“Ədəbiyyat qəzeti”nin məsul katibi, teatrşünas, Əməkdar mədəniyyət işçisi Atababa İsmayıloğlu (Hacıbabayev) dünyasını dəyişib.
1947-ci ildə Xırdalanda anadan olub. Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun teatrşünaslıq fakültəsində – professor Mehdi Məmmədovun kursunda ali təhsil alıb. Azərbaycan Teatr Cəmiyyətində redaktor, böyük redaktor (eyni zamanda “Bakı teatrlarında” məcmuəsinin redaktoru) vəzifələrində (1971-1977-ci illər) çalışıb.
1978/81-ci illərdə Azərbaycanın Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqə Cəmiyyətində nəşriyyat şöbəsinin müdir müavini – 7 dildə nəşr olunan “Sovet Azərbaycanı bu gün” məcmuəsinin redaktoru işləyib. 1981/87- ci illərdə Teatr Xadimləri İttifaqının bədii rəhbəri olub. 1987-ci ilin yanvar ayından “Ədəbiyyat qəzeti” (“Ədəbiyyat və incəsənət”) əməkdaşı olub. 2009-cu ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri vəzifəsində də çalışıb.
Atababa İsmayıloğlu “Rza Əfqanlı”, “İki cəbhənin əsgərləri”, “Səhnə andı”, “Unudulmaz səhnə ustaları”, “Molla Qeybullanın sərgüzəştləri”, “İnkirlə Minkirin hüzurunda”, “Mizan-tərəzi” və s. kitabların müəllifidir. Mətbuatda teatr və digər incəsənət sahələrinə dair 2000-dən cox məqaləsi dərc olunub. X cildlik Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının müəlliflərindən biri, Mirzağa Əliyevin “Xatirələrim” kitabının tərtibçisi, Mişkinaz Cavidin “Xatirələrim”, Adilə İsmayılovanın “Məxluqə Sadıqova”, ikicildlik “Akademik Milli Dram Teatrının foto-səlnaməsi” kitablarının ixtisas redaktoru, digər onlarla kitabvə bukletin redaktoru; bir sıra tədris proqamlarının müəllifidir.
2005-ci ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Atababa Hacıbabayev Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi fəxri adı ilə təltif olunub.
MUSİQİ GÜNÜNƏ Do – və başlanır hər şey. Kodlanılan həyatın İlk şəkli, ilk nəfəsi. * * * Re – nəfəsin ikinci səsi. Dünyaya gəlişinin Birinci birləşməsi. Ayrılığın, görüşlərin do-redədir, Qalan hər şey irəlidə, geridədir. * * * Mi – üçüncü pilləni qurur. Ayaqlar əsə-əsə Bu notun üstündə durur. İlk kəlmələr Do-re-mi içində yoğrulur. * * * Fa – düşüncənin açarı. Hisslərin kökünü tutaraq Birləşdirir dil tapanları. Do-re-mi-fada çalınır Dörd hecanın dörd həmləsi, Duyğuların çox mərtəbəsi. * * * Sol – cütlükdən yaranan biri. Dörd notun ən gözəl ətiri. Birinin səndən keçməsi, Həyatın yeni mərhələsi. * * * Lya – altıncı qatın adı. Bu qatda qaynamaq var. Beş notun ahəngini Tutaraq oynamaq var Və bir də qanadları Çiynində saxlamaq var. * * * Si – sonuncu nöqtədi. Bütün notlar içində Yenilənən kökdədi. * * * Do – ürəyindən keçir, Re – ruhunu oxşayır, Mi – hisslərin yenidən titrəməsidi, Fa – ömrünün sevgisidi, Sol – səndən doğulanlardı, Lya – müdriklik mərtəbəsidi, Si – gözlərin sonuncu pərdəsidi… * * * Do-re-mi-fa-sol-lya-si Dünyanın yeddi səsi… Hər adamın bitirdiyi Bir ömürlük nəğməsi… Müəllif: Xanım İSMAYILQIZI
Üzeyir Hacıbəyov- Azərbaycan bəstəkarı, musiqişünas-alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi.
Üzeyir Hacıbəyov həyatı
Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyov 18 sentyabr 1885-ci ildə Ağcabədidə anadan olub. Atası Əbdülhüseyn bəy, anası Şirinbəyim xanımdır. Əbdülhüseyn bəy öz dövrünün ziyalı şəxslərindən biri olub. Urşudbanu Natəvanın mirzəsi olaraq çalışıb. Anası Şirinbəyim xanım isə Qarabağda məşhur Əliverdibəyovlar nəslindən olub. Ailədə üç qardaş iki bacı olan uşaqların musiqi istedadlarının formalaşmasında ailənin valideynlərin böyük rolu olub.
Üzeyir Hacıbəyov ilkin təhsilini Şuşada ikillik rus-türk məktəbindəə alıb. Təhsil həyatına 1890-1904-cü illərəd Qori Müəllimlər seminariyasında davam edib. Bəskarın dünyagörüşünün formalaşmasına böyük təsir edən seminar həmçinin onun Avropa musiqi klassiklərini əsərləi ilə tanış olmasına da imkan yaradıb. Bu dövrdə Üzeyir bəy bariton və skripkada çalmağı, xalq mahnı nümunələrini nota köçürməyi öyrənib. Üzeyir bəy Qori Müəllimlər Seminariyasında Müslüm Maqomayevla tanış olub.
Seminariyanı bitirdikdən sonra Üzeyir Hacıbəyli 1904-cü ildə Cəbrayıl qəzasında müəllimlik etməyə başlayıb. 1905-ci il Bakıya gələrək “Həyat” qəzetində tərcüməçi işləməyə başlayıb və bu hadisə onun ədəbi-publisistik fəaliyətinin başlanğıcı olaraq sayılır.
1911-ci ildə musiqi təhsilini inkişaf etdirmək məqsədi ilə bəstəkar Moskvaya gedib və İlyinskiin xususi musiqi kursunda təhsil almağa başlayıb. Ancaq madii çətinliklər səbəbi ilə təhsilini yarıda qoyaraq Bakıya qayıdıb.
1910-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Məleykə xanımla ailə həyatı qurub. Rus dili müəllimi olan Məleykə xanım həyat yoldaşının sənətinə bələd olmaq üçün konservatoriyanın musiqi nəzəriyyəsi şöbəsinə daxil olub.
Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Üzeyir bəy təqiblərə məruz qalıb. Hətta 1920-ci il də bəstəkarı güllələmək istəyiblər. Yalnız bir təsadüf nəticəsində bu təhlükə sovuşub.
Azərbaycan ictimai-mədəni mühitinin tələbatını dərindən duyub-anlayan Üzeyir Hacıbəyov Həsən bəy Zərdabini arzu və istəklərinin misilsiz daşıyıcısı kimi kəşf etmişdi. Qısa müddətdə Üzeyir bəy böyük ustaddan məfkurə dərsi almış, bir sıra sahələrdə estafeti ondan qəbul edib irəli aparmışdı.
O, musiqi fəaliyyətini əvvəlcə “Necat” cəmiyyətinin teatr truppası ilə həyata keçirib, 1914-cü ildə isə teatr cəbhəsində ona qoşulan qardaşları ilə birlikdə davam etdirib.
1918-ci ilin mart soyqırımı sonras Üzeyir bəy turuppası illə birlikdə İrana səfər edib və burada tamaşalar hazırlayıb. 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının erməno, rus-bolşevik, ingilis işğalından azad olmasından sonra vətənə qayıdıb. Bu dövrdə bəstəkar “Azərbaycan” qəzetindəki publisist-redaktorluq və mədəni quruculuqdakı fəaliyyəti ilə milli dövlət quruuluğuna bacardığı qədər kömək etməyə çalışıb. Cumhuriyyət Himnini də elə məhz bu dövrdə yazıb.
XX əsrin 20-30-cu illəri Üzeyir Hacıbəyovun sadəcə Azərbaycanda deyil, SSRİ və dünyada qərb musiqi janrında müxtəlif əsərlər yazması xüsusən 1932-37-ci illərdə “Koroğlu” operasını ortaya qoyması onu daha da məşhurlaşdırdı. Hətta bu əsər bəstəkarın repressiyadan qurtulmasına da kömək etdi.
Üzeyir Hacıbəyov yaradıcılığı
Üzeyir bəy Hacıbəyov bədii yaradıcılığa publisistika ilə başlamışdır. O, “Kaspi”, “Həyat”, “İrşad”, “Tərəqqi”, “Həqiqət”, “İqbal”, “Yeni iqbal” qəzetlərində müxtəlif ləqəblərlə dövrün mühüm ictimai-siyasi, maarifçilik məsələlərinə dair çoxlu məqalə, felyeton və satirik miniatürlər dərc etdirmişdir.
Operalar
Leyli və Məcnun: İlk dəfə 1918-ci il yanvarın 25də göstərilib. Bununla müsəlman Şərqində opera sənətinin əsası qoyulmuşdur.
Koroğlu operası: 1937-ci il aprelin 30-da Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında ilk dəfə tamaşaya qoyulan “Koroğlu” operası Hacıbəyov yaradıcılığının zirvəsini təşkil edir.
Firuzə: Hacıbəyov həyatının son illərində “Firuzə” operası üzərində işləmişdir. Bu bitməmiş operadan təkcə Firuzənin ariyası qalmışdır.
Şeyx Sənan (1909),
Rüstəm və Söhrab (1910)
Şah Abbas və Xurşud banu (1912)
Əsli və Kərəm (1912)
Harun və Leyla(1915)
Musiqili komediyalar
Ər və arvad (1910)
O olmasın, bu olsun (1910)
Arşın mal alan (1913)
İnstrumental müşayiətli xor əsərləri
1919 — “Azərbaycan”. Xor və orkestr üçün. Sözləri Əhməd Cavadındır. “Milli marş”. Xor və orkestr üçün. Sözləri Üzeyir Hacıbəyovundur.
1930 — “Himn”. Xor və simfonik orkestr üçün. Sözləri Üzeyir Hacıbəyovundur.
1934 — “Kantata”, “Qızıl əsgər marşı”.
1936 — “Azərbaycan xalq mahnılarının xor üçün işləmələri”. “Süvari marşı”,”Piyadalar marşı”.
1938 — “Kantata”. “Ölməz sənətkar Mirzə Fətəli Axundovun anadan olmasının 125 illiyi münasibətilə.
1939 — “Kantata”
1942 — “Vətən və cəbhə” kantatası. “Ey Vətən”
1945 — “Azərbaycan SSR Dövlət himni”. “Qələbə himni” (“Zəfər himni”). “Stalinə salam”.
1947 — “Kantata”. Nizami Gəncəvinin 800 illiyinə həsr olunmuşdur
Mükafatları
“Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi” fəxri adı — 1935
“Azərbaycan SSR xalq artisti” fəxri adı — 26 sentyabr 1937
“SSRİ xalq artisti” fəxri adı — 17 aprel 1938
“Stalin” mükafatı (II dərəcə) — 1941 (“Koroğlu” operasına görə)
“Stalin” mükafatı (II dərəcə) — 1946 (“Arşın mal alan” filminin musiqisinə görə)
“Lenin” ordeni — 17 aprel 1938
“Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni — 17 sentyabr 1945
“Qafqazın müdafiəsinə görə” medalı — 1944
“1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə” medalı — 1945
Üzeyir Hacıbəyov vəfatı
Çağdaş Azərbaycan musiqisinin banisi, korifey bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov 1948-ci il noyabrın 23-də ağır ürək çatışmazlığı səbəi ilə dünyasını dəyişib.
Respublikamızda hər il Üzeyir Hacıbəyovun anadan olduğu gün – 18 sentyabr «Musiqi günü» kimi qeyd edilir.
Bu söz doğma deyil bizə, yadellidir. Əvəzinə özümüzün gözəl sözümüz var: milli xasiyyət (xarakter), yaxud, azərbaycanlılıq.
Bu ifadəni həm də ona görə sevmirəm ki, hansısa səhvlərin, düz yerdə etdiyimiz əyrinin üstünü malalamaq, haqq qazandırmaq üçün çıxarırıq “mentalitet” sözünü ortaya. Harada uduzuruq, adını qoyuruq mentalitet. Rüşvət alırıq-veririk, özümüzə haqq qazandırırıq ki, günah bizdə deyil, mentalitet günahkardır. Tikanlı məftillərdən çəkilmiş çərçivəyə döndərmişik bu mentaliteti. Yaxşılı-pisli nəyimiz var, doldurmuşuq o çərçivəyə. Və hələ də o çərçivəni doldurmaqda davam edirik.
Əsrlərdən keçib gəlmiş gözəl və doğma adət-ənənələrimizlə yanaşı bu günün tələbinə tam əks olan və bəzən də bizə yad olmalı olan xüsusiyyətləri doğma mentalitet amilləri tək qəbul edirik.
Ən qədim tarixi, kökü olan xalqdır bizim xalq. Öz gözəl adətləri ilə, ənənələri ilə, milli xarakteri ilə! Xalqımızın bu milli xasiyyəti müsəlmançılığa keçməzdən min illər qabaq formalaşıb. Tariximizin, keçmişimizin və gələcəyimizin keşiyində həmin milli xasiyyətimiz durub. Bizim xalq bu milli xasiyyətin təzahürü olan dövlətçilik və müstəqillik atributlarını öz əlində cəmlədiyi qədim vaxtlarda sərbəst dövlətçiliyi olan xalqları barmaqla saymaq olardı.
Lakin buna baxmayaraq, 20-ci əsrin 90-ndan başlayaraq bu günəcən davam edən ictimai-siyasi böhranlar xalqın mentalitetində, milli mənəvi dəyər anlamında təəssüf doğuracaq dərəcədə izlər buraxdı. 20 Yanvar hadisələri xalqın özünüdərk hisslərini gücləndirsə də, sonrakı illərdə mənəvi dəyər anlamı cılızlaşaraq başa düşülməyi çətin olan fenomenə çevrildi. Sanki, Vətənin tacı sayılmalı olan Qarabağı uduzan xalq Qarabağın qarğışına tuş oldu. Bu Qarabağ rüsvayçılığının ağır yükü etnik dəyəri böhranlı bir vəziyyətə gətirib çıxartdı.
Bizim emosional aləmimizdə, davranışımızda, təfəkkürümüzdə sürətli dəyişikliklər baş verirdi. Tarixdən bu günə gəlib çıxmış gözəl keyfiyyətlərə məxsus etnik xüsusiyyətlərimiz özünü ən çox mənfi mənada göstərməyə başladı. Sadəlik, kənar şəxsə hörmət, təmənnasız xeyirxahlıq, səmimilik, ədalət kimi dəyərlər yalançılıq, yaltaqlıq, “əl-əl yuyar” kimi prinsiplərin cilovuna düşdü. Nisbi bərabərçiliyə öyrənmiş və sadə, şəffaf mənəviyyata məxsus xalq sonu görünməyən, məqsədi bilinməyən total məkrliyin caynağına düşdü. Sanki, heç tariximiz olmayıb, yeni formalaşan xalqıq biz.
Qədimliyimizə, azadlıqsevər olduğumuza şübhə ilə yanaşanlara dünyanın məşhur kitabxanalarında – arxivlərində saxlanılan Azərbaycan oğuzlarının “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanını oxumağı məsləhət edirəm.
Azərbaycanımızın ərəblər tərəfindən qanlı-qadalı işğalından, qılıncdan keçirildiyi dövrdən əvvəl yazılmağa başlamış bu dastanda xalqımızın yadellilərə qarşı qəhrəmanlıq mübarizəsi, ellərin-obaların birləşməsi, xalqda vahid dövlətçilik ideyasının gücü tərənnüm olunur.
“Kitabi-Dədə Qorqud” təkcə unikal bədii ədəbiyyat nişanəsi yox, həm də min illiklərə üz tutmuş gözəl adət-ənənələrimizi özündə toplayıb saxlayan çox gözəl tarixi abidədir.
Əgər mənim ixtiyarım, gücüm yetsəydi, inanın ki, bütün imkanlı şəxslərə, hərbçilərə, vəzifəlilərə, ziyalılara bu dastanı oxudardım və imtahan edərdim. Bəlkə onda, Oğuz bəylərinin Vətən uğrunda ölümə asanca gedə bilməklərini oxuyanda, bu günkü Qarabağ dərdinin ləyaqətə təsirinin nə qədər olduğunu düşünərdilər.
Milli xasiyyət (xarakter) sosial-fəlsəfi anlayışdır. Əxlaqi bacarığımızın, adətlərimizin, dini etiqad dərəcəmizin, Vətənə münasibətimizin, ictimai şəraitdə (suallarda) özümüzü necə aparmağımızın daxil olduğu bir toplumdur.
Milli xarakter öz növbəsində iki istiqamətdən ibarətdir: milli ideologiya, milli-siyasi şüur.
Çox vaxt milli xarakteri təşkil edən bu “ikiliyi” elə “milli mentalitet” tək qəbul edirlər. Mən bu fikri yanlış sayıram.
Milli ideologiya nə olan şeydir?
Müstəqilliyimizdən 30 il keçməsinə baxmayaraq, hələ də bu anlayış bizdə çətin başa düşülən, var-yoxluğu, mahiyyəti tam dərk edilməyən bir varlıq sayılır.
Milli ideologiya hər xalqa məxsus olan ictimai istəkdir: dünya xalqları (dövlətləri) sırasında özünə münasib yeri tutmaq, təbiətin və Yaradanın verdiyi imkanlardan gözəl yaşayış naminə istifadə etmək deməkdir, vahid arzudur. Eyni zamanda, milli ideologiya hər bir vətəndaş üçün yaşadığı cəmiyyətdə hansı yeri tutmağa çalışmaq yolunda göstəricidir. Dövlətin xalqa münasibətini, xalqınsa dövlətə, Vətənə, onun müdafiəsinə, rifahi naminə çalışmasına olan həvəs-istəyini qidalandıran, nizamlandıran amildir. Bu fenomen hər xalqın öz gözəl gələcəyi uğrunda yaxşı mənada seçdiyi mübarizə yoludur.
Milli ideologiyanın əsas daşıyıcısı xalqdır və xalqın ifadəçisi olan Dövlətdir. Bu fenomenin güclülüyünə Dövlət cavabdehdir. Milli ideologiya o vaxt zəfər çala bilər ki, Xalqın və Dövlətin marağı üst-üstə düşsün.
Bu gün Azərbaycanda milli ideologiyaya, onun hər bir vətəndaşa aşılanmasına, onun təbliğinə qarşı çox soyuq münasibətərə yol verilir. Əfsuslar olsun ki, milli ideologiyaya göstərilən bu laqeydliyin nəticəsində xalqla xalqın ifadəçisi olmalı dövlət arasında sanki, nəhəng boşluq yaranıb.
Milli ideologiyamızın zəif və çətin qəbul edilməsinin bir səbəbini mən Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətinin tam formalaşa bilməməsində görürəm. Güclü vətəndaş cəmiyyətinin və milli ideologiyanın olduğu yerdə hər bir vətəndaş vətən qarşısında, onun bütövlüyü, ingişafı qarşısında öz üstünə düşdüyü məsuliyyəti gözəl hiss edir. Vətəndaşlıq hüququnun başa düşüldüyü yerdə, şah olduğu yerdə fərdi cavabdehlik yüksəkdə olur. Bizdə isə, vəziyyət tam fərqlidir.
Başqa səbəb də tapmaq olar.
Gələcək naminə atılacaq addımların bünövrəsində Tariximiz və tariximizə hörmət dayanmalıdır. Milli ideologiya həmin bu bünövrəyə əsaslanmalıdır. Tarix müqəddəsdir, hansı səhifələrdən ibarət olmasından asılı olmayaraq. Əfsuslar, bu günlərdə tariximizin çox səhifələri, o cümlədən, milli ideologiyamızın başlanğıc təkan qüvvəsi ola biləcək səhifələr unudulur. Elə səhifələr ki, mili siyasi şüurun, milli kimliyimizin oyanmasında əvəzsiz rol oynamışlar. Bir xalq daxilində, bir xalqın həyatında yol etmiş tarixi “mənim tarixim” və “mənim olmayan tarix” prinsipi ilə bölmək olmaz.
Bu gün böyük təbliğat imkanları olan radio-televiziya, digər kütləvi informasiya vasitələri xalqımıza xas olan gözəl adətlərin, mənəvi dəyərlərimizin, milli ideyanın təbliği yolunda bütün bacarıqlarından istifadə etmirlər. Xüsusən də, bəzi televizia kanallarına baxanda belə qərara gəlmək olar ki, bu kanallarda kimsə çalışır ki, xalqın yaddaşını yuyub tarixdən bu günə gəlib çıxan yaxşı nə varsa yox etsinlər.
Elə görünür ki, fərdi vətəndaşından tutmuş, infomasiya (xüsusən, TV-lər) vasitələrinə kimi, institutlar parakəndə maraq daxilində yaşayırlar, hərə öz marağı daxilində mübarizə aparır. Buna görədir ki, ümumi mənafe, milli maraqlar toplusu olan milli ideologiya, qalır anlaşılmaz vəziyyətdə.
MİLLİ SİYASİ ŞÜUR – bu bölməni ikicə sözlə də adlandırmaq olar, MİLLİ ŞÜUR. Amma, bu fenomenin siyasi baxımdan dəyəri əvəz olunmazdır. Həyat tərzi, psixaloji vəziyyət, milli qürur kimi istiqamətlərdən ibarət olan ŞÜUR anlamı o dərəcədə geniş əhatəlidir ki, istər-istəməz siyasiləşir, syasi tənqidə, təhlilə məruz qalır.
Etnik mənsubluq, el-oba qayğısı, böyük-kiçiklik, ədəb-ərkan – bütün bunlar milli siyasi şüurumuzun qızıldan yoğrulmuş parçalarıdır. Milli siyasi şüurun bütün anları məsuliyyətə çağırışdır, vicdana üz tutmaqdır. Hüququn varlığı və dərk edilməsi, fikir azadlığı kimi amillər də milli siyasi şüurun beyinlərdə varlığından asılıdır.
Milli siyasi şüurun daşıyıcısı vətəndaşdır. Söhbət təkcə ziyalı-savadlı təbəqədən getmir. Hər bir şəxs doğulub yaşadığı torpaq qarşısında şüurlu olmaq borcundadır. Və burada, milli siyasi şüurun ən vacib mərhələsi çıxır ortaya.
Vətən qeyrəti. Bu anlayış Vətəni sevmək, onu qorumaq, Vətənə, Anaya olan qədər münasibət bəsləmək deməkdir.
Bəs bizdə bu məsələdə işlər nə yerdədir?
20% torpaqlarımız əsarət altında olduğu bir vaxtda biz milli şüurdan, milli qürurdan danışmağa nə qədər haqqlıyıq? Milli siyasi şüuru – milli qüruru, Vətən qeyrəti yüksəklikdə olan vətəndaş hər qarış torpağı göz bəbəyi tək sevməlidir, vətən torpağının azadlığı yolunda qurban verməyə hazır olmalıdır. Vətən torpağı bağçalarda bitmir, əvəz olunmur. Vətən torpağı tarixlərdən keçib gələn, babalarımızın bizə etibar etdiyi vahid ərazidir. Nə qədər itirə-itirə gəlmişik son illərdə! Və kimlərə uduzmuşuq!
Onu qeyd etmək istəyirəm ki, milli şüurumuzun ən parlaq biruzə verdiyi dövrlər – Çar Rusiyası dövründən bu yana – 20-ci əsrin ikinci on illiyi və 1990-cı ildən sonraya aiddir. Qalan dövrlərdə, Çar Rusiyasının türk anlayışına düşmənçiliyi, sovet sisteminin sərt beynəlmiləlçiliyi milli şüurumuzu tam iflic vəziyyətə salmışdır, etnik (türkçülük) mənsubluğumuzu, azərbaycanlılığımızı (vətəndaşlıq anlayışımızı) şüurumuzdan az qala silməyə çalışmışlar. Bu işdə molla-fars rejimi də əlindən gələni etmişdir. Bi iki rejimə köməkçi isə erməni faktoru olmuşdur. Bu gün isə antiazərbaycan, antitürk qüvvələr erməni faktoruna Vətənimizdə yaşayan digər azərbaycanlıları – etnik qrupları qoşmağa çalışırlar.
Real baxışlarla baxmaq lazımdır bu günə. Düşmən tərəfindən atılan daşların dalınca qaçanları ifşa etmək lazımdır. Bu el, bu oba, bu Vətən bizimdir, bölünməzdir! Biz bir yerdə güclüyük, heç kim bizi məğlub edə bilməz ağzıbirlik, doğruçuluq olsa!
Milli şüur – etnik mənsubluğundan asılı olmayaraq, azərbaycanlılıq şüuru – idarə etməlidir bizi.
Və sonda: bizim bu gün özümüzə kənarda dayanıb “seyr etmək” kimi seçdiyimiz yoldan əlavə ikinci bir yolumuz da var: Vətən qeyrəti yolunda, Vətən uğurunda, Qarabağ uğrunda ölümə getmək yolu! Dədə Qorqudun, Oğuz igidlərinin seçdiyi yol!
ŞƏHİDİM Öyünc, qürur yerimizdi, Sənin tökülən qanın. Torpağımı xilas etdi Torpağa dönən canın. Namusu, şərəfisən Bu gün Azərbaycanın. Şəhidim, şanlı şəhidim, Zəfər ünvanlı şəhidim. * * * Sən zülməti qova-qova Dan yeritək söküldün. Ölü yurda nəfəs verib Bayrağıma büküldün. Otuz ilin yarasını Sağaltdın otuz günə. Sadiq oldun bu vətənin Hər əmrinə, hökmünə. Qarabağın qara bəxti Şükür çıxır ağ günə. Şəhidim, şanlı şəhidim, Zəfər ünvanlı şəhidim. * * * Keçdin cavan həyatından Həyat verdin yurduna. Qələbəni qanla yazdın, Ənam etdin orduna. “Hücum” deyib qanadlandın, Öndə oldun həmişə. Qorxu-hürkü bilmədiyin Gündə oldun həmişə. Qartal kimi qanadlanıb Kəsdin yağı üstünü. Qoy pir deyib qucaqlayım Heykəlini, büstünü! Şəhidim, şanlı şəhidim, Zəfər ünvanlı şəhidim. * * * Dilimizdə ən yaralı Bayatısan, ağısan. Anaların göz yaşısan, Sinələrin dağısan. Ayın bulud örtüyüsən, Günün qürub çağısan. O müqəddəs pak ruhunla Qovuşmusan Allaha. Vətənini çıxartmısan Bir işıqlı sabaha. Şəhidim, şanlı şəhidim, Zəfər ünvanlı şəhidim. * * * Bu torpağın yarasına Sarğı olub bədənin. Sən ən uca məqamısan, And yerisən Vətənin. Hüzurunda baş əyirəm, Diz çökürəm mən sənin. Bütöv əsər yazmalıyıq Yarımçıq ömrün haqda. Ruhun Tanrı qucağında, Nəşin qara torpaqda. Torpaq qədər əbədisən Şəhidim, şanlı şəhidim. Yurdun paklıq məbədisən Zəfər ünvanlı şəhidim!!!
Əli Bəy Azəri: – “Bu kitabı 2017-ci ildə tərtib etmişəm. Rəşid Bərgüşadlı, Nurəddin Ədiloğlu, Narıngül Nadir, Meyxoş Abdullah, Yaşar Bünyad, Şiringül Musayeva kimi əsərləri imzalarını məşhurlaşdırmış söz sərrafları kitabı göylərə qaldırdılar. Ayaz İmranoğlu, Camal Zeynaloğlu, Ramiz İsmayıl, Fərhad Əsgərov, Turac Hilal, Sona Əli, Rəfael Baratoğlu, Ülviyyə Niyazqızı, Aygün Sadiq və başqaları, hansı ki, dövrü dərgilərdə az-az çap olunurlar, dəyərli əsərləri ilə TOPLUya rəng verdilər. Onlardan bəzilərinin imzası daha görünmür. ZİYA ALAR! Bir nəfər isə aramızda yoxdur. NEMƏT BƏXTİYAR…”
YAZARLAR.AZadı çəkilən kitabın PDF variantını təqdim edir:
Dünən bir yaxın dostum söhbət etdi: “Filankəslər xəstələniblər. Bilirsən də, adətimizi. Düşüblər balaca bir məclisə. Orada da, adətə uyğun “març-murç”. Sən demə, birisi viruslu imiş. Nəticədə hamı xəstələnib…” Allahdan onlara şəfa diləyirəm!
Bizim xalqı bütün dünyadan fərqləndirən, unikallaşdıran bir neçə adətlərimiz var ki, onlardan da birisi öpüşmək adətidir. Yox, yox, demirəm ki, bizim xalqdan çox öpüşən yoxdur! Bizim xalq bəlkə də, ən az öpüşəndir! Söhbət ondan gedir ki, hansı “öpüş”dən danışırıq. Azərbaycan öpüşü unikal və heç bir xalqın düşünə bilməyəcəyi formadır, SOSİAL ADƏTDİR.
Əvvəlcə, xeyrindən yazım ki, bilinsin – öpüşməyin əlehinə deyiləm.
İnsanın ürəyinə sevincgətirən, bədənə, ruha əvəzsiz xeyri olan 3-4 fiziki hərəkət vardırsa, bunlardan birisi öpüşməkdir. O öpüşmək ki, iki əks cinsli insanın arasında olsun. Uzun həsrətdən sonra yaxınların öpüşməyi də gözəl effekti ilə fərqlənir. Belənçi “öpüşmək” sözünün özü, artıq müsbət emosiyadır. Öpüşə hazırlıq özü sevincdir və ürəyə oksigen axınıdır.
Öpüşün birinci yaratdığı oksitosindir, onu “sevgi hormonu” da adlandırırlar. Fiziki təmasdan yaranan bu ferment bir-birinə bağlılığı, ürəkdə sevinci, fəxri hissləri artırır.
Öpüşmək sevinci ürək döyünməsini gücləndirir, nəfəs tezləşir, damarlarda qan axımı sürətlənir, hüceyrələr oksigenlə daha yaxşı təmin olunurlar. Döyünmə 110/dəqiqə çatır, bu da ki, infarct riskin azaldılması və bəzən, qarşısını almaq deməkdir. Maraqlı burasıdır ki, ürəkdən gələn öpüş zamanı qan dövranı və ürək döyüntüsü nə qədər güclənsə də, təzyiq bircə məqsədə üz tutur – normallaşmağa!
Eyni zamanda, öpüşmək idmandır. Alimlərin araşdırmasına görə, öpüşmədə üzün 30-dan çox əzələsi iştirak edir. Bir dəfəlik öpüşdə 5 kalori yanır, 1-1.5 dəqiqə öpüşdə isə 40 kalori xərclənir. Ona görə də, kalori xərcləmək istəyənlərə 10-15 dəqiqə öpüşmək heç də yersiz olmaz ilin sonu üçün bir neçə kilo “itirməyə”.
Dünya neyrobioloqların jurnalı “Physiology & Behavior” maraqlı bir yazı dərc edib. Yapon alimləri atopikekzema – atopikdermatit və onun gələcək “yoldaşı” ola bilən allerqikrinit – burun gicişməsi xəstələrini musiqi altında 30 dəqiqə sevdikləri ilə öpüşməyə məcbur etmişlər. Siptomlar olduqca azalmış, ümumi vəziyyət xeyli yaxşılaşmışdır.
Öpüş yolu ilə böyrəküstü vəzilərin ifrazetdiyi və hirsin – stressin requlyatoru olan kartizolun miqdarını azaltma qolur.
İşdə yaranmış stressin ürəyə təsirini evə gəldikdə həyat yoldaşı ilə ikicə dəqiqəlik ürəkdən gələn öpüşlə heçə endirə bilərik. – (Tobias Esch, George B. Stefano: “Məhəbbətin neyrobialogiyası, İng. d.)
İndi isə, daha maraqlı açıqlamalar.
Öpüşməyin digər təzahürü – təkrar edim ki, söhbət əks cinslərin təmasından gedir – ağız suyunun öpüşənlər arasında mübadiləsidir.
Nə qədər tez-tez öpüşmə – ağız suyu mübadiləsi olarsa, orqanizm bir elə viruslara qarşı tez immunitet yaradar. Öpüş zamanı öpdüyümüz insanla ağız suyunda olan bakteriyalar mübadiləsi gedir. Sadə izahı: Tibb elminə çoxdan məlumdur ki, hər birimizdə bizimlə yaşayan bakteriyaların 20%-i unikaldırlar, digər bədəndə təkrar olunmurlar. Elə həmin bu 20% bakteriyalarımızdır ki, immune sistemimizi məcbur edirlər viruslarla müharibə aparan antitel yaratmağa. Bütün bunların hesabına bədən məşq edir, özünümüdafiə qabiliyyəti güçlənir. Bax beləcə, öpüşməyin bədənə, hissiyat orqanlarına sevinc içərisində sağlam yaşamaq üçün bəxş etdiyi əvəzolunmaz əlamətlər bunlardır.
Bu qeyd etdiklərim yalnız Sevgidən, Məhəbbətdən Doğan Öpüşlərə aiddir. Azərbaycanda hökm sürən “març-març” – “öpüşmə” social adətin (xəstəliyin) sağlam öpüşməyə heç bir dəxli yoxdur, ya da, azdır. Azərbaycan öpüşünü iki qrupa bölürəm özlüyümdə. 1).Lazımsız; 2)Əcaib və başa düşülməyi mümkün olmayan Pis. 1)- Qocalarımız az-maz tanış olan, qonaq kimi görünən bütün böyük – kiçikləri qucaqlayıb öpürlər. Qadınlarsa biri birilərini və biri birinin uşaqlarını. Əksər vaxtda uşaqlar bu öpüşdən qaçmağa çalışırlar. Yox, qaçıb tuturlar, məcbur öpərək (çox vaxt) yalançı məhəbbəti izhar edirlər. Nə mənim uşaqlıq vaxtımdan bu günəcən, nə də mənim uşaqlarımın xoşumuz gəlmir kənar şəxsin öpüşünə. Yaxşı, xala-bibi bir dəfə öpsün və əzizləsin. Qonşuya qonaq gedir uşaq, marçıltı düşür, qohuma qonaq gedir – marçıltı düşür. Bu 1-ci qrupu yenə çətinliklə də olsa qəbul etmək olar. Ən dəhşəti ikinci qrupdur.
Kişilərin öpüşməyi! Bilmirəm, dünyada ikinci bir xalq varmı, belə lazımsız kütləvi vərdişli? Ata oğulla görüşər – nə olar, öpüşərlər, qardaş qardaşla həmçinin. Daha, iki gün qabaq ayrıldığın dost-tanış niyə səni bağrına basıb öpməlidir ki? Sən də etiket xatirinə məcbursan, öpüşə cavab “viziti” edəsən, öpəsən! Kimsə səni öpür, sənsə öpməsən, deyəcək hörmət etmir. Və yaxud, dünən dostumun söhbət etdiyi şərait: dörd nəfər qonaq yaxınlaşırlar yaxın bir tanışın 5-6 nəfərlə oturduğu stola. Uzun müddətdir görüşməyiblər guya, düz BİR HƏFTƏ keçib son görüşdən, öpməlidir! Durur ayağa, març-murç dördünü də öpür! Qalan yoldaşlar da hörmət-izzət əlaməti olaraq öpüşməyi təkrar edirlər. Nəticədə o dörd nəfərin ailə üzvləri də daxil olmaqla 5-6 xəstə ailə çıxır ortaya!
Belə adətin müsəlmançılığa heç bir dəxli yoxdur. Heç türkçülüyə də dəxli yoxdur.
Nə özbək xalqında (üzü-üzə yaxınlaşdırmaq, ya da çiyini çiyinə söykəmək), nə qırğızda (özbəklə oxşar adət), nə türkdə belə adət yoxdur. İnquş, çeçen adəti çiyini çiyinə vurmaqdır. Digər xalqlarda adət əl verib görüşməkdir.
Heç olmasa, bu qorxulu bir zamanda, COVİD-n hücum etdiyi dövrdə bu lazımsız (pis) adəti qoyun qırağa. Özünüzə yazığınız gəlmirsə, qabağınızdakına qayğı göstərin, uzaq durum ondan!
Ən başlıcası isə unutmayın: Sevdalı öpüş dərmandır min dərdə! Sevin, sevilin və yalnız Sevdiklərinizi öpün! Dünəndən görmədiyiniz yolla keçən tanışı, yaxud, köhnə iş yoldaşınızı yox!
Bu gün gözəl insan, əsl ziyalı, dəyərli alim, tənqidçi, publisist, Azərbaycanın Əməkdar mədəniyyət işçisi, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turanın doğum günüdür! Şad günü münasibəti ilə onu təbrik edir, həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
ŞƏHİD, ALLAH AMANATI Bizdən ayrılıb gedirsən, Şəhid, Allah amanatı! Güllü, bayraqlı gedirsən, Şəhid, Allah amanatı! * * * Dava günü davalanan, Nərə çəkib havalanan. Daş-qayada yomalanan, Şəhid, Allah amanatı! * * * Yorulmusan dincəl, yavrum, Qaşı çatma, teli qıvrım, Paltar cırıq, üz-baş sıyrım, Şəhid, Allah amanatı! * * * Ağacda bubbular qaldı, Göl qurudu qular qaldı, Silah dostun ular qaldı, Şəhid, Allah amanatı! * * * Eşqdi Vətən həvəsi, Qanın yurda su əvəzi Harda verdin son nəfəsi?! Şəhid, Allah amanatı! 14.09.2022. Müəllif: İlham QƏHRƏMAN
VƏTƏN Güllələrdi, mərmilərdi, Külək deyil burda ötən. Nərəsindən dağ titrəyir, İgidindi yurda yetən. Çağla Vətən, çağla Vətən! * * * O ölməzdi, yenilməzdi, Yağılardı ölən, itən. Uğurunda şəhid düşən, Bir layladı burda bitən, Ağla Vətən, ağla Vətən! * * * Bax, səmanda qara bulud, Ağır- ağır, çətən- çətən. Al göyündən, götür birin, Sar alnına, sarı, lütfən, Bağla Vətən, bağla Vətən! 15. 09. 2022. Müəllif: Təvəkkül GORUSLU
ŞƏHİD Qurban boyuna, şəhid, Düşdük oyuna, şəhid. Dörd bacı həsrət qaldı, Qardaş toyuna, şəhid. * * * Qələbə acı – şəhid, Qeyrət ağacı – şəhid. Gözü yaşlı bacının Başının tacı – şəhid. * * * Ananın nəri – şəhid, Bacının şiri – şəhid. Bir gözəlin xəyalı – Pəhləvan əri – şəhid. * * * Ata qüruru – şəhid, Məzarın nuru – şəhid. Tezliklə göstərərik, Yağıya zoru, şəhid. * * * Elin and yeri – şəhid, Ocağı, piri – şəhid. Qisası alacağıq, Yol yoxdu geri, şəhid. * * * Zəfər andı verənlər, Dərdə sinə gərənlər, Şəhid qanlı torpaqda Doğulacaq ərənlər. 14.09.2022. Müəllif: Vaqif OSMANOV
AY VƏTƏN Bu boyda şəhid yükünə Dözürsə qəddin, ay Vətən. Mütləq bir gün bütövləşər Sərhədin, səddin, ay Vətən! * * * Kəsilməyib səsi, ünü, Tarix olan qırx dörd günün… Yağılara öz gücünü Yaxşı göstərdin, ay Vətən. * * * Qabağında ağır yasın, Şah vüqarın qoy sınmasın. Sən tapda ki… tapdanmasın Cığırın, rəddin, ay Vətən. * * * Başdan-başa düşmən şərdi, Şəri boğmaq bir hünərdi. Alovlara sinə gərdi, İgidin, mərdin, ay Vətən. * * * Yaxındadır Turan turu, Yenilməzdir türkün zoru. Dəhliz edər Zəngəzuru Bu qalib həddin, ay Vətən! 14.09.2022. Müəllif: Musa ƏLƏKBƏRLİ
“Əliş və Anna” kitabı bizi 700 il bundan əvvələ apardı Söz hikmətdir, Tanrının yaratdığı gözə görünməyən bir varlıqdır. O varlığı hər adam görüb, onu dərk edə bilmir. Söz də Quran kimi müqəddəs, bayraq kimi ucadır. Sözün ucalığını söz sahibləri, sözdən qala tikənlər, çələng hörənlər bilər. Söz əsl yazarların, söz ustadlarının əlində mum kimi mütəhərrik bir şeydir. Hansı yana, hansı mərtəbəyə istəsə, onu o istəqamətə yönəldə bilər. Sözlə tarixi keçmişimizi, vətən-torpaq yolunda canlarından keçən igid oğuların əfsanəvi qəhrəmanlığını, eləcə də gözəl sənət adamlarını qələmə alır, sözlə tarixə çevirib onu yaşadır. Bədii obrazlarla onu nağıllaşdırır… Bu tarixi qəhrəmanlar, tarixi şəxsiyyətlər poetik dillə gəlıcək nəsilərə çatdırılır. Tanınmış şair və publisist Zaur Ustac da məhz söz qədrini bilən ziyalılarımızdan. Söz sahiblərindən biridir. Onu qısa vaxtlarda tanısam da, amma yaradıcılığına çöxdan bələdəm. Zaur Ustacın özünə məxsus poetik düşüncəsi, yaradıcılığı var. Nənələrimiz milli ənənəllərimizi ilmə-ilmə xalçalarda toxuduğu kimi, şairlərimiz də hər bir sözü ilmə edib öz gözəl əsərlərini yazıb ortaya qoyurlar. Zaurun bir şair kimi digərlərindən fərqləndirən cəhət onun sözə qənaətlə yanaşmasıdır. Vətənə, torpağa olan hədsiz məhəbbətini sözə, poetik obraza çevirib qələmə almasıdır. O ən çox tarixi hadisələrə müraciət edir. Onun 18 kitabı nəşr olunub. Əsərləri Qarabağ döyüşlərində qəhrəmanlıqla şəhid olan Mübariz İbrahimov kimi qəhrəman oğullarımızın keçdiyi döyüş yollarından və Qarabağ ağrılarından bəhs edir. Eləcə də Azərbaycanın tanınmış tarixi şəxsiyyətlərinin, incəsənət adamlarının və memarlarının keçdiyi həyat yolunu bədii obraza çevirib sadə dillə oxuculara çatdıra bilir. Qeyd edim ki, təzəcə işıq üzü görmüş ”Əliş və Anna” poeması da şairin 19-cu kitabıdır. Xatırladım ki, adıçəkilən kitab görkəmli memar Əliş bəy Sübhan oğlu Kərəmli-Şirvaninin anadan olmasının 700 illiyi münasibəti ilə qələmə alınıb. Kitab yubley tədbirləri çərçivəsində nəşr olunub. Qısa şəkildə desək, bu kitab memarın keçdiyi həyat yolundan, Moskvanın, Kremilin tikintisindən və eləcə də Əliş bəylə Annanın arasında mövcud olmuş nakam məhəbbətindən bəhs edir.9 fəsildən ibarət olan bu kitab iki dildə Azərbaycan və fars dilərində çap olunub. Bu əsər tamamilə klasik fikirlərə, Ulu Yaradanın böyüklüyünə, Insani dəyərlərə söykənir. Bir memarın əl işləri, yaratdığı Kreml kimi böyük bir sənət əsəri poemada geniş yer alır. Memar Əliş bəy bir Azərbaycanlı balasının böyük sənətkarlığından, yüksək memarlığından xəbər verir. Əsərdə Əliş bəylə Annanın saf məhəbbəti. onların nakam sevgiləri ustalıqla qələmə alınıb. Bu əsərdə sevginin böyüklüyü, heyrətəmizliyi, sevgi müqəddəsliyi Tanrı zirvəsinə qədər yüksəlir. Elə şairin yaradıcılığındakı üstün cəhət, böyüklük ondadır ki, dahi Nizaminin, Füzulinin, Xətainin yaradıcılığından bəhrələnməklə böyük bir sənət yolu keçməsidir, bir sözlə çağdaş ədəbiyyatımızın memarına çevrilməsidir. Bir müqqəddəs şəxsiyyət. söz adamı kimi onlara daim sitayiş edib, sözün böyüklüyü qarşısında baş əyir, ən əsası odur ki, müqəddəsliyi qoruyub saxlaya bilib. İnanıram ki, bu kitab neçə-neçə oxucunun qəlbinə yol tapacaq. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Zaur Ustac həm də xeyriyyəçiliklə məşğul olur. Ona görə də Zaur Ustac bu il Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun 30 yaşı tamam olması ilə əlaqədar fevral ayında “Mübariz” anım-tanıtım xeyriyyə tədbirləri çərçivəsində biri cəbhə bölgəsində, biri rayon mərkəzlərinin birində, digəri isə paytaxtın tanınmış məktəblərinin birində olmaqla- 3 məktəbdə tədbirlər keçirəcək. Tədbirlər çərçivəsində Zaur Ustacın bizi Qarabağa səsləyən Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimovun keçdiyi döyüş yolundan yazdığı “Oriyentir ulduzu” kitabının 5-ci nəşrin əsasında təkrarən nəşr olunmuş kitabı şagirdlərə. tədbir iştirakçılarına və həmin məktəblərin kitabxanasına hədiyyə ediləcək. İlkin mənbə: Həftə içi.- 2019.- 30 yanvar.- S.8
