ARİFİ-ƏŞAR
(oçerk)
Azərbaycan ədəbiyyatının böyük və əzəmətli bir yolu var. Bu yolun başlanğıcında xalqın yaddaşı, ortasında klassik söz sənətinin zirvələri, davamında isə həmin irsi yaşadan, yeni dövrə daşıyan sənətkarlar dayanır. Hər nəsil öz söz adamlarını yetişdirir. Lakin bütün şairlərin taleyi eyni olmur. Bəziləri zamanın içində görünür və zaman keçdikcə unudulur, bəziləri isə özlərindən sonra da sözün yaddaşında qalırlar.
Arif Buzovnalı ikinci sıraya mənsub sənətkarlardan idi.
O, şeiri sadəcə yazan deyil, şeiri bilən şair idi. Qəzəli yalnız qələmə alan deyil, onun poetik quruluşunu, daxili musiqisini, məna qatlarını duyan qəzəlxan idi. Klassik irsimizə yalnız ehtiram göstərən deyil, həmin irsi araşdıran, şərh edən və yaşadan şeirşünas idi.
Və bütün bunların arxasında Vətənə bağlı bir insan dayanırdı.
Arif Buzovnalının həyatına nəzər salanda onun şairliyinin yalnız qələmlə ölçülmədiyini görürük. Çünki o, Vətəni sözlə sevdiyi qədər əməli ilə də qorumağa çalışmışdı.
MÜQƏDDƏS YOL
Arif Rauf oğlu Əliyev – ədəbi aləmdə Arif Buzovnalı kimi tanınan şair, qəzəlxan, tədqiqatçı və şeirşünas – 6 sentyabr 1972-ci ildə Bakının qədim Buzovna qəsəbəsində ziyalı ailəsində dünyaya gəlmişdi.
Buzovna onun üçün sadəcə doğum ünvanı deyildi. Bu məkan sonralar onun təxəllüsünə çevrildi, yaradıcılıq kimliyinin bir hissəsi oldu. Şairin adına qoşulan “Buzovnalı” sözü onun doğulduğu torpağa mənəvi bağlılığının da ifadəsinə çevrildi.
1979–1989-cu illərdə Buzovnadakı 26 saylı orta məktəbdə təhsil aldı. Ədəbiyyata marağı isə hələ yeniyetməlik illərində özünü göstərdi. 1987-ci ildə “Pioner” jurnalına göndərdiyi “Vahidə bənzətmə” şeiri nəşr edilməsə də, bu, onun yaradıcılıq yolunu dayandırmadı. Əksinə, həmin şeir 1991-ci ildə “Azərbaycan Gəncləri” qəzetində işıq üzü gördü.
Bu, sadəcə ilk nəşr deyildi.
Bu, gənc Arifin böyük ədəbiyyata ilk addımı idi.
VƏTƏNPƏRVƏRLİK
Arif Buzovnalının həyatında elə bir məqam var ki, onun şairlik portretini bütövlükdə anlamaq üçün həmin məqam üzərində ayrıca dayanmaq lazımdır.
1993-cü ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna qəbul olundu. Lakin ali məktəbdə təhsil almaq əvəzinə könüllü olaraq Qarabağ cəbhəsinə getdi. 1994-cü il mayın 1-dək Əzizbəyov adına Könüllülər Batalyonunda döyüşdü.
Şair üçün Vətən sevgisinin bundan böyük sınağı varmı?
Hələ gənc yaşlarında qarşısında iki yol vardı: biri auditoriyaya, digəri səngərə aparırdı. O, səngəri seçdi.
Bu seçim Arif Buzovnalının sonrakı yaradıcılığında da mənəvi iz buraxdı. Onun vətənpərvərliyini yalnız şeir misralarında axtarmaq düzgün olmazdı. Çünki bu hiss onun həyatının özündə vardı.
Vətən onun üçün poetik mövzu olmaqdan əvvəl həyat həqiqəti idi.
Bəlkə də elə buna görə onun şair obrazında söz adamı ilə Vətən adamı bir-birindən ayrılmır.
QƏZƏLXAN
Arif Buzovnalını Azərbaycan poeziyasının müasir qəzəlxanları sırasında fərqləndirən başlıca xüsusiyyət onun klassik poetik ənənəyə dərindən bağlılığı idi.
Qəzəl yazmaq asan deyil.
Qəzəl yalnız qafiyə və rədifdən ibarət poetik forma deyil. Onun arxasında əsrlərin poetik təcrübəsi, dilin incəlikləri, məna və musiqinin vəhdəti, fəlsəfi düşüncə dayanır.
Arif Buzovnalı qəzəlin məhz bu daxili mahiyyətinə vaqif sənətkarlardan idi.
Onun 2023-cü ildə nəşr olunan “Qəzəllər” kitabı yaradıcılığının bu istiqamətinin mühüm göstəricilərindən biridir.
Lakin Arif Buzovnalı qəzəli yalnız yazmırdı.
O, qəzəli oxuyur, araşdırır, şərh edir və öyrədirdi.
Bu baxımdan onun “Qırx qəzəl – Qırx şərh” tədqiqatı xüsusi maraq doğurur. Qəzəlin poetik qatlarını açmaq, klassik sözün məna dünyasına müasir oxucunu daxil etmək onun ədəbi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri idi.
Məhz burada Arif Buzovnalının şairlikdən şeirşünaslığa keçən ikinci siması görünür.
USANMAYAN QƏLƏMDAR
Arif Buzovnalının klassik poeziya ilə münasibətinin mərkəzində Füzuli və Nəsimi kimi böyük sənətkarlar dayanırdı.
Onun “Xətai və Füzuli… Düşüncələr”, “Nəsimi bir baxışda”, “Qırx qəzəl – Qırx şərh”, “Çün “əhsəni təqvim” idi” kimi tədqiqatları bu istiqamətdəki axtarışlarının nəticələridir.
Füzuli irsi onun üçün keçmiş deyil, yaşayan məktəb idi.
Nəsimi isə yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, sözün qüdrətini, insanın mənəvi azadlığını və həqiqət axtarışını ifadə edən böyük fikir adamı idi.
Arif Buzovnalı həmin məktəbin müasir dövrdəki davamçılarından biri kimi klassik poeziyanın imkanlarını yeni zamanın oxucusuna çatdırmağa çalışırdı.
2018–2019-cu illərdə “Nəsimi – Şeir, incəsənət, mənəviyyat” festivalları çərçivəsində “Nəsimi məclisi” və “Bir qəzəlin şərhi” layihələrinin müəllifi və aparıcısı olması da bunu təsdiqləyir.
Bu fəaliyyət təsadüfi maraq deyildi.
Bu, klassik sözə sədaqət idi.
“ARİFİ-ƏŞAR”
Arif Buzovnalının sənət dünyasına baxanda onun yalnız poetik istedadına deyil, şeir biliyinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.
Çünki şair çoxdur, amma şeirin daxili qanunlarını dərindən bilən şair azdır.
O, klassik poetik formaları, əruzun imkanlarını, qəzəlin məna və musiqi sistemini, klassik sözün simvol və obrazlarını öyrənmişdi.
Bu mənada “Arifi-əşar” adı onun yaradıcılıq portretinə çox yaraşır.
Arifi-əşar – şeirin bilicisi.
Bu ifadə Arif Buzovnalının adını yalnız qəzəlxan kimi deyil, poeziyanın mahiyyətini dərk edən sənətkar kimi təqdim etməyə imkan verir.
Onun yaradıcılığında şair və tədqiqatçı obrazlarının birləşməsi də buradan qaynaqlanır.
O, şeiri yazırdı ki, hiss etdiyini desin.
Şeiri araşdırırdı ki, bildiyini paylaşsın.
Qəzəli şərh edirdi ki, klassik sözün dərinliyi unudulmasın.
ARİF
Arif Buzovnalının ədəbi fəaliyyəti kitablarla məhdudlaşmırdı. O, Azərbaycan ədəbi mühitinin canlı proseslərində fəal iştirak edən sənətkarlardan idi.
Bakı və Abşeronda fəaliyyət göstərən müxtəlif ədəbi məclislərin, o cümlədən “Füzuli” və “Məcməüş-şüəra” məclislərinin üzvü olmuşdu. Müxtəlif illərdə “Azərbaycan Gəncləri”, “Kaspi”, “İki sahil”, “Yol”, “Olaylar”, “Ədəbiyyat qəzeti”, “Tək səbir”, “Nəbz”, “Şəhriyar” kimi qəzetlərdə, “Hikmət”, “Kəlam”, “Ulduz”, “Karvan”, “Azərbaycan” kimi jurnallarda şeirləri, məqalələri və müxtəlif mövzulu yazıları dərc olunmuşdu.
2014–2021-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasında “Məclisi-Üns” verilişinin daimi iştirakçısı olması da onun ədəbi düşüncəsinin geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verirdi.
Arif Buzovnalı beləliklə, yalnız yazı masasında deyil, ədəbi mühitin özündə yaşayan şair idi.
LAMƏKAN
Şairin yaradıcılığının coğrafiyası da geniş idi.
2003-cü ildə Təbrizdə keçirilən “Şeri-tənz” Beynəlxalq şeir müsabiqəsinin qalibi olması, 2010-cu ildə Urmiyyədə keçirilən “Rəzəvi” Beynəlxalq Şeir Festivalında qalib gəlməsi onun poetik istedadının sərhədlər aşdığını göstərir. 2011–2016-cı illərdə həmin festivalda türkdilli şeir üzrə münsif kimi fəaliyyət göstərməsi isə artıq onun şeir bilicisi kimi qəbul edildiyini göstərirdi.
Azərbaycan, Türkiyə, İran, Ukrayna və Rusiyada keçirilən elmi-ədəbi konfranslarda iştirakı, müxtəlif diplom və mükafatlara layiq görülməsi, şeirlərinin xarici dillərə tərcümə olunaraq müxtəlif ölkələrin mətbuatında çap edilməsi onun yaradıcılığının beynəlxalq ədəbi müstəvidə də tanındığını göstərir.
Bu mənada Arif Buzovnalının poeziyası bir coğrafiyanın sərhədləri ilə məhdudlaşmırdı.
TƏRCÜMAN
Arif Buzovnalının ədəbi şəxsiyyətində başqa bir maraqlı cəhət də tərcüməçilik fəaliyyəti idi.
Ömər Xəyyam, Sergey Yesenin və Leyla Əliyevanın əsərlərindən tərcümələri onun dünya poeziyasına marağını və müxtəlif poetik dünyalar arasında körpü yaratmaq istəyini göstərirdi.
Əslində tərcümə də bir növ şeir biliciliyidir.
Çünki başqa dildə yaranmış poetik fikri öz dilində yaşatmaq üçün yalnız dili bilmək kifayət etmir. Sözün ruhunu duymaq lazımdır.
Arif Buzovnalı sözün ruhuna vaqif sənətkar idi.
USTAD
2011-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Arif Buzovnalı müxtəlif illərdə ədəbi təşkilatçılıq sahəsində də mühüm fəaliyyət göstərmişdi.
2016-cı ildə təsis edilmiş Xəzər Yazıçılar Birliyinin sədri, 2017-ci ildən Poeziya klubunun sədri, 2022-ci ildən isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Füzuli” komissiyasının sədri kimi fəaliyyət göstərməsi onun ədəbi prosesdəki mövqeyini daha da möhkəmləndirmişdi.
Bu fəaliyyətin arxasında bir məqsəd dayanırdı: poeziyanı yaşatmaq, şairləri bir araya gətirmək, ədəbi mühitin canlılığını qorumaq.
KİTABDAR
Arif Buzovnalının yaradıcılıq irsi doqquz kitab adı ilə yadda qalır: “Ömrün ötən anları” (1999), “Mərifətdən həqiqətə” (2005), “Səhərimə nə qalıb ki” (2007), “Xəzərim” (2009), “Sarı güllər” (2010), “Seçilmiş əsərlər” (2014), “Vadi” (2022), “Qəzəllər” (2023), “Məqalələr və şərhlər” (2025).
Bu kitabların adlarında belə onun yaradıcılıq yolunun ayrı-ayrı izlərini görmək mümkündür.
Ömürdən həqiqətə…
Səhərdən Xəzərə…
Sarı güllərdən Vadiyə…
Və nəhayət, qəzəldən məqalə və şərhlərə…
Bu, sadəcə kitab siyahısı deyil.
Bu, bir şair ömrünün sözlərlə yazılmış xəritəsidir.
SÖZ və İRS
Şairin 50 illik yubileyi münasibətilə 2022-ci ildə “Arif” kitabının çap olunması da onun ədəbi mühitdəki mövqeyinin göstəricilərindəndir. Kitabda həmkarlarının, elm və incəsənət xadimlərinin Arif Buzovnalının şəxsiyyəti və yaradıcılığı haqqında yazıları toplanmışdı.
Bir sənətkar haqqında kitabın hazırlanması əslində onun yaradıcılıq taleyinə verilən ictimai qiymətdir.
Arif Buzovnalı belə bir qiymətə hələ sağlığında layiq görülmüşdü.
ƏBƏDİYYƏT
2025-ci il noyabrın 22-si Arif Buzovnalının ömrünün son səhifəsini yazdı. Şair Buzovnada, yaşadığı evdə vəfat etdi. Vida mərasimi Məşədi Qərib məscidində keçirildi və doğma Buzovna qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı.
İnsan doğulduğu torpağa qayıtdı.
Amma şairin sözü torpağa getmədi.
Şairin əsl məzarı onun oxunan şeirləridir.
Qəzəlləridir.
Kitablarıdır.
Şərhləridir.
Onu tanıyan insanların yaddaşıdır.
Sözün əbədi yolu
Arif Buzovnalının həyatına bir bütöv kimi baxanda qarşımızda maraqlı və çoxşaxəli bir sənətkar obrazı yaranır.
O, şair idi – çünki hisslərini sözə çevirirdi.
Qəzəlxan idi – çünki klassik poeziyanın incəliklərini yaşadırdı.
Şeirşünas idi – çünki şeiri araşdırır və izah edirdi.
Tədqiqatçı idi – çünki klassik ədəbi irsin dərinliklərinə enirdi.
Tərcüməçi idi – çünki müxtəlif poetik dünyaları Azərbaycan oxucusuna yaxınlaşdırırdı.
Vətənpərvər idi – çünki gənc yaşında Qarabağ cəbhəsində döyüşmüşdü.
Və ən əsası, sözə sədaqətli idi.
Bu xüsusiyyətlərin hər biri ayrıca qiymətlidir. Amma onların bir şəxsiyyətdə birləşməsi Arif Buzovnalının ədəbi portretini tamamlayır.
O, sözün yalnız gözəlliyini deyil, məsuliyyətini də anlayırdı.
Çünki söz bəzən qılıncdan kəskin, yaddaşdan uzunömürlü olur.
Arif Buzovnalı ömrünün müəyyən bir çağında silahla Vətənin müdafiəsinə qalxdı, sonrakı illərində isə qələmlə milli-mənəvi yaddaşın keşiyində dayandı.
Bəlkə də onun həyat yolunun ən böyük mənası elə budur:
səngərdə Vətəni, sözdə isə milli ruhu qorumaq.
Ana dilim, söz yaşadıqca Arif yaşayacaq!
Bu gün Arif Buzovnalı haqqında keçmiş zamanda danışırıq.
Amma şairlər haqqında keçmiş zamanda danışmaq həmişə mümkün deyil.
Çünki onların bədəni torpaqda, sözü isə zamanın içində qalır.
Arif Buzovnalı da öz sözünü zamanın yaddaşına əmanət edib.
Onun qəzəllərində klassik poeziyanın nəfəsi, tədqiqatlarında elmi düşüncənin izi, Vətənə münasibətində döyüşçü ruhu, ədəbi fəaliyyətində isə söz adamının məsuliyyəti yaşayır.
Buzovnanın daş küçələrindən ədəbiyyatın böyük yoluna çıxan bu şair indi həmin yolun özündədir.
Füzulinin qəzəl dünyasına ehtiramla,
Nəsiminin fikir zirvəsinə heyranlıqla,
Xətainin milli ruhuna bağlılıqla,
Vətənin torpağına sədaqətlə…
Arif Buzovnalı öz söz dünyasını qurdu.
İndi həmin dünyanın qapısını onun kitabları açır.
Və o qapıdan içəri girən hər kəs bir daha anlayır:
şair gedə bilər, amma şeir getmir.
Qəzəl susa bilər, amma qəzəlin ruhu susmur.
İnsan dünyadan köçə bilər, amma sözün ömrü davam edir.
Arif Buzovnalının da əbədi ünvanı elə həmin ömürdür – sözün ömrü.
Bu ömrün adı isə yaddaşımızda bir ifadə ilə yaşayacaq:
ARİFİ-ƏŞAR – ŞEİRİN BİLİCİSİ, QƏZƏLİN SƏDAQƏTLİ SƏNƏTKARI, VƏTƏNİN OĞLU.
07.09.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında