ÇİÇƏKLƏR, DAĞLAR … və XUDAYAR DASTANI (Zaur Ustac sözünün sehrində) Şairlər çiçəklərə, güllərə sevgi dolu şeirlər həsr edərlər. Əsrlər boyu bənövşə, lalə, qərənfil, qızılgül poeziyamızın əbədi obrazlarına çevriliblər. Qurbaninin «Bənövşə»si yüzlərlə bənövşələrin şeirimizdə ətirli sərgisinə dönüb, «Heç yerdə görmədim düz bənövşəni» deyib ustad. Xətai qızılgülü candan əziz tutduğu sevgilisinə bənzədib: «Qızılgül, bağü-bustanım, nə dersən, Fəda olsun sənə canım, nə dersən?». Xan qızı Natəvan qərənfili çiçəklərin ən gözəlinə bənzədib, qərənfillər 20 Yanvar faciəsi günləri bütün Azərbaycanı matəm çiçəkləri kimi bəzədilər: «Qərənfil, şəhid qanı, Ağla, qərənfil, ağla». Lalə isə çöllərimizinn, düzlərimizin qırmızı xalısı kimi hamımıza gözəllik bəxş edirlər, Rəşidin mahnısında yaşayır o lalələr. Şair Zaur Ustac da çiçək sevgilərini şeirlərində dönə-dönə vəsf edir. Onun poeziyasında güllərin, çiçəklərin ayrıca bir hüsnü, lətafəti var- bu güllər, çiçəklər insan qəlbinin təbiətlə vəhdətini əks etdirir. İnsan niyə gül-çiçək aşiqidir, niyə bənövşə ilə həmdərddilər, niyə laləyə – onun gözəlliyinə baş əyirlər, niyə qızılgülləri sevgililin gözəlliyi ilə bir tuturlar? Bu milli-mənəvi dəyərlərimizin bir kriteriyası deyilmi? Poeziyamızda insan-təbiət paraleli – insanda təbiəti, təbiətdə insanı təcəssüm etdirmək klassik poeziyanın da, müasir şeirimizin də aparıcı bir xəttinə çevrilib və bu missiyanı həyata keçirmək Zaur Ustaca da həvalə olunur. Zaur Ustac «Ağçiçəyim» və «Şehçiçəyim» şeirlərində özünün çiçək sevgisini mütləqləşdirir. Əslində, o, bu çiçəkləri vəsf edirkən, metaforik bir üsula əl atır- əslində, onun vəsf etdiyi çiçəklər gözəlliyin özüdür, təbiətin gözəllikdə təcəssümüdür. Dümağsan, qar sənin yanında qara, Tanrım rüsxət verib, baxmayıb qara, Bu qarlı qış hara, tər çiçək hara, Xoş gördük, günaydın, ay Ağçiçəyim! «Şehçiçəyim» şeirində isə həm təbiətin bu nadir çiçəyinin-bu canlı gözəlliyin tərənnümü ilə qarşılaşırıq, həm də bu çiçəyin bir sevgili timsalına döndüyü ifadə olunür. Tacısan dünyamda tum çiçəklərin, Köksündən bal süzən, tər Şehçiçəyim… Sehrinə düşmüşəm nur ləçəklərin, Əqli başdan alan zər Şehçiçəyim… Cəzbində qalmışam, tamam çar-naçar, Sağımda, solumda çox çiçək açar, Pərvanəyə dönü, dövrəmdə uçar, Sərrafam, seçmişəm, dürr Şehçiçəyim. Bir kərə, bir anlıq olsa da vüsal, Ruhuma rahatlıq verməyir xəyal, Sonu ölümsə də, gəl qoynuna al, Həsrətlə yaşamaq, zor Şehçiçəyim… Çiçəklərə sevgi «İnci, qərənfil» şeirində başqa bir məna kəsb edir. «Ağçiçəyim» və «Şehçiçəyim»də gözəlliyə vurğunluq hissi ön plana keçirsə, «İnci, qərənfil»də məhzunluq, çiçəyin halına acımaq duyğusu ilə qarşılaşırıq. Bu da heç şübhəsiz, 20 Yanvar qərənfillərinin təəssüratından irəli gəlir. Olsan da bu işdə ən son müqəssir, Gəl, məndən incimə, inci qərənfil. Utanc çiçəyisən, utanc çiçəyi, İstəsəın lap məndən inci, qərənfil. Şeirdə inci sözü iki məna daşıyır, həm ən bahalı zinət (inci), həm də incimək sözünün kökü (incimək, küsmək) kimi. Şair niyə qərənfilə «qaxınc çiçəyi» deyir? Bəlkə də bu deyimlə razılaşmamaq olar, amma bu «həya örpəyi»nin şəhid qəbirlərinə düzülməsi onu mütəəsir edir. Nəhayət, çiçəklərə sevgi onun «Matah çiçək» şeirində daha bariz nəzərə çarpır. «Matah» sözü burada sırf müsbət mənada işlənir və bütün çiçəklərə aid olur: Əzəldən ağ çiçək dedim, Cəzbində Şehçiçək dedim, Gözlədim, Balçiçək dedim, Bərzəx ruha dağ, çiçəyim, Ay mənim matah çiçəyim. Zaur Ustacın dağlara həsr etdiyi şeirlər də insan-təbiət vəhdətini əks etdirir. «Dağlar» şeiri «Ruhuna min rəhmət, Dədə Ələsgər» epiqrafI ilə başlayır və hiss olunur ki, bu qoşma ustadın poetik ənənəsini davam etdirmək cəhdindən yaranıb. Zaur Ustac təbiətin – gül-çiçəyin zərifliyindən onun zirvəsinə-dağlara yol alır. Amma bu şeirdə Dədə Ələsgər ruhu dolaşsa da, Zaur Ustac dağlara müasir bədii təfəkkürlə yanaşır. Nədəndi, ürəyim çırpınır yenə, Gördükcə hüsnündə məlalı, dağlar?! Yağı cövlan edir, dağıdır yenə, Qoynunda büsatı, cəlalı, dağlar! Dünya belə qalmaz, dəyişər zaman, Yenə dövran olar, həmənki dövran, Bulaqlar başında məclislər quran, Oğullar ərsəyə gələli, dağlar! «Dağlar» adlı başqa bir şeirdə isə kövrəklik notları qürur hissləri əvəz edir. Artıq işğalda olan dağlar da azad olunub. Və şair Azərbaycan tarixinin zəfər dolu səhifələrini yada salır: Xətai qırmadı könül bağını, Nadir unutmadı hicran dağını, İlhamın silahı əzdi yağını Dəmirdən yumruğun mübarək, dağlar! Təbiətin adicə bir yarpağı da şeirə gələ bilər və Zaur Ustac «Yarpaq və torpaq» şeirində Yarpağın və Torpağın obrazlarını yaratmaqla maraqlı bir şeir ərsəyə gətirmişdir: Bizə can verənin canın almayaq, Bu iki aşiqin yolun burmayaq, Yarpağı torpağa həsrət qoymayaq, Yarpaq elə torpaq, torpaqdır yarpaq. Zaur Ustac bu günün, yaşadığımız gerçəkliklərin şairidir. Biz onun güllərə, çiçəklərə, dağlara həsr elədiyi şeirlərlə söhbətə başladıq.Yəni şairin zəriflik, kövrəklik hisslərinin təbiət gözəllikləri ilə necə qaynaqlandığını nəzərə çarpdırdıq. Amma Zaur Ustac bir-birindən fərqli müxtəlif mövzularda şeirlər yazır. Bu şeirlərin bir qismi vətənpərvərlik, yurdsevərlik motivləri üzərində köklənib. Onun Mübariz İbrahimova, Polad Həşimova, İlqar Mirzəyevə həsr elədiyi şeirlər bu Milli Qəhrəmanlarımıza poeziyanın bir az hüznlü, amma daha çox qürurla söylənilən xitablarıdır. «Can ay ana» şeində şair Polad Həşimovun anasının oğlunun məzarı önündə düşüncələrini təqdim edir. «Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda Poladının mərdliyi, Ərənliyi, cəsurluğu, qürur var». Onun İlqar Mirzəyevə həsr elədiyi bir neçə şeiri var və bu şeirlərin hər birində qəhrəmanlığın tərənnümü ilə qarşılaşırıq: Hər şey belə başladı, Gülə-gülə getmişdin. Döndün üzdə təbəssüm, Çöhrənə həkk etmişdin. Tək getmişdin gedəndə, Yüz min olub qayıtdın. Özün getdin yuxuya, Milyonları oyatdın. İkinci Qarabağ müharibəsinin dillərdə dastan olan qəhrəmanlarından biri də Xudayar Yusizadə idi. Ölümündən qabaq Xudayar sözləri Əliağa Vahidin olan bir mahnı oxuyur. İndi bu mahnı-təsnif «Xudayar təsnifi» adlanır. Zaur Ustac Xudayar haqqında sonetlər çələngi düzüb-qoşub. Sonetlər çələngi düzüb-qoşmaq şairdən istedad tələb edir, gərək bu şeir növünün formal tələblərinə əməl edəsən, həm də on beş sonetdə məzmunu, irəli sürdüyün qayəni, məqsədi sonadək eyni ardıcIllıqla davam etdirəsən. Hər sonetin axırıncı misrası sonrakı sonetin ilk misrasına çevrilir və axırda-on beşinci sonetdə yeni bir sonet yaranır. Fikir tamamlanır. On beşinci soneti (italyan soneti formasında) sizə təqdim edirik: Xudayar çağırdı anan adını, Şəfqətlə əyilib öpdü üzündən. Səni məhəbbətlə bağrına basdı, Oğul ətri gəldi kövrək sözündən. Böyüdün həyatda ər oğlu ərtək, İstədin yurddaşın olsun bəxtiyar. Qarabağ uğrunda gedən savaşda, Adını tarixə yazdın, Xudayar. Şəhidlik köynəyi geydin əyinə, Düşməni almadın heç vaxt eyninə, Qartaltək uçduğun zirvəyə döndün. Səsindən qələbəətri ələndi, Zəfər sevincinə torpaq bələndi, Vətəndə əbədi nəğməyə döndün. Bu yazıda Zaur Ustacın bir sıra şeirlərinin adını çəkə bilərik ki, bu şeirlər onun fərdi üslubu barədə müəyyən təsəvvür yaradır. Fikrimizcə, onun təbiətə, onun ayrı-ayrı fəsillərinə və gözəlliklərinə həsr etdiyi şeirlər daha uğurludur. Hiss olunur ki, Zaur Ustac təbiəti yaxşı duyur, təbiətlə insan akrasındakı vəhdəti də şeirlərinə gətirir. Onun Ali Bavş Komandan İlham Əliyevə, üçrəngli bayrağımıza həsr etdiyi şeirlər də poetik baxımdan sanballıdır. «45» şeirlər kitabında toplanan sevgi şeirləri barədə də xoş sözlər söyləməfk olar, belə ki, Zaur Ustac sevgi şeirlərində yaşanılan, duyulan hissləri qələmə alır. Bu şeirlərin birində onun sevgiyə, sevilən qadına, gözəl qadına münasibəti dolğun şəkildə öz ifadəsini tapır: Gözəl sima, heç gözəllik deyildir, İncə bədən, heç incəlik deyildir, Zərif tellər, heç zəriflik deyildir, Gözəl insan, sən daxilən gözəılsən! «Bütöv Azərbaycan» qəzetində (6 may nömrəsində) Zaur Ustacın yeni şeirləri ilə tanış oldum. «Elə ad verin ki, bəxti yar olsun!!!» şeirində üzünü atalara tutub deyir ki, qız uşaqlarınız dünyaya gələındəonlara uğurlu adları əsirgəməyin, «Ya Humay çağırın, ya Sona deyin, Elə ad verin ki, bəxti yar olsun!». Rəşad Məcidə ünvanladığı «Ağ adam» şeirində Ağdam və Ağcabədi adlarının kökünə varır. Vaqif Mustafazadəyə həsr etdiyi və ingilis soneti formasında yazdığı şeiri də Vaqifin sənətkar portretini yaratmaq mənasında uğurludur. Və biz Zaur Ustaca belə gözəl şeirlər yazmaqla yolunu davam etməyi arzulayırıq!
Elmi mübahisələr: mülahizələr, qənaətlər IV yazı AZƏRBAYCAN UŞAQ ŞEİRİNDƏ SƏRLÖVHƏ-ADLAR SİSTEMİ (Zahid Xəlilin və Zaur Ustacın yaradıcılığı nümunəsində) 1. GİRİŞ Məlumdur ki, hər hansı ədəbiyyat nümunəsi ilə tanışlıq əsərə verilən addan başlanır. Hər hansı film baş qəhrəmanın adı ilə, doğulan körpə valideynin övladını çağırdığı adla tanındığı kimi, – bədii əsər də yazıçının övladıdır – müəllifin ona qoyduğu adla tanınır, kataloqlara bu adla düşür, yaddaşlara bu adla həkk olunur. Uğurlu alınan əsər onu yazanın vizit kartına çevrilir. Bu üzdən qələm sahibi səy göstərir ki, əsərini adlandırdığı ad (sərlövhə, başlıq) Azərbaycan dilinin qrammatik qanunauyğunluqlarına uyğun, leksik-semantik cəhətdən məzmunlu və mənalı, bitkin, ürəyə və dilə yatımlı, asanlıqla yaddaqalan, qavranılan olsun. “Kitabi-Dədə Qorqud”da “Dirsə xanın oğlu Buğac boyu”nda adqoydu problemi ilə bağlı məqamı xatırlayaq. Dədə Qorqud xan oğlu Buğacı səciyyələndirən cəhətləri bir-bir sadalayır və sonda yeniyetməyə Buğac adı qoyduğunu bəyan edir: “Adını mən verdim, yaşını Allah versin” söyləyir. Tədqiqatçılar, xüsusilə dilçi alimlər adlar sistemi ilə əlaqəli araşdırmalarında bəzi nüansları nəzərdən qaçırıb mövzuya “Xüsusi adlar” mövqeyindən yanaşaraq əsasən insan ad və soyadlarının tədqiqinə yer verirlər. Belə tədqiqat işlərinə nümunə olaraq professor Həcər Hüseynovanın “Mir Cəlalın bədii əsərlərinin linq vo poetik xüsusiyyətləri” (Bakı-ADPU-2018) və “Səməd Vurğunun bədii əsərlərində onomastik vahidlərin üslubi-linqvistik xüsusiyyətləri” (Bakı-“Elm”-2001) monoqrafiyalarını, “Bədii əsərlərdə onomastik vahidlərin rolu” dərs vəsaitini (Bakı-2017), eləcə də “Mir Cəlalın bədii əsərlərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri haqqında” məqaləsini (“Onomastika” jurnalı, №2, Bakı-2007), H.Həsənovun “Adlar tarixin, xalqın milli nişanəsi kimi” (Bakı-2002), Q.Mustafayevanın “Onomastik vahidlərin üslubi linqvistik xüsusiyyətləri” (Bakı-2001), Ceyhunə Hüseyn qızı Hüseynovanın “Mehdi Hüseynin romanlarında antroponim və toponimlərin linqvistik xüsusiyyətləri”. Avtoreferat. (Bakı-2017), Nəbi Əsgərovun “Areal türk onomastik vahidlərinin linqvistik xüsusiyyətləri” (Bakı-1999) əsərlərini və digərlərini göstərmək olar. Ancaq bütün tədqiqatlarda unudulur ki, insan ad və soyadlarından savayı gül-çiçək, dağ-dərə, orman, bir sözlə, təbiət və təbiət hadisələrini əks etdirən (və s.) adlar da var ki, bu rubrikadan təqdim etdiyimiz “Ədəbiyyatda surət və obraz (fərqli baxış)” adlı II yazımızda “surət” və “obraz” istilahlarını fərqləndirmiş, bu qism istilahların a) insandan bəhs edildiyi halda “surət”, b) digər canlılardan, təbiət və təbiət hadisələrindən (və s.) bəhs edildiyi halda isə “obraz” anlamında təsnifatlandırılmasını məqsədəuyğun bilmişik. Bu mənada, adlar sisteminin təsnifatlandırılmasında da fərqli yanaşma tələbi meydana çıxır. Belə ki, bir var əsərin özünə verilən ad (jurnalistikanın qəbul etdiyi “sərlövhə” (“başlıq”) istilahı, bir də var hər hansı əsərdəki surət (insan adları) və obrazlar (gül-çiçək, dağ-dərə, orman, bir sözlə, təbiət və təbiət hadisələrini (və s.) təqdim edən adlar). Bu üzdən “adlar sistemi”nin də iki yönümdə təsnifatlandırılmasının məqsədəuyğun olduğu və aşağıdakı şəkildə adlandırılması qənaətindəyik: a) əsərin özünə verilən adlar – “sərlövhə-adlar sistemi”, b) hər hansı əsərdəki surət və obrazlara verilən adlar – “obraz-adlar sistemi”. Bu da unudulmamalıdır ki, sərlövhə-adlar problemi heç də əsərdəki surət və obraza verilən addan (“obraz-adlar”dan) az önəm daşımır, əksinə, bəlkə onu üstələyir də. Əbəs deyil ki, Homer adı cəmiyyətdə “tanıma, fərqləndirmə nişanı” qismində dəyərləndirir [4. s.112]. Professor H.Hüseynova bədii əsərlərdə sərlövhə-adlar sistemindən bəhs edərkən yazır: “Hər bir əsərə verilən ad da sözdür. Bu söz adi söz deyil, poetik sözdür – yazıçının sözüdür. Bədii əsərə verilən ad əsərin çox mühüm komponentlərindən biridir… Oxucu birinci növbədə sərlövhə ilə tanış olur” [5. s.285] … “onomastik vahidlərin işlənmə zənginliyi əsərə bədii vüsət verir, müəllifi qələminin qüdrətini göstərən vasitəyə çevrilir” [5. s.289]. “Əsərin başlığı yazıçının oxuculara dediyi ilk sözdür” [3. s.56] … “Hansı əsərdə olur-olsun, oxucunun ilk təsadüf etdiyi, ilk dəfə üz-üzə gəldiyi məsələ, mətləb sərlövhədir. Əsərin məzmunu ilə tanışlıqdan əvvəl oxucu sərlövhə ilə, əsərin adı ilə tanış olur. Əsərin adı insanın adı qədər mənalı, mühüm və vacibdir. Sənətkar əsərinə təsadüfi ad seçmir. Sərlövhə adın, əsərin məzmunu, ideyası, daxili münasibətləri ilə əlaqəli götürülür”[3. s.455]. Klassik ədəbiyyatda şeir adlarına (sərlövhələrə) diqqət yetirək: “Ana və poçtalyon”, “Çapayev” (xalq şairi Süleyman Rüstəm), “Azərbaycan”, “Vaqif” (xalq şairi Səməd Vurğun) “Yenə o bağ olaydı (Mikayıl Müşfiq), “Qaytar ana borcunu”, “Pillələr”, “Səfərdən sonra”, “Qayıt”, “Ölüm sevinməsin qoy” (Əli Kərim), “Göy üzünə yazılan şeirlər” (Abbas Abdulla)… Məqalədə əsərə verilən addan, başqa sözlə, Azərbaycan uşaq şeirindəsərlövhə-adlar sistemindən, bədii əsər adının (sərlövhəsinin, başlığının) hansı prinsiplər əsasında müəyyənləşdirilməsi məsələlərindən və uşaq şairləri Zahid Xəlil ilə Zaur Ustacın şeirlərində bu qanunauyğunluqların necə gözlənildiyindən bəhs olunur. 2. ARAŞDIRMA Tədqiqatçı Adil Bağırov əsərə ad qoyulması problemindən bəhs edərkən yazır: “… bədii əsər adları çox zaman rəngarəng, özünəməxsus leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə xarakterizə olunan xüsusi adlardan biridir. Bu adların toplanması və elmi-linqvistik şəkildə tədqiqi ktematonimlərin öyrənilməsi və mahiyyətinin açılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ona görə bədii əsər adları onomastik tədqiqatın daim diqqət mərkəzində olmalıdır” [2. s.10-16]. Yəhya Seyidov bədii əsərə ad qoyulmasını yaradıcılıq işi səviyyəsində qiymətləndirir [8. s.487]. Afad Quirbanov əsərə ad müəyyənləşdirilməsi işində bir neçə halın gözlənilməsinin zəruriliyi qənaətindədir. Hansılardır bu prinsiplər: 1 – ad bədii əsərin ideyasını özündə əks etdirməlidir; 2 – anlaşılan olmalıdır; 3 – milli (Azərbaycan) istilahları əsasında yaranmalıdır; 4 – əsərin mahiyyətindən doğmalı, məzmununu ifadə etməlidir; 5 – milli xarakter daşımalıdır və s. [7. s.440]. Tibb elmi haqqında belə bir mülahizə var: düzgün dioqnoz müalicənin yarısıdır. Bizim də qənaətimizə görə, əsərin adının, təqribi olsa belə, öncədən yəqin edilməsi əsərin başlıca istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Başqa sözlə, bədii əsərə öncədən ad qoyulması nəticəsində əsərin başlıca ideyası, ana xətti, hər kəsdən əvvəl, müəllifin özü üçün aydınlaşmış olur, yazılma prosesinin taktiki hədləri müəyyən edilir. Y.Seyidov bu problemə belə münasibət bildirir: “Əsərlərin əksərinin adları əvvəlcədən, yəni mövzu seçilərkən, əsərin əhatə dairəsi, planı yazıçının təxəyyülündə canlanarkən meydana gəlir, təxminən əsərin yaranmağa başlaması ilə eyni ana düşür və kağızda ilk söz olur. Belə adlar, fikrimizcə, daha uğurlu, bədii yaradıcılıq məhsulu olur. Bu vaxt ad nisbətən asan tapılır. Əslində onu axtarmaq lazım gəlmir, o, kəşf olunur” [8. s.487]. Biz də bu qənaətdəyik ki, bədii əsərə verilən ad (sərlövhə, başlıq) özlüyündə yığcam, lakonik olmalı, əsərin ideya və məzmununa xidmət etməli, bir, iki, ən çoxu üç-dörd kəlmədən ibarət olub əsərin məzmun və mövzusunun aydınlaşmasına istiqamətlənməli, bitkin bir fikir ifadə etməlidir. Bu isə özlüyündə yazıçıdan poetik duyum, az sözlə çox fikir ifadə etmək səriştəsi tələb edir. Xüsusilə uşaq ədəbiyyatında. Uşaqlar üçün kiçik ölçülü və kiçik həcmli əsərlər xüsusi önəm daşıdığı kimi, əsərə uşaq psixologiyasına uyğun kiçik ölçülü və mümkün qədər az sözdən ibarət ad qoyulması işi də vacib şərtlərdəndir. Ona görə ki, ad hər nəsnədən əvvəl bədii əsərin vizit kartıdır, başqa sözlə, mütaliə edəcəyi əsər haqqında ilkin təqribi anlatmanı oxucu əsərə qoyulan ad vasitəsi ilə alır. Elə yazıçı var ki, əsərin adını müəyyənləşdirmədən mövzunu işləməkdə çətinlik çəkir. Beləsi üçün əsərin adı bir növ süjet xəttinə giriş etmək üçün bir vasitədir. Elə qələm sahibi də var ki, əsəri tamamladıqdan sonra onun adı (sərlövhəsi) barədə düşünməyə başlayır. Ancaq bütün hallarda əsərin adı az sayda və kiçik ölçülü sözlərdən ibarət olmalı, oxucunu, qismən də olsa, əsərdə nələr baş verəcəyinə istiqamətləndirməlidir. Bu məziyyətlər nəzərə alınaraq uşaq şeirlərinə qoyulan adlar mənaca dolğun və aydın metodoloji əsasa malik olub rahat başa düşülməli, qısa, oxunaqlı, tez yaddaqalan və asanlıqla qavranılan olmalıdır. Bu mənada S.Krijijovskinin mülahizələri xüsusi diqqət çəkir: “Ad papaq yox, başdır ki, onsuz bədənin varlığı qeyri-mümkündür” [10]. Sovetlər zamanında nəşr olunan “Комсомольская правда” qəzetində çapa gedən materialların sərlövhəsini təsdiq etmək, yaxud dəyişdirmək səlahiyyətində olan xüsusi ştat vahidi var idi. Bu vəzifə sahibi qəzetin nəşrə hazırolma ərəfəsində, məsələn, gecə saat 12-dən sonra redaksiyaya daxil olur, məqalələri bir-bir oxuyub məsləhət bildiyi yazının sərlövhəsini mövzuya uyğun dəyişir, yaxud təsdiq edirdi. Belə bir hüquq kitab nəşri ilə məşğul olan redaktorlara da verilirdi. Bütün bunlar ədəbi nümunəyə ad müəyyən edilməsinin necə ciddi məsələ olduğunun göstəricilərindəndir. Şair, nasir yaradıcılığınığın potensialı problemi ədəbiyyatşünaslıqda xüsusi mövqe sərgiləyən məsələdir. A.Bağırov “Bədii əsər adları” məqaləsində əsərin adının müəllifin kimliyini xarakterizə etdiyi qənaətini irəli sürür: “… əsərin adı müəllifin … yaradıcılıq potensialını, sənət dünyasının nəyə qadir olduğunu üzə çıxarır, əsərin ədəbi taleyini müəyyənləşdirir. Ümumilikdə, bədii əsərin adı əsərin ən dolğun, mənalı hissəsi sayılır”, – yazır [2. s.10-16]. A.Bağırovun bu mülahizəsinin birinci qatı ilə müəyyən mənada razılaşmaq mümkündür ki, əsərin adı müəllifin yaradıcılıq potensialının nəyə qadir olduğunu üzə çıxarır. Ancaq “əsərin adının müəllifin ədəbi kimliyini xarakterizə edir”, “müəllifin sənət dünyasının nəyə qadir olduğunu üzə çıxarır”, “əsərin ədəbi taleyini müəyyənləşdirir”, “ümumilikdə, əsərin ən dolğun, mənalı hissəsi sayılır” kimi fikirləri ilə bitkin mənada razılaşmaq mümkün deyil. Çünki ola bilər müəllif əsərə ad qoymaq (sərlövhə seçmək) məsələsində xüsusi səriştəyə malik olsun, ancaq bu heç də təqdim olunan əsərin ədəbi cameə tərəfindən sənət nümunəsi səviyyəsində qəbul oluna bilməsi demək deyil. K.Qasımova “Dram adları və bədii qayə” adlı məqaləsində əsərə ad seçmək problemindən bəhs edərkən yazır: “Dram əsərlərinin adı bir növ reklam, tamaşaçını cəlb etmək funksiyasını da yerinə yetirir” [1]. K.Qasımovanın “… əsərin adı reklam xarakteri daşıyır” mülahizəsi ilə də razılaşmaq mümkün deyil. Tədqiqatçının mülahizələrinə rəğbətlə yanaşır, fəqət bunu da qeyd etməyi vacib bilirik ki, nə hadisə olan bədii ədəbiyyatın özünün, nə də onun adının (sərlövhəsinin) heç vədə reklama ehtiyacı olmur, sənət nümunəsi olan ədəbiyyat özü öz oxucusunu tapır. Hər hansı ədəbiyyat nümunəsinə verilən ad heç də oxucuda yazılanı oxumağa çağırış xarakteri daşımır, bədii əsərə ad reklam məqsədi ilə qoyulmur, əksinə, hansı məzmunda olan əsəri oxumağa hazırlaşdığı barədə oxucunu məlumatlandırmaq məqsədi daşıyır. Sərlövhə-adlara verilən tələblər Z.Xəlilin və Z.Ustacın uşaq şeirlərində necə gözlənilir?! Z.Xəlilin uşaq şeirlərinin sərlövhə-adlarına diqqət yetirək: “Seçilmiş əsərləri”nin I cildinə daxil edilmiş 258 şeirdən128-i bir, 73-ü iki, 50-si üç, 5-i dörd, 2-si 5 sözdən, 2016-ci ildə nəşr edilən “Ağ leyləklər” kitabındakı şeirlərdən 119-u bir, 60-ı iki, 15-i üç, 4-ü dörd, 2-si 5 sözdən ibarətdir. Yaxudözünün də qeyd etdiyi kimi, yaradıcılığında bir uşaq şeir kitabı qərar tutan Zaur Ustacın “Gülüzənin şeirləri” toplusu beş bölümdən ibarətdir və bölmələr, elə bil məqsədli olaraq, mövzumuzun tələbinə uyğun qruplaş¬dırılıb: “Hərflərə aid şeirlər”, “Rəqəmlərə aid şeir-tapmacalarlar”, “İlin fəsillə¬rinə və aylara aid şeirlər”, “Sətirlərdə uşaq obrazları” və “Tam və bitkin şeirlər”. Kitaba ümumilikdə 95 şeir daxil edilib. Şeirlərin sərlövhə-adlarına diqqət yetirək: “Hərflərə aid şeirlər” bölümünə daxil edilən şeirlər vasitəsi ilə azyaşlı hərflərin ardıcıllığı gözlənilməklə Azərbaycan əlifbasını qısa bir zamanda və olduqca rahat şəkildə öyrənmək imkanı əldə edir. Şeirlərin sıralanma xəttinə diqqət yetirək: “A”, “A və N”, “B”, “C”, “Ç” ……… “Z”. “Rəqəmlərə aid şeir-tapmacalarlar” bölümündə “1”-dən “10”-a qədər, həmçinin “İlin fəsillə¬rinə və aylara aid şeirlər” bölümündə də (“Yaz”, “Yay” ……. “Qış”, yaxud “Yanvar”, “Fevral” ……. “Dekabr”) sıralanma gözlənilib. “Sətirlərdə uşaq obrazları” adlanan dördüncü bölüm iki hissədən ibarətdir: “Bir ad bir şeir” və “İki və daha artıq şəxs adına ünvanlanan şeirlər”. Bu bölümdə ən uzun adlı bircə şeirlə rastlaşmaq mümkündür ki, həmin şeir cəmi dörd kəlmədən ibarətdir: “Zümrüd, Zəminə və Zəhra”. Məsələn, Z.Xəlilin sərlövhəsi iki sözdən ibarət olan “Uzun yol” kəlmələri ilə qarşılaşan oxucu ilk anda uzaq səfərə çıxan kimdənsə, yaxud nədənsə söhbət gedəcəyini fəhmlə hiss edir. Oxuduqda sərlövhənin əsərin məzmunu ilə səsləşdiyi ilk misralardan aydınlaşır. Dialoq şəklində qələmə alınan şeirdən məlum olur ki, yola çıxan bu “səyyah” damcıdır, yer üzünə həyat bəxş edən su. Səfərə çıxan damcılar əvvəlcə birləşib Bulaq əmələ gətirirlər. Ancaq yenə dayanmaq bilmirlər. Sonra bu Damcı ˂ Bulaq axıb-axıb Kür çayına qovuşur. Dinclik bilməyən Damcı ˂ Bulaq ˂ Kür çayı birliyi bu dəfə boz çöllərə həyat vermək üçün zəmilərə, bağlara üz tutur. Düz-dünya yaşıllığa bürünür. Taxıl zəmiləri, meyvə ağacları bar-bəhərdən başını yerə qoyur: – Damcı hara gedirsən? – Bulağa qarışmağa. … … …Bulaq hara gedirsən? – Kür çayına çatmağa. … … …A Kür hara gedirsən? Zəmilərə, bağlara! Kür axdı boz çöllərə, Yaşıllaşdı dağ-dərə. Damcı məhz bu zaman, şərti olaraq. məsələn, albalı ağacının meyvəsi olan gilas yumurlananda toxdaqlıq tapır: Maarifçilik mövqeyinə daim sədaqət nümayiş etdirən sair təbiəti “işini” bu sonluqla bitirmir, başqa sözlə, azyaşlı oxucusunu gilas meyvəsinin hansı görkəmdə olduğu barədə məlumatlandırmaq qənaətində israrlıdır. İlkin anında sadəcə bir damcı olan suyun günəşin hərarətindən ağacda möcüzəli bir meyvənin yetişməsində vasitə olduğunu qələmə alır. Gilasın hansı quruluşda (görkəmdə) olduğunu azyaşlı oxucunun yaddaşına həkk etmək üçün metonimiya yaradaraq, onları qız-qadınların zinət əşyası olan “lola sırğa” üzərinə köçürür: Bu dağın lap başında Onu keyfi saz oldu. Sallandı başaşağı Yumru bir gilas oldu. Gün vurdu sırğalandı, Meh əsdi, yırğalandı. [6. s.3]. Zaur Ustacın “Ağıllı Gülər” adlı şeirində də oxucu eyni əhvalla qarşılaşır. Şeirin sərlövhəsi ilə tanışlıq zamanı istər-istəməz sual oyanır ki, görəsən Gülər hansı fərdi keyfiyyətlərə malikdir ki, şair şeirinə belə bir sərlövhə seçib? Səbəb ikinci bənddə bəlli olur: Gördü üşüyür sərçə, Bayırda qalıb təkcə. Gülər istədi getsin, Gedib, çörək gətirsin. Elə bu an sərçəcik Yenə elədi: “cik-cik”. Şeiri oxucuya doğmalaşıran ən mühüm keyfiyyət şairin xalq ədəbiyyatına istinadıdır. Burada şair “mən”i nağılçı obrazında təzahür edir. Və fərəhidir ki, bu ruh, bu nəfəs oxucunu sonuncu misraya qədər müşayiət edir: Günlərin bir günündə, Soyuq qış səhərində Əl-üzünü yuyanda Gördü kiçik sərçəcik. Sərçə edirdi “cik-cik”. Azhecalı qafiyələnmələrin (4+3=7, 3+4=7) və üç bənddən ibarət kiçik bir şeirdə hər bəndin sonunda “sərçəcik, cik-cik”, yaxud “cik-cik, sərçəcik” təkrirlərinin 4 dəfə qafiyələnməsinin, eləcə də, “c” və “ç” alliterasiyalarının (samit səslərin təkrarlanmasının) yaratdığı xoş ovqat, oynaq, ecazkar ritm, musiqilik oxucunu ovsunlayır. Bircə andaca nəinki azyaşlının, yaşlı nəslin də ruhuna höpur. Yekun misralar – təkrirlər (Təşəkkür etdi: “cik-cik”. // Uçub getdi sərçəcik) şeirdə yekun marşı kimi səslənməklə yaddaşlara hopur: Gülər tez evə qaçıb, Anadan çörək alıb, Gəlib eyvana, ovdu. Yenidən edib “cik-cik”, Ora qondu sərçəcik. Əvvəl çörəyi yedi, Sonra da suyu içdi. Bir dəfə sağa baxdı, Bir dəfə sola baxdı. Təşəkkür etdi: “cik-cik”. Uçub getdi sərçəcik. [9. s.109]. Şeir sərlövhə-adlarını şərti olaraq əsasən aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 1 – Sərlövhəsi əsərin baş qəhrəmanının adı ilə adlandırılan şeirlər. Bu qisim şeirlər Z.Xəlil yaradıcılığında xüsusi çəkiyə malikdir: “Çiyələk”, “Arı və kəpənək”, ”Qatır”, “Bildirçin”, “Qırqovul”, “Hacıleylək”, “Bülbül”, “Kəklik”, “Güllüt”, “Qurbağa”, “Alça”, “Yaxma”, “Qazayağı”, “Gilas”, “Dovşan və köpək”, “İydə”, “Keçi və Əziz”, “Şəlalə”, “Qartal”, “Şanapipik”, “Qaranquş”, “Gicirtkan”, “Kəpənək”, “Ağacdələn”, “Qanqal”, “Baldırğan”, “Quşəppəyi”, “Zoğal”, “Çəpiş”, “Ayauçan”, “Çobanyastığı”, “Sırğaçiçəyi”, “Qaymaqçiçəyi”, “Qantəpər”, “Lalə”, “Ciciçiçəyi”, “Cincilim”, “Günəş”, “Günəbaxan”, “Göyqurşağı”, “Palma”, “Kirpi”, “Ulduz”, “Sona”, “Qələmə”, “Mayak”, “Fil”, “Qatar”, “Araba”, “Barmaq”, “Qırğılar”, “Qağayılar”, “Duman”, ”Anqut”, “Tutu”, “At”, Qırxbuğum”, “Dələ”, “Göbələk”, “Boranı”, “Çərkəz”, “Telefon”, “Ceyran”, “Dovşan”, “Canavar”, “Tülkü”. Zaur Ustacda əsərin baş qəhrəmanının adı ilə adlandırılan şeirlərin sayı 25-dir. “Sətirlərdə uşaq obrazları” adlanan bölümə xüsusi adlara ünvanlanan 16 şeir daxil edilib: “Ülkər”, “Vahid”, “Tuncay”, “Hümmət”, “Yusif”, “İlqar”, Qaçay , “Malik”, “Uğur”, “Şamil”, Vaqif., “paşa”, “Həsən”, “Nağı”, “Zahir”. 2. Qəhrəmanın xarakterinə uyğun qoyulan şeir adları: Z.Xəlildən nümunə: “Davakar sərçə”, “Dalaşan dolaşalar”, “Yalançı meşə”, “Nərə çəkdi dalğalar”, “ Şəffaf cığır”, “Uşaqların səhvi”, “Səbrli ol, səbrli”, “Yalançı İmran”, “Dəcəl bala”, “Uçağan böcək”. “Siçanların kələyi”. Z.Ustacdan nümunə: “Ağıllı Gülər” (“Tam və bitkin şeirlər” bölümündən), “Yanvar”, “Fevral”, “Mart”, “Aprel”, “May”, “İyun”, “İyul” “Avqust”, “Sentyabr”, “Oktyabr”, “Noyabr”, “Dekabr” (İlin fəsillərinə və aylara həsr edilmiş şeirlər” bölümündən). 3. Hadisələrin cərəyan etdiyi yerlərlə bağlılığı olan, yaxud həmin yerlərin adını daşıyan şeir adları. Z.Xəlildən nümunə: “Uzun yol”, “Təyyarə”, “Dənizə axşam düşür”, “Körpü ilə söhbət”, “Gölməçə”, “Oynayıram beşikdə”, “Məktəb yolları”, “Uşaqlar dərsə gedir”. 4. Obrazın zahiri görünüşünə görə ad verilən şeirlər. Z.Xəlildən nümunə: “Yeddirəngli muncuq”, “Qaraqulaq ağ küçük”, “Şəffaf cığır”, “Qızıl qaz”, “Gil pişik”, “Qırmızı”, “Narıncı”, “Yaşıl”. 5. Adı rəmzi-simvolik məna daşıyan şeirlər. Z.Xəlildən nümunə: “Uçan çıraqlar”, “Ayının teleqramı”, “Dovşanın teleqramı”, “Çaqqalların teleqramı”, “Tülkünün teleqramı”, “Canavarın teleqramı”, “Atəşböcəyinin teleqramı”, “Sərçələrin nəğməsi”. Z.Ustacın uşaq şeirlərindən bu bölgüyə Azərbaycan əlifbasındakı bütün hərflərə, 1-dən 10-a qədərki bütün rəqəmlərə, eləcə də ilin fəsillərinə aidliyi yetən bütün şeirləri, o cümlədən “Tam və bitkin şeirlər” bölümündən “Balaca reklamçı”nı aid etmək olar. NƏTİCƏ Baxmayaraq ki, son onilliklərdə bədii əsərə bütöv cümlə şəklində ad qoyulması tendensiyası da özünü göstərir, ancaq biz bu qənaətdəyik ki, bu kimi hallar elmi məqalələr, elmi-tədqiqat işləri və dissertasiya işləri üşün məğbul sayıla bilər, bədii ədəbiyyatda əsər adları adlıq cümlə şəklində olmalıdır. Uşaqlar üçün kiçik ölçülü və kiçik həcmli əsərlər xüsusi önəm daşıdığı kimi, uşaq şeirlərinə qoyulan adlar da uşaq psixologiyasına uyğun, mümkün qədər az sözdən ibarət, yığcam, lakonik, rahat başa düşülən, tez yaddaqalan və asanlıqla qavranılan olmalı, əsərin ideya və məzmununun aydınlaşmasına xidmət etməli, bitkin bir fikri ifadə etməli, oxucunu, qismən də olsa, əsərdə nələr baş verəcəyinə istiqamətləndirməlidir. Ona görə ki, ad hər nəsnədən əvvəl bədii əsərin vizit kartıdır, başqa sözlə, mütaliə edəcəyi əsər haqqında ilkin təqribi anlatmanı oxucu əsərə qoyulan ad vasitəsi ilə alır. Bu isə özlüyündə yazıçıdan poetik duyum, az sözlə çox fikir ifadə etmək kimi xüsusi səriştə tələb edir. Elə yazıçı var ki, əsərin adını müəyyənləşdirmədən mövzunu işləməkdə çətinlik çəkir. Beləsi üçün əsərin adı bir növ süjet xəttinə giriş etmək üçün vasitədir. Elə qələm sahibi də var ki, əsər tamamlanandan sonra onun adı (sərlövhəsi) barədə düşünməyə başlayır. Ancaq bütün hallarda qeyd edilən məziyyətlər uşaq ədəbiyyatinda zəruri amil kimi gözlənilməlidir. Açar sözlər: adlar sistemi, sərlövhə, uşaq şeiri. *** Azerbaycan çocuk şiirinde başlik-isim sistemi ÖZET Herhangi bir edebiyat örneğiyle tanışma adla başlar. Bir filmin kahramanının adıyla bilinmesi gibi, yeni doğan bebeğe de ebeveynin çocuğunun adı verilir – sanat eseri yazarın çocuğudur – ona yazarın verdiği adla bilinir. Başarılı çalışma, yazarın kartviziti olur. Bu nedenle kalem sahibi, eserinin adını (başlığını) Azerbaycan dilinin gramer kurallarına uygun, sözlüksel ve anlamsal olarak anlamlı, içerik olmalı, yorucu olmayan, samimi ve kolayca akılda kalıcı olmalıdır. “Kitabi-Dada Korkut”de “Dirsa Han’ın oğlu Bugaj Boyu”nda adgoydu konusuna değinilen noktayı hatırlayalım. Dada Korkut han oğlu Bugaj’ı karakterize eden özellikleri tek-tek sıralar ve son olarak gence Bugaj adını verdiğini söyler: “Adını ben verdim, yaşını Allah korusun”. Retro edebiyatta adlara dikkat edelim: “Anne ve postacı”, “Çapayev” (halk şairi Süleyman Rüstem), “Renkler”, “Lenin şiiri” (halk şairi Rasul Rza), “Azerbaycan” (halk şairi Samad Vurgun) “Yine o bah olurdu (Mikail Müşfig), “Annenin borcunu iade et”, “Merdiven”, “Yolculuktan sonra”, “Dönüş”, “Ölüm sevinmesin koy”(Ali Kerim), “Gökyüzüne yazılmış şiirler” (Abbas Abdulla) … Ancak ne yazık ki “sanat eserlerinde isim sistemi” konusu araştırmacılar tarafından unutulmuş, daha açık bir ifadeyle ihmal edilmiş, gelişmemiş veya üzerinde yeterince durulmamış bir alandır. Makale, sanat eserlerinin başlığını belirleme ilkelerini tartışıyor. Anahtar kelimeler: isim sistemi, başlık, çocuk şiiri. *** Title-name system in Azerbaijani children’s poetry ABSTRACT Acquaintance with any literary sample begins with the name. Just as a movie’s protagonist is known by the name, the newborn baby is named after the parent’s child – the artwork is the author’s child – known by the name given to it by the author. Successful work becomes the author’s business card. For this reason, the owner of the pen must have the name (title) of his work in accordance with the grammatical rules of the Azerbaijani language, lexically and semantically meaningful, content, non-tiring, sincere and easily memorable. Let’s remember the point mentioned in “Kitabi-Dada Korkut” in “Bugaj Boyu, son of Dirsa Khan”. Dada Korkut lists the features that characterize his son Bugaj, one by one, and finally says that he named the young man Bugaj: “I gave his name, God forbid his age”. Let’s pay attention to the names in retro literature: “Mother and postman”, “Chapayev” (folk poet Sulayman Rustam), “Colors”, “Lenin poetry” (folk poet Rasul Rza), “Azerbaijan” (folk poet Samad Vurgun) ) “It would be that bah again (Mikail Müşfig), “Repay your mother’s debt”, “Ladder”, “After the trip”, “Return”, “Let death not rejoice”(Ali Kerim), “Poems written in the sky ”(Abbas Abdulla) … However, unfortunately, the subject of “name system in works of art” is a field that has been forgotten by researchers, in other words neglected, underdeveloped or not emphasized enough. The article discusses the principles of determining the title of works of art. Keywords: noun system, title, children’s poetry. İstifadə olunan ədəbiyyat 1. Azərbaycan onomastikası problemləri. Konfrans materialları.Bakı-1993. 2. Bağırov Adil. “Bədii əsər adları”. Naxçıvan Dövlət Universiteti. Elmi əsərlər. 2015-ci il, №1 (66), 268 səh. 3. Əsədullayev S. Tarix, sənətkar, müasirlik. Bakı-1974. 4. Homer. Odisseya. Bakı-1977, s.112. 5. Hüseynova H. Mir Cəlalın bədii əsərlərinin linqovopoetik xüsusiyyətləri. II cild. Bakı-ADPU-2018, 384 səh. 6. Xəlil Zahid. Ağ leyləklər. Bakı-SkyG-2016, 248 səh. 7. Qurbanov A. Azərbaycan onomalogiyasının əsasları. 2 cilddə, II cild. Bakı-Nurlan–2004, 504 səh. 8. Seyidov Y. Əsərləri, 15 cilddə, I cild. Bakı-BDU nəşriyyatı-2006, 628 səh. 9. Ustac Zaur. Gülüzənin şeirləri. Bakı-2021, 114 səh. s.109. 10. Крижижовски С. Лингвистика и поетика. Москва,1976.
2020-2021-Cİ İLLƏRİN BƏDİİ PUBLİSİSTİKASI Azərbaycanın ədəbi-bədii və ictimai-siyasi fikir tarixində publisistikanın əhəmiyyətli yer tutmasını milli mühitin gerçəkləri, çoxsaylı sənət və mədəniyyət nümunələri, faktları, jurnalistikaya dair zəngin arxiv sənədləri əsaslı şəkildə təsdiqləməkdədir. “Azərbaycan publisistikasının öz missiyasını və funksiyasını necə yerinə yetirdiyini “Ədəbiyyat qəzeti”nin saylarında dərc olunmuş çoxsaylı – həm mövzu, həm ideya-məzmun cəhətdən əlvan yaradıcılıq nümunələri də əks etdirir. Həmin yazılarda dövrün istimai-siyasi hadisələri təhlil olunur, ədəbi-tarixi problemlərə münasibət göstərilir. “Ədəbiyat qəzeti”ndə çıxış edən ədib və publisistlərin bu janrın gündən-günə artan tələblərinə uyğun bir səviyyədə yaradıcılıq məharəti sərgiləməsi, onların publisist yaradıcılığı təcrübəsinin öyrənilməsi vacib nəticələrdən biridir. Ədəbi dünyamızın salnaməçisi sayılan “Ədəbiyyat qəzeti” dərc olunduğu illər ərzində milli-mənəvi dəyərlərimizə sadiq qalmış, onu daha da zənginləşdirməyə və gələcək nəsillərə ötürməyə çalışmışdır. Sosial-didaktik problemlər məhz elm-sənət xadimlərimizin qəzet polemikalarında həllini tapa bilmişdir. “Ədəbiyyat qəzeti” bu gün müstəqillik dövrümüzün ədəbi panoramını yaradır, milli-ədəbi prosesə orijinal töhfələr verir. Azərbaycanın strateji mövqe və maraqlarına, tarixi ümid və arzularına layiqli xidmət nümunəsi göstərir. Bu, tarix yaradan və tarixə yazılan xidmət, ədəbi və əbədi xidmətdir. Qəzetdə Xalq yazıçılarımızdan Anar, Elçin, Sabir Rüstəmxanlı, Elmira Axundova, akademiklərdən İsa Həbibbəyli, Teymur Kərimli, Nizami Cəfərov, tənqidçi-ədəbiyyatşünaslardan Azər Turan, Tehran Əlişanoğlu, Vaqif Yusifli, Cavanşir Yusifli, Rüstəm Kamal, Elnarə Akimova kimi imzası məşhur müəlliflər tez-tez çıxış edir. “Ədəbiyyat qəzeti” söz, mətbu azadlığını layiqincə qiymətləndirəcək həyatın bütün sahələrinə nüfuz edir, ən müxtəlif sosial-siyasi, tarixi, mədəni, mənəvi-əxlaqi və başqa problemlərlə bağlı düşüncələrin geniş-siyasi, elmi və bədii publisistika formalarında ifadəsinə meydan verir. Məsələn, elmi-publisistika janrında yazılar silsiləsində akademik İsa Həbibbəylinin ədəbiyyatın dövrləşmə konsepsiyası və ədəbi proses mövzusundakı məqalələri diqqəti xüsusilə cəlb edir. Bu silsilədə yer alan “Qələmin səsi”ndən xalqın sözünə” (16.07.2020), “Gerçək ədəbiyyatın özünütəsdiqi” (20.12.2020), “Dədə Qorqud dünyasına giriş” (09.12.2020), “Bütövlük və genişlik” (20.10.2020) və s. adlı yazılarda mühüm tarixi hadisələrin, ictimai mühitin ədəbiyyata təsiri və bu kontekstdə ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi prinsiplərinə yenidən baxılmasının zəruriliyi məsələsindən bəhs olunur. “Ədəbiyyat qəzeti”ndə təkcə keçən il onlarca müəllifin publisist məqaləsi dərc edilmişdir. Onlardan Nizami Cəfərovun “Ana, getdim, salamat qal!” (S.Vurğunun “Ananın öyüdü” şeiri haqqında (25 iyul 2020), Azər Turanın “Milli mətbuat, Ayasofyada namaz və Tovuz hadisələri” (25 iyul 2020), Esmira Fuad Şükürovanın “Behcətabad xatirəsi” – bir gecəlik intizarın yaratdığı eşq dastanı” (18 sentyabr 2020), Pərvanə Məmmədlinin “Cənubda ədəbi proses” (5 noyabr 2020) və s. adlı məqalələrini uğurlu elmi-publisist araşdırmalarının nəticəsi kimi qeyd etmək istərdik. Vətən müharibəsi dövründə “Ədəbiyyat qəzeti”ndə bir-birindən dəyərli şeirlər, poemalar, hekayələr, pyeslər təqdim olundu. İlqar Fəhminin “Balaca kişilər” poeması (12 noyabr 2020), Elxan Zalın “Qarabağda Səlcuq şikəstəsi” (4 noyabr 2020), Qulu Ağsəsin hələ savaşdan öncə və sırf estetik planda yaratdığı “Şuşa” (23 noyabr 2020) şeirindən sonra qələbə günlərində yazdığı “Ağdam” şeirini də bu sıraya əlavə etmək olar. Rüstəm Kamalın “Müharibə savaşımız və sözümüz” (7 noyabr 2020), Cavanşir Yusiflinin “Müharibə və ədəbiyyat davası” (4 noyabr 2020), Mətanət Vahidin “Qalib ölkənin vətəndaşı olmaq” (19 noyabr 2020), Tehran Əlişanoğlunun “Qalibiyyət və ədəbiyyatın dərsləri” (15 oktyabr 2020), Vaqif Yusiflinin “Poeziya susmur… Vətən əsgərdən başlayır” (Tənqidçinin publisistik qeydləri) (11 noyabr 2020), Elnarə Akimovanın “Yalnız Qarabağ uğrunda” (10 oktyabr 2020), “Şuşada Azan səsi” (16 sentyabr 2020), “Atıldı dağlardan zəfər topları” (16 sentyabr 2020) tənqidi yazılarının predmetini ancaq müharibə mətnləri, Qarabağda, Gəncədə baş verən proseslərin analizi təşkil etdi. “Ədəbiyyat qəzeti”nin Baş redaktoru Azər Turan moderator.az saytına verdiyi müsahibəsində qeyd edir: “Ulduz” jurnalı “Ədəbiyyat qəzeti” ilə birgə qəzetin şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimovanın ön sözü və tərtibatçılığı ilə “Poeziyada Vətən” adlı özəl sayını təqdim etdi. Ədəbiyyat tariximizin son yüz ilində ilk dəfədir ki, Qarabağ bu şəkildə Azərbaycan ədəbiyyatına daxil oldu. “Ədəbiyyat qəzeti” qalib əsgərin, qalib Azərbaycanın obrazının yaradılmasında iştirak etdi. Bu nümunələrlə ilk dəfədir ki, ədəbiyyatımızda Ali Baş Komandanın obrazı yaradıldı. Qəzetin ilk sayından başlayaraq, manşetdən tutmuş, son səhifəsinə qədər müharibənin dinamikası göz önündə sərgiləndi. Ard-arda qazanılan zəfərlər, bu əhval-ruhiyyəyə hakim olmuş müxtəlif janrlı mətnlər tarixə qələbə dövrünün ən mükəmməl örnəklərini qazandırdı. Onsuz da qəzetdə daim əsas ideya, məfkurə xəttinə çevirən türkçülük istiqaməti müharibənin ən həlledici, ən kəskin dönəmlərində strateji olaraq bu mövqeni möhkəmləndirən, ideoloji dürüstlüyü meyar seçən mətnlərlə meydana qoyuldu”. Azər Turanın rəhbərlik etdiyi “Ədəbiyyat qəzeti”nin “Nizami Gəncəvi İli” 2021-ci il 9 oktyabr tarixli Xüsusi buraxılışı nizamişünaslıq elminin inkişafında tamamilə fərqli hadisədir. İlk dəfədir ki, bir qəzet bütünlüklə Nizami Gəncəviyə həsr olunub. Bu buraxılışda Nizaminin müasirləri olmuş şairlərin əsərlərindən tərcümələr vardır. Eyni zamanda bu gün nizamişünaslıq istiqamətində görülən işlərə aid icmallar, yeni xəbərlər, Nizami ilə bağlı bu gün prosesin necə getməsi öz əksini tapıb. Akademik İsa Həbibbəyli xüsusi buraxılışın hazırlanmasının zərurəti və əhəmiyyətindən söz açıb: “”Ədəbiyyat qəzeti”nin Nizami Gəncəvi ilinə həsr olunmuş 9 oktyabr saylı buraxılışını mühüm bir hadisə kimi dəyərləndirirəm. Biz bu xüsusi buraxılış vasitəsilə nizamişünaslıqda gedən prosesləri izləyə bilirik. Bu yalnız elmi məqalələr təqdim edən xüsusi buraxılış deyil. Yalnız tərcümələr meydana qoyan qəzet deyil. Bu xüsusi say Nizamini imkan daxilində bütün yönləri ilə təqdim edir. Burada, həmçinin bu gün nizamişünaslıqda görülən işlərə aid xəbərlər əksini tapıb. Bu gün də proses necə gedir, hansı tədbirlər keçirilir, bu barədə məlumat alırıq. 2021-ci ildə Azərbaycan nizamişünaslığının hansı səviyyədə olduğu, hansı axtarışlar apardığı, hansı istiqamətlərdə inkişaf etdiyini bilmək istəyiriksə, bu qəzet onu əks etdirə bilir” (26.10.2021). Oxuculara təqdim edilmiş çoxsaylı publisist yaradıcılığı nümunələrinin təhlili göstərir ki, publisistika bu gün də həyatla nəfəs alır və ədəbi-ictimai prosesin ön xəttində mövqe tutmağa səy göstərir. Bu da yaşadığımız dövrün “ovqatını” müəyyən edən dünyəvi hadisələrin yenə kifayət qədər mürəkkəb olması və ölkəmizdə gedən proseslərin dinamiklik və çoxşaxəlilik (quruculuq, islahatçılıq, inteqrasiya və s.) kimi xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Publisistik yazılara ümumi bir nəzər saldıqda görürük ki, burada əsas leytmotiv sənətlə həyatın əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi, müstəqil dövlət quruculuğu prosesində ədəbiyyatın rolunun artırılması, mədəni inteqrasiya proseslərində iştirakın fəallaşdırılması məsələləridir. Ümumilikdə götürdükdə, qəzetin dərc etdiyi publisist materialların mövzu rəngarəngliyi, məzmun çaları belə deməyə əsas verir ki, müasir bədii publisist təfəkkür ayrı-ayrı fakt, hadisə əsasında, sözün qüdrətinə, publisist təfəkkürə güvənməklə toxunulan problemin həllinə cəhd göstərir və “Ədəbiyyat qəzeti”nin publisistika materialları müasir publisistika yaradıcılığı, mövzu-problematika təkamülü, ideya-məzmun xüsusiyyətləri, sənətkarlıq axtarışları haqqında təsəvvür yaratmağa imkan verir. “525-ci qəzet” həyat axarını operativ surətdə informasiyalaşdırmaqla yanaşı, cəmiyyəti düşündürən ən müxtəlif problemlərlə bağlı publisist düşüncələrin geniş – siyasi, elmi və bədii publisistika formalarında ifadəsinə meydan verir. Qəzet buna həm peşəkar redaksiya kollektivi formalaşdırmaqla, həm də nüfuzlu söz, qələm sahibləri ilə sıx əməkdaşlıq əlaqələri yaratmaqla nail ola bilir. Xüsusən də qəzetin Xalq yazıçılarımızdan Anar, Elçin, akademiklərimizdən İsa Həbibbəyli, Nizami Cəfərov, Rafael Hüseynov, professorlarımızdan Vilayət Quliyev, Qulu Məhərrəmli, tənqidçi-ədəbiyyatşünaslarımızdan Vaqif Yusifli, yazıçı-publisistlərimizdən Elmira Axundova, Sadıq Elcanlı və b. kimi imzası məşhur seçmə müəllifləri öz ətafına toplayıb onların müəyyən mövzu-problemlər üzrə silsilə məqalələrini dərc etməsi publisist fəallığa sövq etmə vasitəsi kimi diqqəti çəkməyə bilmir. Çap olunan qəzetlər içərisində “Kredo” da öz dəst-xətti ilə seçilir. Bu gün “Kredo” mətbuat aləmindəki problemlərlə çiyin-çiyinə dayanaraq dözüm, iradə və cəsarət nümayiş etdirir. Onun səhifələrində Azərbaycanın mədəni quruculuğunun, sosial həyatının hər sahəsinin izi var. “Kredo”da nəinki Azərbaycanın ictimai fəaliyyəti, sənət adamlarının ərsəyə gətirdiyi dərin məzmunlu əsərlər, xalqımızın ictimai-siyasi-mədəni həyatında baş verən yeniliklər, dövlətçiliyimizin inkişafı yolunda aparılan məqsədyönlü işlər, elm-sənət yolunda əldə edilən yeniliklər, Azərbaycan gəncliyinin dünəni, bugünü unudulmaz sənət adamlarının, böyük alimlərin, filosofların, tarixin müxtəlif məqamlarında yetişmiş tarixi şəxsiyyətlərin, repressiya qurbanlarının acınacaqlı, faciəli taleyi, xalq ədəbiyyatının inkişafında misilsiz rol oynayan sənətkarların, aşıqların, ozanların, dahi sənət adamlarının, ən böyük tarixi abidələrimizin, dil-dövlət, dilimizin inkişafında – Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi inkişafında gedən müxtəlif dövrlərdəki hadisələri özündə əks etdirən yazılarla zəngindir. Ümumiyyətlə, qəzetin oxuculara təqdim etdiyi publisist yazılardan əksəriyyətinin qayəsini Qarabağ döyüşü – Qarabağ həqiqətlərinin ölkə ictimaiyyətinə və dünyaya çatdırılması prosesi təşkil edir. Professor Nizami Məmmədovun (Tağısoy) “8 Noyabr Şuşamız azadlıq, Səbuhi şəhidlik zirvəsində qərar tutdu” (10 dekabr 2020), Sevindik Nəsiboğlunun “Şuşa fatehi – Zəfərin oğlu” (07 aprel 2020), Ülvi Aydının “Qarabağ Azərbaycandır”, Əi Rza Xələflinin “Üzü Qarabağa” (23 avqust 2020), Nazim Məmmədovun “Aprel döyüşləri və onun tarixi əhəmiyyəti”, Gülnar Səmanın “Ürəyindən vurulan şəhid” (29 oktyabr 2020) və s. yazılar qəzetin səhifələrində öz əksini tapmışdır. “Hədəf Nəşrləri”nin təsis etdiyi, ədəbiyyat və sənət dərgisi olan “Ustad” jurnalının 2020-ci il 33-cü sayı dərc olunub. “Ustad” jurnalı çoxsaylı mətbu nəşrlər sırasında yenilərdən hesab edilsə də, öz dəst-xəttini dəqiq təyin edə bilmişdir. Jurnalda müxtəlif maraqlı layihələr, yeni müəlliflər yer alıb. Şəmil Sadiqin “Ədəbiyyat dərslərinin tədrisində yenilik vacibdir”, Asif Rüstəmlinin “Ədəbiyyat İnstitutunun beş aylıq sələfi”, Niyazi Mehdinin “Hessenin bir deyiminin ucundan tutub gedəndə… Semantikasız dünya”, Maral Baharın Füzulinin şeirlərinə həsr etdiyi “Küləklər şəhəri Bakıdan eşq və iztirab şairinə səyahət” yazıları oxunaqlığı, zəruri məqamlara diqqət çəkmə gücü ilə seçilir. Azərbaycan publisistikasının öz vəzifəsini və funksiyasını necə yerinə yetirdiyini “Xəzan” jurnalının saylarında dərc olunmuş coxsaylı ideya-məzmun cəhətdən əlvan yaradıcılıq nümunələrində əks etdirir. “Xəzan” 23 fevral 2016-cı ildən etibarən Azərbaycan nəşriyyat evində dərc olunan ədəbi-bədii jurnaldır. Jurnalın təsisçisi və baş redaktoru Əli bəy Azəridir. O, bir nasir və qələm adamı kimi, orijinal dəst-xəttə, özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik ziyalılarımızdandır. Müharibə veteranıdır. “Xəzan” jurnalı artıq neçə illərdir ki, Azərbaycan oxucusuna Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitinə kifayət qədər ardıçıl, professional səviyyədə yazılar təqdim edir. Son iki ildə jurnalda Şahməmməd Dağlaroğlu, Elçin Kamal, Göyərçin Kərimi, Aslan Quliyev, Fərhad Ramizoğlu, Rəhman Bayram, Zaur Ustac, Məhəmməd Əli, İbrahim Yusifoğlu, Zəki Bayram Yurdçu, Budaq Təhməz və b. kimi imzası məşhur müəlliflər tez-tez çıxış edir. Bu müəlliflərin jurnalda çap olunan əsərlərində yüksək vətənpərvərlik və ziyalılıq hissləri ilk baxışdan duyulur. AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsi, elmi işçisi Dilbər Rzayevanın “Bəhlul” satirik jurnalında “Molla Nəsrəddin” ənənələri” məqaləsi ciddi araşdırmanın məhsuludur və təqdirəlayiq haldır. Bu sahədə aparılan araşdırmalar müasir ədəbi proseslərə bir nümunədir. Göyərçin Kəriminin “Ümidi söz olan şair” məqaləsi (Fikrət Sadıq yaradıcılığına həsr olunub), Zaur Ustacın “Hərb mövzulu yazılar” sərlövhəli yazıda müharibə mövzusunda yazılmış əsərlərdə müəlliflərin yol verdiyi nöqsanlardan söhbət açılır. (Aprel-may, say – 33, 2021). “Ulduz” jurnalında publisist fəallığına sövq edən yeni, maraqlı formalar diqqəti cəlb edir. “Ulduz” jurnalının 2021-ci il üçün işıq üzü görən ilk sayı “Ədəbiyyat qəzeti” ilə birgə layihənin əsasında hasilə gələn, poeziyamızda vətən, Qarabağ mövzusuna həsr olunmuş “Xüsusi buraxılış”dır. Şeirlərin tərtibatçısı və “Poeziyada Vətən” adlı ön sözün müəllifi filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas-tənqidçi Elnarə Akimovadır. Qeyd edək ki, ən seçmə şeirlərlə tərtib olunan jurnal Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin xatirəsinə ithafdır. “Azərbaycan” jurnalında dərc olunmuş publisistik materialların ideya-estetik xüsusiyyətləri, üslub zənginliyi, azadlıq uğrunda mübarizə əhval-ruhiyyəsi, Qarabağda və onun ətrafında baş verən hadisələri təfərrüatı ilə işıqlandırmaq meyili onu göstərir ki, bu jurnal bədii-publisist salnaməsini yaratmağa çalışır, publisistikamızın elmi, ictimai-siyasi mühakimə gücünü artırır, ədəbiyyatımızda yeni forma və üslublar yaradır, bütün bunları diqqətlə və əhatəli surətdə araşdırmaq, heç şübhəsiz ki, müasir ədəbi prosesin tədqiqi vəzifələrini genişləndirəcək və ümumən, ədəbiyyatşünaslıq elmimizin inkişafına öz töhfəsini verəcəkdir” [9.s.14]. Musa Yaqubun son illərdə qələmə aldığı şeirlər, Anarın “Azad bir quşdum” adlı ikiseriyalı bədii filmin ədəbi ssenarisi, Zahid Sarıtorpağın “Köhnə mücrüyə elegiya”, Azər Abdullanın “Çat”, Səyyad Aranın “Başdaşı” romanları, Nurəddin Ədiloğlunun “Bumeranq” povesti, Aydın Tağıyevin “İsrailin Suru hekayəsi”, Sevinc Nuruqızının hekayələri, uşaq ədəbiyyatına dair Qəşəm Nəcəfzadənin “Yeni uşaq söhbəti”, Elnarə Akimovanın “Uşaq ədəbiyyatının yeni qəhrəmanları” məqalələri, “Tənqid və ədəbiyyatşünaslıq” bölümündə yer alan Qorxmaz Quliyev, Südabə Ağabalayeva, Vaqif Yusifli və İntiqam Qasımzadənin müəllif yazıları “Azərbaycan” jurnalında çap olunan maraqlı nümunələrdəndir. İyul-avqust nömrəsi yazıçı Sabir Əhmədlinin 90 illiyinə həsr olunmuşdu. Elnarə Akimovanın “Sabir Əhmədli – yaralarına sığınıb yaşayan adam” adlı yazısı jurnalın ən maraqlı yazılarından oldu. Beləliklə, yuxarıda adları çəkilmiş qəzet və jurnalların hər birinin nəzəri-estetik keyfiyyəti və ictimai-mədəni təyinatı əsas götürülmüş, ümumiyyətlə milli publisistik fikrin inkişaf tarixində və müstəqillik dövründə jurnal publisistikasının ideya-estetik prinsiplərini müəyyənləşdirir, yeni dövrdə onun mövzu dairəsini, ideya-bədii istiqamətləri işıqlandırılmışdır.
ZAUR USTACIN YURD HƏSRƏTİ (Ağdama-Yusifcanlıya dönəcəyimiz günü həsrətlə gözləyirik) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Min şükür Böyük Allaha. Nəhayət, belə bir mövzuda yazı yazmaq qismət oldu. Sözün əsl mənasında bu çox ağrılı məsələ idi. Mənim ötən əsrin 90-cı illərində yazdığım bir şeir dəftəri var. O dəftəri öz aləmimdə “Məhrəm” adlandırıb, orada yazılmış şeirləri heç yanda dərc etdirməmişəm. Bu şeirlərin əksəriyyəti vaxtı ilə Şuşa, Laçın işğal olunarkən qələmə aldığım şeirlərdir. Ağdamın yoxluğunu isə hətta işğal altında olduğu zamanlarda belə qəbul edə bilmədim… Ağdamın işğalı ilə, qəm-kədəri ilə bağlı heç nə yaza bilmədim. Məncə bu düşüncə ilə bağlı olan məsələdir. Kənd camaatı iki gün təntənəli şəkildə bizim həyətdə toplaşıb hal-xoş edəndən sonra 4 aprel 1993-cü ildə Ağdam rayonun Yusifcanlı kəndindən məni əsgərə yola saldılar… 1 iyun 2022-ci il, axşam saat 17:15 özümü hələ də əsgərdə hesab edirəm… Mən tərxis olub kəndimə, doğma Yusifcanlıya qayıdacağım günü böyük səbrsizliklə gözləyirəm… Yusifcanlı mənim dünyaya göz açdığım, dünyanı tanıdığım, söz, ədəb, elm öyrəndiyim müqəddəs məkandır. Bu yazı indi nəyinsə xatirinə yazılmış, boğazdan yuxarı ibarələrlə dolu süni bir mətn, söz yığını deyil. Bunun belə olmadığını şanlı zəfərimizlə yekunlaşmış 44 günlük müharibədən əvvəl, müharibə dövründə və eyni zamanda qələbədən sonra müxtəlif mətbu orqanlarda dərc olunmuş yazılarım (şeirlər də) təsdiq edir. Ötən günlərimə, düşüncələrə sizinlə birlikdə yazılı mənbələr üzərindən səyahət etmək istəyirəm. Birinci müharibədən əvvəl “ta bıçağın sümüyə dayandığına”, dözməyə, gözləməyə səbr qalmadığına işarə edən yazılara nəzər yetirək. “Köçkün (qaçqın) olmaq nə deməkdir?!”, “Ədalət”,23.07.2019, say: 125 (5589), s.6. – bu yazı ilə tam şəkildə sadəcə adını yazmaqla internet üzərindən tanış olmaq olar. Burada sizə sadəcə sonluqda olan qısa bir hissəni təqdim etmək istəyirəm: “…2002 – ci ildən Bakı şəhəridə yaşayıram, heç vaxt maddi çətinliyim olmayıb (ümumiyyətlə, qayıtmaqdan başqa həyata keçməmiş heç bir arzum yoxdur, şükür Allaha…) . Əvvəlcə bir müddət kirayədə, sonra isə öz evlərimdə yaşamışam. Bu müddət ərzində Bakı şəhəri, Yasamal rayonu daxilində üç dəfə evimi dəyişmişəm və hər dəfə yeni təmirli evlərə köçmüşəm. Tam şəraitli, bütün rahatçılığı olan evlər olub. Ancaq o evin heç birində həyətimizdəki zoğal ağacının altında qoyulmuş taxtın üstündəki kimi bircə dəfə də olsun rahat yata bilməmişəm… Qaçqın-köçkün olmaq öz evində qonaq kimi yaşamaqdır… Evləri dəyişsən də, illər ötsə də bu hiss dəyişmir… Qayıdacağın günü gözləyirsən…” İlk dəfə 2011-ci ildə dərc olunmuş və bu günə qədər 6 (altı) dəfə nəşr olunaraq, müxtəlif layihələr çərçivəsində Azərbaycanın, ayrıca olaraq dəfələrlə Ağdamın kitabxanalarına məktəblərinə paylanmış “Oriyentir ulduzu” povestinin əvvəlinə və sonluğuna diqqət yetirək (bu kitabın da elektron variantı ilə sadəcə Zaur Ustac – Oriyentir ulduzu yazmaqla tanış olmaq olar): “…Qurban olum , ay ALLAH, Ali Baş Komandan bircə, bu “HÜCUM” ƏMRİNİ VERSƏYDİ!!! Bəs, bu torpaqları kim azad edəcək? Bəs, bu dağlardakı səngərlədə neçə illərdir torpağa tapşırılacağı günü gözləyən igid-ər şəhidlərimizin sümüklərini nə vaxt yığıb mənzilinə çatdıracağıq??? Düşünə- düşünə dərə boyu dağlara baxdı. …” və ya “…Ayağı səkiyə ilişdi, yıxılmadı səndələdi bir az… Yavaşca sağ dizi üstə çöküb, sağ böyrü üstə uzandı- sol yaman incidirdi- sağ əlini torpağa tərəf uzatdı, başını qaldırıb, həsrətlə baxdı burnunun ucundakı torpağa; İlahi, hələ çoxmu öz torpağımızda həsrətlə baxacayıq öz torpağımıza,-dedi və başını qolunun üzərinə qoydu. Hiss etdi ki, iradəsini itirir, istədi gözlərini yumsun, ancaq göz qapaqları sözünə baxmadı. İstədi sol əlini qaldırıb, gözlərini yumsun. Qolunu bir az qaldırdı, ancaq axıra qədər qalxmadı yanına düşdü. Göy üzünə baxa-baxa kəlmeyi-şəhadət gətirdi. Daha heç nə düşünmürdü, gedirdi üzü Günbatanda doğan Günəşə tərəf gedirdi… Sanki kimsə onu gəzdirirdi; bura Ağdərədi, bura Kəlbəcərdi, bura Laçındı, bura Göyçədi, bura Borçalıdı,bura Dərbənddi, bura İrəvandı, bura Zəngəzurdu, bura Təbrizdi, bura Füzulidi, bura Zəngilandı, bura Qubadlıdı, bura Cəbrayıldı, bura Xocavənddi, bura Ağdamdı, bura Xocalıdı, bura Xankəndidi, bura Şuşadı- Qaladı eee, Qala- bura QARABAĞDI- bura dünyanın mərkəzidi, bura bəşəriyyətin beşiyidi, bura ADƏMİN vətənidi, bura AZƏRBAYCANDI, bu torpaqlar türk oğluna UCA TANRININ ərmağanıdı, bu torpaq Adəmin yoğrulduğu torpaqdı, bu torpağın uğrunda ŞƏHİD olmaq hər kəsə nəsib olmur… O, quş kimi idi, sərhəd tanımırdı. Elə bil bir az əvvəl bir səkinin əlində aciz qalan adam deyildi. Üzü Günbatanda doğan Günəşə doğru gedirdi. Birdən dayandı mən hara gedirəm belə, bəs bu mənə deyilənləri necə çatdırım Vətən oğullarına, düşüncəsi ilə uçdu göylərə… İndi, Günbatanda bir ulduz parlayır, elə parlayır, elə parlayır ki, sanki gəl, gəl, bu tərəfə gəl, buralar səni gözləyir deyir… 07-21 fevral 2011. BAKI. …” Müxtəlif mətbu orqanlarda və kitablarda dəfələrlə çap olunmuş şeirlər: (“Dağlar” şeirindən) Dünya belə qalmaz, dəyişər zaman, Yenə dövran olar, həmənki dövran, Bulaqlar başında məclislər quran, Oğullar ərsəyə gələli, dağlar! * * * Ustac bulud kimi dolub, ağlamır, Köksünün yarası qaysaq bağlamır, Bir bilsən, ruhumu nələr çuğlamır, Doğacaq nə zaman Hilalın, dağlar?! 07.05.1995. Marağa. (“Şəhid haqqı” şeirindən) Dəstəklərə yazılı, neçə-neçə adımız, Qundaqlara qazılı, sezilməyən ay-ulduz, Nişan durub, gözləyir; birdən düşər yolumuz, Gəlin, o nişanların gözün yolda qoymayaq… Bu işi, bu gün görək, sabaha saxlamayaq… * * * Bu işin bir yolu var, göstəribdi Mübariz! Torpaq bizim Vətənsə, düşməlidi izimiz. Bəsdir bəhanə etdik, bağlanıbdı yol-iriz. Örnəkdən, ibrət alıb, cümləmiz coşmalıyıq!!! Tikanlı məftilləri bu gün biz aşmalıyıq!!! * * * Dəli bilirlər bizi, doğruldaq adımızı, Dost özün göstərəcək, tanıyaq yadımızı, İllərdir su vermişik, püskürək odumuzu, Belə yaşamaq olmaz, bilməliyik hamımız!!! Mübariz gedən yolu, getməliyik hamımız!!! 03.08.2019 – 19.06.2020. Bakı. 44 günlük müharibənin gedişində Müzəffər Ali Baş Komandanla, xalqla, ordu ilə həmahəng olan qələm şanlı qələbəmizdən sonra da yurd həsrəti ilə çırpınan qəlbin istək və arzularından yazdı: (“Dağlar” şeirindən) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar! * * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar! 22.01.2021. Bakı. və ya “Qarabağda torpaq islahatları vacibdir, …”, “Təzadlar” qəzeti, 16.02.2021, say: 06 (2291), s. 11. : “…Sizlərlə növbəti yazıların altında “Ağdam rayonu, Yusifcanlı kəndi” qeydi ilə quruculuq işlərindən bəhs edən məqalələrimlə görüşmək …” Sonda “Kredo” qəzeti, 20.04.2022, say: 16 (1096), s.15. və “Həftə içi” qəzeti, 21-27.04.2022, say: 15 (3431), s.8. “Vallah, kəhrizdən ayıbdı…” şeirində: “…Kol-kos basmış arxların İtib bəndi-bərəsi… Məni görcək deməzmi, – Hanı bunun dəhrəsi!?-…” HAŞİYƏ: Mən 1991 –ci il Ağdam rayonu, Yusifcanlı kənd orta məktəbinin məzunuyam. Sinfimizdə 17 oğlan var. Demək olar ki, səhəti imkan verənlərin hamısı Qarabağ Müharibəsinin iştirakçısıdır. Hər il məzun günü toplaşırıq, Azərbaycanın dilbər guşələrini gəzirik. Harda olsaq, süfrədə nə olsa da Yusifcanlıda məktəbli olarkən Böyük Bağda limonadla kökə yeməyimizdən danışıb o günlərin həsrətini çəkirik… İndi o bağ-bağatdan, kəndimizdən əsər-əlamət qalmadığını fakt olaraq bilsək də, düşüncə sanki bu reallığı qəbul etmək istəmir… 45-48 yaşlı kişilər 14-16 yaşlı uşaqlığımızın o yerlərdə bizi gözlədiyinə inanırıq və bu həsrətin bitməsini səbirsizliklə gözləyirik… Harada yaşamağımızdan asılı olmayaraq bu gün hamımız yolüstəyik… Gözümüz Qarqarın o tayında olmayan bağlarda, göz dağı dağlarda qalıb… İndi icazənizlə qayıdıram söhbətimizin əvvəlidəki “Məhrəm” adlandırdığım dəftərdəki şeirlərimə o şeirləri bu ötən 30 (otuz) il ərzində ona görə heç vaxt çap etdirmədim ki, bir gün bütün bunların tarix olacağına inanınrdım və inanırdıq. “93-ün yayı və ya bir qaşıq qatıq”, “Qarqara çıxılan gün” kimi mətnlər bizim yurd həsrətinin, sarsılmaz iradəmizin, mübariz düşüncəmizin məhsulu idi… Ancaq bütün bu inamla bərabər içimizdə vaxtın uzanması qorxusu var idi… Şükür indi belə problem yoxdur. Əsas məsələ həll olunub. Ərazi bütövlüyümüz bərpa olunub. İndi qalır ulu Dədə Qorqud tövsiyəsi gərəyi yurdu abadlaşdırmaq. Biz inanırıq ki, tezliklə Müzəffər Ali Baş Komandan möhtərəm prezidentimiz cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında bu işin də öhdəsindən uğurla gələcəyik. PS. Bu yazının bəzi qeydləri Bakıda, bir hissəsi uşaq vaxtı qoyun otardığımız, çimdiyimiz Qarqar çayının sahilində, müəyyən məqamları da Ağdamdan Murova qədər olan dağların seyrangahında yazılıb. Bu günə şükür. 24.05-01.06.2022. Bakı, Ağdam, Göygöl.
VALLAH, KƏHRİZDƏN AYIBDI… Turist kimi gəzmişəm, Qarış-qarış Yurdumu! Hələ yada salmıram, Süründüyüm Ordumu! * * * Əlimdə qayçı, dəryaz, Toz-torpaq uda-uda! İstəyirəm mən dönəm, Nisgilli, dərdli Yurda! * * * Gözümüzü açandan, Eşitdik; “Araz”, “Araz”… O vaxtlar Qarqar bizə, Dayaz idi, damdayaz… * * * İndi keçilməz olub, Dərindən də dərindi… Yeganə təsəllimiz, Bu dərdimiz sərindi… * * * Bir də ümid çırağı, Qurumayan o kəhriz… O vaxtlar düşünərdik, -“Nə ərköyün bu kəhriz…”- * * * Kənkanlarla qol-boyun, Yaşamaqdan zövq alır. Onlar nazın çəkməsə, Suyu tez-tez azalır… * * * İndi bu fikrə görə, Utanıram özümdən… Düz otuz il sərasər, Yaş axıdıb gözündən… * * * Arınıb zir-zibildən, Xirtdəyinə çıxsa da… Axıdıb göz yaşını, Öz içinə axsa da… * * * İndi mən o kəhrizin Yanına turist kimi… Yaxası zınqırovlu, Muncuqlu artist kimi… * * * Necə gedim, a millət!? Dilə gəlib deməzmi: -Hanı sənin külüngün?!- Göz yaşını yeməzmi?! * * * Ya evimin divarı, Qarqarın qara daşı, Şahbulağın ağ daşı, Atıb-tutmazmı başı?! * * * Soruşmazmı, nə vaxtdır, Hardasan, “İşlərbaşı”!? Qalmayıb xanəgahın, Artıq daş üstə daşı… * * * Hanı malan, şuğulun!? Ya isgənən, sığırğan!? Neçə vaxtdır, hardasan!? -Budra hamı bağrı qan… * * * Bəlkə də kəhriz kimi, Arılar da vəfalı… Kötüklər ta çürüyüb, Pətək arar səfalı… * * * Kol-kos basmış arxların İtib bəndi-bərəsi… Məni görcək deməzmi, -Hanı bunun dəhrəsi!?- * * * İndi mən o kəhrizin Yanından turist kimi… Yaxası zınqırovlu, Muncuqlu artist kimi… * * * Ötüb keçə bilmərəm, Bəlkə bir “ajıqıjı” İllərdi yol gözləyir, -Harda qaldı bu “Qıjı”!? * * * Məndən dastan gözləyən, Mən “Zəfər dastanım”ı Bax, orda yazacağam, -Əkəcəm bostanımı… * * * Hər tutumu çırpanda, Ya da üzüm dərəndə… Axtalıq zoğalları Kölgəliyə sərəndə… * * * Gözü bıçaqlı əzgil Batsın sənin gözünə… Buz quyumdan içməmiş Söz baxarmı sözümə!? * * * Ən sonuncu adamsan, Bu işdən söz açmağa! Qısqı bərk gələn kimi, Yer gəzərsən qaçmağa… * * * Öz işinlə məşğul ol!!! Qoy, dərdli dərdin çəksin… Gilas da dəriləcək, Döz, barı bir ting əksin… 17.04.2022. – Bakı.
>>>SÖZÜN AĞ RƏNGİ ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏ HAQQINDA Tanınmış şair, jurnalist Şahmar Əkbərzadə — 28 Dekabr 1941-ci ildə Ağdam rayonunun Çəmənli kəndində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1958-ci ildə Mahrızlı kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra həmin il Şuşa Pedaqoji Texnikomuna daxil olub və 1960-cı ildə texnikomu bitirmişdir. Elə həmin il M.F.Axundov adına Dillər İnstitutunun Rus dili və ədəbiyyatı şöbəsinə daxil olmuş, 1960-cı ildə Rus dili müəllimi ixtisasını bitirmişdir. Bir neçə il Çəmənli kənd orta məktəbində müəllim işləmiş, 1968-ci ildə Bakı şəhərinə köçüb “Azərbaycan gəncləri” qəzetində jurnalist kimi fəaliyyətə başlamışdır. Sonralar həmin qəzetdə şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır. “Kommunist” qəzetində müxbir və şöbə müdiri olmuşdur. 1990-cı ildə “Mədəniyyət” qəzetini təsis etmiş və ömrünün sonunadək qəzetin baş redaktoru olmuşdur. Şahmar Əkbərzadə 2000-ci il avqust ayının 30-da Bakı şəhərində dünyasını dəyişmişdir. 10 fevral 2014-cü ildə adını daşıyan “Şahmar Ədəbi Məclisi” (ŞƏM) təsis olunmuşdur. YARADICILIĞINDAN NÜMUNƏLƏR: QARABAĞSIZ QARABAĞLI Utanım yerinə ay bulud sənin, Allahın altında ağ eyləyirsən.. Alışır ciyəri çölün, çəmənin, Yağışı dənizə səpələyirsən.. * * * Utanım yerinə sənin, ay dəniz, Susuzlar qoynunda yetmir kamına.. Çayların başını kəsib tər-təmiz, Dönmüsən suların qəbristanına.. * * * Bu da ki, min illik Türk qəbristanı, Analar kor oldu ağı deməkdən.. Utanım yerinə, Türk yatağanı, Gözlərin doymadı Türkü yeməkdən.. * * * Utanım yerinə Misri qilincım, Tufəng çıxan kimi qınına girdin.. Utanıb-qızarıb sənə güvəncim, Sən öz qanımıza yerikləyirdin.. * * * Utanım yerinə qoç Koroğlu, din! Düşmənin kimiydi? – Həsən paşaydı.. “Leş bir yana, baş bir yana” -deyirdin, Qalağa vurduğun qardaş başıydı.. * * * Utanım yerinə Əmir Teymurum, Əzdin Bəyazidi, qırdın Tatarı.. Sənin zəfərinlə sındı qürurum, Yadlara qul oldu yurd balaları.. * * * Şah babam Xətayi, ey Sultan Səlim, “Çaldıran” deyəndə odlanıram mən.. Əsrlər keçsə də düzəlmir belim, Sizin yerinizə utanıram mən.. * * * Utanım yerinə ey insan oğlu, Bir yandan əcəldən fəryad edirsən.. O biri yandan da zirehli, zağlı, Ölüm silahları icad edirsən.. * * * Bir utanc qurumu qurardım hökmən, Egər olmasaydı məni qınayan.. Yerlərdən, göylərdən utanıram mən, Utanım yerinə, ay utanmayan..!
DAYANIN! Mənə əl eləyən əllər dayanın, Boynuma dolanan qollar dayanın, Çiçəklər dayanın,güllər dayanın, Məni ötürməyə tələsməyin siz ! * * * Hələ ocaqlardan od əmməmişəm. Dərdimi Araza göməmməmişəm, Vüsalın ətrinə bələnməmişəm, Məni ötürməyə tələsməyin siz! * * * Dərddən hayıf çıxmamışam doyunca Onu daşa çaxmamışam doyunca Ərk qalama baxmamışam doyunca Məni ötürməyə tələsməyin siz. * * * Qoyun sevincimi selə döndərim, Günümü uzadıb ilə döndərim , Dəli həsrətimi külə döndərim , Məni ötürməyə tələsməyin siz! * * * Səttərxanın məzarını öpməmiş, Torpağını gözlərimə səpməmiş, Ayrılığa dəli nərə təpməmiş, Məni ötürməyə tələsməyin siz ! Təbriz 1992.
ÖZÜN ÖZGƏNİN Sənin tilsimindən çıxa bilmirəm, Neyləyim bu eşqi boğa bilmirəm, Yolundan gözümü yığa bilmirəm, Gözdağın mənimdir, gözün özgənin. * * * Öz sevdan özünü qarğışa salıb, Ömrün qara qalıb, yağışa qalıb, Taleyin tüstünlə baş-başa qalıb, Tüstün mənimkidir, közün özgənin. * * * Şahmara vəfandan cəfan nurludur, Baharın şaxtalı, yayın qarlıdır, Həsrətin özündən etibarlıdır, Həsrətin mənimdir, özün özgənin.
QRİMLƏYİR Dolanır boynuma doğmalıq mehi, Hardasa bir dəli həsrət inləyir. Sükutu ilahi bülbül cəh-cəhi, Mənim varlığımı qəm qrimləyir. * * * Şəfəqlər zülmətin kəsir başını, Bəyaz dan yerini qan qrimləyir. Sübh yeli meşəni, şeh bənövşəni, Məğrur zirvələri çən qrimləyir. * * * Şirin mürgülərdən ayrılır güllər, Göylər yer üzünü nura bələyir. Dənizdən sahilə çıxır gözəllər, Mərmər sinələri gün qrimləyir. * * * Tökülür dənizə nazlar, qəmzələr Bəxtəvər suları naz qrimləyir. Leyli-Məcnunları sərin gölgələr, Məcnun söyüdləri yaz qrimləyir. * * * Gündüzü-günəşli loğman havalar, Gecəni Krımda Ay qrimləyir. Yalları bulaqlar, yolları çinar, Zümrüd vadiləri yay qrimləyir. * * * Hanı gözəllikdə Krıma tay yer? Hanı əzizlikdə Krıma əvəz? Hər şey bu yerlərdə qrim götürər, Bircə faciələr qrim götürməz. * * * Dolanır boynuma ayrılıq mehi, Hardasa bir dəli həsrət inləyir. Kiminin bəxtini bülbül cəh-cəhi, Kiminin bəxtini qəm qrimləyir. 1985.
YOLLAR Ayaqla torpağın öpüşməsindən Doğulub böyüyür yollar həyatda. Tapdana-tapdana min illər boyu, Ömür qazanıbdır ayaqlar altda. * * * Gəlimli-gedimli yol nəsillərin, ölməz abidəsi, əmanətdir. Tapdanmaq – insanın şərəfsizliyi, Tapdanmaq – yolların ləyaqətidir. * * * İnsan qədəminə tamarzı qalmaq, Yolların bağrına çəkilən dağdır. Dünyada ayaqlar altda yaşamaq, Bircə yollar üçün alçalmamaqdır. 1968.
TƏZƏ NAĞARA Sitəm görəcəksən ulduzlar sanı, Bir azdan başına od ələnəcək. Dodaqlar öpəcək qara zurnanı, Səninsə sifətin sillələnəcək. * * * Hələ təpər topla, dözüm yığ hələ, Qanları coşdurub qaynatmalısan. Üzünə çırpılan sillələr ilə Toya gələnləri oynatmalısan. * * * Bir azdan üstünə düşəcək əllər, Səni nağaraçı yesir edəcək. Ağrından həzz alıb süzən gözəllər Fəryadın üstündə yallı gedəcək. * * * Bu alın yazındı, nə küs, nə inci, Çırtma çatlayacaq qaşında sənin. Dərdə bax, hamının toyu, sevinci Qapaza dönəcək başında sənin. * * * Alın yazısından qaçmayıb heç kim, Sitəmə sinə gər, qəmə qələm çək! Yediyin sillələr qorxma əzizim, Şəninə əskiklik gətirməyəcək. * * * Qoşa şapalağa dözəcək dərin, Nalən musiqiyə dönəcək hökmən, Qəm yemə, nağara, döyülənlərin Bütün yer üzündə xoşbəxti sənsən. * * * Bəxtəvər başına, sillələn nə qəm, Sillələr ömrünə nur ələyəcək. Dərd mənim dərdimdir, sabah bilmirəm Kimlər taleyimi sillələyəcək!
ALLAH AMANDIR! Adamlar itirir adamlığinı, Adam təlxək olur, Allah amandır! Kələklə gələnlər küləklə getmir, Kələk pələng olur, Allah amandır! * * * Sürülər mələşir, qoçlar həlləşir Çaqqal qurda dönür,tülkü şirləşir Cüllüt qartallaşir,milçək filləşir, Fillər milçək olur, Allah amandır! * * * Bülbülün yurduna quzğun tökülür, Güllərin gözünə millər çəkilir, Qədim gülüstana sitəm əkilir, Sitəm çələng olur, Allah amandır! * * * Səyi bəy eyləyən dastançıya bax, Bostan tanımayan bostançıya bax, Pulla böhtan deyən böhtançıya bax, Böhtan çörək olur, Allah amandır! * * * Quru didişmədə vaxt batıb gedir, Hamı xalq-xalq deyir, xalq batıb gedir, Haqsızın əlində haqq batıb gedir, Haqlı “xərçəng”olur, Allah amandır! * * * Hesab çəkiləndə əyri düz çıxır, Üzü üzlər görən qarı qiz çıxır, Həqiqət bir anda dönüb fıs çıxır, Yalan gerçək olur, Allah amandır! * * * Namərdlər birləşir, mərdlər əyişir, İmanlar, məbədlər, pirlər dəyişir, Məqamlar dəyişir, yerlər dəyişir, İblis mələk olur, Allah amandır!
HANI? Xoş gördük a yerlər a göylər salam Gəldim o yerlərdən bir salam alam. Danış bənövşəli, laləli talam Ölüb dirildiyim o anım hanı. * * * İlk eşqin qisməti gətirməyirsə Talada görməsin günahı kimsə Andına eşqinə dönük mənəmsə Bəs əhdinə vəfalı olanım hanı. * * * Tutulub göylərin qaşı qabağı Dindirə bilmirəm şahid qovağı Soruşa bilmirəm ayrılıq çağı Arxamca gözləri dolanım hanı. * * * Sənsiz bu yerlərdə şirin avazam Kövrələ-kövrələ axan Arazam “Yanıq Kərəm”yə köklənmiş sazam Dindirənim hanı, çalanım hanı.
LAÇINLI ŞAHVERDİ DƏDƏYƏ Çoxdandır burnumun ucu göynəyir Şirin söhbətindən, sözündən ötrü. Söhbət bəhanədir, vallah, ay dədə, Özüm divanəyəm özündən ötrü. * * * Könlümdə bir dəli həsrət kişnədi, Bu dünya gözümdə sənsiz heç nədir. Özüm də bilmirəm niyə təşnədi, Gözüm Gözbulağın gözündən ötrü?! * * * Küsməyə haqqı var o dağların da, Lilparlı, yarpızlı bulaqların da, Bir il yarımdır ki, dodaqlarımda Bir öpüş göynəyir üzündən ötrü. * * * Bahar yal-yamaca gül ələyibdir, Xəyalım o yerə iməkləyibdir, Sinəmdə qəm-qüssə çiçəkləyibdir Başyurdun çiçəkli düzündən ötrü. * * * Mıxtökən zirvəsi göz diksin bizə, O dağlar nəriylə duraq üz-üzə, Dədə-bala bardaş quraq diz-dizə, Dizim həsrət çəkir, dizindən ötrü. * * * Hövcələm tükənib ajı il sayır Hər gün görüşünə ümid bağlayır. Mərmər səkilərdə izim ağlayır Şehli çəməndəki izindən ötrü.
ÜŞÜDÜ Sənsiz salamımı almadı dağlar, Həmdəmim, həyanım olmadı dağlar, Elə köks ötürdü gülgəz yaylaqlar Yamaclar üşüdü, qaşlar üşüdü. * * * Məni sənsiz görüb süsən saraldı, Nərgiz pörşələndi, lalə qaraldı, Göyü bulud basdı, yeri qar aldı, Dərələr ah çəkdi, döşlər üşüdü. * * * Məni sənsiz görüb ürpəşdi otlar Əsdi titim-titim titrəşdi otlar, Bəyaz yaylığını sıxdı buludlar, Məni sənsiz görüb quşlar üşüdü. * * * Üzümə baxmadı gədiklər, gülüm, Mələşdi talada əliklər, gülüm, Elə oxudu ki, kəkliklər, gülüm, Qayalar səksəndi, daşlar üşüdü. * * * Məni sənsiz görüb çağladı bulaq, Könlümü min yerdən dağladı bulaq, Körpə cüyür kimi ağladı bulaq, Gözümün içində yaşlar üşüdü.
KİRPİYİMİ QƏDƏMİNƏ SƏRİM QOY! (Mələk Baharlıya) Məndən küsmə, gül nəfəsin töyşüyər, Səni görüb bənövşələr pörşüyər, Dayan gülüm, ayaqların üşüyər, Kirpiyimi qədəminə sərim qoy! * * * Əl verirəm, əsdirmirsən əlimi Gül verirəm, küsdürürsən gülümü, Yavaş yeri, yel dağıtmış telini Ürəyimin tellərinə hörüm qoy! * * * Həsrətimin çiçəkləri xallanıb, Ədaların şan bağlayıb, ballanıb, Dodağında küsüşmələr barlanıb, O barları dodağımla dərim qoy! * * * Heç bilmirəm ulduz nədir, Ay nədir! Bürcüm nə bürc, günüm nə gün, ay nədir? Baxışların taleyimə aynadır Ayaq saxla, taleyimi görüm qoy! * * * Şahmar yazıq hardan alsın dözümü? Nazın, qəmzən sındırıbdır dizimi. Yana-yana kül elədim özümü, Sürmə olum, gözlərinə girim qoy!
BİLMƏYİM Bir gün ünvanıma gələcək ölüm! Zərrəcə eynimə gəlmir ölməyim! Elə utanıram, gələsən, gülüm, Sənin ayağına dura bilməyim! * * * Namərddir ölümdən üşənib qorxan! Bir şərbət nədir ki, içə bilməyəm?! Elə utanıram, adi yağışdan Sənin göz yaşını seçə bilməyəm! * * * Elə utanıram gəlib-gedəsən, Sənin gəlişini duya bilməyəm! Üstümə səpdiyin çiçəkləri mən Gözümün üstünə qoya bilməyəm! * * * Elə utanıram, utanıram mən, Ayılam, könlünü ala bilməyəm! Dərdim təzələnə, xəcalətimdən Ölmək istəyəm mən, ölə bilməyəm!
“POÇT ŞEİRLƏRİ” SİLSİLƏSİNDƏN Qismətim gümandan gümana düşüb, Köksümdən perikib könlüm haçandır. Məhəbbət çəmənim tufana düşüb, Çırtlamır çiçəyim, gülüm haçandır. * * * Haçandır ürəyim dağlanır köz-köz, Dəstəkdən üstümə od ələnibdir. Könlümün həsrətlə gözlədiyi söz Telefon xəttində çiliklənibdir. * * * Gör harda qırıldı telefon teli, Qismətim çətin ki, isinə daha. Qəzaya uğrayıb eşqimin feli, Qanadı qırılmış isiməm daha. * * * Xətlər ümidimi veribdir bada, Taleyim o sözü öpəsi idi. O söz gümanımı öldürüb, ya da Üstümə səadət səpəsi idi. * * * Görən tapılarmı söz qırıqları?! Tutubdur üzünü ellərə könlüm. Baş alıb sinəmdən Gəncəyə sarı, Düşüb dəli kimi çöllərə könlüm. * * * Telefon telini bağrına basıb, Çalıb oxuduğu “Yanıq Kərəm”di. Neyləsin “sev”-çatıb, sözün arxası Bilmir ki, “-irəm”di, yoxsa”-mirəm”di?!
BİTMƏSİN Apar məni o günlərə,o aya Göz baxmaqdan,üz yanmaqdan doymaya, Əllərimi əlin yaxin qoymaya, Nəfəsimdə də nəfəsinə yetməsin, Bu sevdamin ömrü-günü bitməsin! * * * Apar məni ilk görüşə,üşənim, O görüşün ayaqina döşənim, Biraz gecik,üşüm-üşüm üşüyüm, Qoy ürəyim titim-titim titrəsin Bu sevdamin ömrü günü bitməsin! * * * Apar məni o bahara gəl,gülüm, Cicək olum əllərinlə üzülülm, Bircə-bircə tellərinə düzülüm, Xəyalimdan özgə xəyal ötməsin, Bu sevdamin ömrü-günü bitməsin! * * * Apar məni o yerlərə,gəzək bir. Anan səni şişə cəksin,dözək bir, Bəhanə tap,inciyək bir,küsək bir. Durub gedim,ayaqlarim getməsin, Bu sevdamin ömrü-günü bitməsin! * * * Apar məni o günümə baxim mən, Qizillari yandirim mən,yaxim mən, Öz eşqimi barmaqina taxim mən, Bir üzüyə yenə gücüm yetməsin, Bu sevdamin ömrü-günü bitməsin! * * * Daş-qaş nədir,sən qüdrətdən süslüsən, Göydən enməz mələklərin mislisən, Bu dünyada bir od mənəm,bir od sən, Alov varmi,mənə qibtə etməsin? Bu sevdamin ömrü-günü bitməsin!
AYIRAR BU DÜNYA BİZİ NƏ VAXTSA Burax inadını, ay ömrüm, günüm Çəkilər göylərə harayım, ünüm. Dolaşar qəfildən ömür düyünüm, Ayırar bu dünya bizi nə vaxtsa. * * * Dağlayar qəlbini, dağlayar dağ-dağ, Sinəmdə əcəlin çatdığı ocaq. Tüstüsü gözünü yandırar ancaq, Üşüdər qəlbini közü nə vaxtsa. * * * Ha səslən, dağılmaz əbədi yuxum, Burnunun ucunu göynədər qoxum. Çarpaz dağlar çəkər sənə yoxluğum, Çiləyər yarana duzu nə vaxtsa. * * * Düşər xatirələr yadına bir-bir, Yanarsan günlərin oduna bir-bir. Əsər əsim-əsim, titrəyər tir-tir, Sınar qürurunun dizi nə vaxtsa. * * * Bəxtin gözlənilməz günlə rastlaşar, Odun da, közün də Şahmarsızlaşar, Dadın da, duzun da Şahmarsızlaşar, Ayırar bu dünya bizi nə vaxtsa.
ƏLVİDA Çatdı halallaşmaq vaxtı, a yerlər. Yamaclar əlvida, yollar əlvida! Hər yarpaq mehriban bir ələ bənzər, Mənə əl eyləyən əllər, əlvida! * * * Dərdimi heç kimə aça bilmədim, Hicranın əlindən qaça biımədim, Zülmün sədlərini keçə bilmədim, Çəmənlər əlvida, çöllər əlvida! * * * Bir ocağın odu-közü olmadım, Saza dönüb “Yanıq Kərəm çalmadım, Toza dönüb qoynunuzda qalmadım, Cığırlar əlvida, yollar əlvida. * * * Kükrəyə-kükrəyə qabarmadınız, Həsrətin bəndini qoparmadınız, Yuyub dərdlərimi aparmadınız, Yağışlar əlvida, sellər əlvida! * * * Hələ bu dünyada qalmaq payım var, Bəxtimin üzünə gülmək payım var, Azadlıq yolunda ölmək payım var, Obalar əlvida, ellər əlvida! Təbriz. 1992.
SƏNİ Arzumun yoluna çıxan həyatsan, Dönmərəm köksümdə tonqal da çatsan… Bilsəm ki, yandırıb-yaxsan bir odsan Yenə gözüm üstə qoyaram səni * * * Gülüm, könlüm hara, şikayət hara? Sevinər çəkdiyin çarpaz dağlara Gündə baxışından alsam min yara Xeyirxah mələyim sayaram səni. * * * Ölüncə yanında əsir qalaram Verdiyin əzaba layla çalaram, Vaxt gələr çevrilib torpaq olaram Gəlsən hənirtindən duyaram səni.
BU GECƏ Bu gecə nə gözəl gecədir, könül, Bu gecə ay necə bədirlənibdir. Dünya süd gölündə çimir elə bil, Elə bil üfüqlər yerə enibdir. * * * Gecə ağ duvaqlı nazlı gəlin tək, Açıb saçlarını yuyur sularda. Yaylıq tək asılıb ağacdan külək, Dünya nə gözəlmiş bu ilk baharda… * * * Bəlkə ikimizik dünyada oyaq, Bəlkə bu gecənin gəlişi haqdır. Sən mənə səhərin gözləriylə bax, Bəxtim günəş kimi doğulacaqdır. * * * Ulduzlar torpağa tökülür dən-dən, Çiçək yağışında yuyulur gecə. Torpağın əliylə yazıla bilən Gözəl şer kimi duyulur gecə. * * * Uzansın bu gecə… Sökülməsin dan, Bu gecə huşumu başımdan almış, Utansın bu gecə yanaqlarından, Bu gecə üzündə bir qara xalmış…
VƏTƏN ŞEİRİ (“Və-Tən”) Sui-qəsd ediblər şan-şərəfinə! Edam olunubdur beş hərfin də! “Və” keçib sərhəddin o tərəfinə, “Tən”qalıb sərhəddin bu tərəfində! * * * İmkan yox tikanlı sətri pozmağa, Pozanım olsa da, poza bilmirəm. Ürəyim gəlməyir bütöv yazmağa, Mən səni bitişik yaza bilmirəm. * * * Sən iki hecalı bir sözsən “və-tən!” Sətirdən-sətrə ķecirilmisən!!! 1966. Müəllif: Şahmar ƏKBƏRZADƏ
MƏNİMÇÜN Vətən, sənə sevgim zərrə azalmaz, Şəfalı ocaqsan, pirsən mənimçün. Varlığından dəyərli bir ləl olmaz, Qiymətli incisən, dürsən, mənimçün. * * * Fələk məni qoynunda ac qoysa da, Könlüm ahın külək ərşə yaysa da, Kədər yıxıb, dərdlər kəsib soysa da, Ən əziz məkansan, yersən mənimçün. * * * Haqq bilir ki hal əhliyəm gözüm tox, Qəlbim səni Ana bilib, sevir çox. Gül üzündə noxud boyda ləkən yox, Dağ başında bəyaz qarsan, mənimçün. * * * Rahim deyir, nəfəsimsən canımsan, Şərəfimsən, şöhrətimsən, şanımsan. Damarımda axan qızıl qanımsan, Sakit Araz, coşan Kürsən, mənimçün. Ağdam-15.06.2022.
GÖZƏLƏ GÖZƏL DEMƏSƏN Dil quruyar, dodaq əsər, Şux mələklər səndən küsər, Diş qıcanıb səbri kəsər, Gözələ, gözəl deməsən. * * * Təbin özün yetim sanar, Duyğuların odda yanar. Qələm əldən düşüb sınar, Gözələ, gözəl deməsən. * * * Ruhun səkib göyə uçmaz, Dərd əriyib kədər qaçmaz. Günəş yerə şəfəq saçmaz, Gözələ, gözəl deməsən. * * * Sevən aşiq kama yetməz, Bülbül eşqlə dil-dil ötməz, Tanrı dərdə dava etməz, Gözələ, gözəl deməsən. * * * Rahim, yatan Div oyanar, Gül-Çiçək qana boyanar. Araz axmaz, Kür dayanar, Gözələ, gözəl deməsən..! Ağdam-13.06.2022.
ÜRƏYİMDƏ BİR ARZU VAR Ürəyimdə bir arzu var, dodaqları çat-çat olub, Kaş dözüb tab gətirə şır-şır axan çaya qədər. Qışı dərdsiz keçirib, mərdlik ilə çıxsa yaza, Sevinib şad olaram pöhrələsə yaya, qədər. * * * Sevgisi gur yağışdır, məhəbbəti içində qar, Yağarsa, səxavətlə ehsan edər bəxtimə bar. O qədər xoş məramı, dürlü-dürlü istəyi var, Çin olsa, nur saçacaq al Günəşdən, Aya qədər. * * * Rahimə qismət olsa, lütf eləyib qəmdən alar, Bu arzu qəlb evimə içıq çəkib, duyğu salar. Dünyam kökdən dəyişər həyat dönüb Cənnət olar, Könlümdə sağ yaşasa, fələk sayan saya qədər.! Ağdam-11.06.2022.
YAŞADIM Kədər hərdən zəmi kimi biçsə də, Ruhum, süzüb göz yaşımı içsə də, Ömrüm, günüm kasıblıqla keçsədə, Coşub daşan bir sel ömrü, yaşadım. * * * Hissim, duyğum hər işimə yaradı, İlham-Pərim göydən enib aradı. Saçlarımı şux mələklər daradı, Xumarlanıb, bir tel ömrü yaşadım. * * * Vəcdə gəlib ələ qələm götürdüm, Hər fəsildə qəlbdə Çiçək bitirdim. Qara yaya, ağ sərinlik gətirdim, Həzin əsən, bir yel ömrü yaşadım. * * * Öz elində çox nadanlar gördü göz, Ürək dedi, həyat budur qorxma döz. Büdrəmədi, qəm yükünü çəkdi diz, Kötan sürən, bir Kəl ömrü yaşadım. * * * Rahim, artıq tamah nədir bilmərəm, Fələk məni Şah eyləsə, gülmərəm. Bir də çaşıb dünya, sənə gəlmərəm, Bəsdir yetər, bir Gül ömrü, yaşadım.! Ağdam-07.06.2022.
GÜLÜM HƏSRƏT ÜZÜR MƏNİ Yaşamağa halım yoxdur, Gülüm, həsrət üzür məni. Kədər yenə eşqlə baxır, Məhəbbətlə süzür, məni. * * * Bəsləyir hələ sayğılar, Bəxt vermir özgə qayğılar. Cəm gəlir indi duyğular, İlmə-ilmə çözür məni. * * * Nə tab qalıb nə də səbir, Ruh səmaya özün təpir. Dərib göydə sevgi səpir, Qəmim, yerdə gəzir məni. * * * Rahim üzgün, qeydinə qal, Bir gün yolun yurduna sal. Gəl, bu dərdin əlindən al, Qurbanlıq tək kəsir, məni.! Ağdam-04.06.2022.
YAVAŞ-YAVAŞ Sevgi olan canda, duyğu od saçar, Durular damarda qan yavaş-yavaş. Ürəyi tərk edib bəd hisslər qaçar, Sökər qaranlığı dan yavaş-yavaş. * * * Dönüb zilə çıxan şeyda Bülbülə, Nəzər yetirməyib, özgə bir gülə, Ruhun səmalardan enib eşq ilə, Tutar yar bağına yön yavaş-yavaş. * * * Gözlərin zillənib yol çəkən zaman, Hər gələn öz pərin, eyləyib güman. İçindən sel keçər, çölündən duman, Düşərsən elindən gen, yavaş-yavaş. * * * Rahim, qəlbdə açsa sevgi gülləri, Kim deməz, kaş dərə bir Qız əlləri. Bir gün qəm gətirib, həsrət yelləri, Salar saçlarına, dən, yavaş-yavaş.! Ağdam- 22.05.2022.
MƏNDƏN ŞEİR UMMASALAR Qəlbim yanıb dönsə külə, Hissim, duyğum çıxsa zilə, Yazmazdım bir kəlmə belə, Məndən, şeir ummasalar. * * * Qəm yükün çatıb kürəyə, Zülüm verməzdim, ürəyə. Qoymazdım şam tək əriyə, Məndən şeir ummasalar. * * * Ruhun göz yaşın silərdim, Şad olub deyib gülərdim. Sevincin dadın bilərdim, Məndən, şeir ummasalar. * * * Oyanıb tezcə durmazdım, İlham-Pərimi yormazdım. Gecələr xəyal qurmazdım, Məndən şeir ummasalar. * * * Dərd-kədəri çəkib dara, Nə sevgim var verib yara. Üz tutardım gəldi hara, Məndən, şeir ummasalar.! Ağdam-20.05.2022.
BEA- nın prezidenti , akademik Valter Kofler və Vüqar Əhməd
PROFESSOR VÜQAR ƏHMƏD BEYNƏLXALQ ELMLƏR AKADEMİYASININ AKADEMİKİ SEÇİLDİ Elmi İnkişaf üzrə Beynəlxalq Şura – Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Bölməsinin 18 iyun 2022-ci ildə BEA Azərbaycan Bölməsinin Baş Assambleyasında BEA- nın yaradılmasının 20 illiyi münasibətilə yubiley yığıncağı keçirilib. İclasda BEA-nın Prezidenti akademik, prof. dr. Valter Kofler (Avstriya) geniş məruzə ilə çıxış edib. Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Bölməsinin Fəxri Prezidenti, akademik, prof. dr. Ziyad Səmədzadə giriş sözü söyləyib.Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Böllməsinin Prezidenti, akad, prof. dr. Elçin Xəlilovun hesabatı dinlənilib. BEA AB-nin 20-illiyinə həsr olunmuş – “Sərhədsiz Elm. Elmi məruzələr” kitabının təqdimat mərasimi keçirilib. BEA AB-nin yeni həqiqi və müxbir üzvləri seçilib.AMEA- nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin müdiri, professor- doktor Vüqar Əhməd Rəyasət Heyətinin üzvlərinin səs çoxluğu ilə BEA- nın akademiki seçilib. BEA AB-in seçilmiş akademiklərinə və müxbir üzvlərinə diplomlar akad. prof. dr. Valter Kofler tərəfindən təqdim olunub. . BEA-ın Azərbaycan Bölməsinin “Qızıl döş nişanlarının” təqdimatı olub. Akad. prof. dr. Valter Kofler; Elmin və innovativ texnologiyaların inkişafına töhfə verən təşkilatlara BEA AB-nin sertifikatlarını təqdim edib. Akad. prof. dr. Valter Kofler elmin inkişafında böyük xidmətlərinə görə Elmlər Akademiyasının akademiklərinə – digər ictimai təşkilatların nümayəndələrinə mükafatlar təqdim edib.
BEA-ın Azərbaycan Bölməsinin rəhbər orqanlarına seçkilər keçirilib.Akadem.prof.dr Elçin Xəlilov yenidən BEA- nın Azərbaycan bölməsinin prezidenti seçilib.
YAZARLAR olaraq, VÜQAR müəllimi təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun, Azər müəllim!
“XƏZAN” – 4 “XƏZAN” ədəbi-bədii jurnalının iyun (iyun, 2022) sayı işıq üzü görüb. Dərginin sözügedən sayı Əli bəy Azərinin redaktor guşəsində yerləşdirilən “Ədəbiyyat və yaltaqlıq” məqaləsi ilə təqdim olunur. Sıra sayına görə 41-ci nömrəsi hesab olunan 172 səhifəlik jurnalın növbəti sayı da poeziya, nəsr əsərləri və publisistik yazılarla zəngindir. Sayad Ramazanqızının “Qarabağ Azərbaycandır” məqaləsində doğma diyara sanki səyahət olunur. Vaqif Yusiflinin “Misralara süzülən sevgi nuru” məqaləsi şair-həkim Paşa Qəlbinurun 70 yaşına ərməğan edilib. Əli bəy Azərinin “Lalə İsmayıl yaradıcılığına ötəri nəzər” məqaləsində şairin yaradıcılığından söhbət açılır, “Günəş üzlü qadın”ın “Qara”sı” məqaləsi isə Narıngül Nadirin kitabı haqqındadır. Fərhad Əsgərovun “Qanun pozuntusundan korrupsiyaya gedən yol” aktuallığı ilə dövrümüzə uyğun ciddi mesajdır, aktual problemlərin həlli istiqamətində həyəcan siqnalı səsləndirir. İsgəndər Sadiqoğlunun “Yaddaşın ağır yükü” məqaləsi minlərlə insanın başına gətirilmiş repressiya damğasından bəhs edir. Məqaləni Məzahir İsgəndər jurnala hazırlayıb. İşıqlı Atalının “İnam Atanın özümləşmək dərsi” məqaləsi Asif Əfəndiyevin cəmiyyətin inkişafı, tərəqqisi istiqamətində tənqidi fikirləri əsasında hazırlanmış dəyərli yazı nümunəsidir. Arzu Heydərova “Ürəklərə qəm gətirən “Qəm yağışı”” məqaləsi ilə Xaliq Azadinin romanından bəhs edir. Ramiz İsmayıl “Nə yaxşı görüşdük” məqaləsində bölgədə yazıb-yaradan əslən Laçından olan şair Namiq Zamanın “Səni düşünürəm” şeirlər kitabından söhbət açır. Vüsal Ağyevin “Ölüm sevinməsin qoy” məqaləsi həyatdan nakam köçmüş bir ziyalı xanım haqqındadır. Poeziya bölməsində Məzahir İsgəndərin böyük Hüseyn Cavidə həsr etdiyi “Ağlayan məzar” poemasından bir parça verilmişdir. Eyni zamanda Özbək ədəbiyyatını görkəmli nümayəndəsi Abdukamal Rəhmanovun “Müstəqillik balladası” və “Dəyərlilik nəğməsi” irihəcmli poetik nümunələri oxuculara Şahməmməd Dağlaroğlunun tərcüməsində təqdim olunur. Bundan əlavə şairlərdən Şahməmməd Dağlaroğlunun, Əbülfəz Əhmədin, Lalə İsmayılın, Zeynalabdin Novruzoğlunun, Ələsgər Talıboğlunun, Mahir Diniyevin, Hafiz Əlimərdanlının, Namiq Zamanın, Bəxtiyar Abbas İntizarın, Zəhra Səfəralıqızının, Kirman Rüstəmlinin, Həsən Goranboylunun, Damət Salmanoğlunun, Budaq Təhməzin, Rəhman Bayramın, Əhməd Haqsevərin, Ceyhun Quliyevin, Məhəmməd Əlinin, Esmira Günəşin, Şəlalə Adilqızının, Qüdsiyyə Qüdsinin və Vüsal Ağanın müxtəlif səpkili şeir nümunələri jurnalda yer alıb. Nəsr bölməsində Həcərin “Vəsiyyət”, Zaur Ustacın “Psixoloqun qəbulunda”, Ramiz İsmayılın “Vicdan sancısı”, Pərvanə Bayramqızının “Ağ divara qara yazılar” hekayələri təqdim olunur. Ayaz İmranoğlunun “Müharibə hekayələri” silsiləsindən dörd hekayəsi və Akif İmanlının “Nəvələrimə hədiyyəm” yumorestik novellası da jurnalın bu sayında yer alıb. Oxucuların intizarla gözlədiyi 44 günlük Vətən Müharibəsindən bəhs edən Əli bəy Azərinin “Adsız döyüş” romanından 28 səhifəlik bir parça da jurnalın iyun nömrəsində oxucuların ixtiyarındadır. Dahilərdən kimsə deyib: “Jurnal bir şəhərdir!” Gözəl deyimdir. Bir bu qədər şair-yazıçının müxtəlif səpkili, məzmunlu əsərləri toplanmış jurnal allı-güllü, bərli-bəzəkli bir şəhərə bənzəməzmi?
