Əvvəli burada:  Zaur Bayramoğlu – Snayper

Mühüm tapşırıq

I

Bölmələr müxtəlif istiqamətlərdə əməliyyatlara göndərilərkən tabor komandiri Cavidlə Humayı –  yanına, müvəqqəti qərargah olaraq seçilən binadakı otağına  çağırdı:

         – Siz ikiniz də əla snayperlərsiniz. Ayrıca, ikili olaraq uyumunuz hər kəsə örnək göstərilə bilərsiniz. Odur ki, qarşımıza qoyulan yeni vəzifə üçün məhz sizi seçmişəm, – deyərək üzünü Humaya tərəf çevirdi:

         – Humay xanım, Birinci Qarabağ savaşında öldürdüyünüz erməni generalının bir tayını da indi aradan götürmək üçün qarşınızda əla fürsət var.

Humay gülümsədi, həm tabor komandiri tərəfindən təriflənməsindən, həm yeni tapşırığın həyəcanından yanaqları allandı:

        – Cənab mayor, bütün əmrlərinizi canım bahasına da olsa, yerinə yetirməyə hazıram.

Tabor komandiri Cavidə sarı dönüb:

         – Ermənilər Hadrut azad olunduqdan sonra ordularının düşdüyü vəziyyəti yerində öyrənmək və əks-hücuma keçərək, itirdikləri torpaqları yenidən işğal etmək istəyirlər. Radioelektron kəşfiyyat vasitələrimizin əldə etdiyi məlumata əsasən, erməni ordusunun kəşfiyyat xidmət rəisi, general Aşot Xaçaturyan vəziyyəti yerində görüb qiymətləndirmək, həmçinin Füzulinin qorunub saxlanması üçün görülən tədbirləri yoxlamaq üçün ayın on altısı Tuğa gələcəkdir. Komandanlığın verdiyi tapşırığa əsasən siz birlikdə Tuğa gedərək Aşotu məhv etməlisiniz. Tapşırığı icra etdikdən sonra ən geci saat 20.00-dək məruzə edin. Bundan sonra növbəti fəaliyyətiniz barədə əmr veriləcəkdir.

Cavidlə Humay bir ağızdan:

          – Oldu, cənab mayor!– deyə cavab verdilər.

          – Düşünürəm ki, əməliyyatın çətinliyi və komandanlıq tərəfindən mütləq uğur şərti qoyulması barədə nəsə deməyim artıqdır. Düşmən generalının məhv edilməsi üçün lazım gəlsə, həyatınızı ortaya qoyacağınıza əminəm.

Cavid onu əmin etdi:

        – Komandir, sizin bundan qətiyyən şübhəniz olmasın. O general ya öləcək, ya öləcək, üçüncü yolu yoxdur. Əgər onu öldürə bilməsək, mən çənəmin altından bir güllə sıxaram, amma “Cavid tapşırıqdan əliboş döndü”, – dedirtmərəm.

 Humay da onun sözlərini təsdiqlədi:

          – Cənab mayor, o general Tuğa ayaqları ilə girəcəksə, oradan qutuda çıxacağına sizi əmin edirəm.

Tabor komandiri Cavidə peyk telefonu verərək:

          – Bu telefon vasitəsilə əlaqə saxlayacaqsınız, – deyib əlavə etdi:

          – Üstünüzdə CPRS götürün, ayrıca, getmədən topoqrafla görüşüb hərəkət marşrutunuzu dəqiqləşdirin.

          – Oldu, cənab mayor! – deyə Cavid dilləndi.

          – Neçə gündür ki, yuxusuzsunuz. Hələlik gedib istirahət edin. Elə bu axşam yolda və əməliyyat zamanı sizə lazım olacaq digər vasitələri götürüb yola düşün.

          – Oldu, cənab mayor.

          – Sizə uğurlar, gedə bilərsiniz.

Humay otaqdan çıxdıqda Cavidə dönərək təəccübünü gizlətmədi:

          – Sizinkilər terminatordular, nədilər, ay Cavid?! Maşallah, yaralanırlar, döyüşməyə davam edirlər, günlərcə ac-susuz qalırlar, veclərinə almırlar, yuxusuzluqlarını hiss etdirmirlər. Maraqlıdır, siz harada hazırlaşırdınız, necə təlimlər keçirdiniz? – deyib sual dolu gözlərlə Cavidə baxdı.

Cavid gülümsündü:

         – Humay xanım, inanın, bizim təlimlərimiz müharibə şərtlərindən daha ağırdır. Əsgərlərimizin sizin çətinlik kimi gördüyünüz hər şeyə asanlıqla dözməsinin səbəbi də budur.

Humay onun uca boyuna, enli kürəklərinə, formanın altından hiss olunan əzələli qollarına heyranlıqla baxdı:

        – Cavid, çox istəyərdim ki, sənin kimi bir qardaşım olsun. Səni də Tanrı savaşın ortasında qarşıma çıxardı. İnşallah, müharibə bitdikdən sonra ailələrimizi tanış edərik, bir-birimizin xeyir-şərimizə yarayıb bacı-qardaşlığımızı davam etdirərik.

Cavid gülümsədi, qarayanız çöhrəsi işıqlandı:

         – Humay xanım, siz mənim bacımsınız, buna söz yox. Amma qoy müharibəni qələbəylə bitirək, sağ-salamat qayıdıb evimizə, sevdiklərimizin yanına dönək, hər şey arzuladığımızdan da yaxşı olacaq.

Gəlib istirahət edəcəkləri otağın qapısına çatmışdılar. Cavid gülümsəyib ona məsləhət verdi:

        – Çalışın bir-iki saatlıq da olsa, gözünüzün acısını alın ki, əməliyyata gedərkən yuxu problemimiz olmasın.

Onlar yanaşı yerləşən otaqlara daxil oldular. Humay içinə girdiyi yuxu kisəsi ilə bərabər yana döndü. Vaxtı öyrənmək üçün saatına baxdı. Elçin ona baxıb gülümsəyirdi.

         –  Salam, Eli, xoş gördük, – deyib saatın sferblatından öpdü.

         – Xoş gördük, Humu.

         – Bu axşam tapşırığa gedirəm, Eli, mənə uğur arzula.

         – Bilirəm, Humu, uğur olsun.

         – Haradan bilirsən? Axı biz bu barədə danışmamışdıq.

Elçin qaşlarını çatdı:

          – Şəhidlər ölmür ki, Humu…. Bizlər də sizin aranızda yaşayırıq. Sadəcə iki fərqlə, birincisi, sizin bizdən xəbəriniz olmur, ancaq biz sizinlə bağlı hər şeyi bilirik. İkincisi, siz, sadəcə, zahiri dünyadan xəbərdarsınız, amma biz həm zahiri dünyada, həm də batini dünyada olan işlərdən agahıq.

         – Elçin, axı mən səni şəhid hesab etmirəm. Çünki sən mənimçün canlısan, sağ-salamatsan.

         – Amma reallıq belə deyil, Humu. Nə isə, indi yat, dincəl. Axşam tapşırığa gedəcəksən.

         – Yaxşı, Eli, mənə uğur arzula.

         – Uğur qazanacağınıza şübhəm yoxdur, Humu, sağ get, salamat gəl.

Otağın qapısı astadan döyüldü. Yuxudan hövlnak ayılıb ətrafına boylandı. Hər tərəf zülmət qaranlıq idi. Yuxu kisəsindən çıxıb tələsik əynini geyinərkən qapı təkrar döyüldü. Adının çağrıldığını eşidib sakitləşdi. ”Bəli”, – deyə cavab verdi.

– Bacı, gecikirik, qalxın gedək.

Gələn Cavid idi. Humay bir dəqiqə sonra otağın qapısında onunla qarşı-qarşıya dayanmışdı:

         – Cavid, nə yaxşı qaldırdın məni, yatıb qalmışam.

         – Özüm qaldırmadım ki, yaxşıca dincələsən, – deyib, – topoqrafla danışıb hərəkət marşrutumuzu dəqiqləşdirdim. İki günlük ərzaq və silahlarımızçün lazımi qədər patron və digər şeyləri tədarük etmişəm. Gəlin bir tikə çörək yeyək, yola çıxırıq, – deyə əlavə etdi.

Humayın heyrətdən ağzı açıla qalmışdı:

        – Sən yatmamışdınmı?

Cavid gülümsədi:

         – Xüsusi təyinatlı lazım olanda ayaq üstə də yatar. Siz məni düşünməyin, gəlin çörək yeyək, – deyib onu otağına dəvət etdi.

Humay içəri girəndə Cavidin otağı yığışdırıb səliqəyə saldığını, ortalıqda yer süfrəsi açıb çörəyi dilimlədiyini, hətta quru spirt yandırıb ət konservini qızdırdığını görüb gülümsədi:

        – Qaqaş, maşallah, əlindən də hər iş gəlir. Sənə gələn qız yaşadı.

Cavid həyasından qızarıb pörtdü, bir söz demədi. Yeməklərini yeyib, çaylarını içdikdən sonra Cavid xəritəni yerə açıb:

       – Deməli, şimal-şərq istiqamətində hərəkət edəcəyik, – deyərək barmağı ilə hərəkət istiqamətlərini göstərib: – Qarşımızda qət etməli olduğumuz iyirmi kilometr var. Buradan yola çıxıb seyrək meşə kolluq yamacla hərəkət edəcək, Qırmızıqayanın böyründəki qayalıqları aşıb nisbi düzənliyə çıxacağıq. Bax buradan sonra, – deyib xəritənin yaşıl rənglə işarələnmiş yerini göstərdi, – sıx meşəlik ərazi başlayır. Buradan da yeddi-səkkiz kilometr getdikmi, Ziyarət dağının ətəyindəyik. Biz gərək səhər işıqlananadək Ziyarət dağına çataq ki, bütün günü oradan Tuğ kəndini müşahidə edək. İndi yolçu yolunda gərək, – deyərək xəritəni qatlayıb kənara qoydu. Ayağa qalxıb əşya çantasını kürəyinə geyindi:

       – Humay xanım, hər zaman olduğu kimi görmə məsafəsində irəliləyəcəyik, – deyərək silahını götürüb önə düşdü.

II

Onlar Hadrutdan çıxanda saat doqquza qalırdı. Buludların arxasında gah görünüb, gah da itən ay dünyaya təpədən baxır, solğun işığıyla hər tərəfi aydınladırdı. Gündüz vaxtı çisələyən yağmurdan islanan torpaq ayaqlarını sürüşdürüb sərt yoxuşları qalxmalarına mane olsa da, durub-dincəlmədən hərəkət edərək, bir saata qarışıq meşə zolağını keçdilər. Qırmızıqaya yüksəkliyini keçib seyrək meşəlik-kolluqlarla hərəkət edərək, Məmədərə kəndinin solundan axan dərə yatağına girdilər. Nisbətən sıx və hündür fıstıq meşələrinin enli yarpaqları ilə örtülmüş hissəsinə gəlib çatdıqda Cavid dayanıb gözlədi. Humay ona yaxınlaşdıqda pıçıltı ilə xəbərdarlıq etdi:

        – Hə, Humay xanım, burdan o tərəfə yerdə düşmənlə qarşılaşmasaq, göydən, çətin ki, bizi görə bilsinlər.

         – Heç yerdə də qarşılaşmayacağıq. Bunu daxilən hiss edirəm. Həm Elçin də bizimlədir.

Cavid geriyə dönərək:

          – Elçin kimdir? – deyə soruşdu.

          – Uzun əhvalatdır, bir dəfə bol vaxtımız olanda danışaram.

          – Yaxşı, – deyib önə düşdü…

Onlar hərəkət edərkən meşənin sıx ağaclarla örtülmüş yerlərindən keçməyə üstünlük verirdilər. Qarşılarına qarışıq meşə zolağı çıxanda addımlarını yeyin götürərək sürətlənir, tala ilə rastlaşanda yollarını uzatmaq bahasına olsa da, ağacların altından çıxmadan mənzil başına tələsirdilər. Yolu yarıladıqda Cavid ayaq saxladı. Görünür, Humayın yorula biləcəyini düşündüyündən dayanmışdı. Qrupdaxili radiostansiyanın mikrafonuna:

      – Humay xanım, on dəqiqə istirahət edəcəyik, – dedi.

      – Oldu, on dəqiqə istirahət edirik.

Qulaqlıqda Humayın təngiyən nəfəsini eşitdiyində qıza ürəyi ağrıdı, öz-özünə: ”Gərək yolda bir dəfə də istirahət verəydik, – deyib, – yaxşısınızmı, Humay xanım, çox yorulmamısınız ki?” – deyə soruşdu. Humay hələ də tövşüyürdü.

       – Yox, Cavid, mənimçün narahat olma.

       – Əcəb qeyrətli qızdır, – deyə fikrindən keçirib ətrafını müşahidə etməyə başladı.

…Vaxt tamam olduqda Cavid: “Gedəkmi?” – deyə soruşdu.

        – Mən hazıram.

        – Onda yolçu yolunda gərək, – deyib gülümsədi. Artıq qulaqlıqdakı nəfəs də təngimirdi.

Ziyarət dağına yaxınlaşdıqlarında ay batmış, göyün üzü sıx buludlarla örtülmüşdü. Ağacların seyrək olduğu yerlərdən keçərkən Humay bir neçə dəfə başını qaldırıb yaşıl qübbənin yarıqlarından yuxarı baxdı. Bir dənə də olsun, ulduz gözə dəymirdi:”Sanki onlar da müharibənin dəhşətindən qaçıb gizləniblər”, – deyə fikrindən keçirdi. Yüngülcə əsən külək çisələyən yağmur damlalarını üzlərinə, gözlərinə səpələyirdi. Humay silah tutan əlinin üşüdüyünü hiss etdi. Tüfəngini digər əlinə ötürüb barmaqlarını bir neçə dəfə yumub-açdı. Barmaq uclarını birləşdirib dodaqlarına yaxınlaşdırdı, üfürüb qızdırmağa çalışdı…

Gəlib dağın zirvəsinə yaxın bir yerə çatdıqlarında Cavid:

        – Humay xanım, siz burada gözləyin, mən kəndi rahatca müşahidə edə biləcəyimiz bir yer seçib gəlirəm, – deyib aralandı. Humay kürəyini ağaca söykəyib oturdu. Sakitlik idi, budaqdan-budağa səkən quşların qanadlarının havanı yararkən çıxardıqları səsdən başqa bir şey eşidilmirdi. Sonra uzaqda tülkü vəqqildədi, meşənin dərinliklərində bayquş uladı. Humay gözlərini uzaqlara, ta üfüqün qara rəngdən gümüşüyə döndüyü yerlərə zillədi.

         – Gəlin, Humay xanım, bir az daha irəli gedəcəyik.

 Humay başını qaldırdı. Cavid gəlib bir addımlığında dayanmışdı. Gülümsəyərək:

        – Darvin deyirdi: “İnsan meymundan əmələ gəlib”, amma, deyəsən, siz pələng soyundan gəlmisiniz.

Cavidin maraqla qaşlarını çatdığını görüb izah etdi:

      – O qədər səssizcə hərəkət edirsiniz ki, adamın ruhu da duymur.

Cavid təvazökarlıq etdi:

       –Yəqin, fikirliydiniz, ona görə hiss etmədiniz. Gəlin görək müşahidə mövqeyimizi bəyənəcəksinizmi?

         Birlikdə dağın zirvəsinə yaxın bir yerə gəldilər. Burada ağaclar çox sıx olsa da, durduqları yerin önündə hansısa səbəbdən torpaq sürüşməsi olmuş, iri bir yarğan yaranmışdı. Ona görə də yaxınlıqda müşahidə imkanlarını məhdudlaşdıracaq ağac yox idi. Humay özünə yer seçib uzandı, silahının optik nişangahından kəndi müşahidə edərək:

          – Əla, bundan daha yaxşı müşahidə mövqeyi seçmək mümkün deyil, – deyə cavabladı.

– Oldu, onda müşahidə nöqtəsi olaraq buranı seçirik.

Onların ikisi də torpağın çiskin yağmurdan islanmış üz qatını kənara çəkərək uzanacaqları mövqeyi hazırladılar.

Cavid:

– Gözlə, gəlirəm, – deyib dağın ətəyinə düşdü. Üstlərinə örtüb gizlənmək üçün kol-kos qırıb gətirdi. Öncə Humay torpağın üstündə uzandı. Cavid onu örtüb gizlətdikdən sonra özü də uzanıb özünü kol-kosun altında gizlətdi.

Mövqeləndikləri yerdən həm kənd, həm də Xankəndi-Tuğ yolunu rahatlıqla müşahidə edə bilirdilər. Aralarında iş bölgüsü apardılar. Humay Tuğ kəndini, Cavidsə Xankəndi yolunu nəzarətdə saxlayacaq, avtomobillərin, xüsusən hərbi texnikanın hərəkət intensivliyinə diqqət yetirəcəkdi.

Hərə öz müşahidə sektorunu bir neçə saat izlədikdən sonra Cavid daxili radiostansiya ilə:

         – Humay xanım, ac deyilsiniz ki? – deyə soruşdu.

         – Yox, Cavid, təşəkkür edirəm, sən yeməyini ye.

Daha yarım saat keçdikdən sonra Cavid böyrünə uzatdığı əşya çantasını açdı. Götürdüyü qatılaşdırılmış süd konservini açaraq iki dilim çörəklə Humayın yanına gətirdi:

         – Bunu yeyin, bir də axşam adama bir tikə götürüb kəndə enəcəyik.

        – Bəs sən?

        – Hələ siz yeyin, mən sonra yeyərəm.

 Bura mübahisə ediləcək, “Yox, mən istəmirəm, sən buyur” yeri deyildi. Humay gözünü nişangahdan ayırmadan qatılaşdırılmış südə batırdığı çörəkləri yedi. Cavid konserv qutusunu götürüb yerinə keçdi. Özü də yeməyini yeyib qutunu bıçağının ucu ilə qazdığı çalada gizlətdi.

Axşama qədər apardıqları müşahidələr nəticəsində xeyli məlumat əldə etmişdilər. Tuğ kəndində ermənilərin yeni hərbi qruplaşması toplanmaqda idi. Bütün gün axşama qədər zirehli texnika və heyətdaşıyıcı avtomobillər sürəkli olaraq kəndə gəlmişdilər. Humay Cavidin fikrini bilmək istədi:

       – Bunlar niyə burada toplaşırlar? Olmaya, Hadruta əks-hücuma hazırlaşırlar?

       – Hər halda elə olacaq. Həm Hadrutu geri almaq, həm də Füzulidə çətin vəziyyətə düşən qüvvələrinə kömək etməyə çalışacaqlar.

       – Bəlkə, peyk telefonu ilə gördüklərimiz barədə komandanlığa məlumat verək?

       – Narahat olma, onların hər şeydən xəbərləri var. Həm biz burada generalı öldürdükdən sonra onsuz da başları elə qarışacaq ki, Hadrut da yadlarından çıxacaq, Füzuli də.

Aralarındakı məsafə yaxın olsa da, bir-birilərilə radiostansiya vasitəsilə danışır, sözlərini ağızlarının kənarındakı mikrafona pıçıldayırdılar.

         – Bayaqdan izləyirəm, kənddəki evlərin əksəriyyəti boşdur.

         – Onsuz da yarısında adam yaşamırdı, yaşayanların da çoxu müharibə başlandıqdan sonra qaçıb gedib.

         – Müharibə bitdikdən sonra biri də qalmayacaq. Mən hətta mülki ermənilərin də burada yaşamasını istəmirəm.

Cavid başını yelləyib onunla razı olduğunu bildirdi:

        – Humay xanım, hələ qərargahdan xəbər verin, yerini tapa bilmisənmi?

        – Əlbəttə, tapmışam. Kəndin mərkəzinə yaxın birmərtəbəli ev var. Qərargahın orada olduğunu düşünürəm.

Cavid tüfəngini kəndə tərəf çevirərək:

        – Hələ bir oriyentir ver görüm, hansı evdi o?

        – Kəndin şimal-qərb tərəfinə bax. Təpənin üstündəki qırmızı kirəmitli böyük evi görürsənmi?

        – Bir dəqiqə, aha tapdım, önündə böyük qoz ağacı olan.

        – Hə, bax, o evin sağ arxa tərəfindəki təpənin yamacındakı birmərtəbəli ev.

        – Önü dəmir çardaqlı olanmı?

        – Bəli, düz tapmısan.

       –  Aha, gördüm.

       – Fikir verirsənmi, evin söykəndiyi təpə şərq tərəfdədir. İndi bunlar da öz aləmlərində biclik eliyib o evi seçiblər ki, guya evin arxasındakı təpə üzərindəki ağaclarla birlikdə qərargahlarını bizim dronlarımızdan gizlətsin. Həm də ətrafda bu qədər saray varkən general üçün birmərtəbəli evin qərargah olaraq seçilməsi bizim kəşfiyyatçıların gözlərindən yayınsın.

Cavid gülümsəyərək sonrakı hərəkət planlarını açıqladı:

        – Nə qədər gizlətsələr də, xeyri yoxdur, artıq tapmışıq. İndi sən o evin mühafizəçilərinin dəyişilmə qrafiklərini, hərəkət trayektoriyalarını, yaxın və uzaq qorumaların dayandıqları postların yerlərini müəyyən edərək yadda saxla. Qərargahın ətrafında özümüzçün mövqelənə biləcəyimiz evləri müəyyən etməyə çalış, mən yenə də yolu nəzarətdə saxlayacam.

      – Oldu.

Qüruba gedən günəş üfüqdəki buludları qızılı rəngə boyayanda Cavid müşahidəni bitirib ayağa qalxdı. Bıçağının ucu ilə yerdə qazdığı dərin çalanın içinə üç ədəd quru spirt qoyub yandırdı. Əşya çantasından çıxardığı konservi açıb alovun üstünə qoyaraq qızdırdı. Metal yemək qabına su töküb alovun üstünə qoydu. Qaynadıb içinə sallama çay saldı. Əşya çantasından götürdüyü iki ədəd birdəfəlik stəkanı da gətirdi. Konservi Humayın yemək qabına boşaldıb onu çağırdı:

     – Gəlin, Humay xanım, siz yeməyinizi yeyin, mən mühafizədə qalacam.

      Humay yeməyini yeyib çantasından götürdüyü iki ədəd fıstıqlı şokoladdan biri ilə çayını içdi. Digərini Cavidin stəkanının yanına qoyub mühafizəyə çəkildi.

Cavid tələm-tələsik yeməyini yedi. Çayını içərkən şokoladı götürüb: “Dost-dosta tən gərək, tən olmasa gen gərək”, – dedi. Nəm salfetlə qabları sildi, su qabında qalan suyu töküb yaxaladı. Yemək artıqlarını, zibilləri toplayıb çalaya doldurdu, üstünü basdırıb kol-kosla örtdü. Əşya çantasının cibindən götürdüyü krem və şotka ilə ayaqqabılarını silib parıldatdı. Üst-başının toz-torpağını çırpıb təmizlədi, saçlarını darayıb qaydaya saldı.

         – Cavid, mən də səliqə-səhmana fikir verənəm. İstəmərəm ki, ayaqqabılarım palçıqlı, üstüm çirkli olsun. Amma sənin səliqənə heyranam. Döyüşə gedəndə belə elə hazırlaşırsan ki, elə bil ordunun təbliğat afişaları üçün şəkil çəkdirməyə gedirsən.

       – Elə deyil, bacı. Bir Xüsusi təyinatlı hər zaman örnək olmalıdır. Lap döyüşün ortasında olsaq belə, bizə pasaqlı qalmaq yaraşmaz, – deyib əşya çantasını kürəyinə geyindi. Silahını götürüb sözünə davam etdi:

       – Kəndə qərb tərəfdən girəcəyik. Öncə bayaq işarələdiyin qırmızı kirəmitli evə girib qərargahı müşahidə edərik. Görüş sektorumuzda maneə olmasa, yerimizi dəyişmədən, elə oradan da tapşırığı icra edərik.

        –  Dediyin kimi olsun, hər halda, sən bu işlərdə məndən daha təcrübəlisən.

Cavid:

– Di getdik, – deyib önə düşdü…

Onlar meşəlik-kolluq yamaclarla gəlib Tuğun qərb tərəfinə çatdılar. Cavid Humaya “dur” işarəsi verdi. Kolların altında gizlənib kəndin ətrafında dövrələyən içi əsgərlərlə dolu yolsuzluq avtomobilinin keçib getməsini gözlədilər. Avtomobil keçdikdən sonra Cavid Humaya işarə verib önündəki açıq ərazini qısa sıçrayışlarla keçdi. Qarşı tərəfdəki həyətin çəpərinin yanında daldalanıb radiostansiyanın mikrafonuna: “Gəl”, – deyə pıçıldadı. Humay da onun kimi qısa sıçrayışlarla gəlib yaxınlaşdığında Cavid çəpəri aşıb həyətə girdi. Fırlanıb evin arxa tərəfinə keçmək istəyirdi ki, yardımçı tikilinin damından sıçrayan it hürə-hürə onun üstünə cumdu. VSS-94-ün çaxmağı taqqıldadı, it havada sovrularkən zingildəyib səsini kəsdi. Bıçağını qınına soxaraq geri boylandıqda Humayla göz-gözə gəldi. “Əla!” anlamında yumruğunu düyərək baş barmağını qaldırdı, dönüb yoluna davam etdi.

Qırmızı kirəmitli evə yaxınlaşdıqlarında öndə irəliləyən Cavid səs eşitdi. Mikrafona: “Gizlən!” – deyə pıçıldayıb özünü yaxınlıqdakı arxın içinə atdı. Cəld sürünüb nar kolunun altına girdi. Yolda iki erməni əsgəri göründü. Silahının gecəgörüş durbinindən baxıb onların şevronlarından tanıdı. “022”-nin əsgərləri idilər. Hər ehtimala qarşı nişangahı onlardan birinin gicgahına qoyub gözlədi. Yaxınlaşan əsgərlər bir-biriləriylə nədənsə pıçıltı ilə danışır, gülürdülər. Onlar keçib getdiklərində ürəyində:

        – Gülün, gülün, hələ sizin gülünəcək günləriniz qabaqdadır, – deyib ikrahla tüpürdü. Ayağa qalxıb Humaya işarə verdi. Cəld və səssiz addımlarla yolu keçdi. Hasardan boylanaraq həyəti müşahidə etdi. İçərinin təmiz olduğunu gördükdə qalxıb hasarın üstündə oturaraq Humayı yanına çağırdı. Onun divardan aşmasına yardım edib özü də həyətə düşdü. Artıq qırmızı kirəmitli evin həyətində idilər. Humaya:

       – Kürəyini divara söykəyib dayan, mən ətrafı yoxlayım, – deyib bağa girdi. Bir neçə dəqiqə sonra qulaqlıqdan Cavidin səsi eşidildi:

      – Evin qapısına yaxınlaş.

      Giriş qapısını yoxladılar, bağlı idi. Evin işıqları sönülü, pəncərələri yerdən xeyli yüksək idi. Cavid dönüb bir daha həyətə göz gəzdirdi, Humayı evin böyrünə çəkərək:

        – Biz içəriyə elə girməliyik ki, səs çıxarmayaq. Pəncərəni qırsaq, səs yayılacaq, eşidəcəklər. Nəsə başqa bir vasitədən istifadə etmək lazımdır. Sən burada kürəyini divara söykəyib gözlə, gedim evin işığını kəsim ki, içəridə hərəkət sensoru olsa, evə girəndə işə düşüb mühafizə xidmətinə xəbər göndərməsin. Həm də yardımçı tikililərə baxım, görüm pəncərəni açmaq üçün bir şey tapa bilirəmmi? – deyib getdi.

Gəlib həyətin ətrafındakı elektrik dirəklərini yoxladı, həyətə girən xətti tapıb bıçağı ilə kəsdi. Sonra evin yan tərəfindəki birmərtəbəli evə yaxınlaşdı. Pəncərənin yanında dayanıb içərini dinşədi, səssizlik idi. Qapını ehmalca itələyib bağlı olduğunu gördü. Öz-özünə:”Şansımıza plastik qapıdır”, – deyib bıçağını çıxartdı, cəld hərəkətlərlə alt paneli söküb yerindən çıxartdı. Açılan dəlikdən sürünüb içəri keçdi. İnfraqırmızı fənərini çıxarıb işığını açdı. Otaqdakı əşyalara baxıb:” Bura lap kitabxanaymış ki”,– deyə dodaqaltı deyindi. Şkafların, masaların siyirməsini çəkib axtarmağa başladı. Sandıq kimi iri bir yeşiyin içində xeyli qəzet tapanda dayanıb bir an düşündü. Qəzetlərdən birini götürüb kənara qoydu. Artıq zehni durulmuş, nə edəcəyinə qərar vermişdi. Nəhayət, siyirmələrdən birində yapışqan tapdığında sevinclə: “Oldu bu iş”, – deyib otaqda hər şeyi əvvəlki vəziyyətində düzəltdi. Geri çıxaraq qapı panellərini çıxardığı yerə keçirib Humayın yanına tələsdi.

        ­– Cavid, bu kar-kağızı neynirsən? Gecə vaxtı dərs oxuyacağıq? – deyə Humay təəccüblə ondan soruşdu.

        – Gəl, indi başa salacam. Demək, neyləyirik? – deyib başının üstündəki pəncərəyə tərəf boylandı. –  Çiynimə çıxıb yapışdırıcını şüşəyə çəkib qəzeti də üstünə yapışdıracaqsan. Bir-iki dəqiqə gözləyəcəyik. Kağız quruduqda yüngülcə itələyəcəyik, şüşə səssiz-səmirsiz qırılıb düşəcək ovcumuza. Sonra eyni qayda ilə ikinci qatı da sındırıb içəri girəcəyik.

         – Ay səni qoçaq, bu heç mənim ağlıma da gəlməzdi.

         – Tələsmək lazımdır, – deyib qəzetlə yapışqanı Humaya verdi. Arxasını divara sarı döndərdi. Dizüstə çöküb:

          – Çıx mənim çiyinlərimə, – dedi.

Humay onun çiyinlərinə çıxıb bir əli ilə tarazını saxlamaq üçün divardan tutdu. Cavid ayağa qalxıb:

          – Bax gör, yoldan görünmürsən ki?

 Humay çiyninin üstündən geriyə boylandı:

          – Yox, narahat olma.

          – Di yapışqanı şüşəyə sürt, – deyə pıçıldadı.

Humay qəzeti dişləri ilə saxlayıb yapışqanı cəld şüşəyə sürtdü, qəzeti üstünə yapışdırıb:

          – Hazırdır, indi məni endir.

 Cavid Humayın enməsi üçün yenidən dizüstə çökdü.

          Onların pəncərəni qırdıqları tərəf qərargahın tərs tərəfində olduğundan mühafizəçilərin qırılan şüşəni görmək imkanları yox idi. Yol tərəfi də hündür hasarla bağlanmışdı. Üstəlik iri meyvə ağacları  görüntünün qabağını kəsirdi. Kimsə həyətə girib evin böyrünə keçməsə, qırılan şüşədən xəbəri olmayacaqdı.

        Cavid pıçıldadı:

       – İki dəqiqə gözləyək, quruyacaq, sonra şüşəni qırıb içəri girərik.

Humay plastik pəncərənin şüşələrinin hər iki qatını ovcunun içi ilə mərkəzindən itələyib qırdıqdan sonra açılan boşluqdan içəri keçmək istədikdə Cavid acıqlandı:

       – Düş aşağı, təhlükə ola bilər,– özü Humayı endirib, – sən burada gözlə, bayaq hovuzun başında stul görmüşəm, onu gətirib gəlirəm.

Az sonra dönən Cavid stulu pəncərənin altına qoyub qırdıqları şüşənin yerindən içəri boylandı. Fənərinin işığını açıb girəcəyi yerə göz gəzdirdi. Təmiz olduğunu görüb pəncərənin tağından yapışaraq özünü çəkib içəri saldı. Heç nəyə toxunmamağa çalışaraq ehtiyatla birinci mərtəbəyə endi. Qapını açıb Humaya stulu da götürüb gəlməsini işarə etdi. Humay foyeyə daxil olduqda qapını arxasınca bağlayıb:

         – Yerindən tərpənmə, buraları yaxşıca yoxlayım. Hər yerdə sürpriz mina qoyula bilər.

         – Oldu, Cavid, mənimçün narahat olma, heykəl kimi yerimdəcə qalacam.

        Cavid infraqırmızı fənərin zəif işığında foyenin sürpriz mina qoyula biləcək yerlərini gözdən keçirib:

         – Hə, Humay xanım, artıq bura təhlükəsizdir. İndi birimiz qarovul çəkib, birimiz yataq ki, sabah tapşırığı yerinə yetirərkən silahın arxasında yuxu basmasın.

        –  Birinci sən yat, mən gözləyərəm.

        – Yox, Humay xanım, siz əməlli-başlı yorulmusunuz. Öncə siz yatın. Üç saat sonra sizi oyadaram.

Humay divanda uzanaraq:

         – Gecən xeyrə qalsın, – deyib gözlərini yumdu.

Humay bir də Cavid onu səsləyincə yuxudan oyandı. Cəld dikəlib oturaraq saatına baxdı.

Saatın əqrəblərini görüncə dişlərini qıcadı:

          – Sənmi demişdin, dost-dosta tən gərək? Belə “tən”likmi olur, Cavid?

          Cavid boynunu çiyninə qoyub:

          – Körpə uşaq kimi mışıl-mışıl yatmışdın, qıymadım…

          – Di gəl, uzan yat, səhərə bir şey qalmayıb, – deyərək divandan qalxdı, keçib qapının arxasındakı kresloda əyləşdi. Görünür, kreslonu o yatdıqdan sonra bura Cavid çəkmişdi. Əyləşərkən həm eyni anda bütün qapıları, həm də yuxarıdan düşən nərdivanı rahatlıqla nəzarətdə saxlamaq olurdu.

Dan yeri sökülərkən Cavidi oyatdı. O, öncə olduqları qatın yüksəkliyini gözəyarı ölçdü. İki metrdən bir az artıq olardı. Qapıları bir-bir açıb yoxladı. Hovuz, türk hamamı, sauna, qaraj və sair gördükdə Humaya dönüb:

       – Bura kimin evi olub, görəsən? – deyə soruşdu.

Humay divarda asılan şəkilləri göstərib:

        – Məncə, bura akademik Abel Aqambekyanın bağ evidir.

        – Onu haradan tanıyırsan?

        – Meydan hərəkatından. Qatı daşnakdır. Ta 88-ci ildən bəri verdiyimiz hər şəhidin qanında bu alçağın əli var.

Cavid qaşlarını çatıb:

         – Hamısının qisasını alacağıq! İndi gəl yuxarı qalxaq, – dedi.

 İkinci mərtəbəyə qalxdılar. Evin qərargahı görən tərəfinə yaxınlaşdılar. Bura böyük zal idi. Cavid döşəməyə salınmış bahalı İran xalçalarına, mərmər sütunların üzərindəki antik vazalara və qoz ağacından hazırlanmış əl işi mebellərə baxıb:

          – Dəyyus pis yaşamırmış, – dedi.

Pəncərənin pərdəsinin arasından çölə boylanıb Humaya sarı döndü:

          – Bura bizə yaramaz.

          – Niyə ki?

          – Panorama pəncərədir, doqquzluq lay şüşədən. Gecə olsaydı, şüşəkəsənlə hərəmiz üçün bir dəlik açardım. Ancaq indi mümkün deyil. İşləyərkən qərargah tərəfdən boylanan biri bizi görə bilər.

Humay fikrə getdi:

        – Bəlkə, üçüncü qatı yoxlayaq? Orada normal pəncərə var?

Cavid bir an düşünüb razılaşdı:

        – Üçüncü qata çıxaq. Orada bizə pəncərə lazım olmayacaq.

        – Bəs haradan atacağıq, divardanmı?

        – Hə, divardan.

        – Nə divarı, Cavid? Məzələnirsən?

        – Gəl, görəcəksən, – deyib qabağa düşdü.

Burma pilləkanla üçüncü mərtəbəyə qalxdılar. Bura mansard qatı idi. Ortalıqda böyük bilyard masası qoyulmuşdu. Bir küncdə dörd ədəd həsir oturacaqlı kreslonun ortasındakı masada naxışlı iri bir qəlyan, digər tərəfdə isə üzərinə nərdtaxta qoyulmuş yazı masası var idi. Yazı masasının yanında divara quraşdırılmış şüşəli içki barına müxtəlif növ bahalı içkilər yığılmışdı. Mansardın çoxbucaqlı qübbə kimi ucalan tavanına yerləşdirilmiş miniatür pəncərələrdən süzülən rəngarəng işıq içərini ala-qaranlıq işıqlandırırdı. Humayın lap ürəyi sıxıldı. Cavidə dönərək:

        – Biz burada neyləyəcəyik? – deyə soruşdu.

Cavid:

– Səbirli ol, – deyərək əşya çantasını soyunub bir kənara qoydu. Dəbilqəsini, zirehli gödəkcəsini də çıxartdı, otağın enini-uzununu gözəyarı ölçüb qərargaha baxan divara yaxınlaşdı. Bıçağını çıxarıb dizüstə çökərək yerdən iyirmi-iyirmi beş santimetr yuxarını eşməyə başladı. İlk zərbədən sonra sevinclə hələ də ayaq üstə dayanıb onu izləyən Humaya dönərək:

         –Bəxtimiz yanımızdadır. Bu general gəbərəcək, – dedi. Humayın heç nə anlamadığını görüb, – divar kərpicdəndir, indicə deşib özümüzçün müşahidə dəliyi açacam, – deyə izahat verib yenidən işə girişdi.

Başlanğıcı iyirmi-iyirmi beş santımetr, çıxışı isə beşin beşə ölçüsündə piramidaşəkilli ilk dəlik hazır olduğunda köynəyinin qolu ilə alnının tərini silib yerə uzandı. Açdığı dəlikdən çölü müşahidə edib:

       – Hə, bina görünür görünməsinə, – deyib sözünün sonunu uzatdı.

       – Nə oldu, Cavid, yoxsa binanın girişi müşahidə sektorundan kənarda qalır?

Cavid gözünü dəlikdən çəkmədən cavab verdi:

        – Yox, elə deyil, evin girişi də, həyəti də əlimizin içi kimi görünür. Generalı qərargaha girişdə, çıxışda, hətta maşınının yanında da vura bilərik.

        – Onda daha nə düşünürsən? Bizimçün önəmli olan tapşırığı yerinə yetirmək deyilmi?

        – Əlbəttə, önəmli olan tapşırığı yerinə yetirməkdir. Ancaq bu işin pik nöqtəsi sadəcə hədəfi vurmaq deyil. Həm generalı öldürüb, həm də erməniləri psixoloji cəhətdən məhv etmək istəyiriksə, onda elə gəldiyimiz kimi səssizcə aradan çıxmalıyıq.

          – Onda gərək hədəfi gözdən iraq yerdə məhv edək, – deyib bir an susdu. Qaşlarını çatıb:

          – Amma bu necə olacaq, Cavid? – deyə soruşdu.

  Hələ də çölü müşahidə etməkdə olan Cavid: “Darıxma, Humay, bir yolunu tapacağıq, – deyərək sevinclə, – tapdım!” – deyə cavab verdi.

            – Nəyi tapdın?

            – Bax, orada təpənin yamacında tualet var.

            – Nə, tualet? Olsun da… – deyib sözünün sonunu uzatdı. Cavid dönüb başının üstündə dayanan Humaya baxdı. Dəbilqəsini soyunub əlində tutmuşdu. Nigarançılıq içində onun nə edəcəyini gözləyirdi.

           – Yəni elə olar ki, bu adam gələ saatlarla müşavirə keçirə, ancaq bir dəfə də tualetə getməyə?

Humayın gözləri işıqlandı. Az qala sevincindən Cavidi qucaqlayıb öpəcəkdi. Özünü saxlayıb:

        – Sən bir dahisən! – dedi.

        – İndi sən gəl buradan erməniləri izlə, gör nə qələt qarışdırırlar, mən o biri dəliyi də açım.

Humay əşya çantasını soyunub dəliyin qarşısında uzandı. O, çöldə baş verənləri izləyərkən Cavid digər mazğalı da qazmağa başladı. Bıçağı hər dəfə divara vurduqca tiyəsindən od qalxır, qığılcımlar havada rəqs edirdi. Ard-arda vurduğu zərbələrdən yarıda bıçağın polad tiyəsi şaqqıltı ilə qırıldı. Əlində qalmış dəstəyi qəzəblə kənara atıb:

         – Humay, bıçağını ver, – deyərək onun süngü bıçağını aldı.

İkinci mazğal da hazır olduqda dərindən nəfəs alıb ayağa qalxdı. Əməllicə yorulmuş, tərin-suyun içində qalmışdı. Qərargahı müşahidə etməkdə olan Humaya dönüb:

         – Vəziyyət necədir? – deyə soruşdu.

         – Binanın ətrafı əsgərlərlə doludur. Yəqin, hədəf də harada olsa, gələr.

Saatına baxdı, 10-a qalırdı. Özü də ikinci mazğalın önündə uzanıb çölü müşahidə edərək hesablama aparırdı. Tüfəngini götürüb addım hesabı ilə 10 metr ölçərək mazğaldan aralandı. Künclərdəki masaları üzərlərindəkilərlə birlikdə gətirib bilyard masasının üzərinə yığdı. Humaya dönərək:

        – Mənim paralelimdə özünə mövqe hazırla, – dedi. Onun gözlərindəki şübhəni görəndə, – doktor, siz beyin cərrahısınız, deyilmi?– deyə soruşdu.

         – Bəli, Cavid, amma onun bura nə dəxli?

          – Bu gün bizim snayperlərin beyin cərrahından daha dəqiq işlədiyini görəcəksən. İndi neyləyirik? İkimiz də divardan 10 metr aralı mövqe hazırlayıb uzanırıq. Buradan baxanda bizə lazım olan yeri görəcəyik. İkimiz də nişangahlarımızı 811 metr məsafəyə tənzimləyirik. 10 istiqamətindən saatda 10 kilometr sürətlə külək, yüksəliş düzəlişi 6.5 milyəm, külək düzəlişi 1.6 milyəm. İndi lütfən özünüzə rahat yer hazırlayıb uzanın və tualetin girişini ortaboylu adamın başına bərabər gələcək yerdən nişan alın. Tüfənginizi sabitləyin ki, əlinizi çəksəniz belə silah tərpənməsin. Bir şeyi də yadda saxlayın ki, ikimiz də hədəfə eyni anda atəş açacağıq. Siz başından nişan alarsınız, mənsə sinəsindən vuracam. Qoy ölümü qaranti olsun.

         – Oldu, Cavid.

 İkisi də hazırladıqları mövqelərdə uzanıb tüfənglərini sabitlədikdən sonra Cavid qalxıb zirehli gödəkcəsini geyindi, dəbilqəsini başına qoyub VSS-94-ü götürərək:

          – Siz hədəfi müşahidə altında saxlayın, mən həyət-bacaya göz atıb gəlirəm.

          – Aşağıyamı düşürsən?

           – Yox, binadan çıxmayacam. İki dəqiqəyə gəlirəm, – deyib getdi. Elə dediyi vaxta da qayıtdı.

          – Ətraf təmizdir. Qərargahın uzaq mühafizə xətti bizdən təxminən üç yüz metr aralıdadır. Qərargaha aparan yollarda bir əsgər, biri polis olmaqla iki-iki dayanıblar. Atəş açdıqdan sonra kənddən çıxmağa altı-yeddi dəqiqə vaxtımız olacaq.

           – Uzaq mühafizənin əsgərlərinin avtomobilləri varmı?

           – Yox, amma patrullar həm kəndin içində, həm də çevrə yollarda pikaplarla gəzirlər.

 Humay çöldə görünən ayaqyolu mənzərəsini izləyir, bir tərəfdən də Cavidi sorğu-suala tuturdu:

          – Qərargahın ətrafına baxa bildinmi?

          –  Hə, evin həyətində bir “UAZ”, bir ədəd də “Sedan” və xeyli “Jeep” dayanıb.

          – Olsun, dayansınlar. Nə də olsa, general meyidi aparacaqlar.

 Cavid dəbilqəsini soyunub əşya çantasının üstünə qoyaraq silahın arxasında uzandı.

          – Hədəfi vurduqdan sonra Ziyarət dağına, oradan da Hadruta dönəcəyik.

Humay nişangahdan gözünü çəkmədən:

         – Bəs kənddən hansı yoldan çıxacağıq?

          – Ən kəsdirmə yol elə gəldiyimiz yoldur. Bizimki özümüzü meşəyə çatdırana qədərdir. Ondan sonra tapa bilsələr, alınlarından öpərəm.

Bu vaxt adi zabitlərdən biri altdan yoxuşa çıxan cığırla tualetə yaxınlaşdı. Sola dönüb qapını açdı, içəri daxil oldu. Humay generalın vurulma anını gözlərində canlandırıb:

         – Cavid, gərək biz hədəfi elə məsafədə vuraq ki, tualetin içinə yıxılsın, onda kimsə onu görməz. Digərləri onu gözlədiyi vaxtda biz çoxdan kənddən çıxıb meşədə izimizi itirərik.

        Artıq günorta olmuşdu. Humay saatına baxıb köks ötürdü:

       – Vaxt da getmir. Elə bil saatın əqrəbindən daş asılıb.

 Onlar gözlərini nişangahdan ayırmadan söhbət edirdilər

         – Səbirli ol, gec olsun, güc olmasın. İşimizin adı nədir? Villanın mansardında uzanıb adam güdürük də.

        – İsa bulağının yanında, Kəlbəcərdəki mağarada qarın içində uzanıb günlərcə hədəfi axtarırdım. Nə soyuq təsir edirdi, nə gözləməkdən yorulurdum…. Amma artıq o səbrim yoxdu, Cavid. İstəyirəm ki, hədəf bir an öncə gəlsin. Onu gəbərdim, sonra nə olacaqsa-olsun.

       – Səbriniz nəticə verdimi?

       – Əlbəttə, birində generalı odladım, ikincisində də “022”-nin komandirinin vayına oturdum.

Cavid gülümsədi:

        – İndi bir generalın, həm də baş kəşfiyyat idarəsinin rəisinin əzrayılı olacaqsan. Atəş bölgüsündə onun başını boş yerə sənə vermədim. İstədim ki, beyni havaya səpələnərkən baxıb zövq alasan.

        – Təşəkkürlər, Cavid, çox düşüncəlisən.

Saat on beş radələrində ayaqyoluna qalxan cığırda bir nəfər göründü. O, iti addımlarla tualetə yaxınlaşdı. Ayaqyolunun yanında dayanıb ətrafına boylandı, qapısını açıb içəri baxdı. Onun hərəkətlərini izləyən Cavid tüfəngin arxasında bədənini rahatladı, qundağı sinəsinə sıxaraq:

         – Hazır ol, iki dəqiqəyə qalmaz hədəf gələcək.

Humay dərindən nəfəs aldı, ciyərlərindəki havanı ani hərəkətlə buraxdı.

          – Əlini qapıya uzadarkən ikimiz də eyni vaxtda atırıq:

          – Oldu, əlini qapıya uzadarkən.

Az sonra qərargahın önündə hərəkətlənmə oldu. General qapıda göründü. O, arxasındakı zabitin müşayiəti ilə təpəyə qalxan cığıradək gəldi.

Cavid onu izləyərək Humaya:

          – Yəqin, yavəridir, köpəkoğlu tualetə belə tək getmir, – dedi.

 Cığırla yoxuşa dırmaşan general gəlib ayaqyolunun önündə sola döndü, daha bir addım atıb sağ əlini qaldırdı, qapıya uzadarkən Abel Aqambekyanın bağ evinin mansarından gələn iki boğuq taqqıltı taxta üzüklü divarlarda əks-səda verib supressorlardan çıxan tüstüyə qarışdı, qübbəli tavana yüksəldi. Divarda açılmış mazğallardan keçən iki 8.59 mm-lik güllə saniyədə 886 m\saniyə başlanğıc sürətilə hədəfə doğru uçdular. Saat 10 istiqamətindən əsən yüngül külək ağacların yarpaqlarını oxşayıb əzizləyir, bir-birilərinə sürtüb xışıldadırdı. İki güllə tutqun payız havasında sonik partlayışlarla paralel uçur, hədəfə öncə çatmaq üçün bir-biriləriylə yarışırdılar. Hər iki snayper tüfənglərini yenidən doldurmuş, gərginlik içində generalın hərəkətlərini izləyirdilər.

O, tualetin qapısını özünə tərəf çəkib irəli bir addım atdı. İkinci addımı da atacaqdı ki, yerində səndəllədi, fırlanıb qapının çərçivəsinə çırpılarkən qanlı beyni otların üstünə səpələndi. Dizləri qatlandı, yıxılarkən sol çiynindən dəyən güllə onu itələyib tualetin içinə saldı. Üzü üstə düşüb küncə doğru yuvarlandı, qapı arxasınca örtüldü…

Cavid dönüb Humaya baxdı. O, yüz illərin qisasını tək atışla alıbmış kimi, generalın ölümünü hərisliklə izləyir, gördüyü mənzərənin hər anından ləzzət alırdı.

– Yoldaş snayper, – deyə ona səsləndi.

          – Hay can.

Humayın gözlərindən daşan sevinc bütün sifətinə yayılmış, üz-gözü xoşbəxtlik nuruyla aydınlanmışdı.

          – Getdik! – deyərək dəbilqəsini cəld başına qoydu, əşya çantasını geyinib Humayla göz-gözə gəldi. Onun da hazır olduğunu görüb:

         – Foyedə məni gözlə, – deyib içki barına tərəf getdi. Üzərindəki əl qumbarasının qoruyucusunu çəkib çıxardaraq bardan götürdüyü qədəhin içinə başıaşağı saldı. Ehtiyatla arxasına qoyduğu qapının dəstəyindən çəkib örtdü. Dar, dairəvi pillələrdən ildırım kimi enərək ikinci mərtəbəyə düşdü, oradan da foyeyə qaçdı. O gəldiyində Humay da əl qumbarası ilə evin giriş qapısına sürpriz hazırlamaqda idi. Üzərindəki bintdən kəsdiyi iplə qumbaranı qapının dəstəyinə bağlayıb çölə çıxarkən: “Cavid qoruyucunu çal-keçir zəncirinə bağlayıb pəncərədən gəl”, – deyib qapını arxasınca örtdü.

Humayın sürprizini tamamlayan Cavid cəld dönüb pillələri ikibir-üçbir atlayaraq ikinci mərtəbəyə çıxdı. Pəncərədən tullanıb hasara tərəf qaçarkən Humaya yetişib onun əlindən Sako tüfəngini alaraq:

        – Sən VSS-lə gəl, yolda verərəm, – dedi.

Humayın hasarı keçməsinə yardım edib qulağına: – Qaç, – deyə pıçıldadı. O, yolun qarşı tərəfindəki çəpəri keçənədək yaxınlıqdakı elektrik dirəyinin yanında dayanıb gözlədi. Humay nar bağına girəndə iki əl boğuq taqqıltı eşidib geriyə boylandı. İki erməni əsgəri yolun ortasında qan içində yıxılıb qalmışdılar. Qulaqlıqdan gələn səs onu tələsdirirdi.

        – Humay, tələs! Qız Cavidin gəldiyini görüb ürəyi yerinə gəldi. Var gücləri ilə qaçmağa başladılar. Kəndi meşə ilə ayıran yolun kənarında ayaq saxladılar. Cavid onu yardımçı tikilinin arxasında qoyub sürünərək yola yaxınlaşdı. Təmiz olduğunu gördüyündə: “Humay gəl!” – deyib qaçaraq yolu keçdi, sıx ağacların arasında yoxa çıxdı. Humay da onu qarabaqara təqib edir, qan-tərin içində geri qalmamağa çalışırdı. Böyürtkən, itburnu kolları ilə örtülmüş sərt yamaca çatdıqlarında:

        – Sən get, mənim nəfəsim kəsilir, – deyə Cavidə yalvardı.

Cavid geri dönüb gələndə Humay əyilib əllərini dizlərinə söykəmiş, açıq qalmış ağzı ilə tövşüyən nəfəsini tənzimləməyə çalışırdı.

        – Ziyarət dağını aşanadək döz, sonra istəsən, lap bu gecəni getmərik, buralarda bir yerdə uzanıb istirahət edərik.

Humay hələ də dikəlməmişdi:

          – Cavid, ciyərlərim partlayır, nəfəs ala bilmirəm.

          – Tələs, Humay, bir saniyə belə dayanmaq olmaz, gecikirik, – deyib ətrafına göz gəzdirdi.

          – Qurban olum, sən get. İndi dron qaldıracaqlar. İtli-pişikli tökülüşüb hər yeri axtaracaqlar.

Cavid qaşlarını çataraq ona acıqlandı:

        –Sən heç bir Xüsusi təyinatlının yoldaşını qoyub gəldiyini gördünmü? Biz şəhidlərimizi çiynimizə alıb aparırıq ki, erməninin murdar əli ona toxunmasın.

Artıq Humay özünə gəlmiş, qəddini düzəltmişdi. Cavid onun əşya çantasını da alıb önə düşdü:

       – Ya ardımca gəl, ya çiynimə alıb aparacam.

       – Yaxşı, gəlirəm.

III

General Xaçaturyanın yavəri yamaca çıxan cığırın lap aşağısında dayanmışdı. Qərargahdakı zabitlərdən biri çölə çıxdı. İti addımlarla təpəyə gedən cığıra tərəf gəlib onu səslədi:

        – Akop, bu radioqramı al. Təcili xəbərdir. General Xaçaturyana verərsən.

Yavər gözlərini generaldan çəkərək radioqramı gətirən zabitə sarı döndü. İri addımlarla yaxınlaşıb kağızı alarkən:

       – Gözləyin, gəlsin, verərəm, – dedi.

IV

General yıxılarkən bağırır, səsi çıxmırdı. Sonra qaranlıq çökdü, ətraf zülmətə büründü. Ağrı hiss etmirdi. Duyğuları da ölmüşdü. Keçmişindən bu gününədək həyatında baş verən hadisələr, törətdikləri əzazilliklər, etdiyi yaramazlıqlar, cinayətlər gözlərinin önündən gəlib keçdi. Cəmi bir saniyə, bəlkə də, nanosaniyə çəkmişdi. Amma ona elə gəlirdi ki, həyatını yeni başdan yaşayır. Filmin sonuna çatıb əlini tualetin qapısına atdığı an dərin bir quyuya yıxıldı. Sanki yerin cazibə qüvvəsindən çıxıb fəzaya sovrulmuşdu. Qorxunc çəkisizlik hiss edir, fasiləsiz yüksəkdən düşmə hissi yaşayırdı. Bədəni aşağı düşərkən daxili orqanları yuxarı qalxıb qırtlağına yığılmışdılar. Nə nəfəs ala, nə də ciyərlərindəki havanı geri ötürə bilirdi. Elə bil boynuna bağlanmış ağırlıq onu dənizin dibinə çəkirdi. O haradan yıxılmışdı, hara düşür, hansı dənizin dibinə batırdı? Bunu dərk edə bilmirdi. Və nəhayət, öncə tunelin divarına, sonra yerə çırpıldı və hər şey bitdi…

V

Yavər radioqramı alıb cığırın başlanğıcına gəldi, dayanıb generalı gözləməyə başladı. Dəqiqələr bir-birini əvəz edir, ondansa xəbər çıxmırdı. Narahat olmağa başlamışdı: ”Görəsən, bu harada qaldı?” – deyə öz-özünə deyinirdi. Bir daha saatına baxdı, on dəqiqə keçdiyini gördükdə cığırla yuxarı dırmanmağa başladı. Tualetə üç-dörd addım qalmış gördüyü mənzərə qarşısında dəhşətə düşdü. Qapının sağına qanlı beyin parçaları səpələnmişdi. Tualetə tərəf qaçdıqda divarın arxasına düşmüş buxara papağı gördü. Bağırıb mühafizəçiləri yardıma çağırdı.

Generalın öldürülməsinin üzə çıxması ilə qərargahda aləm bir-birinə dəydi. Qorumalar, onların da ardınca tibb heyəti və zabitlər ayaqyoluna tərəf qaçışdılar. Həyəcan siqnalı ilə ayağa qaldırılan yaxın mühafizə heyətinin əsgərləri sui-qəsdçiləri tapmaq üçün kəndə dağılışarkən uzaq mühafizə heyətinin əsgərləri kəndin giriş-çıxışlarını bağlamaq üçün göndərildilər. Axtarışlara başlayan əsgərlər Abel Aqambekyanın bağ evinin yanında öldürülmüş əsgərlərini gördüklərində atəşin bu tərəfdən gəldiyini və ölənlərin sui-qəsdçilərlə qarşılaşdıqlarını yəqin etdilər. Onların bir qismi axtarış üçün bağ evinə daxil olarkən digərləri ətraf həyətlərə yayıldılar.

Tuğda aləm bir-birinə dəymişdi. Minlərlə əsgərin yerləşdiyi kəndə gəlib generalı öldürməyə kim cəsarət edə bilərdi? Bu sualın cavabı elə özündə gizli idi. Əlbəttə, “Yaşma”dan başqa kimsə buna cəsarət edə bilməzdi. Bu boyda biabırçılığa səbəb olanlar ya ölü, ya da diri ələ keçirilməli, ən ağır formada cəzalandırılmalı idi.

VI

Kənddə ara yollarla şütüyüb onları axtaran avtomobillərin, bağırışan ermənilərin səsləri ta Ziyarət dağının ətəklərinə qədər gəlib çatır, başlarının üstündə dövrə vuran dronların vızıltısı zəhlələrini tökürdü. Cavidlə Humay sıx meşə massivi ilə qaçırdılar ki, ağacların bir-birilərinə keçmiş çətirləri onları yuxarıdan görülməsinin qarşısını alsın. Dağın ətəklərinə çatanda Cavid Humayın əlindən tutub ardınca çəkir: “Bir az daha döz, təhlükə bölgəsindən çıxmağımıza az qalıb”, – deyərək onu ürəkləndirməyə çalışırdı. Humay taqətdən düşdüyü anlarda: – Boyuna qurban, sənə yük olmaq istəmirəm, çıx get. Gələ bilsəm, ardınca gələcəm, – deyərək ona yalvarırdı. Onu zarafatlarıyla təşviq etmək istəyən Cavid kəsə cavab verdi:

          – Elə şey yoxdur, generalın gicgahını necə dağıtmısansa, komandirə də elə məruzə edəcəksən.

Təxminən beş dəqiqə öncə kənd tərəfdən gələn boğuq partlayış səsi eşitmişdilər. Cavid səsə qulaq verib:

        – İlk sürprizimiz partladı, – demişdi.

O, Humayı tələsdirərək:

         – Gücünü topla, dağı aşmağımıza bir şey qalmayıb, – dedi. Elə bu vaxt Abelin bağ evi tərəfdən gələn partlayış səsi dağlarda əks-səda verərək ta onlara qədər gəldi. Humay geriyə dönüb VSS-in optik nişangahından baxanda bağ evinin mansardının qübbəsindən qalxan boğunuq dumanın arasından havada uçuşan kirəmitləri gördü. Bir anda yorğunluğu çıxmışdı. Sevinclə Cavidin qucağına atlanıb boynuna sarıldı, yanaqlarından öpüb:

       – Afərin aslanıma! Mansarddakı sürprizin ən azı iki ermənini daha gəbərtdi, – dedi.

      Humay sanki gözlərinin önündəki ekrandan hər şeyi canlı izləyirdi:  nərdivanlardan çıxan erməni əsgərləri mansardın qapısını təpiklə vurub açdılar. Qırılan qədəhin içindən düşən qumbaranın qoruyucusu atılıb kənara düşdü. Partladıcı alışdıqda ermənilər təhlükəni anlayıb qaçmağa çalışdılar. Amma pilləkənlərlə yuxarı dırmaşmaqda olan yoldaşları onlara mane oldular. – Bomba!, – deyə bağırışaraq özlərini dairəvi pillələrə yenicə atmışdılar ki, qumbara dəhşətli gurultu ilə partladı. Mansardın qalın şüşə qapısı və taxta döşəməsi parçalanaraq zərbə dalğası ilə birlikdə yaxınlıqdakı əsgərləri sovurub divara çırpdı…

Cavid Humayın körük kimi qalxıb-enən sinəsinə, susuzluqdan quruyub çatlamış dodaqlarına, sevinclə parıldayan gözlərinə, təbəssüm dolu üzünə baxdı. Eyni üzün cizgilərindəki paradoks artıq onu təəccübləndirmirdi. Yorğunluğun, stresin və qələbə sevincinin pik nöqtəsi…

        – Afərinin böyüyü sənə düşür, Humay. Həm qəhrəmanlıq, sadəcə, tapşırığı yerinə yetirə bilmək deyildir, həm də sağ-salamat geriyə dönə bilməkdir. İndi isə tələsmək lazımdır.

Ziyarət dağının ətəklərindən şimal-şərqə döndüklərində Cavid ətrafına boylanıb onu tapdığı donuzkeçməzə tərəf çəkdi.

        – Gəl burada iki dəqiqə uzanıb dincələk.

Öncə Humayın kolların altına girməsini gözlədi, sonra da özü sürünüb onun yanına gəldi. Humay üzüaşağı uzanıb qalmışdı. Yolda gələrkən zəiflik göstərdiyindən utanır, gözlərini yerdən ayırmır, dinib-danışmırdı. Cavid bunu hiss etdiyində:

        – Humay xanım, özünüzü zəif, gücsüz hesab etməyin. Abelin evindən bura qədərki məsafəni zığın, palçığın içində, birnəfəsə yoxuş yuxarı qaçmaq hər adamın işi deyil. Siz mən gözlədiyimdən də dözümlü, mərd, cəsarətli qadınsınız. Sizin beyniniz intiqam almaq üçün proqramlanıb. Qəlbinizdə vətənpərvər duyğulardan başqa hissə yer yoxdur. Siz səbrinizi, dözümünüzü, mətanətinizi məhz bu duyğulardan alırsınız. Siz Azərbaycan qadınının müharibədəki təmsilçisi, onun mübariz simasısınız. Mən sizinlə qürur duyuram və inanıram ki, sizi yaxından tanıyan hər bir azərbaycanlı da sizə qarşı mənimlə eyni hissləri bölüşəcəkdir.

Cavidin sözləri onun qəlbini riqqətə gətirirdi. Özünü tuta bilmədi, gözlərindən səssizcə yaşlar süzüldü.

Cavid peyk telefonunu çıxardaraq qərargaha zəng edib dəstəyi Humaya uzatdı.

         – Buyurun, məruzə edin.

Humay tez kolların altından sürüşüb çıxaraq oturdu. Nəfəsini tənzimləyib məruzə etdi:

         – Əsgər Quliyeva məruzə edir ki, əmr yerinə yetirilmiş, hədəf məhv olunmuşdur. Heç bir itki verilməmişdir.

Qarşı tərəfdəki rabitəçi məlumatı təkrar etdi:

         – Oldu, əmr tam yerinə yetirilmiş, hədəf məhv olunmuşdur, itki yoxdur. – Ardınca növbəti tapşırıq verildi:

        – İstirahət və bərpa üçün Hadruta qayıdıb növbəti əmri gözləyin.

        – Oldu, istirahət və bərpa üçün Hadruta dönürük.

Rabitə əlaqəsindən sonra donuzkeçməzdən çıxdılar. Cavid daha bir qumbara ilə burada da sürpriz yerləşdirdi, yollarına davam etdilər. Humay Caviddən əşya çantasını da almışdı. Özü daşımaq istəyirdi. Onun dincini aldığını gördüyündən Cavid də: ”Verməsəm qüruru qırılar”, – deyə düşünüb etiraz etmədi.

Artıq qaçmırdılar. Bəzən havadakı dronlara görüntü verməmək üçün dəqiqələrcə kolların altında uzanıb qalırdılar. Bəzən düşmən tərəfindən aşkara çıxa biləcəklərindən ehtiyatlanıb səs çıxarmamağa çalışaraq ehtiyatla irəliləyirdilər. Yolu yarıladıqlarında ay buludların arxasına girdi. Güclü külək başladı. Toqquşan buludların yaratdığı ildırımlardan çıxan alovlu oxlar ətrafı gündüz kimi aydınladırdı. Ani başlayan ağ yağışın altında mənzil başına çatmağa tələsir, durub-dincəlmədən irəliləyirdilər. Gecə dördün yarısında gəlib Hadruta çatdılar. Yorulub əldən düşmüş, paltarları islanmış, çəkmələri zığ-palçığın içində qalmışdı.

Evlərin birinə girib əllərinə keçən paltarlardan götürərək duş aldılar, əyinlərini dəyişdilər. Humay mətbəxdən tapa bildiyi ərzaq vasitələrindən yemək hazırladı. Duşdan çıxıb gələn Cavidə:

      – Sırağagün axşam yediyimiz bir tikə çörəyin üstündəsən, gəl otur, yeməyimizi yeyək,– dedi,– o vaxtadək də paltarlarımız yuyulsun. Ataram şəridə, biz bir-iki saat yatıb dincələnədək quruyar.

Cavid saat 10-da oyanıb balkona keçdi ki, paltarlarını götürsün. Şəridi boş görüb qonaq otağına keçdi. Humay zümzümə edə-edə onun paltarlarını ütüləyirdi.

          – Humay xanım, niyə zəhmət çəkirsiniz?

 Humay başını qaldırdı, üzünə tökülən telini qulağının ardına keçirib:

           – Səbirli ol, Cavid, az qalıb, indi qurudub gətirirəm.

           – Qurumayıb ki?

           – Yox, bir az nəmi qalmışdı.

           – Bəs siz yatmadınızmı?

           – Yarım saat olar qalxmışam. Evi yığışdırdım, qrupdaxili radiostansiyaların batareyalarını yoxladım, dolduqlarını görüb yerlərinə taxdım, dedim, tez paltarlara da ütü çəkim.

Onlar əyinlərini dəyişib əsgər formalarını geyindilər.

İkisi də yorğunluqlarını çıxardıqlarından xeyli gümrahlaşmışdılar. Gözlərindəki yorğunluq getmiş, tapşırığı uğurla yerinə yetirmənin haqlı qüruru gəlmişdi.

Cavid növbəti tapşırığı almaq üçün peyk rabitəsi ilə əlaqəyə çıxdı. Onlara telefonu qərargaha təhvil verib Qırmızıqayaya gedərək yüksəkliyi almaq uğrunda mübarizə aparan Xüsusi təyinatlılarımıza dəstək vermək tapşırıldı.

Qırmızıqaya

I

Hadrutdan çıxıb Qırmızıqaya istiqamətində yola düşərkən Cavid atıcı silahların, artilleriya mərmilərinin ta onlara qədər gələn partlayış səslərinə qulaq asıb: “Bu dəqiqə aləm dağılır orda”, – dedi. Yolun kənarı ilə iti addımlarla hərəkət edir, yoldaşlarının yardımına mümkün qədər tez çatmağa çalışırdılar. Təxminən dörd-beş kilometrlik məsafəni bir saata qət etdilər. Əsgərlərimiz dağ silsiləsinin yamacında mövqelənmişdilər. Onlar sərt qayalıqların arasında bitmiş meşə-kolluqlarla üzü yuxarı hücum edirdilər. Səngərlərin arxasında gizlənib zirehli texnikadan dəstək alan erməniləri mövqelərindən vurub çıxarmağa, vətən torpağının daha bir parçasını yağılardan azad etməyə çalışırdılar.

Döyüşçülərimizin yerləşdiyi yamaca yaxınlaşanda Cavid məsafəni gözəyarı ölçdü. Cəbhə xəttinə təxminən səkkiz yüz metr qalmışdı. Humaya arxasınca gəlməsini işarə edib yolu keçdi. Qırmızıqayanın sağından axan çayı keçərək qarşı tərəfdəki yamaca çıxdılar. Düşmənə görüntü verməmək üçün maneələrin arxasından az qala sürünərək qalxır, yan-yörələrində qayalara dəyib çovuyan, torpağa saplanan kor güllələrin hədəfi olmadan uyğun yer seçib gizlənməyə çalışırdılar. Cavid sürünüb ağacların arasında seçdiyi yerə yaxınlaşdı. Uzanıb özü üçün mövqe hazırlamağa başladı. Tüfənginin lüləsini salaraq iki ağacın ortasındakı böyürtkən kollarını sağa-sola çəkməklə ortalarında on-on beş santımlıq yarıq açdı. Sonra üç-dörd metr geri süründü və üzərində gəzdirdiyi kamuflyaj parçanı çıxarıb optik nişangahının üstünü örtəcək şəkildə yaxınlıqdakı kol-kosa bağladı. Zirehli gödəkcəsini soyunub önünə qoyaraq təsadüfi güllələrdən qorunmaq üçün maneə düzəltdi. Onun hərəkətlərini izləyən Humay da özünə eyni formada atəş mövqeyi düzəldib gizləndi. Məsafəni ölçdülər. Tam önlərindəki düşmən mövqelərinədək olan məsafə altı yüz metr idi. Bu da onların düşmən müdafiə xətti boyunca xeyli geniş sahədə çalışmalarına imkan verəcəkdi.

Cavid iki həftədən bəri düşməndən qənimət götürüb istifadə etdiyi “Orsis T-5000” snayper tüfənginin ayaqlarını açıb önünə uzatdı. Rusiya istehsalı olan 8.59 mm-lik bu silahı ilk dəfə Belarusiyada keçirilən snayperlərin dünya çempionatında görmüş, elə ilk dəfə də orada istifadə etmişdi. Üstün texniki keyfiyyətlərinə görə çox sevdiyi “Orsis”i qənimət götürəndə dərhal üzərindəki “SVD” ilə dəyişmişdi…

Nişangahına gələn ilk düşmən əsgərinin üzündən nişan aldı. Onun baş barmaqları sanki arxasında yatdığı DŞK pulemyotunun tətiyində ilişib qalmışdı. Ara vermədən atəş açır, iriçaplı güllələr əsgərlərimizin başlarını qaldırmalarına imkan vermirdi. Tətiyi ehmalca özünə çəkdiyi an erməni pulemyotçunun qanı sağ almacığından toz kimi qalxıb ətrafa səpələndi. Cavidin dodağı qaçdı… Təxminən onunla eyni anda Humay da ön xəttin arxasında gizlənmiş düşmən snayperini aşkara çıxardı. Tələsmədən məsafəni ölçdü, küləyin istiqamətini, sürətini və kariolis fərqini hesablayıb nişangahını tənzimlədi. Erməni snayperinin dəbilqəsinin altını nişan alıb tətiyi çəkdi. Güllə çayın üstündən keçib hədəfinə doğru şığıdı. Cəbhə xəttini keçərkən səngərdəki erməni əsgərlərindən biri başının üzərində eşitdiyi sonik partlayışdan səksənib boynunu qısdı. On altı qramlıq güllə həm küləklə, həm yerin cazibə qüvvəsi ilə, həm də maqnit sahəsi ilə mübarizə aparır, min iki yüz metr o tərəfdəki hədəfinə bir an öncə çatmağa çalışırdı. Artıq bir saniyə dolmuş, ikinci saniyənin anları sayılmağa başlamışdı. Humaysa ilk anda olduğu kimi, nəfəsini tutub gülləni izləyir, səbirsizliklə hədəfinə çatmasını gözləyirdi. Havada süzülən güllədən başqa, hər şey donmuşdu. Yarpaqlar belə qımıldamırdı. İkinci saniyə də dolmuş, üçüncü saniyənin anları sayılmağa başlamışdı. Qəzəblə dişlərini qıcadı. Düşmən snayperinin başı arxaya sovruldu, əlindən düşən tüfənginin lüləsindən alov çıxdı…

II

Qırmızıqaya silsiləsinin ətəklərində əsgərlərimiz fasiləsiz hücum edirdilər. Yeni dəstək qüvvələrlə güclənən ermənilər inadla müdafiə olunurdular. Güllələrdən, kornet, ya da top, minamyot mərmilərinin qəlpələrindən yaralananların, son nəfəsini verib şəhid düşənlərin sayı-hesabı yox idi. Təxliyə qruplarındakı sanitarlar fədakarlıqla çalışır, yaralıları, şəhidlərin cənazələrini kvadrasikllərə qoyub arxaya, tibb məntəqəsinə çatdırmağa çalışır, geri döndüklərində sursat dolu yeşikləri yükləyib gətirirdilər.

Ermənilər hücumun qarşısını almaq üçün bütün növ silahlardan istifadə edirdilər. Xüsusi mövqelərdə gizlənərək tank və digər texnikaların toplarından, pulemyotlarından fasiləsiz atəş açırdılar. “AQS-30”-lar, “DŞK”-lar bir an belə susmurdu. Göydən yağmur kimi ələnən müxtəlif çaplı minamyot mərmilərinin bəziləri yerə düşüb partlayır, bəziləri isə havada partlayaraq içərisində gizlədilmiş minlərlə iynəvari qəlpələri əsgərlərimizin üzərinə yağdıraraq ölüm qusurdu. “PDM”-lərin toplarından açılan yaylım atəşinin ot kimi biçib-tökdüyü ağaclar əsgərlərimizin üzərinə düşüb yaralayır, yollarının üstünə aşaraq irəliləmələrinə mane olurdu.

Xüsusi təyinatlılardan baş gizir  Ələkbərov Emil yoldaşları ilə birlikdə təpəyə dırmaşıb düşmən səngərlərinə girməyə can atırdı. O, mövqeləndiyi yerdən çıxıb irəli süründü. Önünə düşən irigövdəli ağacın altından sürünüb keçdi. Güllə yağışının altında bir qolu ilə özünü irəli dartıb sürünərkən digər əlindəki silahı ilə düşmən səngərlərinə atəş açırdı. Elə bu vaxt yaxınlığına düşən iriçaplı minamyot mərmisinin partlayış dalğası Emili yerindən sovurdu… Ülgüc kimi kəskin qəlpələr şans əsəri yan keçsə də, zərbə dalğası o qədər qüvvətli idi ki, onu kağız parçası kimi sovurub qayaya çırpmışdı. Badisi: “Emil vuruldu!” – deyə bağıraraq sanitarları köməyə çağırdı.

Emil ilk anda nə baş verdiyini anlamadı. Başı bərk ağrıyır, gözləri tor görür, nəfəsi tıxanırdı. Ətrafına boylandı. Əsgərlər sürünərək təpəyə qalxmağa çalışır, yerindən dikələnlər vurulur, yanlarına minamyot düşənlər parçalanırdı. Sanki dumanın içindən səssiz kinoya baxırdı. Nə bağırtı vardı, nə güllə səsi, nə də başqa bir səs… Dikəlib oturaraq dəbilqəsini çıxarıb baxdı. Sol tərəfi qırılıb düşmüşdü. “Bu niyə qırılıb?” – deyə öz-özündən soruşdu. Boğazından axan isti mayeni əli ilə silib baxdı. Qulaqlarından şoralanan qan çənəsindən süzülüb axırdı. Ayağa qalxmaq istədi, başı gicəlləndi, yenidən yıxıldı. Nəfəsi təngiyir, boğulurdu. Ona elə gəlirdi ki, hər nəfəs aldıqca havanın bir qismi ciyərlərində ilişib qalır, çölə çıxmır. Yaxasını açmağa çalışdı, zirehli gödəkcəsinin boğazından tutub çəkişdirdi. Bu vaxt özünü yetirən sanitar onu çəkib arxası üstə uzatdı, qaya parçasının arxasına sürüdü. Hələ də əlində tutduğu qırıq dəbilqəsini alıb başına qoydu. Zirehli gödəkcəsinin qaytanlarını boşaldıb sinəsini ağırlıqdan azad etdi ki, nəfəs ala bilsin. Müayinə edərək yanındakı əsgərə:

       – Tez budundan piramidol vur, ağrıdan şoka düşməsin!

Əsgər iynəni vura-vura:

       – Ədiş, Emilin nəyi var? – deyə soruşdu.

      – Kontuziya alıb.

      – Başqa travması yoxdu ki?

      – Başı zərblə daşa çırpıldığından qapalı kəllə-beyin travmasından şübhələnirəm. İki sol qabırğası batıb, baldır əzələsini də daş kəsib. Təcili təxliyə olunmalıdır!

Emil silahını tapmaq üçün ətrafına boylandı. Bir az aralıya düşdüyünü görüb yerində çevrilərək avtomatını götürmək istədi. baş gizir Məmmədov qolundan tutub:

       – Səbirli ol, Emil, indi səni təxliyə edəcəm, – dedi.  Amma Emil hələ də heç nə eşitmirdi. Onun qolundan itələyib:

       – Ədiş, silahımı verin, döyüşə gedəcəm! – deyə bağırdı.

       – Bu vəziyyətdə döyüşə davam edə bilməzsən. Daxili qanaxman ola bilər. Tibb məntəqəsinə endirim, həkim baxsın, söz, özüm qaytarıb gətirəcəm.

       Emil onun dodaq hərəkətindən demək istədiklərini oxuyub cavab vermək istədi. Sözlər boğazında düyümləndi. Hər şey qatılaşan dumanın içində əriyib yoxa çıxdı.

Hadrutdakı tibb məntəqəsinə göndərilən Emil ertəsi gün həkimləri özünü yaxşı hiss etdiyinə inandıraraq Qırmızıqayaya qayıtdığında döyüşlər hələ də bütün şiddəti ilə davam edirdi…

III

Aralarındakı məsafə on beş-iyirmi metr olsa da, Humay sağ tərəfdə mövqeləndiyindən Cavidə görə daha yuxarıda idi, həm də Qırmızıqayanın sağından keçən dərə ona Məmədərə kəndi istiqamətindəki mövqeləri daha yaxşı müşahidə etməyə imkan verirdi. Cavidlə aralarında sözsüz razılaşma var idi. Humay daha çox düşmənin ön xəttinin arxasındakı hədəfləri nişangaha alarkən, Cavid səngərdəki erməniləri öncəlik dərəcəsinə görə sırayla öldürməkdə idi. Arxada gizlənmiş düşmən snayperini öldürdükdən sonra onun müşahidəçisi də görüntü verdi. O, əlindəki vasitələrlə yoldaşının vurulduğu yerin təxmini koordinatlarını çıxarıb minamyot batareyasına ötürmüş, özü də təpənin yamacındakı “qatili” axtarırdı. Humay onun optik nişangahının parıltısını gördüyü an yerinin aşkarlandığını hiss etdi. Erməni snayperi onun özünü görə bilməsə də, olduğu yeri müəyyən edə bilmişdi. Optik nişangahın böyütməsini maksimuma tənzimləyərək ağacların, kolların arasında Humayı axtarıdı. Humayın üzü gərildi, ikrahla: “Sən öləsən elə!”– deyə pıçıldayıb artiklin mərkəzini düşmənin optik nişangahının parıltısına qoyub tətiyi çəkdi. “Sako”nun geri təpməsini hiss etdiyi an başının üstündə kəklik pırıltısına bənzər səs eşitdi. Ani hərəkətlə tüfəngini buraxıb soluna doğru yuvarlandı. İki metr aralanmışdı ki, bayaq uzandığı yerin yaxınlığına düşən minamyot mərmisi dəhşətli gurultu ilə partladı. Havaya sovrulan torpaq üzərinə töküldüyündə gözlərini yumub torpağa sıxıldı. Sanki yeri yarıb altında gizlənmək istəyirdi… Cavid onun vurulduğunu zənn etdiyindən tez qalxıb yanına qaçdı. Üzüyuxarı çevirərək:

        –  Humay, yaxşısanmı? – deyə soruşub əlini-ayağını, bədənini baxışlarıyla müayinə etdi. – Çox şükür, yaralanmamısan. Tez ol, Humay, yerimizi dəyişirik, – deyib onu tələsdirdi. Humay səs dalğasının güclü təsirinə məruz qaldığından şoka düşmüşdü. Keçici karlıq yaşayır, dişləri şaqqıldayır, bütün bədəni zağ-zağ əsirdi. Cavid onu özünə gətirmək üçün iki sillə vurdu, çiyinlərindən tutub silkələyərək:

        – Özünü ələ al, Humay! Yerimizi dəyişirik, – deyə bağırdı. Silahlarını, əşyalarını götürüb onun əlindən tutaraq arxasınca çəkdi. Ağacların arası ilə bir az daha təpəyə qalxdılar. Cavid kolların arasında təhlükəsiz yer seçib Humayı oturtdu, flyaqasını çıxarıb su içirtdi.

     – Özünü necə hiss edirsən? Yaxşısanmı?

      – Hə, Cavid, bir az başım hərlənir.

     – Dalğa vurub, ona görədi, indi keçəcək.

Onun özünə gəldiyini görüb iri qaya parçalarının önündəki böyürtkən, itburnu kollarını göstərdi:

       – Bax, o kolların arxasında oyuqlar olmalıdır. Mövqelənmək üçün bundan daha yaxşı yer tapmaq mümkün deyil, bura nə minamyot təsir edər, nə də dronla görə bilərlər, – dedi.

       Hərəsi bir oyuğa girib gizləndi. Humayın daldalandığı oyuq o qədər dar idi ki, az qala geri-geri sürünüb içinə girmişdi. İçəri girər-girməz dəbilqəsini soyunub gicgahlarını, boynunu-boğazını masaj etdi. Qulaqlarındakı təzyiqi götürmək üçün ard-arda udqunma hərəkətləri etdi. Dəbilqəsini geyinib tüfəngini önündə uzadaraq düşmən xətlərinə baxdı. Ağaclar önünü qismən kəssə də, kiçik aralıqlardan istədiyi qədər erməni öldürə biləcəkdi. Öz-özünə: “Əclaflar əlinizdə minamyot saxlamayın, hamısını atın!” – deyib zirehli gödəkcəsi ilə önündə kor güllələrə qarşı maneə düzəltdi. Yerini rahatlayaraq ilk hədəfini nişan aldı.

Cavid yeni mövqeyinə gələn kimi nişangahında ilk hədəfini tapdı. Olduğu yerin sol istiqamətində, yeddi yüz əlli metr məsafədəki kornet heyəti atışa hazırlaşırdı. Nişançı ekrana baxıb yeni hədəfi yığmaqla məşğul idi. Çənəsindən girən güllə onu arxası üstə yerə çırpanda Cavidin dodaqları ikrahla sıxıldı. Silahını doldurub heyətin ikinci üzvünü, sonra kornetin gövdəsini nişan aldı.

IV

Ermənilərin əsas məqsədləri Tuğda cəmləşən qruplaşma Hadruta əks-hücuma keçənə qədər Qırmızıqayanı əllərində saxlamaq idi.

Generalın öldürülməsi xəbəri aralarında qorxu və çaşqınlıq yaysa da, göndərilən yeni dəstək qüvvələri sayəsində əsgərlərin mənəvi-psixoloji vəziyyətləri nisbətən yaxşılaşmışdı. Ermənilər Fövqəladə Hallar Nazirliyinin ağ geyimli əsgərlərindən tutmuş polislərə, “022” saylı xüsusi təyinatlılardan könüllülərədək əllərindəki bütün qüvvələri Qırmızıqaya yüksəkliklərinin müdafiəsi üçün səfərbər etmişdilər.

“022”nin əsgərlərindən cinahların, digərlərindən isə mərkəzi mövqelərin gücləndirilməsi üçün istifadə edilmişdi. Nəticədə cəbhə xəttinin Məmədərə çayından başlayıb Qırmızıqaya yüksəkliklərindən keçməklə meşə massivinin içərilərinə doğru uzanan üç kilometrlik hissəsində müdafiə olunanlar hücum edənlərdən daha çox idilər. Bu da əlverişli təbii üstünlüklərlə dəstəklənən Qırmızıqaya yüksəkliklərinin azad olunmasını çətinləşdirir, itkilərimizin sayının artmasına səbəb olurdu.

Müasir kəşfiyyat və müşahidə vasitələrindən istifadə olunmaqla aparılan hərbi əməliyyatlar şahmat oyununa bənzəyirdi; elə bir şahmat oyununa ki, orada fiqurların əvəzinə, canlı insanlardan istifadə olunurdu. Nəfəs alan, düşünən, danışan, hiss edən insanlardan… Düşmənin topunu götürmək üçün piyadaların, vəzirini almaq üçün dəmir atların-tankların qurban edildiyi şahmat oyunu….

 Döyüşlərin üçüncü günü əməliyyatı dronlarla izləyən komandanlığın göstərişi ilə hücum taktikası dəyişdirildi. Kapitan Azər Məmmədovun rəhbərlik etdiyi tabora düşmənin sağ cinahından hücum edərək diqqətini dağıtmaq və mövqelərinin bir qismini ələ keçirmək tapşırıldı. Bu məqsədlə Ərgünəş yüksəkliyindəki Xüsusi təyinatlı taborun bir qrupu dəstək olaraq göndərildi. Azərin göstərişi ilə iki atəş dəstək qrupu yaradıldı. Onlardan biri “OSV-96” snayper tüfəngləri, “PKM” və “RPK” pulemyotları ilə silahlanaraq adsız yüksəklikdə, düşmən xəttinin təxminən bir kilometrliyində mövqeləndi. İkinci atəş dəstək qrupu isə “Q-6”, “RPK” və avtomatlarla silahlanaraq həmin yüksəkliyin yamacında, nisbətən aşağı tərəfdə gizləndilər. Axşam düşənə yaxın tabor komandiri hücum əmri verəndə dəstək qrupları intensiv atəşə başladılar. İriçaplı snayper tüfəngləri və pulemyotların sərrast atəşləri ilə vurulan düşmən əsgərləri bir-birilərinin ardınca sıradan çıxır, istehkamların arxası boşalırdı. Onlar heç gözləmədikləri halda iki tərəfdən gələn hücumu dəf etməli olduqlarından çaş-baş düşmüşdülər. Təpənin yuxarı tərəfində mövqelənən əsgərlərimizin atəş dəstək olduğunu anlasalar da, yamacdan atəş açanların hücuma keçən bölmələrimiz olduğunu zənn edirdilər. Cinah komandiri cəbhə komandanı ilə rabitə əlaqəsinə çıxıb iki tərəfdən hücuma məruz qaldıqlarını bildirərək dəstək göndərilməsini xahiş etdi. Onun xahişi yerinə yetirildi. Sol cinahdakı qüvvələrin bir qismi sağ cinaha transfer edildi. Bunun nəticəsində Qırmızıqayanın sol cinahında müdafiə olunan düşmənin atəş intensivliyi nəzərə çarpacaq dərəcədə azaldı. Onların qarşısında yerləşən bölmələrimiz isə eyni dərəcədə təzyiqi artırdılar. Bu vaxt xüsusi taborun əsas hissəsi kapitan Məmmədovun başçılığı ilə sağ cinahdan səssizcə irəliləyib Məmədərə kəndinin üstündən keçərək ərazinin təbii qırışlarından və meşə- kolluqlardan istifadə etməklə adsız yüksəkliyə qalxdılar. Artıq erməni müdafiəsinin bir qanadı əsgərlərimizin ayaqları altında qalmışdı. Onlar döyüş düzülüşünə keçdiklərində kapitan Məmmədovun göstərişi ilə atəş dəstək qrupları atəşi dayandırdılar.

Arxadan atəşə tutulan ermənilər asan hədəfə çevrilərək bir-birinin ardınca vurulub sıradan çıxırdılar. Öncə istehkamların arxasındakı yamacda qurulmuş minamyot batareyasının şəxsi heyəti məhv edildi. Sonra sıra səngərlərdəki ermənilərə gəldi. Onların bir qismi gecənin qaranlığından da istifadə edərək əllərindəki silahları atıb qaçmağa cəhd edir, digərləri mühasirədə qalıb döyüşə davam edirdilər. Artıq Qırmızıqayanın sağ cinahındakı döyüş mövqelərində gizlənmiş düşmənin döyüş ruhu sınmış, yerini qorxu və panika tutmuşdu. Xüsusi təyinatlılar dalğa-dalğa hücum edib ermənilərin səngərlərinə doluşarkən onların arasındakı panika da sürətlə bütün istehkamlara yayıldı. Sağ cinahdakılara aman verilmədi. Sol cinahdakı düşmənin bir qismi silah və texnikasını ataraq qaçıb canını qurtara bildi, gecikənlər isə yerindəcə məhv edildilər.

Üfüq xətti gümüşü rəngə boyandığında Qırmızıqayanın hər iki zirvəsində üçrəngli Azərbaycan bayrağı dalğalanırdı.

Günlərdir dayanıb dincəlmədən hücum edən əsgərlərimiz canları bahasına azad etdikləri yüksəkliklərdə dalğalanan bayrağın kölgəsi altında oturub dincələrkən sanitarlar kvadrasikllərlə Hadrutla Qırmızıqaya arasında şütüyür, yaralıları, şəhidlərin cənazələrini tibb məntəqəsinə apararkən sursat və ərzaq yükləyib geriyə dönürdülər.

Azər Məmmədovun taboru bərpa və komplektləşdirmə üçün Araz qırağındakı cəmləşmə rayonuna göndərildi. Onlar buradakı döyüş yoldaşları tərəfindən  qəhrəmanlar kimi qarşılanaraq iki gün istirahət etdilər. Hospitaldan qayıdan, ya da Xüsusi təyinatlıların tərkibinə yeni verilən əsgərlərlə taborun şəxsi heyəti komplektləşdirildi.

Digər taborlarsa qısa istirahətin ardından Məmədərə kəndini azad edərək Tuğ istiqamətində hücuma hazırlaşırdılar.

V

Boz qurd meşənin dərinliklərinə, gözdən iraq yerə çəkilmişdi. Yaralarını yalayıb sağaldır, dişlərini qələbə əzmiylə itiləyib yeni döyüşlərə hazırlaşırdı. O, mütləq qalib gələcək, çaqqal sürüsünü yurdundan qovub çıxaracaqdı. Balalarının təhlükəsizliyi, rahat yaşaması, gələcəyi üçün buna məcburdu. O, istəmədiyi halda buna təhrik edilmiş, savaşa sürüklənmişdi. “Bu davanı özləri başlatdılar, özləri də sonucuna qatlanacaqlar”, – deyə düşünüb ayağa qalxdı. Gözləri qızarıb qan çanağına dönmüşdü. Dişləri qəzəblə şaqqıldayırdı. Silkinib bədənindəki yara-bərə izlərini təmizlədi. Artıq gücünü toplamış, qüvvəti geri gəlmişdi. Növbəti döyüşə başlamaq üçün qaranlıq meşələrdən sıyrılıb çıxaraq irəli atıldı. Haçaqayanın zirvəsinə çıxdı. Arxa ayaqlarının üstündə oturub başını qaldırdı. Üzünü açıq səmadan boylanıb ona yol göstərən aya çevirdi. Ağzını irəli uzadıb uladı…. Sanki dolunaydan qutlanmasını istəyir, zəfər yoluna nur saçmasını diləyirdi. Onun ulartısı daşlardan, qayalardan əks-səda verib artdı, dalğa-dalğa bütün Qarabağa yayıldı. Qurdlar ətraf meşələrdən çıxıb yanına gəldilər. Birlikdə ulayıb qələbəyə and içdilər. Boz qurd yorğa addımlarla təpədən endi, sürüsünün önündə üzü Tuğ kəndinə yola düşdü.

Onların boz tükləri ayın solğun işığında gümüşü rəngə çalır, yürüşlərinə əzəmət qatırdı…

Tuğ əməliyyatı

I

Əsgərlər Qırmızıqayada ələ keçirilən sursatlarla döyüş ehtiyatlarını bərpa edib Məmədərə kəndinə yönələrkən qənimət götürülən zirehli texnika boyanaraq üzərindəki atributların dəyişdirilməsi üçün təminat bölmələrinə təhvil verildi.

Məmədərə kəndi Tuğ yolu ilə eyni adlı sərt yamaclı dağ çayının arasında, sıx meşəlik ərazidə yerləşirdi. Strateji mövqeyinə görə planlı geriçəkilmə olarsa, kəndin müdafiəsini təşkil etmək asan idi. Lakin ermənilər Qırmızıqayada darmadağın olunaraq qaçdıqlarına görə nə planlı geriçəkilmə, nə də kəndin müdafiəsini düşünməyə vaxtları olmamışdı. Onlar ordumuzun irəliləyişini gecikdirmək üçün kənd ərazisində, Tuğ yolunun üstündəki bəzi möhkəmləndirilmiş atəş nöqtələrinin pulemyot mazğallarında əsgərlərini ayaqlarından zəncirləmiş, yanlarına da xeyli sursat və narkotik maddə yığaraq geri çəkilmişdilər. Əsgərlərin çıxış yolları yox idi. Əsir düşmək, ya da ölmək istəmədiklərindən hər biri uzunmüddətli atəş nöqtəsinin qalın dəmir qapısını içəridən kilidləyib döyüşürdülər. Onların cansipəranə müqavimətləri Xüsusi təyinatlıların sonsuz zəka və fəndgirlikləri qarşısında bir saat belə tab gətirə bilmədi. Əsgərlərimiz daha öncə də eyni vəziyyətlə qarşılaşdıqlarından ermənilərə təslim olmağı təklif etdilər. Buna psixoloji cəhətdən hazır olmayan düşmən atəşlə cavab verdi. Və arxadan dolanıb gələn əsgərlərimiz qapıların kilid nöqtələrini trotil qoyaraq partlatdılar. Zəncirlənmiş əsgərlər sığınacaqlarına girən Xüsusi təyinatlılar tərəfindən yerlərindəcə məhv edildilər…

Artıq Tuğ yolu açılmışdı. Şimal-qərb istiqamətində hərəkət edən ordu bölmələri kəndin girişində birləşərək hücuma hazırlaşırdılar. Bölmələrin bir qismi Tuğun cənub-qərb, digər bölmələr isə cənub-şərq istiqamətindən, üzüm bağlarından keçməklə şərab zavodu tərəfdən hərəkət edəcəkdilər.

Yol tərəfdən hücum edən bölmələrimiz ciddi müqavimətlə qarşılaşdılar. Onların Qırmızıqayada üç gün gecikmələri düşmənə dəmir-beton bloklarla istehkamlar tikməsinə imkan vermişdi. Tanklar və digər zirehli döyüş texnikaları xüsusi səngərlərdə gizlədilmişdi. Tez-tələsik yaradılan uzunmüddətli atəş nöqtələrinin önləri bir-birinə mıxlanaraq tikanlı məftillə toxunmuş tirlər və təkər baryerlərlə möhkəmləndirilmişdi. Bu baryerlərin arxasında gizlənən düşmən ordumuzun fəaliyyətlərini vizual müşahidə edə bilirdi. Üzüm bağları tərəfdə də təxminən eyni vəziyyət idi. Dərənin yuxarısında mövqelənmiş erməni bölmələri yamaclarda salınmış üzüm bağlarından təbii maskalanma və mühafizə məqsədləri üçün istfadə edirdi.

Kəskin hava şəraiti də hücum edən tərəfin imkanlarını məhdudlaşdırmaqda idi. Günlərdir yağan aramsız yağış və soyuq hava əsgərlərimizin islanıb xəstələnməsinə səbəb olurdu. Palçığa çevrilmiş torpaq onların hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırır, rahat və səssiz sürünmələrinə mane olurdu. Ayın iyirmisi, əraziyə günlərdir yağan yağış səngiyərək çiskinə çevrildi.

Hamidin rəhbərlik etdiyi yarımqrup səfərbərlikdən çağırılan və mükəlləfiyyətli əsgərlərlə gücləndirilərək təpənin arxasında yerləşən düşmən hərbi qruplaşmasına yaxınlaşaraq vizual kəşfiyyat və təhrik atışı tapşırığı ilə göndərildi. Onlar mövqelərimizin sol cinahından hərəkət edərək üzüm bağlarının arası ilə yaxınlaşıb dərəni keçdilər. Səssizcə qarşılarındakı torpaq yolu da keçərək meşəlik-kolluq yamacı dırmaşmağa başladıqlarında ərazidə patrul kimi gəzən erməni tankı ilə qarşılaşdılar. Əsgərlərimiz ağacların arasında mövqelənərək tankın keçib getməsini gözləmək qərarına gəldilər.

Elə bu vaxt tankın heyəti termal kameralardan əsgərlərimizin yerini tapdı. Onların üzərlərinə “NSVD”-dən yağdırılan güllələr ağacları biçib-tökür, əsgərlərimizin yan-yörələrindən keçərək təhlükə törədirdi.

Hamid irigövdəli fıstıq ağacının arxasına sığınaraq yan-yörəsindən və ağacın gövdəsini dəlib keçən güllələrdən qorunmağa çalışırdı. Gözlərilə axtarıb istehkamçı əsgəri tapdı, bağırıb qumbaraatanı istədi. “RPQ-26”-nı alıb, otuz-otuz beş metr aralıdakı “T-90” tankının ön çarxını nişan aldı. Birdəfəlik qumbaraatanın hərəkətdəki tankın ön çarxından yayınarsa, aktiv zirehlə qorunan əsas korpusuna ciddi zərər verməyəcəyini bilirdi. Atəş açdıqdan bir an sonra sevincindən gözləri doldu. Müxtəlif manevrlər edən tank təkçarxlı qaldığından yerində fırlanıb dayandı. Müşahidə cihazlarının bir qismi üzərinə dəyib partlayan qumbara qəlpələri və snayper atışları ilə sıradan çıxarılan tankın heyəti panikaya düşdü. Radiostansiya ilə bağıraraq mühasirəyə düşdüklərini, texnikalarının zədə aldığından hərəkət edə bilmədiklərini, sursatlarının getdikcə azaldığını bildirərək kömək istəyirdilər. Onlara gələn əmr qəti və birmənalı idi: “Qalan sursatınızdan qənaətlə istifadə edərək kömək gəlməsini gözləyin”. Ancaq heyət panikaya düşmüşdü. Onlara hər keçən saniyə bir saat, tankın üzərinə dəyib partlayan hər qumbara bir qumbaraatan mərmisi kimi gəlirdi. İçəridə ağız deyəni qulaq eşitmirdi. Yoldan çıxaraq meşəliyə girdikləri üçün bir-birilərini suçlayır, “Hamımız öləcəyik!” – deyə bağırışırdılar. Qalıb kömək gözləmək əvəzinə, desant qapağından çıxıb qaçmağa çalışdılar. Tankın altından sürünüb çıxdıqlarında üçü də yerlərindəcə öldürüldülər.

Yollarına davam edən əsgərlər yamacı qalxıb düşmənin dislokasiya rayonunu müşahidə etməyə başladılar. Kəşfiyyat-təxribat fəaliyyətini icra edib geri dönərkən dərənin yaxınlığında, üzümlüklə meşənin birləşdiyi yerdə onlara istirahət verildi.

II

Ermənilər əsgərlərimizin mövqelərini kəskin hava şəraiti və düzgün təşkil edilmiş örtü gizlənmə sayəsində müəyyən edə bilmirdilər. Dronlar faydasız qalmışdı. Onlar ara-sıra təxmin etdikləri yerləri pulemyotlardan atəşə tuturdular. Qarşılıq gəlmədiyindən əsgərlərimizin yerini öyrənmək üçün hiyləgərliyə əl atmağı qərara aldılar. Düşmənin mövqeləndiyi təpənin yamacından bir erməni əsgəri Azərbaycan dilində çağıra-çağıra enməyə başladı:

        – Mənə güllə atmayın. Mən özüm də Sumqayıtdanam, azərbaycanlıları da çox sevirəm. Mən müharibə istəmirəm. Sizin də savaşmaqdan yorulduğunuzu bilirəm. Gəlin bu savaşa son verək, hər kəs qayıdıb evinə, sevdiklərinin yanına dönsün.

Hamid onun səsini eşidəndə qrupuna yerlərində qalmalarını işarə edərək ayağa qalxdı. Ermənini qarşılamaq üçün tənəklərin arası ilə onun hərəkət istiqamətində yollandı. Dərənin kənarında dayanmış traktorun yanına çatıb gözləməyə başladı. Düşmən yaxınlaşdığında anidən ortaya çıxıb:

      – Sən öz tülkülüyünlə bizim mövqelərimizi aşkara çıxarıb adamlarınıza vurduracağınımı zənn edirsən?

Erməni bu ani qarşılaşmanı gözləmədiyindən səksəndi, məqsədinin anlaşıldığını görüb kəkələyərək:

       – Mən, mən sülh istəyirəm, – deyib geri-geri getmək istədi, kürəyi beton dirəklərin arasında çəkilmiş polad məftillərə dirənəndə dayandı.

Hamid ironiyalı təbəssümlə:

         – Mən də səni gəbərtmək istəyirəm, – deyib tətiyi çəkdi. Yaxın məsafədən gələn güllələr onun sinəsini deşib keçdikcə tok vurmuş adam kimi yerində titrəyirdi. Maqazindəki patronlar bitdiyində üzüaşağı düşüb qaldı…

Dərədən gələn güllə səslərindən yoldaşlarının öldürüldüyünü bilən ermənilər qarşı yamacı amansızca atəşə tutdular. Üzüm tənəkləri beton bağ dirəkləri ilə birlikdə artilleriya mərmilərinin, minamyotların partlayışlarından parçalanıb-sovrulur, göydən yerə torpaq yağırdı.

Qaça-qaça əsgərlərinin yanına gələn Hamid onları tələsdirərək: “Cəld olun, mövqeyimizə dönürük”, – dedi.

Həmin gün axşam hər iki tərəfdə yerləşən bölmələrimizə də Tuğa hücum əmri verildi.

III

Xüsusi təyinatlıların qarşısında qoyulan tapşırıq açıq və birmənalı idi: nəyin bahasına olursa-olsun, bu gecə düşmən istehkamları ələ keçirilərək Tuğ yolu açılacaqdır.

Əmr verildiyində üzümlüyün içi ilə sel kimi dərəyə enən əsgərlər yamacı fırtına kimi çıxmağa başladılar. Onlar iriçaplı snayper və “PKM”-larla silahlanmış atəş dəstək qruplarının mühafizəsi ilə düşmən güllələri altında tənəklərin, polad məftillərin altından sürünərək yuxarı qalxır, bir-birilərini qoruyaraq təpənin üstünə yetişməyə can atırdılar. Nəinki torpağa saplanan, beton dirəklərdən çovuyub ölüm saçan güllələr, heç yan-yörələrinə düşüb dəhşətli gurultu ilə partlayan artilleriya mərmiləri də dalğa-dalğa gələn əsgərlərimizi durdurmaq iqtidarında deyildi. Hər biri ağır zirehli geyim, bel çantaları və silah-sursatlarıyla yoxuş yuxarı sürünür, onları kəm gözlərdən örtüb gizləyən tənəklərin arası ilə bir an öncə düşmən mövqelərinə çatmağa çalışırdılar. Yüngül güllə, ya da qəlpə yarası alanlar formalarının ətraflarındakı turniketlərlə öz yaralarına sarğı qoyub döyüşə davam edir, ağır yaralılarsa sanitarlar tərəfindən ilkin tibbi yardım göstərilərək təxliyə olunurdular. Və hər kəs hücum edir, hər kəs yamacı qalxıb təpəyə yetişməyə can atırdı…

Üzümlük bitəndə dayanan əsgərlər zirehli gödəkcələrinin döş cibindən çıxardıqları əl qumbaralarının qoruyucusunu çıxarıb irəliyə, təkər yığınlarının arxasındakı düşmən səngərlərinə atdılar. Qumbaralar partlayıb torpağı göyə sovuranda badilərdən birinin qorumasında digərləri hərəkətlərinə mane olmasın deyə hücumun əvvəlində soyunub əşya çantalarının qapağına keçirdikləri gödəkcələrini çıxararaq tikanlı məftillərin üstünə atdılar. Cəld qalxaraq baryerləri keçib səngərlərin içinə atıldılar. Onların ardınca digərləri də gəldi.

Əlbəyaxa döyüşdə tüfəng yararsız idi. Əsgərlər düşmənlərini bıçaqlarla öldürür, boyunlarını dişləyib şah damarını yerindən qoparır, silah tutan qollarını burub sındırırdılar…

Üzbəüz döyüşə tab gətirməyən ermənilər səngərlərindən çıxıb üzü enişə, hərbi hissələrinin yerləşgəsinə və şərab zavoduna doğru qaçmağa başladılar. Onları təqib edən əsgərlərimiz səhərə qədər sürən döyüşlərdən sonra öncə hərbi yerləşgəni, ardınca da nəhəng müəssisəni ermənilərdən təmizlədilər. Günəş doğub aləmi nura qərq edərkən şəfəqləri şərab zavodunun ən hündür yerində dalğalanan üçrəngli bayrağımızı salamlayırdı…

IV

Yol istiqamətində hücum edən əsgərlər ciddi müqavimətlə qarşılaşmışdılar. Onlar yağmur kimi yağan güllələrin, mərmilərin altında hücum edir, vurulub düşənlər al qanlarıyla ana torpağı sulayırdılar. Kimsə canını, nə də yanına dönəcəyi yaxınlarını düşünmürdü. Hər kəsin beyninə, zehninə tək bir qayə hakim idi – yağıları torpaqlarımızdan qovmaq. Sonunu düşünən qəhrəman ola bilməzdi. Bizim qəhrəmanlarımızsa indiyə qədər olduğu kimi, bu gün də sonlarını düşünmür, bunu ağıllarına belə gətirmirdilər. Vətən torpaqları savaşsız azad olunmurdu. Və savaş qan deməkdi, ölüm deməkdi, göz yaşı deməkdi…

Əsgərlərimiz yolun sağ tərəfindəki təpədə yerləşən düşmənin möhkəmləndirilmiş atəş nöqtəsinə girdiklərində əlbəyaxa döyüş başlandı. Komando bıçaqlarını çıxaran Xüsusi təyinatlılar yaxın məsafəli döyüşdə erməni əsgərlərini doğrayıb-tökür, qanlarına qəltan edirdilər. Cənub-şərq istiqamətindəki mövqelərinin itirildiyini bilən düşmən komandanlığı ordumuzun hücumunu heç olmasa bu tərəfdə dayandıra bilmək üçün reaktiv artilleriya bölmələrinə öz mövqelərinin vurulmasını əmr etdi. İlk yaylım atəşi səngərlərin böyük bölümünü yer üzündən sildi. Bu mövqeləri ələ keçirən əsgərlərimiz yaxın məsafədə partlayan artilleriya mərmilərindən həlak oldular. Baş gizir Məmmədov özünü yetirib yaralılarımıza tibbi yardım göstərməyə başladı. O, yaralılardan birinin ətraflarını paltarlarındakı turniketlə sıxıb qanaxmanın qarşısını alır, digər yaralının zirehli gödəkcəsini, köynəyini soyunduraraq bədəninin müxtəlif nahiyələrinə sarğı qoyur, üçüncüyə travmadol vurub arxası üstə uzadaraq başqa yoldaşının yardımına tələsirdi.

İkinci dalğa yaylım atəşində reaktiv artilleriya mərmilərindən biri onun yaxınlığına düşdü. Kor qəlpə sağ alın payından dəbilqəsini kəsib kəllə sümüyünə saplanmışdı…

Hər yer qaranlığa qərq oldu, sonra ətraf yavaş-yavaş aydınlanmağa başladı. Güllə və partlayış səslərinin arasından gələn: – Ədiş vuruldu, Ədiş yaralandı! – bağırışlarını eşitsə də, dərk etmirdi: “Ədiş kim idi? Niyə vurulmuşdu? Ədişi kim yaralamışdı?” Bu barədə heç nə bilmirdi. Arxası üstə torpağa uzanmışdı. Üzünə çilənən yağmur damlaları ruhunu dincəldir, bədənini sakitləşdirirdi. Biri yaxınlaşıb başını qucağına aldı, dəbilqəsini soyundurdu. Gülümsədi, çatlayıb qurumuş dodaqları aralandı: – Ana! – deyə dilləndi. Döyüş yoldaşı: “Can Ədiş, qorxma, heç nəyin yoxdur. Balaca cızılıb”, – dedi. Sarğı qoyurdu. Başqa biri zirehli gödəkcəsinin qaytanlarını açıb sinəsini ağırlıqdan qutarmağa çalışırdı. O isə çoxdan gözlərini qapadıb uşaqlığına dönmüşdü. Hava soyuqdu, qar yağırdı. Xaçmazın ara küçələrində qonşu uşaqlarla qovala-qaç oynayırdı. Darvazaları açıldı. Qapının arasından gələn məlahətli bir səs onu çağırırdı:

        – Ədiş, tərləməmisən ki? Soyuqlayarsan, evə gəl! Dayanıb səs gələn tərəfə döndü. Üşüyür, dişləri dişlərinə dəyirdi. Kürəyində məktəbli çantası evə tələsirdi. Rübdən beş aldığını müjdələyib atasından söz verdiyi velosipedi almasını istəyəcəkdi. Birdən-birə böyüyüb əsgər getdi. Artıq kişi idi. Və hər kişi kimi onun da alınacaq qisası vardı. Silahlı qüvvələrdən tərxis olunmadı, qalıb xidmət etdi. Evləndi, nur topu kimi övladları dünyaya gəldi. Evdən çıxarkən balaca qızı onu qucaqlayıb getməyinə icazə vermir, başını sinəsinə söykəyib: “Ata, getmə”, – deyirdi. Ədalət onun saçlarını oxşayıb başını qaldırdı, alnından, nəmli gözlərindən öpüb: ”Söz, gələcəm”,  – dedi.

Elə bil uşağın ürəyinə nəsə dammışdı. Atasının formasından öpür, qoxusunu içinə çəkirdi.

Xanımına: “Uşaqlardan muğayat ol”, – deyərək böyrünə qısılmış Nubarının saçlarını oxşadı,  Ləmanının üzündən öpərək aralandı, dönüb getdi.

Sonra ətraf qaranlığa qərq oldu, səslər uzaqlaşıb eşidilməz oldu…

O gecə səhərədək amansız döyüşlər davam etdi. Onlarca igidimizin qanı, canı bahasına ermənilər mövqelərindən çıxarılaraq kəndin içərilərinə doğru qovuldular. Hər ev, hər tikili uğrunda savaş davam edirdi. Axşam düşüb günəş qüruba gedərkən Tuğun üzərində Azərbaycan bayrağı dalğalanırdı…

V

Ədalət yaralandıqdan sonra digər sanitarlar ona ilkin tibbi yardım göstərərək kvadrasiklə qoyub döyüş meydanından çıxardılar. Qırmızıqaya yolunun kənarına uzadıb digər yaralılara yardım göstərmək üçün geri döndülər. Onlar getdikdən sonra mühüm tapşırıqla Hadrut istiqamətində gedən avtomobillərdən biri yolun kənarında qan içində uzanmış əsgəri görərək əylədi. Onu da götürüb Hadrutdakı tibb məntəqəsinə gətirdi. Buradan “təcili yardım” maşını ilə Əhmədbəyli hospitalına təxliyə olunan Ədalət əməliyyat olundu. Həkimlər adını bilmədiklərindən əynindəki formaya görə DTX-nın əsgəri ola biləcəyini düşünüb onu boynundakı medalyonun nömrəsi, “000222” ilə qeydiyyata aldılar. DTX-nın hospitalına göndərilərək bir daha əməliyyat olunaraq neyrocərrahiyyə xəstəxanasına təxliyə olundu. Burada intensiv terapiya palatasında müalicə olunan Ədalət Şuşanın azad olunduğu gün komadan çıxdı.

Onun yaralı vəziyyətdə yoxa çıxdığından xəbər tutan qüvvə komandanı ən qısa müddətdə tapılması barədə əmr vermişdi. Bütün hospitallarla əlaqə saxlayıb yaralıların siyahısında onun adını tapa bilməyən yoldaşları həyatda olduğuna inamlarını itirmişdilər. Artıq onlar Ədalətin cənazəsini yolda basqına uğrayıb vurulan kvadrasikllərin ətrafında, morqlarda axtarırdılar. Ən böyük qorxuları da Ədalətin yaralı vəziyyətdə əsir düşməsi idi. Ermənilər savaş başladıqdan bu günədək Xüsusi təyinatlılardan nə əsir tutmuş, nə də şəhid cənazəsi ələ keçirə bilmişdilər. İndi onların ələ keçirəcəyi bir Xüsusi təyinatlı əsgər ordularının döyüş ruhunu qaldırmaq üçün əhəmiyyətli bir addım olacaqdı.

Döyüş yoldaşlarından Ülvi Ədalətin şəklini onu əməliyyat edən həkimin telefonunda görüb tanıyanda sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Dərhal komandanlıqla əlaqə saxlayaraq baş gizir Məmmədovun səhhəti və müalicə aldığı tibb müəssisəsi barədə məlumat verdi. Onlarca yaralıya tibbi yardım göstərərək döyüş meydanından çıxaran, güllə yağışı altında, mərmi partlayışları arasında kvadrasikllə dağlardan, dərələrdən gətirərək tibb məntəqəsinə çatdırıb həyatda qalmasına yardım edən bir qəhrəman özü də həyatdaydı…

Dağyurdu

I

Tuğ azad olunduqdan sonra burada cəmləşmiş Xüsusi təyinatlılar iki yerə bölündülər. Onların bir hissəsi meşəqıranların istifadə etdikləri torpaq yolla-odun yolu ilə Şuşa istiqamətində hərəkət etməli, digərləri isə Xocavəndi azad etmək üçün cənub-şərqə getməli idilər. Kəndi azad etdikləri gecə evlərin zirzəmilərində və yardımçı tikililərdə təmizlik işləri aparan əsgərlər ertəsi sabah günəşin doğuşu ilə bərabər dayanıb dincəlmədən yeni tapşırığı yerinə yetirmək üçün yola düşdülər.

Cavidlə Humay Xocavənd rayonunu azad etmək üçün göndərilən taborun tərkibində hərəkət edirdilər. Onlar adsız yüksəklikləri ələ keçirərək irəliləyir, bir an öncə rayon mərkəzinə yetişib orada yuvalanan düşmən bölmələrini qovub-çıxarmağa tələsirdilər.

Yollarının üstündəki Dağyurdu kəndində tələm-tələsik qurduqları istehkamları hazır dəmir-beton qurğularla möhkəmləndirən ermənilər ərazinin təbii coğrafi şəraitindən də istifadə edərək var gücləri ilə müqavimət göstərirdilər. Kəndi çevrələyən sərt yamaclı qayalıqlar və meşə-kolluqlarla örtülmüş vulkanik təpələrdən keçən cığır və yolları tutaraq Azərbaycan ordusunun hərəkətinin qarşısını ala biləcəklərini düşünürdülər. Ətrafdakı zirvələrə yerləşdirdikləri snayper postları, kornet heyətləri, kəndin içindəki artilleriya və minamyot batareyaları ilə əsgərlərimizi gözləyir, ordumuza ağır zərbə vuraraq müharibənin taleyini öz xeyirlərinə dəyişəcəklərini zənn edirdilər.

Xüsusi təyinatlı bölmələr gecədən xeyli keçmiş kəndə yaxınlaşdılar. Onlar erməni postlarına atəş mənzilində dayanaraq mühafizəni təşkil edib qısamüddətli istirahət fasiləsi verdilər. Komandir heyəti toplanıb son kəşfiyyat məlumatlarına əsasən vəziyyəti dəyərləndirdi. Tabor komandiri ərazi maketi üzərində iş bölgüsü apararaq döyüş əmri verdi:

         – Hər biri iki snayper cütlüyü və iki pulemyotçudan ibarət olan atəş dəstək qrupları cinahlarda və mərkəzdə aypara şəklində yerləşdirilsin. Sağ cinahdakı yarımqrup buradan hərəkət edərək (o, əlindəki çubuqla ərazi maketi üzərindəki relyefi işarələyərək göstərirdi), dərəni keçib qayalığı dırmaşsın. Yeddi yüz metr daha irəliyə gedərək buradakı adsız yüksəkliyin Dağyurduna baxan yamacında mövqelənsin. Sonra sol cinah yarımqrupunun hərəkət istiqaməti və mövqelənəcəyi yeri göstərib, – mərkəzi atəş dəstək qrupu önümüzdəki təpənin düşmənə baxan yamacında, mühafizə qrupu isə onun tam arxasında örtü-gizlənməni təmin edərək yerlərini aşkara çıxarmadan ikinci bir əmrə qədər gözləsin. Əsas bölmələrimiz düşmənin ön müdafiə postlarını ələ keçirdikdən sonra atəş dəstək qrupları da sol cinahdan başlayaraq, növbəli şəkildə iki yerə bölünməklə irəliləsin. Hər cinah yarımqrupunda bir snayper cütlüyü və bir pulemyotçu yerlərində qalsın, digərləri isə beş yüz metr irəlidəki adsız yüksəkliklərə hərəkət edərək kəndi yarımmühasirəyə alsın. Mərkəzi dəstək qrupu isə bütövlükdə irəliləyib bu təpəyə çıxaraq bizi dəstəkləməyə davam etsin. Taborun əsas hissəsi kəndə girdiyində isə cinahdakılar yenə növbəli şəkildə irəliyə doğru hərəkət edib mühasirə həlqəsini tamamlasın, – deyə onların mövqelənəcəkləri yeni yüksəklikləri göstərdi. Sonra əsas bölmənin qrup komandirlərinə hərəkət istiqamətləri və döyüş düzülüşü barədə məlumat verib, – birinci və ikinci qruplar dərə ilə yol arasındakı yüksəkliyi, digər iki qrupsa daha soldakı bu təpəni götürməlidir, – deyərək bəhs etdiyi yüksəklikləri göstərdi. Düşmənin müdafiə istehkamları və silahlanmasına gəlincə, müdafiə məqsədilə torpaqda qazılmış səngər və sığınacaqlardan istifadə edirlər. Hər iki yüksəkliklərdəki postlarda da xeyli sayda əsgərləri var, ağır silahlardan kornet, minamyot və qumbaraatanlarla, habelə pulemyotlar, snayper tüfəngləri və avtomatlarla silahlanıblar. İkinci eşalonları daha yaxşı qorunur, ayrıca, kəndin içində reaktiv artilleriya vasitələri, toplar və iriçaplı minamyotlar yerləşdirilib. Biz ərazinin təbii qırışları və bitki örtüyündən də istifadə edərək düşmənə maksimum səviyyədə yaxınlaşmalıyıq ki, onları kömək gəlib çatmadan məğlub edək, – deyə sözünü yekunlaşdırıb, gözlərini qrup komandirlərinin üzlərində gəzdirdi, – sualı olan varmı? – deyə soruşaraq saatına baxdı.

Qrup komandirləri onu başa düşdüklərini təsdiq edərək:

         – Döyüş əmri tamamilə aydındır, – deyə cavab verdilər.

        – O zaman gedin əmri şəxsi heyətinizə çatdırın, beş dəqiqə sonra tabor döyüş mövqelərinə doğru hərəkət etsin. Bir saat sonra hücum əmri verəcəm.

Qrup komandirləri:

         – Oldu, cənab mayor! – deyərək toplantıdan ayrıldılar.

II

Ermənilər Dağyurdunun tezliklə hədəf olacağını bildiklərindən kəndin ətraf təpəliklərində qazdıqları istehkamlara girib gizlənərək sıra ilə keşik çəkirdilər. Onlar termal kameralardan və digər müşahidə vasitələrindən ətrafı izləyir, qəfil hücuma məruz qalmamağa çalışırdılar.

Ərazinin çətin relyefə sahib olması hücum edən tərəfə olduğu kimi onlara da çətinliklər yaradırdı. Sıx ağaclarla örtülmüş konusvari təpələr, sərt yamaclı yarğan və qayalıqlar vizual müşahidə imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Xüsusi təyinatlılar açıq yollarla hərəkət etmədiklərindən onları heç dronlarla da tapmaq imkanları yox idi.

Düşmən intizar içində idi. Tələm-tələsik tikdikləri sığınacaqlarda oturub siqaret çəkir, payız yağışının isladıb palçığa döndərdiyi səngərlərdə gəzişib yaxında gələcək ölümü gözləyirdilər. Səhərə yaxın çağırılmamış qonaq kimi gələn yuxu diqqətlərini dağıdır, kirpiklərindən asılıb göz qapaqlarını aşağı çəkirdi.

Anidən fışıltıyla göyə yüksəlib başlarının üstündə asılı duran işıqlandırma fişəngi onları əməllicə qorxutdu. Hər biri silahına sarılıb səngərlərdəki yerlərinə qaçışarkən yanlarına düşüb partlayan əl qumbaraları və üstlərinə gələn yaylım atəşləri ilə çoxu nə baş verdiyini anlamadan öldürüldü.

III

Döyüş yerlərinə hərəkət əmri verildiyində Cavid və Humay onları müşayiət edən iki pulemyotçu və daha bir snayper cütlüyü ilə birlikdə sağ cinahdakı dərəni keçərək cığırla qayaların arasından yuxarı dırmanmağa başladılar. Düşməni sağ tərəfdən görən yüksəkliyə çıxaraq mövqeləndilər. Adsız yüksəkliyin hər zirvəsində bir-birilərindən on-on beş metr aralı pulemyotçular, onların sağında və solunda isə snayper cütlükləri mövqeləndi. Cavid termal kamera ilə ən yaxın və uzaq düşmən mövqelərini tapıb oriyentirlərini çıxararaq hesablamalar apararkən Humay başını qaldırıb yarpaqların arasından görünən səmaya baxdı. Yuxarılarda əsən güclü külək buludları bölüb parçalayır, qabağına qatıb qovurdu. Ay gözə dəymirdi, amma təkdən bir görünən ulduzların solğun işıqlarının gümüşü rəngə boyadığı qaranlıqda dərənin o tərəfindəki evlərin silueti optik nişangahın durbinindən görünürdü.

Humay ah çəkib gözünü nişangahdan çəkdi. Cavidə sarı boylandı. Ağzını açıb nəsə demək istədi, amma fikrini dəyişib susdu. Tabordan ayrıldıqdan sonra nəsə narahat idi. Ürək döyüntüsü artmışdı, başı da bir tərəfdən hərlənirdi. “Nə oldu mənə? – deyə nigarançılıqla soruşub gicgahlarını, boynunu ovuşdurdu. – Yoxsa dağmı vurdu?” Bu sualına özü də gülümsədi. Axı onun doğulub boya-başa çatdığı kənd dəniz səviyyəsinə görə bu dağlardan daha yüksək idi. Fikri anasına getdi: “Görəsən, neyləyir indi? Sağ-salamatdırmı? Eh, mən də çox vəfasızam. Savaşa gəldiyimdən bir dəfə də olsun zəng vurub yazıq qadının əhvalını xəbər almamışam. Bu kəndi alaq, gərək mütləq anama zəng eləyim”, – deyə düşündü. Saatına baxdı. Qaranlıqda bozaran siferblatdan başqa bir şey görə bilmədi. Qaşlarını çatıb: “Hə, Elçin, səni də gör nə vaxtdır unutmuşam, gərək başım ayılan kimi oturub doyunca dərdləşək”, – dedi.

Cavidin qulaqlıqdan gələn səsi onu özünə gətirdi:

        – Təkrar edirəm, ilk hədəf bir istiqamətində, məsafə 426 metr, yüksəliş düzəlişi 3.1 milyəm, küləyə görə düzəliş 1 milyəm.

     Görünür, Cavid bir dəfə hədəfin nişangah düzəliş məlumatlarını demiş, o duymamışdı. Tez radiostansiyanın mikrafonuna pıçıldayıb məlumatı təkrarladı. Yan və üst barabanları tənzimləyərək hədəfi nişan aldı.

Sol gözünü qıymışdı, sağ gözünün önündən də sel axırdı. Ona nə olmuşdu? Silahın qundağını yerə qoyub öz-özünü şapalaqladı. Flyaqasını çıxarıb bir qurtum su içdi, əlini isladıb boynuna-boğazına çəkdi. Ovcuna su doldurub üzünə vurdu. Bir az özünə gəldi, pıçıldayıb: “Tanrım, gülləmi hədəfimdən yayındırma”, – deyə dua etdi. Yenidən silahını götürüb nişan aldı. Elə bu vaxt işarə verildi. Tətikdəki barmağı əsirdi. “Yox, bu gün nəsə olacaq, – deyə pıçıldayıb, – nə olacaqsa-olsun, hər gün şəhid düşən lay divar kimi oğlanlarımızdan artıq deyiləm ki?” – deyə düşündü. Rahatlamışdı. Bir an bədəninə yüngüllük gəldi. Elə bil çiyinlərindən dağ götürdülər. Hədəfi yenidən axtarıb tapdı, artiklin mərkəzinə qoyaraq tətiyi çəkdi.

Cinah dəstək qrupları ermənilərin ön postlarını arxa tərəfdən çəpinə gördüklərindən atəş əmri verilən kimi açıq hədəflərində olan düşmənlərin bir neçəsini öldürdülər. Xüsusi təyinatlılarımız düşmən mövqelərinə girdiklərində isə onlara “atəşi kəs” əmri verildi. Hədəf postlar qısa müddətdə qəfil hücumla ələ keçirilmiş, itki verilməmişdi. Taborumuz sursat ehtiyatlarını düşməndən bərpa edərək onların əsas müdafiə xəttinə hücuma keçəndə dəstək qrupları da plana uyğun olaraq irəlilədilər. Artıq mərkəzi dəstək qrupu ikiyə bölünərək ələ keçirilən düşmən postlarının yerləşdikləri təpələrin Dağyurdu tərəfində mövqelənmişdilər. Cinah dəstək qrupları da iki yerə bölündülər. Birinci qruplar yerində qalaraq düşmən xəttini yanlardan atəşə tutarkən, ikincilər əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş yüksəkliklərə çıxmaq üçün hərəkət etdilər.

Cavid qrup komandirindən yerdəyişmə əmrini alan kimi: –İkinci nöqtəyə! – deyə Humaya səslənərək ayağa qalxdı, onun tüfəngini də götürərək ağacların, kolların arası ilə təpə enişə qaçmağa başladı. Humay ona yetişərək silahını istədi:

          – Ver, özüm daşıyaram.

          – Lüləsini kol-kosa ilişdirib gecikəcəksən, gəl dalımca! – deyərək onu tələsdirdi. Təpəni enib düzənliklə qaçırdılar. Sıx itburnu, gicitkən, böyürtkən kolları əllərini, üz-gözlərini cızıb-qanadır, vaxtında qarşıdakı yamaca çatıb yüksəkliyə qalxmalarına mane olurdu. Cavid geri qalan Humayın əlindən tutub arxasınca çəkərək:

        – Tələs, Humay! – deyə qıcadığı dişlərinin arasından bağırdı.

Pulemyotçu öndə, onlarsa arxada qarşıdakı yüksəkliyə çıxıb uyğun mövqe seçərək uzandıqlarında nəfəs-nəfəsə qalmışdılar. Humayın açıla qalmış ağzı qurumuş, dodaqları çatlamışdı. Sinəsi körük kimi qalxıb-enirdi.

Pulemyotçu yan yatmış ağaclardan birini özünə mövqe seçib arxasında uzandı. Artıq hava işıqlanmağa başladığından pulemyotunun nişangahına bağladığı termal kameranı çıxarıb optik nişangahla əvəzlədi. Düşmənin əsas mövqelərinə sağ arxa tərəflərindən atəş açmağa başladı.

Cavid düşmən səngərlərini, həmçinin Dağyurdu kəndini rahat müşahidə edə biləcəyi bir yer seçib uzandı. Zirehli gödəkcəsini soyunub önündə maneə düzəltdi. Səngərlərlə aralarındakı məsafəni çıxararaq kestreldə külək yüksəklik kariolis və deravasiya düzəlişlərini hesablayıb otuz metr solunda uzanan Humaya:

       – Sən nişangahına düzəliş et və səngərdəkilərlə məşğul ol,–deyə tapşırıq verdi. – Kənddəki snayper postları və artilleriya batareyalarının şəxsi heyətləri ilə mən özüm məşğul olacağam. Ən yaxın hədəflər üçün məsafə səkkiz yüz otuz yeddi metr, yüksəliş düzəlişi 6.2 milyəm, külək 3 istiqamətindən 5 mil, küləyə düzəliş 0.6 milyəm, doqquz yüz metrdəki hədəflər üçün yüksəliş düzəlişi 7.2 milyəm.

İndi ikinci yarımqruplar düşmən müdafiə istehkamlarını arxa cinahdan görərək həm onları, həm də kəndin içində görüntü verən hədəfləri atəş altında saxlayırdılar. Amma özləri düşmənin əlində olan ərazilərə girdiklərindən hər an arxa tərəflərindən hücum edən və ya Dağyurdu kəndinə köməyə tələsən erməni bölmələrinin mühasirəsinə düşə bilərdilər. Buna görə də Cavid düşmənin fikrini yayındıraraq mühasirə effekti verdikdən sonra pulemyotçunu onların mühafizəsini təşkil etməsi üçün təpənin arxasına göndərdi.

Kənddəki evlərin arasındakı erməni qruplaşmalarını müşahidə edən Cavidin ilk hədəfi taborumuzun əsas bölmələrinin hücum istiqamətinə mərmi yağdıran reaktiv artilleriya qurğusunun operatoru oldu. İkinci hədəfini isə təsadüfən aşkar etdiyi düşmən snayperi idi. O, təpəciyin üstündə yerləşən ikiqatlı evlərdən birinin dəmir dam örtüyünün çöldən giriş üçün quraşdırılmış metal qapsağını açıq qoyaraq uzanmışdı. Atışlarının arasında xeyli fasilələr olmasından əsgərlərimizi yaxşı müşahidə edə bilmədiyi hiss olunurdu. Növbəti atışı zamanı Cavid onun tüfənginin lüləsindən çıxan alovu gördü. Diqqətlə müşahidə edərək erməni snayperinin silahının lüləsini və damın üstündəki uzanma istiqamətini aşkar etdi. Dişlərinin arasından: – Ay səni, alçaq! – deyə qəzəblə pıçıldayıb evin damı ilə aradakı məsafəni ölçdü:– Min iki yüz səksən yeddi metr.

Onun olduğu yerdən qapsağın bir hissəsi və morlatın kənarına qədər çıxmış lülə görünürdü. Erməni snayper özü dam örtüyünün arxasında görünmədiyndən Cavid silahın lüləsinin uzunluğundan onun uzandığı yeri təxmin etdi.

Məsafəni kestrelə girərək üstündəki qapağı açıb flügeri küləyə tutdu. Arxasındakı sensorlardan digər məlumatları da aldı. Cihazın ekranında görünən avtomatik hesablamanın nəticəsinə görə tüfənginin nişangahına üst barabandan 13.8 milyəm yüksəliş və yan barabandan 2.2 milyəm sağa düzəliş verdi.

Artiklin mərkəzini dam örtüyünün sübh günəşindən parıldayan dəmirinə qoydu. Erməni snayper yerdə açdığı keçənin üstündə uzanıb gözünü tüfənginin durbinindən çəkmədən hədəf axtarırdı. Cavidin dam örtüyünü dəlib keçən baxışları onun uzanma vəziyyətini görür, beyin dalğaları radar kimi hər hərəkətini tutub zehnində canlandırırdı. “Düz ürəyindən vuracam”, – deyə pıçıldayıb artikli dəmirin üstündə azacıq sola sürüşdürdü, nəfəsini tutub tətiyi ehmalca özünə sarı çəkdi. Sanki yaxınlığındakı ovunu ürküdüb qaçırmaqdan qorxurdu. Tüfəngin qundağı zərblə çiyninə çırpıldığında sürgünü tutub geri çəkdi. Patron yuvasına daha bir patron qoyaraq irəli itələyib yenidən hədəfi müşahidə etməyə başladı. Güllə önündəki havanı yarıb arxasında burulğan yaradaraq irəlilədikcə Cavid səbirsizləşir, əsəbləri son həddədək gərilirdi. O, hədəfi ilk güllədən vura bilməsə, onu birdəfəlik əlindən qaçıracağını bilirdi. İçi çəkilir, ürəyi sıxılırdı. Nəbzi gah boğazında, gah da gicgahlarında döyünür, qulaqları uğuldayırdı. Ən vacib hədəflərə belə güllə atanda bu qədər həyəcanlandığını xatırlamırdı. İndi illərin peşəkar snayperi, yarışların, turnirlərin qalibi dönüb əlinə ilk dəfə silah alan gənc çağırışçı olmuşdu. Həyəcanından sol gözünü elə qıymışdı ki, az qala qaşı yanağına dəyəcəkdi.

Güllə dam örtüyünə dəlib keçdiyində ürəyi atlandı, baxışlarını düşmən snayperinin tüfənginin morlatın üstündən görünən lüləsinə çevirdi. Tüfəngin qundağı oynadığından lülə sovruldu, ayaqlarından biri sürüşüb çölə düşdü. Erməni snayper instinktlə silahını qavradıqda ikinci güllə də dam örtüyündən keçərək ona dəydi. Əlləri boşaldı, kənara sovrulan tüfəng qapsağın böyrünə ilişib qaldı.

Cavid dərindən nəfəs alıb növbəti hədəfini axtarmağa başladı.

IV

Ermənilər çətin vəziyyətə düşdüklərindən dərənin sağ tərəfində, Dağyurduna paralel yerləşən yaşayış məntəqəsindəki batalyondan kömək istəmişdilər. Köməyə göndərilən taqım cığırla kəsələmədən irəliləyib Cavidgilin üstündə mövqeləndiyi yüksəkliyin sağ yamacından keçməli idilər. Onlar gəlib mühafizədə təkbaşına dayanan pulemyotçunun yaxınlığına çatdıqda önlərinə ard-arda düşən iki qumbara və ardınca gələn yaylım atəşi sıralarını pərən-pərən saldı, ayaq üstə qalanları biçib-tökdü.

Özlərini ağacların, kolların arxasına atan düşmən əsgərləri cavab verdiklərində atışma başlandı. Pulemyotçu döyüşə davam edərkən ermənilərin basqınına məruz qaldığı ərazinin koordinatını verərək təcili kömək istədi. Əgər düşmən onların mövqeləndikləri təpəni ələ keçirsə, Dağyurdunu mühasirəyə salmaq planı baş tutmayacaqdı Sağ cinahdan təhlükəsizliyi təmin olunan düşmən ön cəbhəyə daha çox diqqət ayıra biləcəkdi. Təpənin arxasından gələn güllə və partlayış səslərini eşidən Cavid pulemyotçu ilə əlaqə saxlayıb düşmənin təxmini sayını öyrəndikdən sonra Humaya: “Sən burada qal və təkbaşına vəzifəmizi icra etməyə davam et, mən köməyə gedirəm”, – deyib əşya çantasını orada qoydu. “VSS-94” tüfəngini götürərək yoldaşının yardımına tələsdi. Digər yüksəklikdəki snayper cütlüyündən bir nəfər də qrup komandirinin göstərişi ilə onlara yardıma göndərildi.

Ermənilərin bir qismi pulemyotçunu arxadan vurmaq üçün manevr edərək ağacların arası ilə təpənin üstünə qalxmağa çalışırdılar. Özünü yetirən Cavid onları öncə görüb cəld ağacın dalına keçərkən əlindəki “VSS” ilə öndəkini vurdu. İkinci düşmən əsgəri də güllələrdən nəsibini alıb yerə sərildi. İki yoldaşının öldürüldüyünü görən üçüncü əsgər dönüb qaçmaq istədiyində onu da arxadan vurub əsgər yoldaşına:

          – Gəldim, qadası, yanındayam, – deyə radiostansiya ilə xəbər verdi.

          – Lap Xızır kimi yetişdin, Cavid.

          – Darıxma, qadası, yenə kömək gəlir.

Tabor komandirinin əmri ilə mərkəzi atəş dəstək qrupundan qaldırılan kamikadze dron düşməni yuxarıdan izləyib sayları və silahları haqqında mərkəzə məlumat göndərdikdən sonra operatorun komandası ilə dalışa keçdi. Düşmən əsgərlərinin başları üzərində partlayaraq bir neçəsini öldürdü.

Bir saatdan artıq davam edən döyüşdə Xüsusi təyinatlılarımız düşmən taqımını tamamilə məhv edərək, döyüş ehtiyatlarını onların sursatları ilə bərpa etdilər. Cavid Humayın yanına qayıdarkən pulemyotçu yerini dəyişib yenə mühafizədə qaldı, digər snaypersə döyüş mövqeyinə döndü.

V

Günəş ağacların üstündən boylanıb baxır, insan oğlunun min illərdir bitməyən savaşına şahidlik etməkdən yorulubmuş kimi küləyin qovub gətirdiyi buludların arxasına girib gizlənməyə can atırdı.

Taborun əsas bölməsi düşmən istehkamlarını ələ keçirmək üçün son həmləyə qalxdı. İşğalçılar da, vətənini yağılardan azad etmək üçün savaşanlar da Tanrını köməyə çağırırdı. “Miatsum” ideyalarının zəhərlədiyi beyinlərlə zehninə ləkələnmiş namusunu təmizləmək hakim olanlar bir-birilərini boğazlayır, qan su yerinə axırdı.

Və Dağyurdu kəndinin təpəliklərində bir ovuc Xüsusi təyinatlı ilə ermənilərin bütöv bir alayı arasındakı ölüm-dirim savaşı bütün şiddəti ilə davam edirdi…

Hücum edərək səngərlərə doluşan Xüsusi əsgərlərlə ermənilər arasındakı savaşın mərkəzində döyüşən Niftəliyev Mehrab sinəsindən yaralandı. Zirehli gödəkcəsinin preslənmiş pambıq laylarının arasından keçən süngü qabırğalarının arasından keçərək ciyərlərini doğramışdı… O, bir anlıq dayandı. Sanki zaman və məkan da onunla birgə dayanmışdı. Külək əsmir, yer fırlanmırdı. Yarpaqlar olduqları yerdəcə donub qalmışdılar. Hər yan qaranlığa qərq oldu. Ətraf işıqlananda Mehrabın qulaqlarında dəhşətli uğultu var idi. Tutulub saxlanmış zaman qaçıb öncəkinə çatmaq istəyirmişcəsinə sürətlə axıb getdiyindən başı hərləndi. Tiyəsindən qan süzülən bıçağı əlindən düşdü. “Bu da son”, – deyə düşündü. Gücünü toplayıb zirehli gödəkcəsinin sinəsinin hər iki tərəfindəki cibciklərinə qoyduğu qumbaraların halqalarından tutaraq çəkib çıxartdı. Bir cüt qoruyucu torpağa düşüb tox metal səsi çıxaranda ikinci zərbəni boğazından aldı. Kəsilmiş şah damarından fəvvarə kimi çənəsinə vurub süzülən qan onu başdan ayağa al-qırmızı rəngə boyadı. – Vətən uğrunda! – deyə bağıraraq əsgər yoldaşlarını geri itələdi. Kom halda bir-birilərini qoruyaraq savaşan ermənilərin içinə daldı…

Mehrabın qəhrəmanlığı ilə ruhlanan yoldaşları yaralı aslan kimi irəli sıçradılar. Savaşı qazana bilməyəcəklərini anlayan erməni döyüşçülər həyatda qala bilmək üçün fürsət tapıb qaçmağa başladılar. Onların ilk qrupları istehkamları tərk etməyə başladığında qorxu panikaya çevrildi. Artıq hər kəs silahını, sursatını ataraq qaçıb canını qurtarmağa çalışırdı…

VI

Dağyurdu kəndini qoruyan əsas istehkamları ələ keçirən Xüsusi tabor təpələrin kəndə tərəf yamaclarına keçib mövqelənərkən atəş dəstək qrupları da döyüş planına uyğun olaraq növbəti mövqelərinə irəlilədilər.

Düşmənin ikiqat müdafiə səddini yararkən Xüsusi təyinatlılarımız xeyli sayda itki verdiklərindən komandir vəziyyəti qiymətləndirərək, qərargahdan canlı qüvvə və hava-dron dəstəyi istəyib yardım gələnədək müdafiədə qalmağa qərar verdi. Onlar meşəlik-kolluq yamaclarda yanlarında gəzdirdikləri qısa, qatlanan saplı istehkam belləri ilə tez-tələsik qazdıqları bir nəfərlik çuxurlara girərək düşmənin fasiləsiz sürən atəşlərindən qorunmağa çalışırdılar. Yamac reaktiv artilleriya atəşinə tutuldu. İlk yaylım atəşində mərmilərin partlayış və qəlpə dalğalarından ağaclar köklü-köməcli yerindən çıxaraq sovrulur, yumşaq torpaqda nəhəng çuxurlar açılırdı. Əsgərlərimiz əraziyə görmə məsafəsində dağılışdıqlarından partlayışlardan az zərərlə qurtulurdular. İstənilən halda burada sonadək qalmaq mümkün deyildi. Tabor komandiri: – İstiqamət şimal-şərq, beş yüz metr sıçra! – deyə əmr verdi. Taborun ilk yerdəyişməsindən sonra bu əmri artilleriyanın atəş sektorundan çıxanadək bir neçə dəfə təkrar etdi. Artıq mərmilər xeyli uzaqda partlayırdı. Hər kəs bir nəfərin gizlənə biləcəyi çuxur qazıb içinə uzandı. Gecədən bəri fasiləsiz döyüşürdülər. Bir də daşımalı olduqları ağır yük, silah-sursatla iki kilometrə yaxın məsafəni sürətli qaçışla qət etmələri onları yorub əldən salmışdı. Çuxurların içindəcə uzanıb nəm torpaqla yarıaçıq qalmış dodaqlarını isladıb susuzluqlarını keçirməyə çalışırdılar.

Tabor komandiri saatına baxdı. Komandanlığın Dağyurdu kəndinin azad olunması üçün qarşılarına qoyduğu vaxtın tamam olmasına az qalmışdı. O, yardım gəlməsini gözləməyərək qərarını verdi. Arxadakı mühafizə qrupu və cinah yarımqruplarının onlara yaxın olanlar daxil hər kəs hücumda iştirak edəcəkdi. Bu əsl taran idi. Ya düşməni Dağyurdundan qovub çıxaracaq, ya hamısı birlikdə həlak olacaqdılar. Komandir radiostansiya ilə mühafizə və mərkəzi atəş dəstək qruplarını əsas bölmələrin yanına çağırdı. Şəxsi heyət arasında yenidən bölgü apararaq qruplardan birini sol cinah ön atəş dəstək qrupunun yanına göndərib: – Özünüzlə bir ədəd spayk götürərək yolun yaxınlığındakı yüksəkliyi tutun. Kəndə bütün girişləri bağlayın, çıxışı sərbəst buraxın, – deyə göstəriş verdi. İkinci yarımqrupu isə qalan spayk qurğu və mərmiləri ilə birlikdə düşmən texnikalarını zərərsizləşdirmək üçün mərkəzdəki vulkanik təpəyə göndərdi. Bu vaxt səmanı müşahidə edən əsgərlərdən biri:

        – Zərbə dronları gəldilər! – deyə sevinclə bağırdı.

Ermənilərə də axın-axın yardım gəlməkdə idi. Düşmən əsgərlərini daşıyan avtomobil karvanı kəndə girərkən maşınların sürücüləri cinah dəstək qrupundakı snayperlər tərəfindən vuruldular. Avtomobillərdən enən düşmən əsgərləri yaxınlıqdakı meşəyə doluşdular. Onlar sıx ağaclıqda snayperlərin sərrast güllələrindən qorunmağa çalışarkən bir tərəfdən də kəndə girməklə geri qayıtmaq arasında qalmışdılar.

Zərbə dronları düşmənin reaktiv artilleriya qurğularının, toplarının, minamyot batareyalarının üzərinə çırpılaraq dəhşətli gurultu ilə partladığında tabor komandiri:– Hücum! – deyə bağıraraq ayağa qalxdı.

VII

Günəş qüruba enərkən qızılı şəfəqləri buludları al-qırmızı rəngə boyamışdı. Sanki sağdan-sola, soldan-sağa dəlib keçən mərmilərin yaraladığı göyə qan çilənmişdi. Pulemyotçu və snayper cütlüyü sıldırım yamaclı dərənin kənarında, seyrək meşə və kolluqların örtüb gizlətdiyi yüksəklikdə mövqelənib kəndi sağ cinahdan atəşə tutur, Xüsusi təyinatlıların hücumunu dəstəkləyirdi. Maskalanmış çardaqların altında gizlədiklərindən zərbə dronlarının bombardmanından xilas olan bəzi düşmən texnikası arabir çardağın altından çıxaraq atəş açır, tezcə də yerlərinə qayıdıb gizlənirdilər. Mərkəzdəki spayk heyətinin atdığı “atəşlə unut” proqramı ilə işləyən bir mərmi geri çəkilən tankın ardınca çardağın altına girib partladı. Yaxınlıqdakı tikililər alov aldı. Yanan evin damından düşüb qaçmağa çalışan snayperi hədəf alan Cavid onu kürəyinin ortasından vurdu. Divara çırpılan snayperin tüfəngi əlindən düşdü. Özü də bərk-bərk qucaqladığı nərdivanı buraxıb başıaşağı yuvarlandıqda Cavid dodaqaltı: – Bu da iyirmi üç, – dedi.

Onlar kəndin içində görüntü verən erməni əsgərlərini bir-birinin ardınca vurduqlarında düşmənin də pulemyotçunun atəş açdığı yeri dəqiqləşdirərək koordinatını çıxardığından xəbərləri yox idi.

Cavid termal kameranı çıxardı. Menyudan clip-on rejiminə tənzimləyərək optik nişangahın önünə bağladı. Kənddəki evlərin metal örtüklü damlarında düşmən snayperlərini axtarırdı. Birini tapdı. Erməni snayper uzanaraq dam örtüyünün altından bizim əsgərləri hədəfə almaq istəyirdi. Kim bilir, bu günə qədər əli neçə əsgərimizin qanına batmış, neçəsini gənc yaşında həyatdan qoparmışdı. Artiklin mərkəzini onun sol qoltuğunun altına qoyarkən dişlərini nifrətlə qıcadı. Tətiyi ehmalca özünə sarı çəkdi. Səssizcə uzanıb gülləni izləyirdi. Onun hədəfə uçarkən havanı fışıltı ilə yarmasını duyur, çıxardığı sonik partlayışları eşidirdi. Erməni snayper uzandığı yerdən göyə sıçradı. Elə bil yüksək gərginlikli tok vurmuşdu. O, yerə düşüb hərəkətsiz qaldığında tüfənginin sürgüsünü geri çəkib daha bir patron qoydu, irəli itələyib bağladı. Yeni hədəf axtarmağa başladı.

Çardağın altından çıxan tank lüləsini onlara tərəf çevirdi. Cavid yerlərinin aşkara çıxarılaraq tank heyətinə koordinat verildiyini anlayıb qrupdaxili radiostansiyaya: “Şərqə yüz əlli metr sıçra!” – deyə bağırdı. Birlikdə qalxıb qaçarkən tankın lüləsindən çıxan alovu gördü. Yaxınlıqlarına düşən mərmi dəhşətli gurultu ilə partladı. Pulemyotçu yerindəcə həlak oldu. Bir addımlığına düşən mərminin qəlpələri onun vücudunu parçalayarkən ruhu xınalı kəklik kimi pırıldayıb səmaya qalxdı. Zərbə dalğası Cavidi kağız parçası kimi sovuraraq kolların üstünə atdı. Sürünüb kənara çıxarkən gözləri Humayı axtardı. O, üzüaşağı yerə çırpılıb yuvarlanaraq iri bir ağacın gövdəsinə dəyib dayanmış, hərəkətsiz yatırdı. Qalxıb yanına yürümək, yardıma ehtiyacı olub-olmadığını soruşmaq istədi. Ayağından fəvvarə verib axan qanı gördüyündə, tez dayanıb şalvarındakı hazır turniketlə ayağını bağlayaraq qanaxmanın qarşısını almağa çalışdı.

Artıq Humay da özünə gəlmişdi. Üst-başını yoxlayıb yaralanmadığını gördü. Daxili qanaxmasının olub-olmadığını yoxlamaq üçün xəfifcə öskürdü. Hər şey qaydasında idi. Sadəcə, səs şokundan qulaqları batmışdı, başı hərlənirdi.

Cavid də ayağına sarğı qoyub ərazidən uzaqlaşmaq üçün yuvarlanıb təpədən aşağı enərək onun yanına gəlmişdi. Humay ona arxası üstə uzanmasını söylədi. Zirehli gödəkcəsinin qaytanlarını açaraq sinəsini ağırlıqdan qurtardı. Budundakı sarğıya baxdı. Hələ də qan süzürdü. Arteriyanın qırıldığını anladı. Tibb çantasından çıxardığı jqutla budun dibindən bir daha bağladı. Piramidol vurub daxili qanaxmasının olub-olmadığını yoxlamaq üçün bədənini əli ilə müayinə edib öskürtdü.

          – Narahat olma, başqa yerində yaran yoxdur, – deyib üzünə baxdı, sifətinə nur gəlmiş, gözəlləşmişdi. – Belə oğula necə qıydınız, alçaqlar! – deyə ürəyindən keçirdi, gözləri doldu.

Üzünü yana çevirib:

– Pulemyotçu harada, onu görmədin ki? – deyə soruşdu.

– Gördüm, – deyib ah çəkdi, gözləri nəmləndi…

Cavid qan itirməyə davam edirdi, bu vəziyyətdə onu hərəkət etdirmək də olmazdı. Təcili təxliyə olunmalı idi. Humay radiostansiyanın kanalını dəyişərək qrup komandirinin kanalına girdi. Mikrafona: – Pulemyotçu şəhid oldu, Cavidsə yaralıdır. Təcili təxliyə üçün qrup göndərin, – dedi. Qulaqlıqda nə səs var idi, nə də xışıltı. Kanalları bir-bir dəyişərək yoxladı. Batareya bitmişdi. Cavidin radiostansiyasının batareyasını çıxarıb özününkünə saldı. Düyməni sıxaraq yardım istədi. Qulaqlığa xışıltı düşüb kəsildi. Qəzəbindən: “Əclaf bitməyə vaxt tapdı”, – deyə bağıraraq radiostansiyanı yerə vurub parçaladı. Cavid təbəssümlə:

        – Narahat olmayın, Humay xanım, kömək gəlməyəcək.

        – Darıxma, Cavid, bir yolunu tapıb səni buradan çıxaracam.

        – Nə darıxması, mən missiyamı yerinə yetirdim.

Humay onun əlini buraxıb ayağa qalxmaq istədikdə:

       – Hara gedirsən? – deyə soruşub altdan yuxarı üzünə baxdı.

       – Gedirəm, kömək gətirəm.

       – Bayaq komandanı eşitmədinmi? Atəş dəstək qrupları xaric, hər kəs kəndə hücuma keçib. Getmək istəyirsənsə, get, ancaq kimisə döyüşdən ayırıb gətirmə, özün də onlara qoşul. Kəndi azad etdikdən sonra gəlib məni apararsınız. Səhərədək burada sizi gözləyərəm.

Humay qayıdıb oturdu. Ehtiyatla onun başını qaldırıb qucağına aldı, dizinin üstünə qoyub:

       – Heç yerə getmirəm, Cavid.

Cavid əlini salıb köynəyinin cibindən bir şəkil çıxartdı, Humaya verib:

       – Bunu saxla, savaşdan döndükdən sonra Tovuzun Alakol kəndinə gedib sahibinə verərsən.

Humay dəbilqəsinin üstündəki təkgöz gecəgörüş cihazını endirib baxdı. Cavid bir xanımla yan-yana dayanmışdı. İkisi də gülümsəyirdilər. Külək qızın saçlarını oynadıb bir-birinə qarışdırırdı. Humay sanki fotoşəklə deyil, videoçarxa baxırdı. Qız çantasından güzgüsünü çıxarıb baxaraq razılıqla dodaqlarını büzdü. Üzünə düşmüş telini götürüb qulağının ardına keçirdi. Güzgünü yerinə qoydu. Cavidin qolunu qucaqlayıb özünə sıxdı. Fotoqrafa dönüb gülümsəyərək: – Çək, – dedi. Fotoşəklin arxasını çevirdi. İncə hərflərlə, – “Bizi ölüm belə ayıra bilməz!” – yazılmışdı.

Gözlərindən süzülən iki damla yaş şəklə düşüb Cavidin üzünə sıçradı.

        – Nə oldu, dəli qız? Niyə ağlayırsan?

Şəkli zirehli gödəkcəsinin altından köynəyinin döş cibinə qoyub əlinin arxası ilə gözlərini sildi:

         – Heç, nişanlındırmı?

         – Hələ deyikliyik, nişan müharibədən sonra, – deyib ah çəkdi.

         – Nişanına da gələcəm, toyuna da. Humay onun bənizinin saraldığını görüb söhbətə tutaraq başını qatıb özündən getməsinin qarşısını almaq istəyirdi. Elə bil Cavidin də çənəsi açılmışdı. Danışmaq, özü haqqında hər şeyi demək istəyirdi:

       – Humay, mənim iki bacım var. Böyüyü Aytacdır. O, indi evlidir. Mən deyiklimlə danışanda ona demişdim ki, qızımız olsa, adını Sevgim qoyacam. Bacım da bu söhbəti eşidib demişdi ki, birinci qız kimdə olsa, o, adını Sevgim qoysun. İndi bacım səkkiz aylıq hamilədir. Müharibəyə gəlmədən məni muştuluqladılar ki, bəs qız dayısı olacaqsan. Mən də Aytacı yığıb dedim ki, sən qabağa düşdün. Qoy sənin qızının adı Sevgim olsun. Dayısının sevgisi…

         – Nə gözəl, Cavid, adıyla yaşasın.

Cavid davam edirdi:

         – İkinci bacımın adı Ləmandır. O, buraxılış sinfində oxuyur. Gördüm ki, oxumaq, təhsilini davam etdirmək istəyir, onunçün müəllim tutdum ki, yaxşı hazırlaşa bilsin.

        – Ləman neçənci qrupa hazırlaşır?

        – Qrupunu-zadını bilmirəm. Tibb universitetinə hazırlaşır, həkim olmaq istəyir. Mən də dedim oxusun, qəbul olub gələr, o vaxtacan mən də evlənib Bakıdan ipotekaynan ev alaram, birlikdə qalarıq.

Cavid dayanıb dərindən nəfəs aldı. Elə bil havası çatmırdı. Uzandığı yerdə qurcuxmaq istədi. Humay onu sakitləşdirərək:

        – Sənə hərəkət etmək olmaz, – deyib əlini uzadaraq ehmalca yarasının ətrafına toxundu. Qanın kəsilmədiyini, hələ də axmaqda olduğunu görüb, – bir az da səbr et, indi özümüzünkülər də gələcəklər. Bax, görürsənmi, kənddə atışma səsləri də azalıb. Komandir göndərdiyi qrupları geri çağırarkən bizim olmadığımızı görüb mütləq ardımızca adam göndərəcəkdir, – deyə əlavə etdi.

Cavid əlini qaldırıb ümidsizcə yellədi, qurumuş dodaqlarını yalayıb:

         – Su, su istəyirəm, Humay, flyaqanda yoxdu ki? – deyə soruşdu.

Humay əşya çantasından götürdüyü salfeti isladıb onun dodaqlarına sürtdü:

        – Yezidliyin tutmasın da, Humay.

        – Boyuna qurban, mən həkiməm, bilirəm ki, yaralıya su olmaz…– Humayın gözlərindən sel kimi axan sular çənəsindən süzülüb Cavidin üz-gözünə damlayırdı.

        – Yaxşı, bir söz demədik, sən də nə gözüsulu qız çıxdın belə. Sonra nəsə xatırlayıbmış kimi:

 – Elçin kimdi, Humay? Yadındadırmı, Tuğa gedəndə demişdin boş vaxtımız olanda danışacaqsan, indi danış görüm.

Humay yeni mövzu çıxdığına sevinərək Elçin barəsində danışmağa başladı. Xatirələrini nə qədər uzun tutub ətraflı danışmaq istəyirdisə də, yarım saat keçməmiş artıq hər şeyi danışıb bitirmişdi.

Cavid ölgün gözlərlə altdan yuxarı onu süzüb:

        – Səni bir aydır ki, tanıyıram, Humay, ancaq nəinki tanıdığımdan, hətta təsəvvür etdiyimdən belə qəhrəman qadınmışsan. Afərin, halal olsun, – dedi.

Humay tez-tez ona hiss etdirmədən ətrafına boylanırdı. Meşəni dinşəyərək özününkülərə aid bir səs eşitmək istəyirdi. Artıq kənd tərəfdə də sakitlik idi. Nə güllə səsi gəlirdi, nə də başqa bir səs. Yoldaşlarını yanına çağırmağın başqa yolu olmadığını düşünüb yaxınlıqdakı tüfəngini götürdü. Lülənin ağzına bağladığı supressoru açıb Cavidə:

        – Ard-arda üç güllə atacam, ­dedi.

        – Atsan, yaxşıdır. Yəqin ki, yerimizin vurulduğunu bilirlər. Hər halda axtarış qrupu da gəlib bizi təpənin başında axtaracaqdı.

Humay tüfəngin lüləsini havaya qaldırıb bir güllə atdı. Cəld hərəkətlərlə dolduraraq ikinci və üçüncü güllələri də atdı. Dağyurdu tərəfdən eyni sayda və fasilələrlə atış gəldiyində sevinclə:

         – Siqnalımız anlaşıldı, – deyib əyilərək Cavidin alnından öpdü. – Bir az daha döz, aslanım! İndi qardaşlarımız özlərini yetirəcəklər, – deyib gözlərini yumduğundan onu silkələyib ayıldaraq:

          – Cavid, sən heç atandan, anandan danışmadın axı, – deyə soruşdu.

          – Atamın adı Hümbətdir. Kənddə təsərrüfatla məşğul olur.

          – Elə bil bir dəfə Birinci Qarabağ savaşı qazisi olduğunu demişdin.

          – Hə, Humay, bədəni qəlpələrlə doludur, özü də kontuziya alıb.

Humay onu bacardıqca həyatda tuta bilmək üçün əlindən gələn hər şeyi edirdi. Əl altında piramidol və sarğı ləvazimatlarından başqa bir şey olmadığından, söhbətə tutub başını qatmaqdan başqa çarəsi qalmamışdı. Cavidin saçlarını oxşayır, incə barmaqları onun yanaqlarında, çənəsində gəzişirdi.

– Bəs anan, Cavid, o evdar xanımdır, yoxsa haradasa işləyir?

           – Yox, işləmir. Bir dəfə niyyətləndi ki, işləsin, zəng vurub abrını bükdüm ətəyinə. Dedim, nə badə işə gedəsən. Gəlib o iş yerini də yandıraram, oranın müdirini də. Ondan sonra daha işləmək adı çəkmədi. Dedim, ay ana, mən ölmüşəmmi, sən işləyəsən? Qazanıb sizə baxacam, puldan-paradan narahat olmayın.

        – Analar heç vaxt balalarına qıymır, ay Cavid.

        – Bəs ananın adı nədir?

Cavab gəlmədi. Humay qucağında onun getdikcə sustaldığını hiss edir, köməksizlikdən, çarəsizlikdən ürəyi partlayacaq kimi olurdu. Onun dodaqlarını yenidən suyla isladaraq təkrar soruşdu:

         – Cavid, axı ananın adını demədin.

         – Səringül.

        Cavid anasının adını elə həsrətlə, yanğıyla çəkmişdi ki, onun dodaqlarının arasından çıxan nəfəs Humayın üz-gözünü qarsaladı.

         – Anançün çoxmu darıxmısan? – deyə soruşdu.

Bu vaxt təpənin üst tərəfində gəzişən adamların ayaq səsləri gəldi. Hər ehtimala qarşı “VSS”-ni götürüb:

        – Kimdir orada? – deyə bağırdı.

         – Aslan 001.

Parolu eşidəndə sevincək öz parollarını deyib Cavidə səsləndi.

        – Demişdim, sənə xilas olacaqsan, qurban olduğum, bax, bizimkilər gəldilər.

Əli Cavidin buza dönmüş yanağına toxunduğunda səksəndi. Onun gözləri altdan yuxarı üzünə zillənmiş, dodaqları nəsə demək istəyirmiş kimi açıla qalmışdı.

Humay əllərini üzünə vuraraq: – Cavid!! – deyə hayqırdı. Onun səsi qurd ulartısı kimi qayalardan əks-səda verib dərə boyu yayıldı…

Təpəni qaça-qaça enən yoldaşları yanlarına çatıb diz çökdülər. Heç biri hönkürə-hönkürə ağlayan Humayı sakitləşdirməyə çalışmırdı. Onlar sağ əllərini döyüş yoldaşlarının üstünə qoyub qisasını alacaqlarına səssizcə and içirdilər.

Yuxu

I

Cavidin cənazəsini götürüb Dağyurduna gəldiklərində dan yeri sökülməkdə idi.

Sanitarlar yaralılara ilk yardım göstərir, ağır vəziyyətdə olanları kvadrasikllərlə Hadrutdakı tibb məntəqəsinə daşıyırdılar. Tabor komandiri həlak olanların cənazələrini də Hadruta göndərilməsi təlimatını verdi. Digər şəxsi heyətin sursat ehtiyatlarının düşməndən təmin edilərək növbəti hədəfə hərəkət əmri verdi. Tapşırığı icra et, bərpa olun, növbəti tapşırığa yollan. Bu Xüsusi təyinatlıların döyüş prinsipi idi….

 Humay tabor komandirinə yaxınlaşaraq xahiş etdi:

         – Cənab mayor, icazə verin, sizin taborunuzla getməyim.

Komandir onun üzünə baxaraq qaşını qaldırdı, təəccüblə:

         – Buradamı qalacaqsan? – deyə soruşdu.

         – Xeyr, cənab mayor, mən Laçına getmək istəyirəm.

         – Niyə Laçına?

         – Çünki Laçın mənim nisgilimdir.

         – Kəlbəcərdən Füzuliyə, Zəngilandan Ağdama Qarabağın hər qarışı bizim vətənimiz, bizim nisgilimizdir.

Humay ona məhz niyə Laçına getmək istədiyini izah etmək istədi. Yumruq boyda bir şey gəlib qırtlağında düyümləndi, qızarıb qan çanağına dönmüş gözlərindən yaşlar süzüldü.

         – Sizin kimi təcrübəli bir snayperin bizimlə qalmasını istərdim. İndi ki, getmək istəyirsən, yolun açıq olsun.

        – Çox sağ olun, cənab mayor.

         – Bəs necə gedəcəyini bilirsənmi?

         – Cavidin cənazəsi ilə Hadruta, oradan da Tuğdan keçməklə Laçın istiqamətində gedəcəyəm.

        – Yaxşı, uğur olsun.

       – Sizə də, cənab mayor.

Humay Cavidin cənazəsi yüklənmiş kvadrasiklə minib Hadruta yola düşdü. Yol boyu onun başını dizlərinin üstündə saxlayaraq saçlarını oxşayıb ağlayır, ağı deyirdi:

        – Bu dünyada hər şeyi çox gördün mənə fələk. Körpəliyimdən atadan yetim qaldım. Aman-zaman bir bacım vardı, on dörd yaşında əlimdən aldın. Gözümü açdım, Elçini görüb sevdim, xoşbəxtliyi çox gördün. Tək sirdaşımı – nənəmi yanına apardın. Yenə bədbəxt anamı ona arxayın olur, damın altında dərd ortağı var, deyirdim. Savaşın ortasında, qan gölündə bir qardaş tapdım, onu da bu gün əlimdən aldın. Mən sənə neyləmişdim, fələk?!

Kvadrasikl meşələrin içindən, dərələrdən keçərək irəliləyir, xəlvəti yollarla mənzil başına çatmağa tələsirdi.

Humayın göz yaşları yol boyu Cavidin üzünə damlayır, yanaqlarından süzülüb axırdı.

         – Qaraxanbəylidən bu yana sən məni qorudun, qardaş. Yeri gəldi bel çantamı, yeri gəldi silahımı daşıdın. İstirahət veriləndə məni yatırdıb özün qarovul çəkdin, yemək yeyəndə “doydum”, – deyib məni yedirtdin. Nə bilərdim ki, bir gün gələcək, mən sənin cənazəni qoruyacam…

II

Hadrutda cənazələri təhvil verərkən Humay Cavidin alnından öpüb: – Əlvida, qardaşım! – deyib əşyaların arasından onun bokserini və kestrelini götürdü. Yorğun addımlarla şəhərin çıxışına doğru yollandı. Yolüstü qapısı sındırılmış mağazalardan birinə girib iki qutu qatılaşdırılmış süd, konserv, kolbasa, çörək, peçenye və su götürdü. Ərzaqları əşya çantasına qoyub körpüdən keçərək Tuğa tərəf yola düşdü.

Qırmızıqayaya çataçatda yorğunluqdan ayaqları sözünə baxmırdı. Yuxusuzluq da bir tərəfdən əldən salmışdı. Yolun sağına, ağacların arasına keçdi. Hər tərəf savaşın izləri ilə dolu idi. Ətraf kökündən çıxıb yan yatmış ağaclar, qırılıb yerə tökülmüş qol-budaqlarla dolu idi. Əşya çantasını, dəbilqəsini, zirehli gödəkcəsini soyundu. “Sako” tüfəngini ağaca söykədi, “VSS”-i götürüb Məmədərə çayının kənarına gəldi. Qollarını çirmələdi, əl-üzünü, ayaqlarını yudu. Çəkmələrini əlinə götürüb yamacı dırmandı. Əşyalarının yanına gəldi. Yemək yeyib yuxu kisəsini çıxardı. Artilleriya mərmilərinin açdığı çuxurların arasına sərdi. Ufuldaya-ufuldaya ayaqlarındakı qabarların suluğunu soyub dərman çəkdi. Yara-bərə içindəki ayaqlarına, az qala ətinə girən dırnaqlarına baxıb ah çəkdi. VSS-nin qayışını boynuna keçirib “Sako”nu qucaqlayaraq yuxu kisəsinin üstünə uzandı, gözlərini yumdu. Bir neçə saatlığa da olsa yatmaq, hər şeyi, savaşı, qanı, göz yaşını unutmaq istəyirdi. Onun zərif çiyinləri altına girdiyi dağlardan ağır yükə tab gətirə bilmirdi. Belə anlarda həlak olan yoldaşlarına paxıllığı tuturdu. “Onsuz da savaşda kimin sonunun nə olacağı bəlli deyil, onlar dünyalarını dəyişərək bərzəxdən əbədi həyata keçdilər”, – deyə düşünürdü. Belə anlarda iynəsini düzəldib ovcunda sıxdığı qumbarasının halqasını çəkib çıxarmaq, hər şeyə birdəfəlik son vermək istəyirdi.

III

Dumanın içindən çıxıb gələn qaraltını görüb səksəndi, qalxıb oturdu. Diqqətlə baxdıqda onu tanıdı. Bu ki Salah baba idi. Ayağa qalxmaq istədi. Yanına gəlib çatmış babası çiynindən tutaraq:

        – Otur, qızım, otur, – deyərək qalxmağına icazə vermədi. Özü də çəliyinə söykənib Humayın yanında əyləşdi. Başındakı çalmasını götürüb dizlərinin üstünə qoydu. Sinəsinə düşən dümağ saqqalını oxşayaraq:

        – Ələsgər səndən yaman narahatdır, ay Humay, – dedi.

        – Niyə, ay baba?

        – Savaşın içindəsən, qızım, – deyib ah çəkərək, –Gilə nənən yerini-yurdunu hazırlayıb, vaxt tamam olanda sən də yanımıza gələcəksən, – deyə əlavə etdi.

       – Bəs Dürdanə? O necədir, ay baba?

       – Bizdən sarı nigaran olma, qızım, heç dərdimiz, tasamız yoxdu. Di salamat qal, bala, – deyib ayağa qalxdı. Elə gəldiyi kimi də səssizcə uzaqlaşdı. Humay onun ardınca baxırdı. Babası ayaqları ilə getmirdi, duman onu ağuşuna alıb aparır, uzaqlaşdırdıqca içində əridib yoxa çıxarırdı. Öncə ağ çalma qoyulmuş başı və ayaqları görünməz oldu, sonra da ağ zəmində qəhvəyi ləkəyə dönən şineli gözdən itdi….

Baxışlarını babasının yoxa çıxdığı nöqtədən çəkə bilmirdi. Gözlərindən çıxıb irəli uzanan şəffaf rəngli badamı borucuqlar qatı dumanın tən ortasına, görə bilmədiyi bir nöqtəyə ilişib qalmışdılar. O borucuqlardan axıb beyninə dolan sonsuzluq hissi zamanı dondurb saxlamışdı. Üz cizgiləri də donmuş, sinirləri iflic olmuşdu.

Çiyninə toxunan əl boynuna tərəf sürüşüb saçlarını oxşadı. O isə dumanın içində ilişib qalan baxışlarını çəkib başını döndərə bilmədiyindən yanındakının kimliyindən xəbərsiz qalmışdı. Ürəyi gicgahlarında döyünür, qulaqları uğuldayırdı. Kim idi yanındakı? Başını sağına döndərmək istədi. Ancaq dumanın içinə sabitlənmiş badamı borular onun gözlərini yay kimi dartıb dönməsinə icazə vermədi. Gözlərini yumub özünü taleyin ümidinə buraxmaq istəsə də, göz qapaqları qapanmırdı ki, qapanmırdı. Sanki altına dirək vurmuşdular. Az qalsın ürəyi partlayacaqdı. Əlin sahibinin səsini eşitdiyində ürəyi yerinə gəldi, bədəni ilə birlikdə hisslərinin də donu açıldı.

        – Salam, Humu, səni qorxutdummu? – deyə soruşdu.

Humay hələ də tərpənmirdi. Açıq qalmış gözlərindən süzülən yaşlar yaxasına damcılayırdı.

Səs israrla soruşurdu:

          – Sənə nə olub, Humu, özünü yaxşı hiss etmirsənmi?

 Keçib qarşısında oturanda onu qucaqlayıb hönkürdü:

           – Elçin, məni tək qoyma!

           – Özünü ələ al, Humay. Çox yorulmusan, arxaya gedib bir-iki gün istirahət et.

           – Yox, Elçin, mən heç vaxt arxaya getməyəcəm.

           – Gör necə zəifləmisən Humu, bir sümük, bir dəri qalmısan.

           – Bilirəm, Elçin, bu bir ay on il qocaltdı məni.

           – Geri qayıtmaq istəmirsən?

           – Qətiyyən! – deyərək Elçinin sinəsindən aralandı. – Savaş bitənə, bu donuzlar son nəfərinədək yurdumuzdan qovulanadək buradayam. Sadəcə, – deyib gözlərini endirdi, – əsgərlərimizlə ayaqlaşa bilmirəm, çox yoruluram.

          – Səni anlayıram, Humay. Axı bu savaş dünya hərb tarixinin görmədiyi bir tərzdə, daha öncə heç kimin etmədiyi bir çeviklikdə aparılır. Sənin də bu qədər ağır fiziki yükə dözə bilməməyin təbiidir.

Elçinin məxmər kimi yumşaq baxışları onun ipək saçlarını, çuxura düşmüş gözlərini, sümüyü çıxmış yanaqlarını oxşadı. Əllərindən tutaraq:

        – Qələbəmizlə əbədi gəncləşəcəksən, Humu, – dedi.

IV

Alçaqdan uçan qırıcı təyyarələrin səsinə səksənib ayıldı. Qalxıb oturaraq ətrafına boylandı. Əsnəyərək bir-birinin ardınca günçıxandan günbartana gedən döyüş təyyarələrini izləyib saatına baxdı.

        – Amma nə çox yatmışam, – deyə düşündü. Telefonunu götürüb baxdı. Şəbəkənin olduğunu görüb evlərini yığdı.

     – Humu, anan qurban, necəsən, bala?

Azərselin əsgərlərin ardınca irəliləyən ötürücü maşınlarından yayılan dalğalar Məmədərə çayının kənarına yaxşı gəlmədiyindən idi, ya başqa səbəbdən, elə bil indiki zamanla deyil, keçmişlə danışırdı. Anasının həsrət dolu səsi illərin uzağından gəlir, Gilə nənəsini xatırladırdı. Öz-özünə: “Yazıq anam necə də qocalıb”, – deyə düşündü. Anası qırılan xətlərdə səsinin itib-batdığını düşündüyündən təkrar edirdi:

       ­  – Humu, anan qurban, necəsən, bala?

Humayın alacalanmış gözlərindən yaşlar süzülür, özü də öz vəziyyətinə təəccüblənirdi. O ən son nə zaman sevincdən ağlamışdı? Bunu xatırlamırdı. Ancaq indi anasının səsini eşidəndə elə ürəklənmişdi ki, onu qorxutmaq istəmədiyindən özünü sıxıb saxlamasaydı, hönkürə-hönkürə ağlayardı:

          – Çox sağ ol, anacan, mən yaxşıyam, bəs sən necəsən? Evdə-eşikdə nə var, nə yox?

          – Hər şey yaxşıdı, qadan alım, sənin vəziyyətin necədir, cəbhədə nə var, nə yox? Axı deyirlər bizimkilər o murdar olmuşları qovalayırlar, eləmi, qızım?

        – Bəli, anacan, biz qovalayırıq, onlar qaçırlar. Belə getsə, çox yaxında savaş bitəcək.

       – İnşallah, bala, inşallah! Əlimiz göydədi, hamımız dua eləyirik, birdəfəlik bu ermənilərin kökünü qazıyın. Hamının balası sağ-salamat dönsün evinə-eşiyinə, mənimki də onların içində,

       – Anacan, siz dualarınızı əskik etməyin. Ermənilər ki bu sürətlə qaçırlar, on günə qalmaz, ağ bayraq qaldırıb təslim olacaqlar.

Gülsarə qızının savaşdan sonrakı planları barədə soruşmaq istəyirdi, ancaq düşər-düşməzi olar deyə çəkinib susdu. Humay sanki onun ürəyindən keçənləri oxuyubmuş kimi:

          – Anacan, savaş bitən kimi evə dönüb beş-on gün dincələcəm. Sonra səni də götürüb gətirəcəm Bakıya yanıma.

Anasının səssizliyindən nə demək istədiyini anlayıb onu sakitləşdirdi:

        – Sən gəlməsən, mən özüm işdən çıxıb qayıdaram kəndə. Ambulatoriyada işləyərəm, baş-başa verib dolanarıq.

       – Sənin müharibəyə getdiyini eşidəndə bir toğlu almışam. Gəldiyin gün ayağının altında kəsəcəm. Sən necə istəsən, elə də eləyərik, harada istəsən, orada da yaşayarıq, mənim ağıllı qızım, mənim fədakar qızım, mənim cəfakeş qızım…

Gülsarə artıq ağladığını gizlətmir, hıçqırırdı.

          – Niyə ağlayırsan, ay ana? Belə eləsən, bir daha zəng vurmayacam.

          – Yaxşı, yaxşı, boyuna qurban, ağlamıram.

          – Di hələlik, anacan, telefonun akumulyatoru da bitir, yarımçıq kəsilər, nigaran qalarsan.

          – Yaxşı, Humu, telefonu toka qoya bilsən, bir zəng vur səsini eşidim, nigaran qalıram, anan qurban.

         – Oldu, ana, hələlik, öpdüm, – deyib telefonu söndürərək cibinə qoydu. Əynini geyinib əşya çantasını, silahlarını götürərək Tuğ istiqamətində yola düşdü.

Gülsarə qulağından çəkdiyi telefonu öpüb bağrına basdı.

Zəfər yolu

I

Asfalt yolla gəlib Haçaqaya gədiyini aşarkən ayaq saxlayıb ətrafına boylandı. İstehkamçılarımız onların günlər öncə ölüm-dirim savaşına tutaşdıqları yolları təmizləyib yolları bərpa etmişdilər. Asfaltın ortasında ermənilərin qazıb zirehli texnika üçün səngərlər düzəltdikləri çala-çuxurlardan əsər-əlamət qalmamışdı. Əlini gözlərinə sipər edib Tuğ kəndinin arxasındakı meşələrin üzərindən qüruba getməkdə olan günəşə sarı boylandı. Yaşıl rəngli üfüq xəttinin arxasında gözdən itən günəşin səmaya səpələnmiş qızılı şəfəqləri üç rəngin kombinasiyasını yaradırdı: səmanın mavisi, günəşin qırmızısı və meşənin yaşılı…

Sevinclə: – Bu ki bizim bayrağımızdır, biz qalib gələcəyik, təbiət bunu müjdələyir! – deyə bağırdı.

Humay Haçaqayanın gədiyindən enərkən addımlarını yeyinlətdi. Onun qəlbini dolduran sevinc enerjisini artıraraq yükünü yüngülləşdirmişdi. Elə bil dəbilqəsini, zirehli gödəkcəsini, əşya çantasını, hətta silah-sursatını Haçaqayanın gədiyində qoyub gedirdi. Dinc addımlarla yoxuşu enib Məmədərə kəndini arxada qoyduğunda toran düşmüşdü. Bayram fişənglərinə baxan uşaq marağı ilə uzaqlarda bir göz qırpımında qaranlığı yararaq görünüb itən yandırıcı mərmilərə baxır, partlayış səslərini sevinclə qarşılayırdı.

Arxadan gələn mühərrik səsini eşidib çiyninin üstündən geri boylandı. Yanına çatıb dayanan kvadrasiklin sürücüsünü tanımışdı. O, Tuğ istiqamətində döyüşən bölmənin sanitarlarından idi. Salamlaşdılar:

         – Axşam vaxtı təkbaşına hara belə? – deyə sanitar soruşdu.

         – Laçına tərəf gedirəm.

         – Gəl səni Meçkenə qədər aparım.

         – Yaxşı, – deyərək kvadrasiklə çıxıb sursat yeşiklərinin üstündə əyləşdi.

Onlar yolboyu söhbət edirdilər:

        – Hadrutdanmı gəlirsən?

        – Hə, yaralı aparmışdım.

        – Bizimkilər hara qədər alıblar?

        – Meçken uğrunda ağır döyüşlər gedir. İnşallah o kəndi aldıqmı, “Odun yolu”ndan birbaşa Şuşaya gedəcəyik.

Humay Qarabağın xəritəsini gözlərinin önündə canlandırıb:

        – Bu dəqiqə Şuşanın ətraf kəndlərinin hamısı ermənilərdə deyilmi?

Sanitar gülümsündü:

         – Olsun, problem deyil. Bizə Şuşanı azad etmək əmr olunduqdan sonra, lazım olsa, yerdən lağım atıb gedər, göydən paraşütlə enər, yenə də tapşırığı yerinə yetirərik.

Humay kvadrasiklin sürücüsünü qürurla süzüb gülümsədi…

Onlar Tuğa girib ara yollardan keçərək Meçken kəndinin yaxınlığındakı mövqelərimizə gəldilər.

Burada ağır döyüşlər gedirdi. Kəndin üstündəki sıx meşəlik-kolluq ərazidə mövqelənən düşmən aradakı çay yatağı və çılpaq ərazidən istifadə edərək qoşunlarımızın kəndə yaxınlaşmasına imkan vermirdi. Ağacların mühafizəsindən çıxıb düşmənə görüntü verən hər kəs qarşı tərəfdəki sayısız snayperlər, irəliləmək istəyən texnika isə artilleriya mərmiləri və kornetlərlə vurulurdu. Ermənilərin ovuclarının içi kimi müşahidələri altında olan açıqlığı keçmək üçün komandanlıq tüstü şaşkalarından istifadə etməyi qərara aldı. Küləyin sürəti və istiqaməti də hesablanaraq çay boyu bir kilometrlik məsafəyə atılan nəhəng tüstü şaşkaları qalın tüstü pərdəsi yaradaraq, əsgərləri nəinki düşmənin gözlərindən, hətta termal kameralardan da qoruyacaqdı. Xüsusi təyinatlılar kiçik qruplara bölünüb mobil dəstələrlə hərəkət edərək açıq ərazini keçməyə başladılar. Onlar tüstü pərdəsinin altında meşədən çıxıb yamacı enərkən yüksəkliklərdə mövqelənmiş atəş dəstək qrupları yuxarı qalxdıqca seyrələn tüstü pərdəsinin arxasından görə bildikləri düşmən əsgərlərini vurmağa başladılar.

Humay sol cinahda, ağacların arasında mövqelənmişdi. Yan yatmış ağacın arxasında uzanıb bokserlə düşmən atəş dəstək qüvvələrinin sağ cinahı ilə arasındakı məsafəni ölçdü. Min yeddi yüz metr idi. “PDM”-lərin sol tərəfində dayanan düşmən zabitini izləyərək: “Görəsən, vura bilərəmmi?” – deyə düşündü. O, sinəsinə qədər örtən kolun arxasında dayanıb gözlərinə söykədiyi durbinlə qarşı yamacı izləyir, arada durbini endirib yanındakılara nəsə deyirdi. Humay erməni zabitin qurşaqdan yuxarısının səngərin çölündə olduğunu müəyyən edib atəş açmağı qərara aldı. Kestreldə düzəlişləri çıxararaq nişangahını tənzimlədi. Erməni zabitinin arxasında dayandığı kolu hədəfin mərkəzinə qoyub: ”Tanrım, lütfən gülləmi boşa çıxarma”, – deyə dua edərək tətiyi ehmalca özünə tərəf çəkdi.

O, 8.59 millimetrlik snayper tüfənglərinin güllələrinin 1500 metr məsafə qət etdikdən sonra səs sürətinin altına düşdüyündən havada süzülərkən kənarlarında yaranan boşluqlar sayəsində ləngərləyərək mayallaq aşdığını bilirdi.  Buna görə də bu məsafədə hədəfi ilk atışdan vuracağına inamı az idi. Yenə də: “Ya nəsib!” – deyərək tətiyi çəkmişdi. Tüfəngin qundağı zərblə çiyninə çırpılanda sürgünü geri çəkib növbəti patronu patron yuvasına itələyərək hədəfi müşahidə etməyə başladı. Gözlərini nişangahdan çəkmədən havada süzülən güllənin ardınca baxıb öz-özünə: “Kaş indi əlimdə 9.5 millimetrlik “Çeytac” (“cheyTAC”) m 200 olardı, o köpəyoğlunu bir güllə ilə alnından atardım”, – deyə deyindi. Gülləsi havada süzərkən zabitin yanında dayanan əsgəri də hədəfə qoyub atəş açdı. Artıq alışqanlığa çevrilmiş mexaniki hərəkətlə tüfəngini dolduraraq yenidən zabiti izləməyə başladı. Köks ötürüb: “Yəni üç saniyə yarım keçmədimi hələ? – deyə özündən soruşdu. Elə bu vaxt zabitin əlindəki durbin önə sıçrayıb kolun bərisinə düşdü. O, arxası üstə yerə çırpılarkən, Humay: – Afərin sənə, heç üzümü qara çıxarmadın, – deyərək tüfəngini öpdü. Uzaq məsafədən hədəfi ilk gülləyə vurmağın sevinci ilə ikinci hədəfini izləməyi unutduğundan onu vurub-vurmadığından xəbərsiz qaldı. Ancaq yenə də: “Qırılan qoşundandır, neçəsi dəyər, dəyər,” – deyib gördüyü bütün hədəflərə atəş açırdı. Çay yatağından qalxan tüstü pərdəsi gah sıxlaşıb bir neçə dəqiqəliyinə qarşı yamacı gizlətsə də, külək ya qara pərdəni cırıb parçalayır, ya da aşağı sıxıb snayperlərimizin önünü açırdı. İlk şaşka atıldıqdan yarım saat sonra Xüsusi təyinatlı qrupların tamamına yaxını açıq ərazini keçərək Meçken kəndinə və ətraf meşəliklərə daxil olmuşdular. İndi artıq hər ev, hər məhəllə uğurunda döyüşlər gedirdi. Komandanlıq əsgərlərin döyüş hərəkətlərini dronlardan izləyərək ani müdaxilələrlə onları yönləndirir, qüvvələri idarə edərək düşmənə üst-üstə zərbələr vururdu.

Qırx dəqiqə sonra artıq şaşkalar yanıb bitmiş, tüstü dağılmağa başlamışdı. Humay uzaqdakı hədəflərə kora-şümala atmaqdansa min beş yüz metrdən yaxındakı hədəfləri dəqiq atəşlə məhv etməyi qərara aldı. Meçkendəki evləri araşdırıb ilk öncə snayperləri tapmağa çalışırdı. Yardımçı tikilinin arxasındakı ot tayası diqqətini çəkdi. Tayanın üstündəki göy rəngli brezent örtüyə diqqətlə baxdıqda brezentin altında gizlənmiş bədəni sezdi. Məsafəni ölçüb kestreldə düzəlişləri çıxardı. Nişangahını tənzimləyib artiklin mərkəzini hədəfin üstünə qoydu. Tətiyi çəkib növbəti hədəfi axtarmağa başladı.

II

Meçken kəndi azad olunduqdan sonra Humay tüfəngini çiyninə asıb “VSS”-i əlinə götürdü, Laçına doğru yola düşdü. O, çayı keçərək ələ keçirilmiş erməni mövqelərinin arasından irəliləyirdi. Azad olunmuş torpaqlarda atdığı hər addımdan ürəyi qürurla döyünür, köksü qabarırdı. Sanki savaşın başlandığı ilk gün azad etdikləri ilk torpaq parçasında addımlayırdı. Gözlərindən qeyri-ixtiyari süzülən sevinc yaşları yanaqlarında bərq vururdu. Yolunun üstündəki saysız-hesabsız erməni əsgərlərinin meyitlərinin üstündən adlayıb keçdikcə ikrahla: “Sizə bu da azdır. Gərək murdar cəsədlərinizi donuzlara yedizdirək ki, bu torpaqlarda iziniz də qalmasın!”, – deyə öz-özünə danışırdı. Qüvvətli bir əl qolundan tutub saxladığında səksənib özünə gəldi. Əli cəld yaxa cibindəki qumbaraya getdi. Əlin sahibinin səsi onu sakitləşdirdi:

       – Humay xanım, niyə bu qədər ehtiyatsızlıq edirsiniz? Lütfən, dəbilqənizi başınıza geyinin. Həm təkbaşına hara belə?

O, ufuldayaraq üz-gözünü turşutdu. Qolunu çəkib yanında dayanan əsgərin üzünə baxaraq:

        – Əliniz elə bil məngənədir,  – deyə gileyləndi.

        – Qolunuzu incitdimsə, bağışlayın.

     Əsgərin bir daha üzr istəməsinə izn verməmək üçün gülümsədi. Dəbilqəsini başına geyinib qaytanını boğazının altına keçirtdi.

Əsgər:

         – Toplanma nöqtəsi bu tərəfdə, – deyərək Humayın getdiyi yönün əksini göstərdi.

         – Mən sizin əsgəriniz deyiləm, sərbəst döyüşürəm.

         – Ola bilər, amma unutmayın ki, ən irəlidəki bölmə bizik, qarşıdakı ərazilər hələ işğaldan azad olunmayıb.

         – Bu mənimçün əngəl deyil.

         – Bəs hara gedirsən?

         – Laçına.

Əsgər qaşlarını çatdı:

         – Yaxşı, get, amma gərək sənin getdiyin istiqamət barədə tabor komandirinə məlumat verim.

        – Yaxşı, verərsən.

        – Ehtiyatlı ol!

Əsgərin qolundan tutub özünə tərəf çəkdi, ayaqlarının ucuna qalxıb üzündən öpdü: “Hələlik”, – deyib aralandı. Düşməkdə olan torana qarışıb meşədə yoxa çıxdı…

III

Meçkenin kürəyini söykədiyi dağı aşıb dərə yatağına endi. Çanaqçının solundan keçərək Sığınağa doğru yola düşdü.

Bu kəndlər hələ də sürətlə geri çəkilməkdə olan erməni ordusunun işğalı altında olduğundan açıq ərazilərdə hərəkət etmək təhlükəli idi. Amma payız gecəsinin zülmət qaranlığı dumanla birləşərək onun dadına yetişmişdi. Humay savaşa qatıldığından bu yana görünməz bir qüvvənin onu qoruduğuna, bəzən duman kimi örtüb bürüyərək kəm gözlərdən gizlətdiyinə inanırdı. İlk günlərdə Elçin hər an yanında idi. İndi artıq Cavid də ona qoşulmuşdu. Harada olursa-olsun, iki igidin onu mühafizə etdiyinə sarsılmaz inam bəsləyirdi. Və bu güclü daxili inam sayəsində hətta düşmənin bir addımlığında belə qorxub üşənmirdi.

Sığınağa yaxınlaşarkən yenidən meşə zolağına daxil olduğundan uzaqdan görülmə ehtimalı yox idi. Yenə də ehtiyatla hərəkət edir, düşmənin mühafizə postları ilə qarşılaşma təhlükəsinə görə tədbiri əldən buraxmırdı.

Gecədən xeyli keçmiş yağış yağmağa başladı. O, dincini almaq, həm də yerini təyin etmək üçün dayandı. Sağındakı kənd Sığınaq olmalı idi. Bir az daha irəliləyib meşədən çıxaraq qarşısındakı yamacı dırmanmağa başladığında, öz-özünə: “Bura Keçəldağ olacaq. Gərək işıqlanana qədər keçim ki, düşmən tərəfindən aşkar olunmayım”, – deyib addımlarını yeyinlətdi.

Sübh çağı gəlib kolluq meşəliklərlə örtülü yamaca çatanda xeyli sevindi. Dayanıb ətrafına boylandı. Sağ tərəfdə, bir qədər aralıda silueti seçilən kənd Daşaltı olmalı idi. Əlində xəritə olmadığından yerini dəqiqləşdirməkdə çətinlik çəkir, sadəcə, təxmin edə bilirdi.

Xeyli yorulmuş, ayaq üstə dayanmağa taqəti qalmamışdı. Yuxusuzluq da bir tərəfdən əldən salmışdı. Gücünü toplayıb meşənin içərilərinə doğru bir az daha irəlilədi. Yamacı çalın-çarpaz kəsib keçən cığırlardan aralıda, iri gövdəli fıstıq ağaclarının arasındakı kolluğa yaxınlaşdı. Əşya çantasını soyunaraq sürünüb kolların altına girdi. Çantasını da çəkib yanına saldı.

Komando bıçağının qəbzəsini burub açdı. Balıq tutmaq üçün qoyulmuş qarmaqları çıxarıb arxasındakı leskanı kəsərək qumbaranın halqasına keçirtdi. Kolun ətrafında tələ qurdu. Kimsə yaxınlaşıb leskaya toxunsa, qumbara partlayacaq, birlikdə öləcəkdilər. Olsun, ən azından əsir düşməyəcəkdi. Üzüqoylu uzanıb başını əşya çantasının üstünə qoyaraq gözlərini yumdu.

Səsə gözlərini açıb ətrafına boylandı. Kimsə gözə dəymirdi. Daşaltı tərəfdən gələn mərmi və partlayış səsləri ağır döyüşlərin getdiyindən xəbər verirdi. Gərnəşib saatına baxdı: “Üç saat yatmışam, bu qədər kifayətdir”, – deyə düşündü. Uzandığı yerdəcə əşya çantasından quru süd, peçenye çıxarıb yedi. Kolun ətrafına qurduğu sürprizi zərərsizləşdirərək sürünüb çıxdı, kompasına baxıb gedəcəyi istiqaməti müəyyənləşdirərək yola düşdü.

IV

Bayram yenicə çıxmışdı. Qarlı-şaxtalı mart günü idi. Kürəyində un kisəsinin içinə salınmış torbaya bənzər əşya çantası, əlində “Remington m24” snayper tüfəngi olan iyirmi iki-iyirmi üç yaşlarındakı gənc qız meşədən çıxdı. Kolların arası ilə yaxınlaşıb yarğanı keçdi. Dərəyə endi. Kəmərindən asdığı  “pişik caynaqları”nı götürüb çəkmələrinin üstündən geyindi. Əlindəki buz baltasının yardımı ilə sərt yamacı dırmanmağa başladı. O, yoxuşu dırmaşarkən ayağının altından donmuş torpaq parçalandı. Aşağı yuvarlanacaqkən ani instinktlə qolaylanıb buz baltasını yoxuşun donmuş səthinə sapladı. Cəld çəkmələrindəki caynaqları torpağa keçirdi. Yerini sabitlədikdən sonra dönüb alacalanmış gözlərlə uçurumun dibinə sarı baxdı. “Anam namaz üstəymiş”, – deyə fikrindən keçirtdi. Dizləri əsir, buz baltasının sapını sıxan əli titrəyirdi. Nəfəsini tənzimləyib uçurumun yuxarısına tərəf boylandı. Çoxu getmiş, azı qalmışdı.  

Özünə gəldikdən sonra qalan iki metrlik məsafəni də dırmanıb uçurumun kənarına çıxdı. Gücünü toplayıb bir az irəli süründü. Hələ də dizləri əsirdi, bədəni tərdən cumculuq suyun içində idi. Ovcunda sıxdığı qardan iki diş yeyib içini sərinlətdi, yoldan arabir keçən maşınları izləməyə başladı….

Gözlərindən qaynayıb aşağı süzülən leysan selə dönüb axır, önünü görməyinə imkan vermirdi.

       – Bir göz qırpımında keçən bu qədər zaman, – deyə pıçıldadı. Bu müddətdə sadəcə o yaşlanmamışdı, orduları da böyüyüb qollu-budaqlı igid olmuşdu. O vaxt körpəliyini yaşayan orduları savaşda uduzub dörd ilə geri çəkildikləri torpaqların xeyli hissəsini indi böyüyüb qüvvətlənərək otuz iki günə düşmənlərin başına vura-vura geri almışdı. Qarşılarındakı düşmən indi də o vaxt olduğu kimi ruslar, iranlılar, avropalılar, kürd və erməni terror təşkilatları tərəfindən dəstəklənirdi. Amma o vaxt nə peşəkar orduları vardı, nə də normal silah sursatları. İndi elə idimi? Ən mükəmməl şərtlərlə hazırlanmış peşəkar bölmələrdən ən müasir silahlaradək hər şeyləri vardı. Onlara isə tək bir şey qalırdı: alınlarındakı namus ləkəsini təmizləyib yerə düşmüş ləyaqətlərini zirvələrə qaldırmaq. Bunu da nəyin bahasına olursa-olsun, edəcəkdilər, necə ki canları, qanları bahasına edirdilər də.

O, hələ də yarğanın qaşında oturub dizlərini qucaqlamışdı. Magistral yolu keçərkən dəhlizin ətrafındakı düşmən əsgərlərinə görünməmək üçün toran düşməsini gözləyirdi. Qolunu çevirib saatına baxdı. Qaranlığın düşməsinə hələ çox qalırdı. Günəş buludların arxasında görünməsə də, varlığı dünyanı aydınlatmağa yetirdi. O isə burada oturub qalmış, günəşin batmasını gözləyirdi.

       – Hə, Elçin, artıq sənin qəhrəmancasına həlak olduğun torpaqlardayam, – deyə saatına baxıb pıçıldadı. – Buranın son mənzilim olmasını istəyirəm. İndiyədək hər anımda yanımda oldun, məni qorudun.

Elçin saatın siferblatından ona baxırdı. Üzündə təbəssüm, gözlərində həsrət…

        – Niyə danışmırsan, Elçin? Bu, bəlkə də, bizim son görüşümüzdür…

Elçin nəsə demək üçün ağzını açdı. Fikrindən daşınıb susdu. Əsəbi vaxtlarında olduğu kimi, sol yanağı səyridi, dodaqları titrədi. Göz bulaqlarında tumurcuqlanan iki damla yaş yanağından aşağı yuvarlandı.

Humay heç Elçini ağlayan görmədiyindən özünü itirib susdu. Gözlərini qaçırıb köks ötürdü. Kirpikləri aşağı enib gözlərini gizlədi. O, handan-hana siferblata baxdığında Elçinin getdiyini gördü.

Keçən iyirmi səkkiz ildə Elçin ilk dəfə idi ki, səssiz gəlib səmirsiz gedirdi. “Axı mən nə dedim ki, onun xətrinə dəydim?” – deyə özündən soruşdu. Ha fikirləşir, cavab tapa bilmirdi.

V

Başını səs gələn yönə çevirdi. Xankəndi tərəfdən gələn tanklar Laçına sarı gedirdilər. “Olmaya, bunlar qaçırlar?” – deyə öz-özündən soruşub belini dikəltdi. Saatlardır eyni vəziyyətdə oturduğundan əli-ayağı keyimiş, beli qıc olmuşdu. Kolun arxasından çıxıb gərnəşdi. Havaya baxaraq: “Yola yarım saata ancaq çataram, o vaxta da qaranlıq əməllicə çökər”, – deyə düşünüb yarğanı enməyə başladı.

Dərəni keçib düzənliyə çıxanda kolluğun içi ilə sürünüb yola yaxınlaşdı.

Kəmərindən asılı duran periskopunu çıxarıb müşahidə apardı. Yaxınlıqda heç bir erməni postunun olmadığına əmin olduqdan sonra yoldakı hərəkətin fasilə verməsini gözləməyə başladı. Tam sakitçilik çökdüyü an qaçaraq səkkiz-on metr irəlisindəki yola çatdı, sürətlə asfaltı keçərək ağacların arasında yoxa çıxdı.

Humay yolu keçdikdən sonra İsa bulağının solundakı tilin sağ yamacı ilə hərəkət edərək bulağın arxasına keçdi. Burada uyğun yer seçib mövqelənərək düşməni müşahidə etməyə başladı. Üzərində radioqəbuledici olmadığından nə öz əsgərlərimizlə əlaqə saxlaya bilir, nə də cəbhədəki son vəziyyət barədə məlumat ala bilmirdi. Artıq Gorus, Laçın, Xankəndi yolunun bir qisminin Xüsusi təyinatlılarımız tərəfindən azad olunduğundan xəbəri yox idi. Amma dünən axşamdan erməni qoşunlarının şübhəli yerdəyişmə hərəkətləri və yolun Laçın istiqamətindəki qayalıqlardan gələn atəş səslərindən magistralın bir qisminin ordumuzun nəzarətinə keçə biləcəyini düşünürdü. Qaşlarını çatıb: “Axı onları Meçkendə qoyub gəlmədimmi?” – deyə öz-özündən soruşdu. Qarabağın xəritəsini gözlərinin önündə canlandırdığında Qubadlı tərəfdən gələn əsgərlərimizin Laçın yoluna çıxmış ola biləcəkləri ağlına gəldi.

Sol istiqamətdə hərəkət edib tilin yuxarısındakı kiçik qayalığa gəldi. Daşların arası ilə sürünüb donuzkeçməzin altına girdi. “VSS”-sini böyrünə uzadıb “Sako” snayper tüfənginin ayaqlarını açaraq önünə uzadıb rahatladı. Buradan baxdıqda yolun görünən hissəsini də, məsafəni də, bucaq fərqini də kariolis və deravasiya fərqinə qədər hər şeyi əzbər bilirdi. Burada onun saatları, günləri keçmişdi. Həyatının ən əhəmiyyətli anlarını məhz burada yaşamışdı. Ən vacib atışlarından birini məhz buradan, indi də altına girib gizləndiyi bu kolların altından həyata keçirmişdi.

Humay yolun görüntü verdiyi hissədən özünə oriyentir seçərək artikli üzərinə qoyub nişangahda düzəlişlər etdi. Sonra yolun sol tərəfindəki görüntü ala bildiyi döngəyə çevirdi. Məsafəni ölçməyə gərək yoxdu. O, yaxşı xatırlayırdı, uzaqlıq min iki yüz metr idi. Açıq hava şəraitində düşmən əsgərləri dronlarımızın hücumlarından qorxduqlarından avtomobillərlə deyil, piyada hərəkət etməyə çalışırdılar.

İndiki halda bir qismi zirehli texnikanın üstündə, bir qismi zirehli heyət daşıyıcıların desant bölmələrində, bəziləri isə ayaqla Laçına doğru hərəkət etməkdə olan ermənilərin ən uzaqda görünən əsgərlərini nişan aldı. Məsafə onun sərrast atəş aça biləcəyi mənzil daxilndə, patron isə bol idi. min iki yüz-min yeddi yüz metr arasındakı hədəflərə bəzən dəqiq, bəzən təxmini nişan alaraq atır, güllənin hədəfdən yan keçməməsi üçün Allaha dua edirdi.

Məsafə uzaq olduğundan düşmən əsgərləri onun tüfənginin səsini eşidə bilmirdilər. Heç supressordan çıxan zəif alov parıltılarını görmək də asan deyildi. Humay düşməni çaşdırmaq üçün bir neçə dəfə mövqeyindən çıxıb yerini dəyişmişdi. Dan yeri sökülərkən düşmən onun atəş açdığı istiqaməti müəyyən edə bilsə də, hələ dəqiq yerini tapa bilməmişdi.  

Hava işıqlanarkən son gülləsini də atdı. Silahın korpusunu oxşayıb öpdü. “Əlvida, vəfalı “Sako”m”, – deyib əşya çantasını özünə tərəf çəkdi. Sonuncu konserv qutusunu çıxarıb açdı. Quruyub sərtləşmiş çörək qırıntılarını yavanlıq edərək yeməyini yedi. Əşya çantasından yedək corablarını götürərkən: “Elə bil hər şeyim də bu günlükmüş”, – deyə düşünüb corablarını dəyişdi. Ayaqlarından çıxardığı corablarla çəkmələrini silib parlatdı. Əşya çantasından bir neçə dərman və sarğı ləvazimatı götürdü. Ehtiyat patronlarını ciblərinə doldurdu. Yeri qazıb lazımsız əşyaları basdırdı. Ağırlıq etməsin deyə əşya çantasını yataq kisəsi və digər lazım olacağını düşünmədiyi əşyalarla birlikdə donuzkeçməzin altında qoyub sürünərək çıxarkən silahının yanına qumbara ilə sürpriz hazırlayıb qoydu. İsa bulağının arxasından dolanıb Şuşaya qalxan yol ayırıcının yaxınlığına gəldi.

Asfaltın yüz əlli-iki yüz metrliyinədək yaxınlaşdı. Ağacların arasında tapdığı gicitkən-böyürtkən kolları ilə çevrələnmiş çalaya uzandı. Üst-başını xəzəllə örtüb gizləndi. Periskopu ilə yol tərəfi müşahidə etməyə başladı.

O, seçdiyi yerdən həm yol qovşağını, həm də Şuşaya qalxan yoxuşu rahatca görə bilirdi. Laçın-Şuşa yolunu və ərazi qırışlarını müşahidə edərək gecə düşdükdən sonra hərəkət edəcəyi marşrutu dəqiqləşdirməyə çalışırdı.

Axşamadək sakitcə uzanıb müşahidələrini davam etdirdi. Qaranlıq düşərkən yolayrıcında qoyulmuş postdakı əsgərlərin sayı artırıldı. Kəskin hava şəraitinin kəşfiyyat dronlarının işini çətinləşdirdiyini bilən ermənilər artıq gündüzkü kimi piyada deyil, avtomobillərlə hərəkət edirdilər.

Humay gizləndiyi çaladan sürünüb çıxdı. Gündüzdən özü üçün müəyyənləşdirdiyi yolla hərəkət edərək yarğanın içi ilə yola yaxınlaşdı. Asfaltın on-onbeş metrliyindəki iri diametrli suötürücü borunun yaxınlığında bir qədər uzandı. Yolun üstündəki hərəkətin kəsilməsini gözlədi. Əl-ayaq çəkildikdə cəld yaxınlaşıb borunun altından tutdu. Özünü çəkərək içəri salıb irəli süründü. İçəri girən kimi infraqırmızı fənərini çıxarıb açdı. Borunun içi bir az lil, bir az da həşəratları saymasaq, təmiz idi. Çıxışa doğru irəliləyib baxdı. Giriş tərəfi yerə yaxın olsa da, çıxış tərəfi xeyli aralı idi. İllərdir axan qar-yağış sularının yaratdığı şəlalə effekti nəticəsində torpaq oyularaq dərinə düşmüşdü. Humay borunun ucuna qədər sürünüb aşağı boylananda ilk ağlına gələn fikir: “Mən buradan neçə çıxacam?” – oldu. Gəldiyi kimi, başıaşağı çıxmaq çox müşkül idi. Yerə toxunarkən boynu qırıla, ya da başqa bir yeri zədələnə bilərdi. Axı boru onun içərisində fırlanaraq istiqamətini dəyişəcəyi qədər yoğun deyildi ki, çıxışa ayaqları ilə yaxınlaşıb özünü aşağı atsın. Nə isə ki bunları düşünüb özünə dərd edəcək qədər zamanı da yox idi. Borunun ağzında uzanıb Şuşa yoxuşunu müşahidə etməyə başladı. Hələ ki, hava şəraitiin uyğunsuzluğundan hansısa hədəfi görmək, ya da vurmaq mümkün deyildi. Amma onun da tələsəcək yeri yox idi. Hələ gündüz çalada, xəzəllərin altında uzanıb müşahidə apararkən harada gizlənib hansı istiqamətləri hədəfə ala biləcəyi barədə hesablamalar aparırdı. Onun düşüncəsinə görə yaxın ətrafdakı düşmən əsgərlərini məhv etmək üçün ən ideal yerlərdən biri də məhz bu borunun içi idi. Onun silahının maksimum səssizliyindən kimsə nə tüfəngin, nə də güllənin uçuş vaxtı çıxardığı səsi eşitməyəcəkdi. Gizləndiyi yer də tamamən ağlasığmaz olduğundan kimsə onu burada axtarmayacaqdı.

Ətrafı dinşəməyə başladı. Yoldan keçən maşınların, hətta əsgərlərin ayaq səsləri də seysmik tonla artıb çoxalır, gurultuya dönərək borunun içərisini doldururdu

 O, hava işıqlanarkən dinc olmaq üçün yatıb-dincəlməyi qərara aldı. Qolunu yanağının altına qoyub gözlərini yumdu. Partlayış səsinə səksənib ayılaraq çölə boylananda dan yeri sökülsə də, hələ hava tam işıqlanmamışdı. Düşmən əsgərləri yaxınlıqdakı top batareyasından atəş açırdılar.

Şuşa yoxuşuna baxaraq duman pərdəsinin küləyin oynadıb qaldırdığı ətəkləri altında hədəflərini seçməyə çalışdı. Yoxuşun onun olduğu yerdən görünən aşırımları ilə aradakı məsafəni ölçdü. İki yüz otuz, üç yüz doxsan və doqquz yüz altmış…

Duman sübhün şəfəqləri ilə bərabər dağlara çəkildiyindən Humay yoxuşda hərəkət edən avtomobilləri və döyüş texnikasını rahatlıqla görə bilirdi. Şuşadan Xankəndi istiqamətində hərəkət edən mülki avtomobillərin say çoxluğuna baxıb:

        – İşğalçı kimi gəldiyiniz bu torpaqlardan bir gün qaçqın kimi gedəcəyiniz heçmi ağlınıza gəlmədi? İndi köpək kimi quyruğunuzu ayaqlarınızın arasına qısıb qaçırsınız! – deyərək ikrahla üz-gözünü turşutdu.

Xankəndidən gələn zirehli texnika karvanı sola dönüb yoxuşu dırmanmağa başladıqda Humay tüfənginin artiklini yaxın aşırıma qoyub gözləməyə başladı. Öndə hərəkət edən tank üç-dörd saniyəlik görüntü verib aşırımı dönənədək qüllənin üstündə əyləşmiş erməni könüllü terror dəstələrindən “Erebuni” uniformalı əsgərləri seçdi. Bu savaşda hələ Erebuni döyüşçüləri ilə qarşılaşmasa da, Birinci Qarabağ savaşından onları yaxşı tanıyırdı. Erməni ordusunun ən qaniçən, qəddar bölmələrindən idilər: “Xoş gördük, cənablar, demək, siz də buradasınız”, – deyərək artikli nişangahına gələn ilk saqqallı donqar burunun iki qaşının çatına qoyub tətiyi çəkdi. Və cəld silahının lüləsini kənara sürüşdürərək artikli ikincinin gicgahına, üçüncünün çənəsinə qoyub tətiyi çəkə bildi. Sonra tank görüntüdən itdi.

Tankın üstündəki düşmən əsgərləri yoldaşlarının başlarından aldıqları güllə yaralarından qan-rəvan içində qalıb yıxıldığını gördülər. Onlar başlarını çiyinlərinin arasına çəkib özlərini yerə atdılar. Çarəsizlik və qorxudan alacalanmış gözlərlə ətraflarına boylanıb baxsalar da, güllənin haradan gəldiyini müəyyən edə bilmirdilər.

Yoxuşdakı əsgərlər tankı ağacların arasında saxladıb meyitlərini endirərkən Humay da sağına tərəf dönərək yeni hədəflər axtarmağa başladı. O, meşədəki cığırla Daşaltı tərəfə hərəkət edən düşmən qruplaşmasını görəndə qaşqabağını töküb:

        – Nə tez arıq-axsağın ümidinə qaldınız? – deyə soruşdu.

Təsbeh dənələri kimi bir-bir gəlib nişangahın önündən keçən altmış-yetmiş yaşlarındakı kamuflyaj gödəkcə, cins şalvar, idman ayaqqabısı geyinmiş silahlı qocalara baxıb: “Bunların içlərində bircə nəfər də olsa, normal əsgər yoxdurmu?” – deyə düşündü. Artiklin mərkəzini birinin peysərinə qoyaraq: – Özünüzdən küsün, qocalar, arığın qoruqda nə işi vardı ki, vuralar, qıçı da qırıla? – deyib tətiyi çəkdi.

Axşamtərəfi atışlarına fasilə verdi. Xüsusən Şuşa yoxuşunda stresi aradan qaldıraraq, ermənilər arasında yaranmış qorxunun aradan qalxmasını gözləyirdi. Cibindən son peçenyesini çıxarıb yedi, su qabını qulağına tutub çalxaladı. Son qurtum suyunu ağzına doldurdu. Udmadan öncə bir neçə saniyə dayanıb gözlədi. Ağız boşluğunu dolduran suyun sərinliyini bütün bədənində hiss etdi.

Soyunub giriş tərəfdə qoyduğu zirehli gödəkcəsini götürüb silahına bükdü. Dəbilqəsini başında rahatlayıb çənə kəmərini bərkitdi. Səbirlə gözləməyə başladı. Topların yaylım atəşi gecənin bağrını yararkən önündə saxladığı əşyalarını itələyib aşağı saldı. Cəld sürünərək borudan çıxdı, su ilə dolu hovuza atılırmış kimi, əllərini irəli uzadıb özünü boşluğa buraxdı.

Boğuq tappıltı ilə yerə düşən bağlamanın ardınca Humay özü də su şırnağının açdığı oyuğa düşüb yan üstə yıxıldı. Başını qaldırıb ətrafına boylandı. Sakitlik idi. Səssiz hərəkət etməyə çalışaraq az irəlisinə düşmüş zirehli gödəkcəsini götürüb açdı. Geyinib silahını götürdü. Geriyə boylanıb yola tərəf baxdı. Kimsə gözə dəymirdi. Kolların arası ilə qaçıb meşəlikdə yoxa çıxdı.

Şuşaya gedən yolu keçərək fırlanıb Xankəndi istiqamətindən Şuşa qalasına sarı yoxuşu dırmanmağa başladı.

O, intuisiyası ilə məhz bu istiqamətdə mühafizənin zəif təşkil edildiyini düşünür, yoldaşlarının da onun ardınca gələcəklərini hiss edirdi.

Humay qaranlıqda daşlı-qayalı, sərt yoxuşu dırmaşarkən səssizcə hərəkət etməyə çalışırdı. O, çisələyən yağmurun islatdığı qumsalda, yastı yapalaq kolların arası ilə süzülüb gedərək görünməməyə çalışırdı. Dırmanmalı olduğu yoxuş o qədər sərt, ayaqlarının altındakı zəmin o qədər islaq və sürüşkən idi ki, ayaqüstə dayanmaq çox çətin idi. Humay yoxuşu, demək olar ki, sürünərək qalxırdı. Sol əlindəki bıçağı yerə batıraraq özünü yuxarı çəkir, sağ əlindəki hər an atəş açmağa hazır tutduğu tüfənglə sağ dirsəyini yerə qoyub geriyə sürüşməməyə çalışırdı. Gəlib qala divarlarının altına çatdığında yorulub əldən düşmüşdü. Barmaqlarının dərisi sıyrılmış, dizləri, dirsəkləri əzilib yara-bərə içində qalmışdı. Divarın daşlarının arasına keçirdiyi bıçağından tutub dayandı. Boynundan, boğazından, kürəyindən şoralanıb axan suyun tərmi, yağış suyumu olduğunu ayırd edə bilmirdi.

Başını qaldırıb qarşısındakı son maneəyə – qala divarlarına baxdı. O, Dağyurdu kəndində Xüsusi tabordan ayrılarkən beyninə, düşüncəsinə tək bir şey hakim idi: Laçına gəlib burada –Elçinin şəhid olduğu torpaqlarda döyüşərək, qəhrəmancasına həlak olmaq. Ancaq tale onu Laçından Şuşaya doğru sürükləmiş, gətirib Pənahəli xanın tikdirdiyi qala divarlarının altına çıxarmışdı. “Bəlkə, mənim qismətimdə elə burada, bu qala divarlarında can vermək var”, – deyə öz-özünə düşündü. Bir daha başını qaldırıb divarın üstünə tərəf boylandı, hündürlüyü üç metrdən artıq olardı. Qalanın içərisindən gələn səs-küyə qulaq verdi. Ermənicə danışırdılar. Sonra səslər uzaqlaşıb öləzidi, eşidilməz oldu. Divarların üstündə hələ ki patrullar gözə dəymirdilər. Bu onu ürəkləndirirdi.

Qalaya dırmanmadan öncə silahını boynundan asdı. Bir əlində tutduğu bıçağını daşların arasındakı yarığa saplayıb özünü yuxarı çəkdi. Digər əli ilə divarın çıxıntısından tutub çəkməsinin burnunu hörgüdə tapdığı boşluğa keçirtdi. Hərəkət istiqamətinə görə aşağıda qalan əli və ayağını növbəli şəkildə divarın hörgü boşluqlarına keçirərək ağırlığını “üç istinad nöqtəsi” arasında paylaşdırıb dırmanmağa başladı.

Divarın üstünə çatanda yorğunluqdan və əsəb gərginliyindən dizləri titrəyirdi. Əlləri sözünə baxmır, çənəsi şaqqıldayırdı. Olduğu yerdəcə uzanıb yorğunluğunu çıxardı. İnfraqırmızı fənərini çıxararaq yaxınlıqda mina olub-olmadığını dəqiqləşdirdi. Ətrafını dinşəyərək kimsənin olmadığına əmin oldu. Daşlardan tutaraq sürüşüb qalanın içərisinə düşdü.

Qaranlıq duman və yağmurun birləşib yaratdığı zülmət kompozisiyasında nəinki adi gözlə, hətta hər hansı gecəgörüş və ya termal kamera ilə də heç nə görmək mümkün deyildi. Humay fanarının işığı ilə səhərə qədər qalanın bir qismini gəzib təxmini atəş nöqtələrini müəyyən etdi. O, qalanın asfalt yol tərəfə baxan divarının yaxınlığında özünə mövqe seçib uzandı. İrəlidən səs-küy gəlsə də, kəskin hava şəraitində nəsə görmək mümkün deyildi. Səhər günəş doğarkən seyrələn dumanın arxasından erməni əsgərlərinin siluetləri görünməyə başladı. Onlar Şuşanın girişində, asfaltın hər iki tərəfində tələm-tələsik müdafiə istehkamları qurmağa çalışırdılar. Humay öncə yolun o tayında işləyən erməniləri izləməyə başladı. Yeddi nəfər torpaqda səngər qazır, daha üç nəfərsə azca aralıda kəsdikləri ağacların qol-budaqlarını arıtlayaraq sürüyüb yaxına gətirməyə çalışırdılar.

Yadına “Bizim Cəbiş müəllim”dəki replika düşdü, şəraitə uyğunlaşdıraraq: “Ay Aşot, nə fikirləşirsən, sizin qazdığınız bu dəlmə-deşik o boyda Azərbaycan ordusunun qarşısını ala biləcəkmi?” – deyə istehza ilə soruşdu. Artiklin mərkəzini yerə yıxılan ağacın qol-budağını balta ilə arıtlamaqda olan əsgərin gicgahına qoyub tətiyi çəkdi. İkinci, bir saniyə sonra isə üçüncü erməni boynunun kökündən aldığı zərbədən üzüaşağı yıxılıb qaldı. Hay düşmüş, orada çalışan ermənilər ətrafda snayperin olduğundan duyuq düşmüşdülər. Bağırışaraq qaçıb dağılışan əsgərlərə güllə atmadı. Bəxtindən burada çalışanlar səs çıxarmadan gələn güllələrin istiqamətini təyin edəcək qədər təcrübəli deyildilər. Düşmənlər arasında yaranmış çaşqınlığı artırmaq üçün Humay yerini dəyişib qalanın digər küncünə keçdi. Şəhərdən gələn minik maşınlarından birinin sürücüsünü hədəfə aldı. Ön şüşəni deşib keçən güllə sürücünün alnından girib başını söykənəcəyə mıxladı. Sahibsiz qalan avtomobil yoldan çıxarkən Humayın növbəti gülləsi sərnişini haqladı.

Gizlənmək üçün qalanın içərisi ilə hərəkət edib çöl divarına yaxınlaşdı. Burada divardan uçulmuş daşların yaratdığı balaca oyuğa girib gizləndi. Bir neçə dəqiqə keçmişdi ki, addım səsləri eşidib nəfəsini tutdu. Daşların üstündə hərəkət edən ayaq səsləri yaxınlaşdıqca ona elə gəlirdi ki, ermənilər onu örtüb bürüyən çənin arxasından özünü görməsələr də, ürəyinin döyüntüsünü eşidəcəklər.

Ən azı iki nəfər idilər. Artıq gəlib bərabərinə çatmışdılar. Humayın sağ əli tüfənginin tətiyindən çəkilib sol döşünə getdi. Qumbaranın halqasını tutdu. Gicgahlarından süzülən iki damla tər almacıqlarının ətrafında yuvarlanıb axdı, dodaqlarının küncündən süzülüb boğazına endi. Bədənini soyuq tər basdı, udqundu.

O bu qədər zəif idimi? Axı o, qorxaq biri deyildi. Bəs onda nə olmuşdu? Onu divarın içindəki oyuğa sıxıb saxlayan nə idi? Həyat eşqimi? Yaşamaq istəyimi? Bəlkə, əsir düşmək qorxusu? Yox, heç biri deyildi. Bəs onun bədənini üşüdən, ürpədən nə idi? Erməni əsgərləri onun olduğu yerin önündən keçib getməkdə idilər. Cəsarəti geri gəlmişdi. Qumbaranın halqasını ötürüb silahını qavradı. Əsgərlərin arxasından fit çalaraq: – Hraseli, tgha?(hara belə, oğlan?) – deyə səsləndi.

Güllə səksənib geriyə boylanan əsgərin üzündən dəydi. Humaya elə gəldi ki, onun almacığından girən güllənin açdığı dəlikdən beyni axıb töküləcək.  Cəld silahını çevirib ikinci düşmən əsgərini də boynundan vurdu.

Patrulların ikisi də divarın oyuğunda gizlənmiş snayperə reaksiya göstərməyə macal tapmadan ölüb-getmişdilər. Humay gizləndiyi yerdən çıxıb qalanın içərisindəki arakəsmələrdən keçərək tərs tərəfə hərəkət etdi. İmkan tapıb qaladan çıxmaq, şəhərin içərilərinə tərəf getmək istəyirdi.

O, divar aralıqlarında yer tapıb ətrafı müşahidə etməyə başladı. İndiki halda buradan çıxmaq təhlükəli olsa da, başqa yolu yox idi. Onlarca erməni əsgəri qalanın içinə girib çığıra-bağıra onu axtarırdılar. Qaçıb uzaqlaşmaq lazım idi. Qala divarlarını keçib meşəliyə, oradan da sahibsizlikdən uçulub dağılmış həyət evlərinin arasına girdi. Bir az irəliləyib gözünə kəsdirdiyi evlərdən birinin zirzəmisinə girdi. Pereskopunu çıxarıb gəldiyi istiqaməti müşahidə etməyə başladı. yox, onun ardınca gələn yox idi. Orada bir qədər qalıb dincəldi, ətrafı dinşəyərək onu tapmaq üçün it gətirmədiklərinə, dron qaldırmadıqlarına əmin oldu. Ətrafı diqqətlə izləyərək ehtiyatla zirzəmidən çıxıb irəlilədi. Nisbətən salamat qalmış evlərdən birinin ikinci mərtəbəsinə qalxdı. Döşəmədə uzanaraq məhəccərin qırıq taxtalarının arasından şəhərin girişindəki hərbi hissəni müşahidə etməyə başladı. Şəxsi heyət döyüş əməliyyatlarında iştirak etmək üçün aparıldığından bura, demək olar ki, boş idi. Tək-tük əsgərlərdən başqa kimsə gözə dəymirdi. Humay çaxmaq taqqıltılarının düşmən atışlarının fonunda itib-batması üçün tətiyi çəkmədən ətrafdan gələcək atış və ya partlayış səslərini gözləməyə başladı.

Hərbi hissəni xeyli izlədikdən sonra sıra meydanından keçib getməkdə olan əsgəri qarnından vurdu. Yerə yıxılan yaralı əsgər yoldaşlarını çağıraraq kömək istəyirdi. Qərargahdan çıxan bir əsgər onun köməyinə tələsdi. Yaxına gəlib onu qaldıraraq tribunanın arxasına çəkməyə çalışırdı. İçəridən tibb çantası ilə çıxan daha bir əsgər onların yardımına tələsdi. Humay sanitarı gördükdə dodağı qaçdı. Planı tutmuş, ermənilər tələyə düşmüşdülər. Öncə sanitarın başını artiklin mərkəzinə yerləşdirərək tətiyi çəkdi. Sonra tribunanın arxasında gizlənməyə yer axtaran üçüncü əsgəri vurdu.

Bir az daha gözlədi. Başqa bir əsgərin gəlmədiyini görüb evdən çıxdı. Həyətlərdən keçərək Şuşaya tərəf irəlilədi.

Bağ evlərinin bitdiyi yerə qədər gəlib sonuncu evin damına çıxdı. Bu evlər otuz ilə yaxın idi ki, əşyaları talanıb aparılsa da, qapıları, pəncərələri sökülsə də, quru divarları yalnızlığa, kimsəsizliyə qarşı dirənir, sahiblərinin yolunu gözləyirdilər. Humay Şuşanı ilk dəfə idi ki, bu qədər yaxından görürdü. Buludların üstündəki şəhərə baxdıqca qəlbi riqqətə gəlir, gözlərindən yaşlar süzülürdü.

Şəhərdə gərginlik ən yüksək səviyyədə idi. Az saydakı mülki əhali bir-birlərini çığıra-bağıra tələsdirib əşyalarını maşınlara yükləməyə çalışır, bir an öncə şəhəri tərk edib getməyə tələsirdi. Əsgərlərin də üz-gözlərindən həyəcan yağırdı. Onlar getməklə qalmaq arasında qalmış, nə edəcəklərinə qərar verə bilmirdilər. Humay binaların arasından görünən “UAZ”ın arxasındakı əsgərlərdən birini hədəfə aldı. Onun başını artiklin mərkəzinə qoyub tətiyi çəkdi. Dörd yüz otuz metr o tərəfdəki düşmən əsgərinin başını dəlib keçən güllə, sadəcə, bir əsgəri öldürmədi, həm də ermənilərə Şuşanın içərisində belə təhlükəsizlikdə olmadıqlarını xatırlatdı.

Gün ağarandan düşmən arxasında fəaliyyət göstərən Humayın varlığından ermənilərin xəbəri var idi. Meşədə ağac kəsən əsgərləri öldürəndə onun yaxınlıqda ola biləcəyindən şübhələnmişdilər. Daha sonra Laçın yolndakı avtomobilin sürücüsünü vurarkən özünün aşkarlanmasına səbəb olmuşdu. Elə qalada öldürdüyü iki patrul da onu axtarmağa gəlmişdilər. Amma Humay ağıla gəlməyəcək yerdə gizlənib əl cəldliyi ilə erməni əsgərlərinin ikisini də ovlamış, yerini tərk edərək hərbi hissə tərəfə keçmişdi. Məhz bura gələ biləcəyi ermənilərin ağlına gəlməmişdi. Onlar hələ də azərbaycanlı snayperi qalanın ətrafında axtardıqları vaxt hərbi hissədə öldürülənlər barədə xəbər yayıldı. İndi də Şuşada alay komandirinin sürücüsü maşının yanında başından vurulmuşdu. Hər yandan gələn, snayper tərəfindən öldürülmüş adamlar barədə xəbərlər erməni qoşunlarının içərisində təşviş yaranmasına səbəb oldu. Axı bir nəfər şəhərin müxtəlif istiqamətlərindəki adamları necə öldürə bilərdi? Demək, onların sayı birdən çox idi.

İrəlidəki beşmərtəbələrin pəncərələrinə vuran şüalarından günəşin qüruba getməkdə olduğunu görən Humay uzandığı mövqedən qalxıb evin günbatanına tərəf gəldi. Pəncərənin qarşısındakı divarın dibində əyləşib ayaqlarını qucaqladı. Çənəsini dizlərinə söykəyib gözlərini qüruba getməkdə olan günəşə zillədi.

Üfüqdəki buludlar dağılmış, aralarında günəşin görünə biləcəyi qədər yarıq açılmışdı. Humay o yarığın arxasında batmaqda olan günəşin son anlarına tamaşa edirdi. Qürub çağı yaydığı şəfəqlərilə yan-yörəsindəki hər şeyi qızılı rəngə boyayan günəş necə də gözəl olurmuş!

– Kaş ki, telefonumun batareyası bitməzdi, – deyə içindən keçirib ah çəkdi. Günəşə tərəf durub selfi çəkdirərdim. Neçə vaxtdır görünməyən günəşin axşamtərəfi özünü göstərməsi yaxşı əlamətdir. Şuşanın yeni günü bizimlə başlayacaqdır, – deyib ayağa qalxdı, silahını da götürüb evin şəhərə baxan tərəfinə keçdi.

Xankəndidən gələn hərbi qruplaşmalarla birlikdə Şuşadakı əsgərlərin sayı xeyli artmışdı. Şəhərdə iynə atsan, yerə düşməzdi. Giriş yollarının ətrafında qurulan istehkamlarda toplanan saysız-hesabsız əsgər və texnika Azərbaycan ordusunun hücumunu gözləyirdi. Gecə yarısı qala tərəfdəki sərt yoxuşu dırmaşan Xüsusi təyinatlılar ərazini mühafizə edən erməniləri yaxın döyüşdə məhv edərək şəhərə daxil oldular.

Onlar qalanı keçib şəhərə doğru gələndə Humay da gecənin qaranlığından yararlanıb bir evdən digərinə keçir, nişangahına gələn düşmən əsgərlərini ovlayırdı.

Ətrafında partlayan minamyot və kornet mərmilərindən cəbhə xəttinin tən ortasında qaldığını hiss edirdi. Xüsusi təyinatlılar gəlib onun yaxınlığına çatmışdılar. Ürəklənmişdi, qəlbi genişlənib köksünə sığmırdı. Fərəhindən quş kimi qanadlanıb uçurdu. “Kaş ki, radiostansiyam yanımda olardı, uşaqlarla əlaqəyə çıxardım!”  – deyə fikrindən keçirdi. Sürünərək pəncərənin yanına gəldi, aşıb eyvana düşmək istəyirdi ki,  yaxınlığa düşən artilleriya mərmisi evin bir tərəfini uçurdu. Partlayışın zərbə dalğasından taxta şalbanlarla birlikdə sovrulan Humay həyətə yıxıldı. O, cəld ayağa qalxıb yerini dəyişmək istəyirdi. Sinəsindən dəyən qəlpə zirehli gödəkcəsini dəlib sısqa bədənindən keçərək kürəyindən çıxmışdı.

Günəş kələfinə elə bil köz doldurub körüklə üfürürdülər. Ciyərləri yanır, atəşi qan damarlarıyla qalxıb gözlərindən alov saçırdı. Humay nə baş verdiyini anlamırdı. Yerindəcə donub qalmış, daşlaşıb heykələ dönmüşdü. Sonra bədəni sustaldı. Tüfəngi açılan ovcundan yerə düşdü. Sol dizi ağırlığına tab gətirməyib qatlandı. Ardınca sağ dizi də qatlandı, yerə çökərkən üzünə təbəssüm yayıldı, qollarını irəli uzadıb:

        – Elçin! – deyə səsləndi.

       Özünü yetirən Emil onu qucaqlayıb daldaya çəkdi. Arxasıüstə uzadaraq tibb çantasından götürdüyü travmadolu vurub:

         – Qorxma, Humay, təxliyə çağırdım, indi gəlib səni hospitala çatdıracaqlar, xilas olacaqsan,– deyərək dəbilqəsini başından götürdü, zirehli gödəkcəsini soyundurmağa çalışdı. Humay onun əlindən tutub:

       – Elçin, məni evimizə apar!..  – dedi.  Bədəni sustaldı, başı çiyninə düşdü….

Son

QEYD:

Zaur Bayramoğlunun satışda olan əldə etmək istəyirsinizsə Rəsmi Səhifəmizin WP xəttinə və ya ismarıc qutusuna yazın. İstənilən ünvana çatdırılma var.

Müəllif: Zaur BAYRAMOĞLU

ZAUR BAYRAMOĞLUNUN YAZLARI

Zaur Bayramoğlunun rəsmi səhifəsi

DAHA ÇOX ŞEİR BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I