapır. Əli xamırlıdır, amma dünyanı tərpədən barmaqlardır onlar. Təndirin ağzı — Yer kürəsinin ürəyi, oradan çıxan hər kökə bir millətin davamıdır. Burada böyüyür başı papaqlı kişilər, burada sərtləşir səs, baxış, iradə. Buradan qalxır şahın əmri, alimin sualı, həkimin əli, bəstəkarın notu. Aya gedən yol bəzən raketdən yox, təndir başında yeyilən yağlı kökədən başlayır. Nənə bayatı deyir — amma bu bayatı bir millətin həyat yolu, dastandır, səngərdir. Gecələr hamı yatanda təndir başı pıçıltı ilə dolur. Bir ana şəhid balasının adını odun közünə yazır, göz yaşını una qatır, səhəri çörək kimi çıxarır. Təndir başı — evdəkilərdən gizli ağrıların son qalasıdır. Heç kim görməz, amma Vətən bilir. Bura isti bir bucaq deyil, bura ana qucağıdır — ən geniş, ən səssiz, ən müqəddəs. Od sönər, daş dağlar dağılır, amma təndir başı qalır — xalqın yaddaşı kimi. Müqəddəsdir təndir başı! Çünki orada çörək yox, millət bişir.
Заур Устадж (наст. имя — Заур Мустафа оглы Мустафаев; род. 1975) — современный азербайджанский поэт, публицист и общественный деятель. Основные факты: Происхождение: Родился 8 января 1975 года в Баку, родом из села Юсифджанлы Агдамского района. Военная служба: Ветеран Первой карабахской войны, офицер запаса. Деятельность: Основатель и главный редактор литературного журнала «Yazarlar» (Писатели). Член Союза журналистов Азербайджана. Творчество: Пишет стихи (в том числе детские), рассказы и публицистику. Его работы часто затрагивают темы патриотизма и национальных ценностей. Награды: Лауреат премии «Qızıl qələm» («Золотое перо», 2018). С 2019 года является Президентским стипендиатом. Его часто называют «человеком книги» за вклад в популяризацию азербайджанской литературы в интернете, где его произведения находятся в открытом доступе.
“Müəllimlər və dostlar sarıdan mən bəxtigətirmiş adamlardanam. Amma yaşımın elə vaxtıdı ki, haçansa mənə dərs demiş o gözəl müəllimlərin əksəriyyəti indi həyatda yoxdur. Sözün düzü, o vaxt, altmışıncı illərin ikinci yarısında,mən universitetin (o vaxt bircə universitet vardı) filologiya fakültəsində oxuyanda bizə dərs deyən müəllimlərin adlarını çəksəm, uzun və şərəfli bir siyahı alınar. O siyahıdan üç nəfərin adı o vaxt tez-tez bir yerdə çəkilərdi: Xalid Əlimirzəyev, Təhsin Mütəllimov və Cəlal Abdullayev. Üçü də cavan və təxminən həmyaşıd idi. Xalid müəllim bu “üçlüyün” görkəmcə ən boylu-buxunlusu,Təhsin müəllim ən dəblə geyinəni, Cəlal müəllim ən sadəsi və əlçatanı idi. İnsanın zahiri görkəmi ilə onun daxili aləmi, xarakteri çox vaxt bir-birinə uyğun gəlməyə bilər. Bədii ədəbiyyatda “məzmun və forma” anlayışı var. Yəni, bədii əsər məzmunca nə qədər zəngin olur-olsun, formaca sönük və maraqsızdırsa,ona bütöv, kamil əsər demək olmaz. Əgər bunu insanlara da aid eləsək, onda demək olar ki, Xalid müəllim “məzmun və formaca” ən bütöv, kamil insanlardan biri idi. Doğrudan da,zahiriylə daxili bu qədər bir-birini tamamlayan, həmahəng olan adamlar azdı. Deyirlər ki, balacaboy adamlar həddən artıq iddialı, ambisiyalı olurlar. Və bunu deyəndə,ilk növbədə Napaleonu nəzərdə tuturlar. Ədəbiyyat aləminin də öz “Napaleonları” var. Xalid müəllim iddialı yox, qürurlu insan idi və Allah ona qüruruna uyğun uca boy-buxun vermişdi. Onun xarakterindəki təmkin, ağayanalıq adicə yerişində, danışığında da vardı. Xalid müəllimlə mənim münasibətimi, yəqin, iki mərhələyə ayırmaq olar;altmışıncı illərdə müəllim -tələbə, doxsanıncı, xüsusən də ikimininci illərdə dost münasibəti. Bir cüt ədəbiyyat adamı kimi bizi doğmalaşdıran ən çox Mirzə Cəlilin yaradıcılığına və şəxsiyyətinə olan sonsuz sevgimiz idi. Xalid müəllim Mirzə Cəlil haqqında “Dahi sənətkar, böyük vətəndaş” adlı kitab da yazmışdı. Bu əvəzsiz yazıçının, demək olar ki, bütün həyatını və ədəbi-ictimai fəaliyyətini əhatə edən bu sanballı monoqrafiyanın bir qədər rəsmi görünən adı, əslində, Xalid müəllimin öz şəxsiyyəti ilə də səsləşirdi. Çünki Xalid müəllim özü də, təkcə görkəmli alim, ədəbiyyatşünas yox, həm də vicdanlı vətəndaş idi. Şekspir deyirdi ki, dünya teatr, insanlarsa, aktyordu. Aktyor olmaqsa, roldan-rola girmək, sifətdən-sifətə düşmək deməkdi.Təəssüf ki, ən azı bu yeni tariximizdə müxtəlif insanların səhnədə yox, həyatda roldan-rola girib sifətdən-sifətə düşməyinin bir çox eybəcər mənzərələrini gördük. Xalid müəllimin teatr haqqında kitabı da vardı, hətta özü pyes də yazmışdı. Amma roldan-rola girmək, sifətdən-sifətə düşmək ona yad idi. O, dünyaya bir sifətlə gəldi, yaşadı və getdi. Onun bir şəxsiyyət kimi bütövlüyü də bundaydı”. (Xalq şairi Ramiz Rövşən. 2017-ci il). 30 yanvar (2016-cı il) Xalid Əlimirzəyevin haqq dünyasına qovuşduğu gündür. Qarlı bir qış günündə (16 dekabr1932-ci il) dünyaya gəlmişdi. Elə qarlı-şaxtalı bir qış günündə də gözlərini əbədi olaraq yumdu. Bu fani dünyanı tərk etməmişdən üç gün öncə övladlarına yuxusunu danışmışdı: “Yuxuda görürəm ki,gözəl,uzun yallı,ağ atın belində başı qarlı dağlara tərəf çapıram. At elə bir yerdə dayandı ki, oradan yurdumun hər yeri apaydın görünürdü”. Xalid Əlimirzəyev öz vəsiyyətinə görə Qəbələdə İsmayıl bəy Qutqaşınlının əbədi uyuduğu Soltanbaba şəhər qəbiristanlığında torpağa tapşılıb. Buradan ilin bütün fəsillərində doğma yurdunun başı dumanlı, qarlı dağları görünür… Ruhun şad olsun, əziz Atam.
Şəkildə gördüyünüz fortepiano dahi Vaqif Mustafazadənin fortepianosudir. Həmin fortepiano Xalq rəssamı Sakit Məmmədovun mənzil muzeyindədir. Haçansa, artıq əvəzsiz bir muzey eksponatı hesab oluna bilən bu fortepianonu satmaq istəyiblər. Və fortepianonu Sakit Məmmədov alıb. Ölməz Vaqif Mustafazadə, sonralar dünya caz sənətinin incilərinə çevrilən əsərlərinin bəzisini ilk dəfə bu fortepianoda ifa edib. Təbii ki, bu fortepianonu görmək mənim də arzum olub. Nəhayət bir neçə il əvvəl dünya şöhrətli Xalq rəssamı Sakit Məmmədovun mənzil muzeyində olarkən bu fortepianonu gördüm. Əlbəttə, vaxtı ilə Vaqif Mustafazadənin çaldığı fortepianoda mən də nəsə ifa etmək istədim. Amma fortepianodakı müqəddəslik məni bu fikrimdən daşındlrdı. Dindar adamlar dəstəmaz almadan namaz qılmazlar. Mən dəstəmazsız dindarların vəziyyətində idim. Vaxtı ilə Vaqif Mustafazadənin sehrli barmaqlarının oxşadığı fortepianonun ağ-qara dillərinə (klavişlərinə) toxunmağa ürəyim gəlmədi. Fortepianonun müqəddəsliyi bu istəyimə mane oldu. Sadəcə, bu son dərəcə qiymətli fortepianoya baxmaqla kifayətləndim. Məhz belə bir vəziyyətdə bacım oğlu Samir mənim şəklimi çəkdi və əminəm ki, bu şəkildə mənim o vaxtki ruh halımı duymaq o qədər də çətin deyil. Bu fortepianonu ilə bağlı maraqlı bir hadisəni də yazmaq istəyirəm. Bir neçə il əvvəl Vaqif Mustafazadənin indi Almaniyada yaşayan və atası kimi dünyada tanınan cazmen, bəstəkar, pedaqoq qızı, Azərbaycanın Xalq artisti Əzizə Mustafazadə bir neçə günlüyə doğma şəhərinə-Bakıya gəlmişdi. Ölkənin ən məşhur konsert salonunda anşlaqla keçən konserti oldu. Bakıda olduğu qısa zaman kəsiyində Əzizə xanım, haqqında çox eşitdiyi dünyada məşhur digər həmyerlisi, məşhur rəssam Sakit Məmmədovun rəsm əsərlərini görmək üçün Xalq rəssamının mənzil muzeyinə gəlir. Bir neçə qatdan ibarət olan mənzil muzeydə Sakit müəllimin ecazkar rəsm əsərlərinə baxarkən, atasının fortepianosunu görür… Sakit Məmmədov elə oradaca, tam səmimiyyətlə Vaqif Mustafazadənin fortepianosunu onun ciyərparasına-cazmen qızı Əzizə Mustafazadıyə bağışlamaq istəyir. Amma Əzizə xanım bu qiymətli hədiyyədən imtina edir: -Atamın fortepianosu bu misilsiz rəsm əsərlərinin, ecazkar tabloların əhatəsində qalsa daha yaxşıdır. Belədə atamın ruhu da şad olar. – deyir.
