DAŞLAŞMIŞ ZAMANIN DANIŞAN SƏSSİZLİYİ
(Zaur Ustacın – “Daş oğul” essesi haqqında)
Azərbaycan ədəbiyyatında bəzi əsərlər var ki, onların təsir gücü hadisələrin böyüklüyündən deyil, duyğuların dərinliyindən qaynaqlanır. Şair-publisist, tərcüməçi, naşir və ictimai xadim Zaur Ustacın qələmə aldığı “Daş oğul” essesi də məhz belə nümunələrdəndir. Əsər ilk baxışda sadə bir ziyarət səhnəsini təsvir etsə də, mahiyyət etibarilə analıq duyğusunun əbədiliyinə, söz adamının ölümsüzlüyünə və xalq yaddaşının gücünə həsr olunmuş dərin fəlsəfi düşüncə nümunəsidir.
Müəllif oxucunu hadisələrin mərkəzinə aparmaq üçün xüsusi bədii üsula müraciət edir. Əsərin ilk cümlələrindən etibarən oxucu özünü Bakı şəhərinin müqəddəs məkanlarından biri olan Fəxri xiyabanın səssizliyində hiss edir. Burada daş, ağac, qərənfil və insan duyğuları bir-birinə qarışaraq xüsusi emosional mühit yaradır. Yazıçı məkan təsvirini sadəcə dekorasiya kimi təqdim etmir; Fəxri xiyaban əsərdə canlı obraz kimi çıxış edir və hadisələrin mənəvi fonunu formalaşdırır.
Essenin əsas gücü onun mərkəzində dayanan iki obrazdan qaynaqlanır: daşlaşmış oğul və yaşlı ana. Bir tərəfdə xalqın yaddaşında yaşayan böyük şairin mərmər heykəli, digər tərəfdə isə onu dünyaya gətirən, böyüdən və şöhrətə aparan yolda mənəvi dayaq olan ana dayanır. Müəllif bu qarşılaşmanı adi görüş kimi deyil, zamanın, taleyin və insan ömrünün fəlsəfi dialoqu kimi təqdim edir.
Əsərin emosional yükünü artıran mühüm məqamlardan biri də şairin anası Güllü ananın obrazıdır. O, burada təkcə bir insan deyil, ümumiləşdirilmiş Ana obrazıdır. Onun baxışlarında bütün anaların həsrəti, sevgisi və övladına bağlılığı cəmlənmişdir. Müəllif çox incə müşahidələrlə göstərir ki, ana üçün övlad heç vaxt böyümür, heç vaxt yaşlanmır və heç vaxt tam ayrılmır. İllər keçsə də, məşhurluq qazansa da, ömür yolu başa çatsa da, ana gözündə övlad yenə həmin körpə olaraq qalır.
“Daş oğul” essesində ən təsirli məqamlardan biri “Balam…” kəlməsi ətrafında qurulan bədii-fəlsəfi yükdür. Müəllif bu bircə sözü bütöv bir həyatın, bir ömrün, bir taleyin xülasəsi kimi təqdim edir. Əslində, əsərin kulminasiya nöqtəsi də məhz budur. Burada söz artıq dil vahidi olmaqdan çıxır, analıq hisslərinin daşıyıcısına çevrilir. Müəllif göstərir ki, bəzən minlərlə kitabın ifadə edə bilmədiyini bir ana sözü ifadə edə bilir.
Esse həm də böyük şair Zəlimxan Yaqubun yaradıcılığına və şəxsiyyətinə verilmiş mənəvi ehtiram nümunəsidir. Müəllif onun adını sadəcə xatırlatmır, xalqın yaddaşında yaşayan söz adamı kimi təqdim edir. Yazıda şairin fiziki yoxluğu ilə mənəvi varlığı arasında maraqlı paralel qurulur. Heykəl sussa da, onun yaratdığı söz dünyası danışmağa davam edir. Bu fikir Azərbaycan ədəbi düşüncəsində sənətkarın ölümsüzlüyü ideyasının müasir ifadəsi kimi səslənir.
Publisistik baxımdan əsərin mühüm üstünlüklərindən biri də müəllifin sadə və anlaşıqlı dil ilə yüksək emosional təsir yaratmağı bacarmasıdır. Zaur Ustac ağır fəlsəfi mühakimələri mürəkkəb ifadələrə deyil, canlı müşahidələrə və həyat həqiqətlərinə söykəyir. Bu səbəbdən esse həm ədəbiyyatşünaslar, həm də adi oxucular üçün eyni dərəcədə təsirli görünür.
“Daş oğul” eyni zamanda Azərbaycan milli-mənəvi dəyərlərinin təbliği baxımından da əhəmiyyətlidir. Əsərdə ana müqəddəsliyi, övlad sevgisi, sənətkara ehtiram, xalq yaddaşı və milli kimlik kimi anlayışlar bir-biri ilə üzvi şəkildə əlaqələndirilir. Müəllif oxucuya göstərir ki, xalqın böyüklüyü yalnız yaratdığı şəxsiyyətlərlə deyil, həm də həmin şəxsiyyətləri yetişdirən analarla ölçülür.
Nəticə etibarilə, “Daş oğul” sadəcə bir esse deyil, analıq haqqında yazılmış mənəvi himndir. Bu əsərdə daş danışmır, amma susqunluğu ilə böyük həqiqətləri çatdırır; ana ağlamır, amma baxışları ilə bir ömrün tarixini söyləyir; şair görünmür, amma sözü ilə yaşayır. Zaur Ustacın bu əsəri Azərbaycan publisistikasında duyğu ilə düşüncənin, sənədiliklə bədii təsvirin uğurlu vəhdətini nümayiş etdirən qiymətli nümunə kimi yadda qalır.
“Daş oğul”un əsas mesajı isə çox sadə və eyni zamanda çox böyükdür: zaman insanları aparsa da, ana sevgisini, böyük söz adamlarının xatirəsini və xalqın yaddaşını məhv edə bilmir. Dünyanın ən böyük kitabı bəzən həqiqətən də bircə sözdən ibarət olur:
– Balam…
Ümumilikdə Zaur Ustacın “Daş oğul” essesi müasir Azərbaycan publisistikasında analıq duyğusunun, xalq yaddaşının və söz adamına göstərilən ehtiramın bədii-publisistik ifadəsi kimi diqqəti cəlb edən təsirli nümunələrdən biridir. Müəllif bu əsərdə təkcə Azərbaycan Xalq şairi Zəlimxan Yaqubın xatirəsini anmır, eyni zamanda ana məhəbbətinin zaman və ölüm üzərindəki mənəvi qələbəsini təsvir edir.
07.06.2026. Bakı.
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Zaur Ustacın “Buta”sı haqqında
Oxuyun >> Gözündə tük var