Bu gün qədim Alban təqvimi ilə ilin son günüdür. 28 avqust yeni il axşamıdır. Təbii ki unudulub. Amma biz Qafqaz aborigenlərindən olan albanların varisiyik. Odur ki, bu qədim yeni il həm də üzüm bayramı münasibəti ilə bir-birimizi təbrik edə bilərik. İlk növbədə albanşunas mərhum tarixçi alimlərimizə rəhmət, həyatda olanlara can sağlığı arzulamaqla alban yeni ilinə kiçik bir hekayə ilə tövhə vermək istədim. Epizodik istisnalar xaric bədii nəsrimizdə Alban dövrünü özündə əks etdirən nümunələr demək olar ki, yoxdur.
YAZARLAR olaraq, Pərviz Yəhyalının bu mövzuda qələmə aldığı orijinal minatürü təqdim edirik:
Yeni İl axşamı Yalın ayaqları, dizdən aşağı topuqları sızım-sızım sızıldayırdı. Bacardıqca özünü meşənin qalınlıqlarına verir, sıldırım qayalara gedən cığırlardan uzaq olmağa çalışırdı. Hərdən təntimiş nəfəsini dərmək üçün ani olaraq dayanır, yenə kol-kosun cızıb qanatdığı ayaqlarına güc verib üz tutduğu məbədə doğru irəlləyirdi. Uzun sarışın hörükləri kollara ilişdikcə hirslə onları əlinə dolayırdı. Bilirdi ki, onun yoxa çıxmasını indi qəbilədə hamı bilir, kimin ağlına hara gəldi orda axtarıılırdı. Bütün bədəni suyun içində idi. Yanaqlarındakı qurumuş göz yaşı izlərini saçlarının dibindən qaynayan tər damcıları isladırdı. Nəhayət o ay məbədinə çatdı. Məbədin giriş qapısıda hörümcək torlarını əli ilə qırıb atırdı. İçəridə heç kəsin olmadığına daxili əminliyi olsa da hər tərəfin böcək toru olduğundan yəqin bilirdi ki, ona heç kəs mane olmayacaq. Çay daşından yonulmuş qurbangahın qarşısında diz çökdü. Xəyalı onu uşaqlıq illərinə apardı. Hər ilin bu vədəsi, üzüm bağlarında məhsul yetişəndə bütün qəbilə bu məbədə axışıb gələrdi. Qurbanlar kəsilər, dualar oxunardı. O, daş kürsüdə əyləşib, ibadət üçün gələnlərin onun əlini öpməsini dualarının qəbul olunması kimi başa düşən insanlara çöhrəsindən təbəssüm payı əsirgəməzdi. Ağlı söz kəsəndən bütün qəbilənin sevimlisi olduğunu fərqində idi. Axşam elə ki məbədin hücrələrinə ay işığı düşdü, bütün ziyarətçilər ucadan xorla şükür duası oxuyardı. Bu anlarda qəbilənin ağsaqqallarından biri qoy Selena yeni ilin gəlişini təsdiq etsin deyərdi. O da öz növbəsində – Ey səmalarımızın altun hökmdarı, bizi, məhsulumuzu hifz et! Qoy yeni ilimiz uğurlu olsun! Biz sənə tapınırıq müüəddəs ay!- deyirdi. Adətən bu ayinin icrasından sonra hamı bir ağızdan -Selena, qoy ay tanrımız səni qorusun! Sən onun bizə bəxş etdiyi himayəçimiz olaraq hər il yeni il bayramımızı təbrik etmək səadətindən əksik olmayasan! Fikrində tutduğunu mümkün qədər tez icra etmək istəyirdi. Düzdü o, bacardıqca özünü meşənin dərinliklərinə vurmuş, gözətçilərin ola biləcəyi cığırlardan mümkün qədər aralı yerlərdən keçib gəlmişdi. Amma qəbilələrində bura gəldiyini bilə bilərdilər deyə sinəsində gizlətdiyi balaca saxsı qabı çıxarıb içindəki mayeni son qətrəsinə qədər içdi. Bu Selenanın hər yeni il günü baş kahinin məbədin alt tərəfindəki qayada keçən ildən basdırılmış küpədən götürüb ilk olaraq ona verdiyi qara üzüm şərabının dadından çox fərqli idi. Acı, zəqqutun təmli maye onun içdiyi həyatla əbədi ayrılıq içkisi idi. Qoynunda gizlətdiyi kiçik kağız parçasını çıxardıb, yazdıqlarını bir də oxudu. Əzizim Oroys! Sənin qəbilən xiristianlığı qəbul edib, bu məbədi kilsəyə çevirdi. O vaxtdan bizim qəbilənin bura ibadət üçün gəlməsinə qadağa qoyuldu. Bilirsən ki, mən öz qəbiləmizin ilahəsi idim. Amma mənim üçün nə sənin qəbilənin müqəddəs İsası, nə də mənim səmalar gözəli ayım büt deyil. Mən səni tanıyandan bir tanrıya ibadət edirəm. Bizim sevgi tanrımıza! Sənin qardaşın bütün albanların hökmdarıdır. Xirstianlığın himayəçisidir. Buna görə də mənim qəbiləm heç vaxt bizim izdivacımıza razı olmayacaq. Onlar xiristianlığı qəbul etsə də öz Selenalarını sənə qismət olması ilə barışmayacaqlar. Qan töküləcək. Güclü ordusu olan qardaşın mənim qəbiləmi sonuncu nəfərinədək qılıncdan keçirəcək. Hər yerdə gözətçilər qoyulub. Qardaşın bu gün, ayın 28-ini bizim təqvimlə bayram etməyi qadağan edib. Ona görə bu bayram günü bu məbədə gəlib intihar yolunu seçdim. Səni çox sevirəm! Əgər mümkün olsa məni bu məbəddə, yaxşı olsun kilsədə dəfn edərsən. Amma nə sənduqədə ay şəkli cızarsan, nə də xaç qoyarsan. Qoy buna görə nə mənim qəbiləm, nə də sənin qəbilən münaqişə etməsinlər. Onsuz da mənim tanrım sənsən Oroys! Bir də eşitmişəm romalılar Alazan vadisinə qoşun çəkib. Xahiş edirəm özünü qoru! Sən çox yaşa ki məni də xatırlayan olsun! Mən öz qəbiləmin insanlarının gözündə dönük, sənin qardaşının gözündə iblisəm! Bircə sən bilirsən Oroys, mən nə dönük nə də iblisəm. Sadəcə səni bütün dünyalardan, Məryəmdən də, Bədirlənmiş aydan da çox sevən Selenayam! Anidən gözləri qaraldı. Ona elə gəldi ki, kağız parçasındakı 52 hərfdən sözlərə, cümlələrə çevrilmiş yazı qaralıb oxunmaz hala düşdü.
-Alo, salam. Ariz, bu gün azı iyirmi dəfə zəng etmisən. Bilirsən ki, danışa bilmirəm. Nolub axı?
-Necəsn? -Üff! Yaxşıyam. -Hardasan?
-Bilirsən harda olduğumu. -Aynur, səni çox istəyirəm! -Başlama, sən allah. Ariz, bax bu gün mən bacımla Alban kilsəsinə getmişdik. Orda şam yandırdım. Dua etdim ki, sənin ağlından, fikrindən onların tanrısı məni çıxarsın!
-Dayan bir, Aynur! Mən də indi kilsədəyəm. Çox çətinliklə bura qalxdım. Düzdü şam yandırmamışam. Amma dua edib qovuşmağımızı onların tanrılarından xahiş etdim. -İndi ordasan? -Hə. -Onda dua et ki, bizim sevgimizə görə heç kəsin ağrıları olmasın! -Bilmirəm, nə xiristianlıq nə islam qadağan etmədiyini… Dayan bir. Burda kilsənin küncündə sənduqə var. Üstündə heç bir yazı yoxdu. Niyə görən bu küncdə dəfn olunub? -O ziyarətinlə ruhunu şad elədiyin məzara üz tut, dua et!! -Dua edirəm, Aynur! Dua edirəm ki, xiristianlıq ya islam bizə kömək olsun, nə bilim bu daş sənduqə altında uyuyanın ruhu bizə yardımçı olsun. Qovuşaq! Yox əgər qovuşmayacayıqsa bütün tanrılar, müqəddəs ruhlar məni sənə qurban qəbul etsin! -Küfr etmə! Tabular, ehkamlar sənin dediyin bütün dinlərdən sərtdir. Düş get evinə. Allah xatirinə, bütün nakam sevgilərə xatir get!
Bütün slavyan dillərində saysız-hesabsız türkizmlərə rast gəlmək mümkündür. Rys-ukrayna dilçilərinin gəldiyi qənaətə görə, Ukrayna dilində dörd mindən çox türk sözləri vardır. Bəziləri elə anlayır ki, bu faktları söyləməklə biz slavyan dillərinin kasadlığına işarə edirik. Xeyr, belə bir fikrimiz yoxdur. Özlərini az qala rusların və rus dilinin younda xarakiri edənlər sakitləşsinlər. Belə ki, bütün dillər qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşir.
Версия энциклопедии «Украинский язык»
Тюркизмы — результат украинско-тюркских языковых контактов. В украинском языке насчитывается около 4 тысяч тюркизмов (без учёта собственных имён). Более половины из них -общеупотребительные: гарбуз (qarbuz), килим (kilim), кишмиш(kişmiş), отара (omara), туман(tuman), тютюн(tütün), карий (kariy) и т. п. Остальные — историзмы (башлик, бунчук, джура, канчук, опанча, осавул, сагайдак, ясир и др.), диалектизмы (байлик, бичак, гарам, кавук и др.) либо употребляются в роли экзотизмов для описания собственно тюркского быта (бай, гарем, мурза, султан, хан и др.). Группа экзотизмов является практически открытой и постоянно пополняется. К древнейшему пласту тюркизмов принадлежат булгаризмы: болярин, ковёр, колчан, Борис. Тюркизмам древнекиевской поры булгарского, хазарского, печенежского, кыпчакского и татарского происхождения (иногда как промежуточные звенья для монгольских, персидских, арабских заимствований) свойственен фонетический переход звука а в о: богатир (кыпчак. багатыр; монг. багатур, багадур), хазяїн (древнерус. хозя; кипчак.-булгар. хузəй; перс, ходжа; араб, haggi), колимага (древнерус. колимогъ, колимагъ; древнетюрк. *калымак; монг. хальмаг), хозари, хазари (из казар, хазар), Болдині гори (з балда/балта), Бахмач/Бохмач (древнерус. Бохмитъ), козак (из казак). Тюркизмам позднейшего времени это не свойственно — они по большей части сохраняют начальную звуковую специфику: байрак, саман, чабак, ятаган и т. п. Определённые проблемы возникают при анализе параллелизма украинских и тюркских собственных названий южной Украины: река Молочная/Сутень (тюрк. сÿт «молоко»), река Чёрная/Карасу (тюрк. кара «чорний», су «вода») и т. п.
Тюркизмы приходили в украинский язык в X. —XVIII вв. в результате прямого соседства, торговых, политических и культурных связей либо реже через посредничество других языков (русского, польского и др). Некоторые тюркизмы могут также быть заимствованиями (иранизмами, арабизмами, грецизмами и др.) в самом тюркском языке, непосредственно из которого они попали в украинский язык. Украинский язык был посредником в распространении тюркизмов в западнославянские языки. Первые праукраинско-тюркские отношения восходят ещё к общеславянским временам, когда украинцев не было и государство саков и масагетов доходило до Азовского или Чёрного моря, а в VII—VIII вв. в степях нынешней Украины появляются тюркские племена, входившие в племенные объединения болгар и хазар; возможно, с тех времён происходят тюркизмы каган, багатир, сан, сабля, а также суффикс -чий для образования наименований лиц по их деятельности, как кънигъчий, кърмьчий. С IX в. Киевская Русь находилась в постоянных связях с Хазарским каганатом, который тогда, может быть, доходил до Днепра, а в IX—XI вв. с печенегами, кочевавшими в степях от Дона до Дуная, торками или чёрными клобуками, а особенно в XI—XIII вв. с половцами, и от них, вероятнее от этих последних, пришли засвидетельствованные в «Слове о полку Игореве» и летописях тюркизмы: булат и харалуг, женьчуг, курган, шатро, япончица (позднее опанча), клобук (позднее ковпак), товар, кощій, чага, тлумач (в чешском в том же значении), лошадь ( лоша плохой человек в сербском), борсук, яруга, євшан, бур’ян. Много тюркизмов пришло с татарским нашествием XIII—XIV вв.: козак, ватага, сарай, чардак, базар( комисионый магазин в словацком), харч, башлик, калита, бариш, бугай, карий и др., но наиболее в казацкое время, XV—XVIII вв., от Крымского ханства и Турции в разных областях жизни. Скотоводство: чабан, отара, табун, аркан, торба, кабан, лоша, буланий, чалий, гайда; степная жизнь: байрак, комиш, лиман, туман, беркут, сарана, бакай, гарба, курінь; огородничество: баштан, гарбуз, кавун, тютюн; войско: кіш, табір, осавул, бунчук, чайка, со(га)йдак; одежда: габа, кунтуш, кобеняк, шаравари, штани, очкур, сап’ян, чоботи, постоли, тасьма, серпанок; торговля, промысел, быт и др.: чумак, аршин, могорич, майдан, чавун, казан, килим, тапчан, локша (локшина), кав’яр, кава, кобза, люлька, гайдамака, харциз, канчук, кайдани, чума; также некоторые фразеологизмы, например, калька батьки (ср. тур. ebevèyn — двойственное число от eb «батько»). Много тюркизмов есть в топонимии степной Украины (Кременчуг, Ингул, Изюм, Самара и др.). Тюркизмы обычно характеризуются гармонией гласных, недостатком группы согласных в начале слова и, по большей части, конечным ударением. Не исключена возможность тюркских влияний на фонетическое развитие украинского языка, особенно в проявлениях двуслоговой гармонии гласных (древнейшее в полногласии, например, мороз из *morzъ, позднее в смене о > а перед ударным а, например, гаразд из горазд; в укании — произношение кожух как кужух и др.), но уверенности в этом нет.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər birliklərinin üzvü, “ Qızıl Qələm ” media mükafatı laureatı, Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycan Respublikasının Qabaqcıl Təhsil İşçisi İbrahim Yusifoğlu 70 yaşına çatır.
İbrahim Yusifoğlu 30 sentyabr 1954-cü ildə Şərur rayonunun Axura kəndində anadan olmuş, kənd məktəbinin 8-ci sinfini tərifnamə ilə bitirmiş, Naxçıvan şəhərindəki pedaqoji məktəbdə təhsil almış, daha sonra təhsilini Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsində davam etdirmişdir. Ömrünün 50 ilə yaxın dövrünü təhsil sahəsində keçirmişdir.
İbrahim Yusifoğlunun ilk mətbuat yazısı 1968-ci ildə, ilk şeiri isə 1971-ci ildə Şərur rayonunda dərc olunan “İşıqlı yol” qəzetində çap edilmiş, bu günədək yüzlərlə məqalə və oçerkləri respublika mətbuatında dərc olunmuş, 34 adda müxtəlif janrlarda yazılmış kitabları oxuculara çatdırılmışdır. Əsərləri türk, rus, fars və fransız dillərinə tərcümə olunmuşdur. 2020-ci ildə “Payızda üşüyən çiçək” adlı uşaqlar üçün şeirlər ktabı Tehranda “Xudafərin” nəşrlər evində əski əlifba ilə nəşr edilmişdir. İbrahim Yusifoğlunun bir çox şeirlərinə musiqi bəstələmişdir.
İ.Yusifoğlunun yaradıcılığı haqqında tanınmış ədəbiyyat adamları öz fikir və ürək sözlərini söyləmişlər. Biz də bu ürək sözlərinə qoşulub qələm dostumuzu – tanınmış müəllim, şair – publisist İbrahim Yusifoğlunu ad günü münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik edirik.
Вы чего шушукаетесь тут? – Андрей выглянул из комнаты в прихожую. Гостья опустила смущённо глаза.
Ты же знаешь, что Настин сын болен. Я тебе говорила. Ему стало хуже, нужно делать операцию в Германии. Но стоит это очень дорого. Таких денег у Насти нет, – рассказывала жена.
Я сочувствую горю Насти, но причём здесь мы? У нас тоже нет денег. – Андрей хотел уже уйти, но Алёна остановила его.
Постой. Как нет? Ты слышишь? Операцию нужно делать срочно или будет поздно. – Горячилась Алёна. – Стоп. Ты чего разошлась? Ну-ка, пошли в комнату, всё по порядку расскажете. А то сидите тут как шпионки. Они все сели на диван, и Алёна начала подробно рассказывать про злоключения подруги. Настя не слушала, уставившись в маленькое пятнышко на полу. Она устала унижаться, обивать пороги, просить помощи. Привыкла сдерживать слёзы. Слезами не поможешь, как известно, а многих они просто злят. Знала, что воспользовалась болтливостью Алёны насчет того, что Андрей вот-вот купит новую машину. Эти деньги были последней её надеждой, больше обратиться не к кому. Сердце болело за оставленного на попечение мамы сына. Представила, как вернётся домой, а пятилетний Даня по её лицу сразу всё поймёт. Больные дети быстро взрослеют. Не осталось сил смотреть, как твой единственный ребёнок дышит кислородом через трубки в носу. Настя очнулась от голоса Андрея.
Фонды же есть. Надо было в них обратиться.
Есть. Только они тоже не просто так дают деньги. Больных детей много. Очередь, проверки… В общем, ждать уже нет времени, – ответила Настя усталым безжизненным голосом.
Короче, чего от меня-то надо? – Но Андрей уже сам догадался.
Андрей, деньги же у нас есть. – Алёна с надеждой смотрела на мужа, предоставляя ему право сделать широкий красивый жест.
Мы три года на юг не ездили, ничего не покупали. Да, я накопил деньги на новую машину. Хотел без кредитов и долгов купить. Нет. Ты прости меня, Настя, но я не готов отдать деньги кому-то… – Он осёкся. – Пусть на лечение больного ребенка, но чужого мне ребёнка. У него есть отец. – Но Андрей знал, что муж Насти сбе6жал, как только с сыном начались проблемы. – Тем боле, что моих денег не хватит на операцию. – Не хватает шестисот тысяч. Остальное собрали. – Голос Насти звучал шелестом осенней листвы. – Знаешь, как больно видеть, как твой ребёнок умирает? – Она по-прежнему рассматривала что-то на полу.
Хорошо, допустим, я дам денег. Какая гарантия, что это спасёт жизнь Даниле? – Андрей понимал, что никто не даст никаких гарантий, но сказать в лоб «нет» тоже не мог.
Никто не даст таких гарантий. Но если есть один шанс из тысячи спасти ребёнка, я буду в него верить. Но шансы уменьшаются с каждым днём. Нас уже ждут в Германии. – Настя, наконец, посмотрела на Андрея.
Не смотри на меня так, словно я злодей. Но и меня пойми. Можно же запустить рекламу на телевидении, сделать рассылки в соцсетях. Через несколько дней нужная сумма будет у вас в кармане.
Мы это всё уже делали. Нет у моего сына нескольких дней. Понимаешь? Нет. – Настя выдавливала слова сквозь застрявший в горле ком из боли и слёз. Она поднялась с дивана. – Ладно, ребята. Я пойду.
Настя, подожди! – Алёна побежала за подругой, бросив на мужа убийственный взгляд. Андрей в эти выходные собирался сходить в салон и купить понравившуюся «Тойоту». Уже представлял, как сядет за руль, вдохнёт запах кожи, как повернёт ключ зажигания и мотор заурчит приятной музыкой… Как подъедет к работе… Но его не оставляло чувство, что поступил он гадко, отказав в помощи. Андрей провёл ладонью по лицу, словно хотел стереть с него взгляд Насти.
Андрей, я не думала, что ты такой чёрствый и бездушный. – Голос Алёны прервал его мысли.
Я черствый? Таких детей тысячи. У меня не хватит денег помочь им всем. Если бы мне платили зарплату…
Подруга у меня одна. И её сын смертельно болен. Если бы не ты, не твое упрямство, у нас мог быть тоже ребёнок. А если бы он заболел? И тогда для тебя машина была бы важнее его жизни? – Алёна раскраснелась от возмущения, голос дрожал.
Не передёргивай! Я не виноват, что жизнь такая. – Андрей тоже начал кричать и не мог остановиться. Алёна затронула скользкую тему про ребёнка. Тяжело признавать, но он действительно виноват. Алёна лечилась, что только не делала, но детей у них больше не будет. Он влюбился в неё с первого дня их знакомства на четвёртом курсе института. И больше никого не замечал вокруг. А потом Алёна забеременела. Глаза её сияли радостью, когда сообщала новость. А он струсил. Студенты, съемная квартира… И он трусливо и горячо уговаривал Алёну сделать аборт. Помнил, какие аргументы приводил про нищету, жизнь от зарплаты до зарплаты. Что у них ещё будут дети. Позже. Когда встанут на ноги.Теперь у них есть своя квартира, отцовский старенький «Форд». Вот только детей не и быть не может. Иногда Андрея это сильно печалило. Особенно, когда друзья приглашали обмыть ножки, отметить рождение сына или дочки. Но потом они приходили на работу с красными от бессонных ночей глазами, оглушённые криками, с одной заботой – не забыть купить памперсы. И Андрей успокаивался. Алёна проводила подругу, закрылась в кухне и там гремела посудой. Весь вечер не разговаривала с мужем, всем своим видом выражая призрение. Андрей понимал, что тысячу раз неправ. Но деньги отдавать не хотелось. А кто бы на его месте легко отдал? Но и спокойно продолжать жить дальше, купить машину и ездить на ней, красуясь, он не сможет, если Даня… Совесть не заткнётся, изведёт, если она, конечно, есть. Поговорить с женой не получалось. Алёна замкнулась, игнорировала его попытки оправдаться. Несколько часов, пока мучился, взвешивая все «за» и «против», показались Андрею вечность. Он извёлся вконец. То убеждал себя, что прав, всем не поможешь. То осуждал себя за равнодушие. Ещё не веря, что делает, он взял карту, на которой лежали накопленные деньги и пошёл одеваться. Алёна из кухни не выглянула. «Черт с ними, с деньгами. Поезжу ещё на старой машине. Не пешком же хожу. Ну почему вечно нужно делать выбор, что-то решать?!» Он сел за руль своего древнего «Форда» и снова представил новый кожаный салон «Тойоты», и снова накатили сомнения. «У женщин всё просто, они так устроены. Ради ребёнка глотку перегрызут, последнее отдадут. А мы, мужики, устроены по-другому», – думал он дорогой. Дверь открыла Настина мама с измученным лицом, покрасневшими от слёз и бессонных ночей глазами. Она удивлённо смотрела на Андрея, не узнавая его.
Я Андрей, муж Алёны. Мне Настя нужна, – сказал он, топчась на пороге. «Даже в прихожей воздух пропитан болью и безнадёжным ожиданием». Сердце сдавило от жалости.
Настя, выйди, к тебе пришли, – слабым голосом сказала мать куда-то в пространство квартиры, и стояла, чего-то ожидая.
Кто? – Настя увидела Андрея и замерла.
Прости, что не сразу. Вот. – Андрей протянул ей пластиковую карту. – Да, и код. – Из кармана достал клочок бумаги с цифрами. – Если возникнут проблемы, позвони, переведу сам, куда надо. – Он развернулся и пошёл к лестнице, ругая себя и не веря, что сам, добровольно отдал все свои накопленные сбережения.
Спасибо большое, Андрей! – счастливый голос Насти догнал его на лестнице.
Не за что. На здоровье, – буркнул он себе под нос. «А чего я ждал? Грома фанфар? Аплодисментов? – думал он, садясь за руль. Но почему-то ощущал лёгкость и свободу. – Нет денег, нет новой машины, но чужой ребёнок, возможно, выкарабкается и будет жить. Ничего, я молодой и здоровый, накоплю ещё. Или кредит возьму». Квартира встретила его подозрительной тишиной. Сердце упало. «Неужели Алёнка ушла?» Андрей, не раздеваясь, вошёл в комнату и включил свет. Жена лежала на диване, закутавшись в плед, отвернувшись к стене.
Алён, прости. Мы мужчины не такие чуткие, как вы, женщины. Это факт. Но я не бессердечный. Я отнес деньги Насте. – Он сел на краешек дивана.
Правда? Как же я люблю тебя! – Алёна резко села, обняла и звонко чмокнула мужа в ухо. Настя с сыном улетели в Германию. Ещё через три дня она позвонила Алёне и горячо благодарила их с Андреем. Операцию сделать успели, жизни Данилы больше ничего не угрожает. И снова слова благодарности, слёзы. Алёна тоже заплакала. На смену дождливому октябрю пришёл снежный холодный ноябрь. День не заладился с утра – «Форд» не завёлся. Пришлось ехать общественным транспортом на работу. Андрей опоздал, поймал недовольный взгляд начальства. Получалось всё из рук вон плохо. Хмурый и сердитый на весь свет вернулся он вечером домой. Алена вышла встретить.
Кажется, я заболеваю. Не подходи, чтобы не заразил, – сказал он и шмыгнул носом. – Я сейчас чайник поставлю, лечить тебя буду. – Жена скрылась в кухне. Потом они сидели за столом, и Андрей с шумом отхлёбывал горячий чай, чувствуя, как возвращаются силы.
У меня есть новость для тебя. – Алёна еле сдерживала радостную улыбку.
Говори для кучи. Чего ещё ожидать от паршиво начавшегося дня? – Андрей поставил чашку, ощущая себя пороховой бочкой, готовой рвануть от одной искры.
Не могу больше молчать, а то меня разорвёт. – Алёна сделала паузу, испытывая терпение мужа. – Я беременна, – выпалила, наконец, она. – Ой, видел бы ты своё лицо! – и Алёна счастливо засмеялась.
Ты не шутишь? – Впервые за целый день Андрей улыбался, радуясь, что, по-видимому, неприятности на сегодня закончились. Андрей лежал в темноте с открытыми глазами. Рядом спала Алёна, свернувшись калачиком. «У нас будет ребёнок! Неужели, правда? Это будет сын, точно. Только бы с ним ничего не случилось. Ну вот, ребёнок ещё не родился, а я уже волнуюсь за него. Что же будет дальше?» – Он тихо засмеялся, и Алена заворочалась во сне.
Xankəndində Azərbaycan bayrağı altında şəkil çəkdirərkən həm qürurlandım, həm də bu bayrağın əzəmətini daha yaxından hiss elədim. Biz xoşbəxt millətik ki, bayrağımız bu millətin əzəmətini, qüdrətini, böyüklüyünü bütün dünyaya öz rəngləriylə çox gözəl çatdırır.
Bəs kosmosun qədəri üçün necə bir nəzəriyyə lazımdır? İlk dönəmlərdəki qalaktikaların varlığı nəyə işarət etməkdədir? Yaradılış və yox oluş ssenarisi necə izah olunmalı?
Qalaktikalar arası fəzanın genişlənmə səbəbi də, atomların təkamül edərək saylarının artması və indiki kainat maddəsini yaratması da məhz bu səbəbdən olmaqdadır. İzah üçün gərəkli olan Böyük partlama nəzəriyyəsini Astrobios ilə əvəzləməkdir. Partlayış əvəzinə dağılım fikri önə çıxmalıdır.
II Hissə
Nikola Tesla: “Kainatın sirlərini öyrənmək üçün enerji, titrəşim və enerji tezliyi cinsindən düşünün”. İlk məqalə ilə maddə enerjisinin nədən yaranmasını və enerji kanallarını izah etdim. Bəs titrəşim nədir və necə yaranır? Kainat üzrə ümumi hərəkətlər, orbital hərəkətlər nəyin əsasında yaranmışdır?
Planetlərin ulduzları ətrafında və öz oxları ətraflarında olan dövri hərəkətlərini izah etmək olduqca asandır. Gərəkli olan sadəcə olaraq materiyanın gerçəyini bilmək və zamanın sirrini anlamaqdır. “Qoşa dəliklər” təcrübəsi bu yolda bizə yol göstərməkdədir. Yaradılışı, ondakı bilgiləri anlamaq üçün gərəkli olan Astrobios nəzəriyyəsini araşdırmaqdır. Şərt mikro və makro-dünyaları birləşdirəcək olan nəzəriyyəni anlamaqdır.
Kainat üzrə orbital hərəkətin formalaşma səbəbi
İlk məqalədə kainat fəzasının üst ölçü fəzada yaranmaqda olan iki əks xassəli sahənin qarşılıqlı əlaqəsi sayəsində yarandığını qeyd etdim. Müsbət və mənfi sahələrdən müsbət olanının özündəki sahə enerjisini verərək və digərinin verilən enerjini qəbul edərək fəzada maddə enerji axınını yaratdığını bildirdim. Burada olan qarşılıqlı əlaqə aldı-verdi əlaqəsidir. Aldı-verdi(a-v) əlaqəsi sayəsində sahələr arasında qapanma olmaqda və enerji axın kanalı yaranmaqdadır, lakin a-v əlaqəsindən başqa , aldı-aldı(a-a) və verdi-verdi(v-v) əlaqələri də vardır.
Bu əlaqələri anlaya bilmək üçün atom səviyyəsində araşdırma aparaq. Maddənin ilk təməl dayanacağı olan atom müsbət sahənin mənfi sahə ilə kəsişməsi, qarşılıqlı əlaqəyə girərək enerji kanalı yaratması ilə formalaşmaqdadır. Atom mərkəzi zonasında yerləşən müsbət sahənin öz sahə enerjisini ətraf həcmində yerləşən mənfi sahəyə yaymaqdadır. Müsbət sahənin bütün həcmini əhatə etmiş olan mənfi sahə isə istiqamətlənən sahə enerjisini qəbul edərək sahələr arasında qapanma yaratmaqdadır.
Müsbət sahənin sahib olduğu sahə enerjisinin gücünə uyğun nisbətdə onun ətraf həcmində olan mənfi sahədə elektron buludu yaranmaqdadır. Elektron buludu mənfi sahənin müsbət sahədən axan sahə enerjisini qəbul etdiyi zonalar olaraq qəbul edilməlidir. Müsbət sahənin sahə enerji gücünə uyğun nisbətdə mənfi sahə həcmində bir və ya bir necə qapanma zonaları (enerji kanalları), yəni elektron buludu yaranmaqdadır.
İndi isə xəyalımızda fəzada bir çox atomu bir həcmdə düşünək. Hər bir atomun mərkəzlərində müsbət sahənin olmasını və atom mərkəzlərinin isə mənfi sahənin həcmində olduqlarını xəyalda canlandıraq.
Həcm daxilində atom mərkəzlərində yerləşən müsbət sahələr bir-biriləri ilə v-v qarşılıqlı əlaqəsi yaratmaqdadırlar. Atom mərkəzlərinin yerləşdiyi ümumi həcm olan mənfi sahə isə bir-biri ilə a-a qarşılıqlı əlaqəsi yaratmaqdadır. Beləliklə ,v-v qarşılıqlı əlaqəsi sayəsində bütün müsbət sahələr, yəni mərkəzlər bir-birilərinə sahə enerjisi yaymaqda, amma heç biri qəbul etmədiyi üçün bir-birilərinə genişlənmə qüvvəsi tətbiq etməkdədirlər. Mənfi sahənin a-a qarşılıqlı əlaqəsi sayəsində isə həcm olaraq sahə enerjisi qəbul etmək meylində olmaqlarına baxmayaraq, heç biri sahə enerjisi yaymadığı üçün sıxılma qüvvəsi yaranmaqdadır. Nəticədə isə ümumi fəzada titrəşim hərəkəti formalaşmaqdadır.
Kainat fəzasında titrəşim hərəkətinin səbəbi izah edildiyi kimidir, lakin kainatı tamamən izah edə bilməkdən ötrü gərək orbital hərəkətin də səbəbini izah edək. Planetlər ulduzları ətrafında, ulduzlar isə qalaktika mərkəzi ətrafında dövrü hərəkət etməkdədirlər. Buna səbəb olan amil nədir? Mövzunu düzgün anlamaq üçün mikro ilə makro-dünyanı həmcins edərək araşdırmaya başlamaq lazımdır. İzaha başlamazdan öncə qeyd etmək istərəm ki, dövrü və kosmos cisimlərinin öz oxu ətraflarında olan dövrü hərəkətləri titrəşim hərəkətinin təkamül etmiş, yəni mikro-dünyadan makro-dünyaya yansımaqda olan variantıdır. Bu dünyaları hər zaman ayrı ələ almışıq, amma gerçəkdə eyni mövzunun uzantısından başqa bir şey deyillər.
Günəş və onun planetar sistemini misal olaraq götürərək mövzunu izah edim. Atom sistemində olduğu kimi, Günəş sistemini də meqa-atom və ya planetar sistem olaraq qəbul etməliyik.
Günəşin özü fəzada olan müsbət sahənin mənfi sahə ilə kəsişməsi nəticəsində yaranmaqdadır, yəni fərqli tərz ilə qeyd etsəm, Günəş Qara maddənin Qara enerji ilə kəsişməsinin məhsuludur. Atom sistemində mərkəzi hissədə müsbət sahənin yaydığı sahə enerjisini ətraf həcmdə olan mənfi sahə qəbul edərək özündə elektron buludu yaratmaqdadır. Eyni ssenari ilə Günəş sistemində də sistem mərkəzində, yəni Günəşin yerləşdiyi həcmdə müsbət sahənin yaydığı sahə enerjisini qəbul edən mənfi sahə yenə də öz daxili həcmində qəbul edilmə buludu yaratmaqdadır, lakin fərqli olan bu dəfə elektron buludu əvəzinə planetar bulud olmasıdır. Bəli, planetlər ulduzların meqa-elektron buludlarıdır.
Hazırda bu bilgi qəbul olunmaz baxış tərzi yansıtdığını və özündə bir çox suallar yaratdığını anlayıram, fəqət gerçəkləri məhz belə açıqlaya bilərik. Makro-dünya ilə mikro-dünya birlik edilərək araşdırılmasa, həqiqətlər bulud arxasında qalacaqdır.
Elektronlar atom nüvəsindən yayılan sahə enerjisinin mənfi sahəyə axması və sahələr arası enerji kanalının qurulması sayəsində yaranan zərrəciklərdir.
Elektronlar qatı zərrələr olmayıb, enerji axın kanallarının qurulduğu mikro-fəza sahələrdir. Elektronlar atomun ətrafında bulud əmələ gətirərək bütün bulud həcmində varlıqlarını saxlamaqdadırlar.
Yəni elektronlar atom buludunda sabit ünvana sahib olmayaraq, bütün buludun həcmi boyu varlıqlarını saxlamaqdadırlar. Eynilə planetlərin taleyi də belədir.
Planetlər ulduzların enerji kanallarının yarandığı buludlarıdır. Hər bir planet öz buludu həcmində varlığını saxlamaqdadır. Eynilə elektron kimi planetlər də sabit ünvana sahib olmayaraq, bütün buludun həcmində varlıqlarını saxlamaqdadırlar.
Amma bu necə ola bilər? Daxilində yaşadığımız Yer necə ola bilər ki, planetar bulud olsun? Bu qismdə zaman anlayışını mövzuya daxil edərək mövzunu zaman qavramı ilə izahata qovuşdurmaq istəyirəm.
Yer Günəş adlı meqa-atomunun 3-cü səviyyəli planetar buludunda yer almaqdadır. Zamanı mövzuya daxil etmədən, zamansızlıq halında düşünəcək olarsaq, Yer öz buludu həcmində eyni anda bütün ünvanlarda olmalıdır, fəqət bir sözə düzəliş edim ki, az öncə olan cümlədə “eyni anda” ifadəsi zamansızlıq halında anlamsız olmaqdadır. Çünki zaman olmadan an məsələsi də olmamaqdadır. Bu deyiləni nəzərdə saxlayaraq deyə bilərik ki, Yer zamansızlıq halında Günəş atomunun 3-cü səviyyəli planetar bulududur. Buludun özüdür, lakin zamanı mövzuya daxil etdikdə, artıq “an” anlayışı ortaya girməkdədir. Elə ki, zaman mövzu daxilində olduqda bütün bulud həcmində olmalı olan Yer məcbur qalaraq Günəş ətrafında dövrü hərəkət etməkdədir.
Mövzunun bu yerində deyilənləri düzgün qavraya bilməkdən ötrü “qoşa dəliklər” təcrübəsini yada salmaq yerində olar. Həmin təcrübədə izlənmədikdə fotonlar seli və ya elektronlar (protonlar) seli dəliklərə göndərildikdə, qarşı ekranda dalğa izləri qoymaqdadırlar, lakin izlənildiklərində isə hənim təcrübədə qarşı ekranda qatı zərrəciyə xas olan iki iz qoyulmaqdadır. Bunu az öncə izah etdiyim anlayışla birləşdirərək daha da aydın izah edək.
İzlənmədikdə təcrübənin getdiyi fazada zaman anlayışı olmamaqdadır. Buna görə də zərrəciklər seli qoşa dəlikdən keçərək qarşıdakı ekranda dalğa timsalında iz buraxmaqdadır. Səbəbi isə, zamansızlıq halında zərrəciklər öz buludları həcmində varlıqlarını saxlamaqda, yəni dalğa xassəli olmaqdadırlar, fəqət zamanı məsələyə qatdıqda, artıq “an ünvanları” anlayışı ortaya atılmış olur. Zərrəciklər həmin an ünvanlarında varlıqları saxlayaraq dəliklərdən keçir və qarşıdakı ekranda dəliklərə paralel olaraq iki iz buraxırlar. Mövzuya ümumi baxdıqda zaman anlayışının daxil olması bizlərin sayəsində olmaqdadır. Əgər təcrübə yalnız izləndikdə iki iz buraxırsa, yəni an ünvanları formalaşırsa, demək, zamanın ola bilməsi üçün izlənmə gərəklidir. Zamanın ola bilməsi üçün bizə- şüurlu varlıq baxışına gərək vardır.
Yerin günəş ətrafında olan orbital hərəkətinin zaman daxilində an ünvanlarında ola bilməsi üçün olduğunu izah etdim. Günəşin 3-cü planetar buludunda olan Yer zaman daxilində an ünvanları üzrə hərəkət edərək bulud həcmində öz varlığını saxlamaqdadır. Bəs, Yerin öz oxu ətrafında olan dairəvi hərəkətinin səbəbi nədir?
Yer 3-cü planetar bulud üzrə varlığı saxlamaqda və həmcinin bulud həcmində bütün üzləri bütün tərəflərə istiqamətlənməlidir. Zamansızlıq halında bu olmaqdadır. Zamanı mövzuya qatdıqda isə ox ətrafında hərəkət formalaşır. Əgər bir dövrdə X ünvanında Yerin A üzü Günəşə tərəfdirsə, demək, digər dövrdə həmin X ünvanında Yerin B üzü Günəşə tərəf olmalıdır. Beləliklə ,Yerin X ünvanında A, B, C, … N üzlərinin Günəşə tərəf ola bilməsi üçün Yerin öz oxu ətrafında hərəkət etməsi gərəklidir.
Yerin və Günəşin timsalında bütün ulduzlar və onların planetar sistemləri eyni qanunlar ilə davamiyyətlərini saxlamaqdadırlar. Bizlər atom deyilən amillərdən yaranmaqdayıq, amma atomlar qatı olmayıb enerji zərrəcikləridir. Müəyyən titrəşimə və müəyyən enerji tezliklərinə sahibdir. Eynilə ulduzlar və ulduz sistemləri də enerji titrəşimlərində başqa bir şey deyildir. Mikro ilə makro dünyaların qanunları eynidir, lakin zərrəcikləri qatı edən zamandır, zamanı var edən isə biz özümüz, yəni şüurlu varlıqlardır.
Vacib qeyd: Astrobios nəzəriyyəsinin fərziyyə və fəlsəfəsinin “Neytrallıq nəzəriyyəsi” adı altında 25.06.2021-ci il qeydiyyat tarixinə mənsub olan 04/C-11859-21 qeydiyyat nömrəsi ilə Məhəmməd Kərimov adına alınmış müəllif hüququ da vardır.
