Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev – Maarifçiliyin və mənəvi oyanışın carçısı
(Həcər Atakişiyevanın “Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin hekayələrində maarifləndirmə” yazısı əsasında)
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların yaradıcılığı təkcə bədii sözün gücü ilə deyil, həm də maarifçilik ideyaları ilə nəsillərin mənəvi dünyasına işıq saçır. Bu baxımdan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev öz dövrünün ən böyük ziyalılarından biri, xalqının düşüncə oyanışına xidmət edən böyük maarifçi kimi ədəbiyyat salnaməmizdə parlaq iz qoymuşdur. Həcər Atakişiyevanın “Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin hekayələrində maarifləndirmə” adlı məqaləsi də məhz bu istiqamətdə ədibin maarifçi baxışlarını, hekayələrindəki tərbiyəvi ideyaları və ictimai-sosial düşüncəsini dərindən təhlil edir.
Haqverdiyev Azərbaycan nəsrinin inkişafında yeni mərhələ açan sənətkarlardandır. O, hekayə janrında xalqın həyatını, məişətini, dünyagörüşünü və ən əsası, cəhalətə qarşı mübarizə ideyalarını bədii şəkildə ifadə etmişdir. Həcər Atakişiyeva bu məqamı haqlı olaraq ön plana çəkir: ədibin “Keçmiş günlər”, “Uca dağ başında”, “Seyidlər ocağı” kimi əsərləri həm dövrün mənzərəsini, həm də maarifçiliyin zərurətini aydın şəkildə oxucuya təqdim edir.
Müəllif yazır ki, “Keçmiş günlər” hekayəsində Haqverdiyev insanın mənəvi dəyərlərdən uzaq düşməsinin faciəsini qələmə alır. Əsərin qəhrəmanı Süleyman bəyin pul və şöhrət hərisliyi onun mənəvi tənəzzülünü göstərir. Yazıçı qəhrəmanın aqibəti ilə oxucuya ibrət dərsi verir – bu, maarifçilik ideyasının bədii təcəssümüdür.
“Uca dağ başında” hekayəsində isə müəllifin qeyd etdiyi kimi, yazıçı cəmiyyətin passivliyini, insanların məşğuliyyətsizliyini və elmə biganəliyini sərt tənqid edir. Burada Haqverdiyev təbiət təsvirləri ilə bərabər, mənəvi həyatın durğunluğunu göstərir. Cəhalətə qarşı açıq mübarizə aparan yazıçı maarifin, elmin, fəaliyyətin zəruriliyini vurğulayır.
Əsərlərinin ideya yükü baxımından ən təsirli nümunələrdən biri – “Seyidlər ocağı” – Həcər Atakişiyevanın təhlilində maarifçiliyin ən parlaq nümunəsi kimi təqdim olunur. Yazıçı burada xalqın avamlığını, dini pərdəyə bürünmüş saxtakar “seyid” və “mollaları” kəskin tənqid edir. Bu hekayə həm Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsəri ilə səsləşir, həm də xalqı elmə, düşüncəyə, ayıqlığa çağırır.
Həcər Atakişiyeva öz resenziyasında Əbdürrəhim bəyin yaradıcılığını yalnız ədəbi dəyər baxımından deyil, həm də milli oyanış və maarifçilik missiyası kontekstində qiymətləndirir. Onun fikrincə, Haqverdiyev əsərlərindəki maarifçilik ideyalarını tənqid və satira ilə birləşdirərək oxucunu düşündürməyə, nəticə çıxarmağa vadar edir.
Məqalənin əsas məziyyəti ondan ibarətdir ki, müəllif Haqverdiyevin hekayələrini təkcə məzmun səviyyəsində deyil, həm də ideya-fəlsəfi dərinlikdə təhlil edir. O, yazıçının xalqın gələcəyini maarifdə gördüyünü, onun əsərlərinin isə bir növ cəhalətə qarşı mübarizə manifesti olduğunu inandırıcı şəkildə əsaslandırır.
Sonda Həcər Atakişiyeva haqlı olaraq qeyd edir ki, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin yaradıcılığı Azərbaycan realizminin və maarifçi düşüncəsinin inkişafında mühüm rol oynamış, xalqı elmə, əxlaqa, düşüncəyə, mənəviyyata səsləmişdir. Onun hekayələri təkcə ədəbiyyatın deyil, milli özünüdərkin də dəyərli səhifələrindəndir.
Həcər Atakişiyevanın bu tədqiqat xarakterli yazısı bir daha sübut edir ki, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Azərbaycan ədəbiyyatının yalnız bədii söz ustadı deyil, həm də maarifçilik və milli oyanış hərəkatının ideoloqudur. Onun hekayələri bu gün də oxucunu düşündürür, öyrədir, cəhalətə qarşı mübarizə ruhunu yaşadır.
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas, tənqidçi
GÜNNUR AĞAYEVANIN DİGƏR YAZILARI
ƏBDÜRRƏHİM BƏY ƏSƏD BƏY OĞLU HAQVERDİYEV