Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış simalarından biri olan Zaur USTAC 1975-ci ildə Bakı şəhərində andan olub. Ali təhsillidir. Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, ehtiyatda olan zabitdir. Bədii-publisistik kitabların, metodiki-tədris vəsaitlərinin və balacalar üçün (ingilis dilindən) tərcümələrin müəllifidir. Milli ruhda qələmə alınıb hər iki qrafika ilə (müasir və əski əlifba ilə Ana dilimizdə) çap olunmuş kitabları Bütöv Azərbaycan coğrafiyasında yayımlanır. Xüsusi ilə kiçik yaşlı məktəblilər üçün ana dilimizdə olan öyrədici (Ana dili və Hesab) şeirlərdən ibarət kitabları geniş oxucu kütləsinə tanış olmaqla bərabər məktəb və liseylərin məktəbəhazırlıq qruplarında tədris vəsaiti kimi tətbiq (2019-2020-ci təris ilindən etibarən) olunur..
Zaur USTAC 1988-ci ildən fasiləsiz olaraq dövri mətbuatda dərc olunur, 40-dan artıq kitabın müəllifidir. 2007-ci ildən özünün təsis etdiyi “Yazarlar” jurnalı, 2010-cu ildən isəYAZARLAR.AZ saytı idarəçiliyindədir.
Zaur Ustacın əsərlərinin 2011-ci ildən etibarən internet vasitəsi ilə bir neçə stabil və təhlükəsiz portalda pulsuz yayımlanmasının nəticəsi olaraq bu gün o internet üzərindən ən çox oxunan yazarlarımızdan biri, bəlkə də birincisidir.
Zaur USTAC yaradıcılığı Ana dilimizdə oxuyub, anlamağı bacaran dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, internetə çıxışı olan hər bir şəxs üçün əlçatandır.
SEVİN, A TƏBRİZ! Zəfər libasında sevinc göz yaşı, Hər iki sahildə dayanıb ərlər! Ayrılıq atəşi elə qarsıyıb, İçərək qurudar Arazı nərlər! * * * Göylərdən boylanır Tomris anamız, Əlində qan dolu o məşhur tuluq! Xain yağıların bağrı yenə qan, Canı əsməcədə, işləri şuluq… * * * Uşaqdan böyüyə hamı əmindir, Tarix səhnəsində yetişib zaman! Bu dəfə biryolluq bitəcək söhbət, Nə güzəşt olacaq, nə də ki, aman! * * * İllərdir həsrətdən gözləri nəmli, Mamırlı daşların gülür hər üzü! Neçə qərinədir qalmışdı çılpaq, Yamyaşıl çayırla gəlib bu güzü! * * * Al donun geyinir Günəş hər səhər, Səmamız masmavi, göy üzü təmiz! Duman da yox olub, itib buludlar, Gözün aydın olsun, sevin, a Təbriz!
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam!
DAĞLAR (Dağlara xitabən üçüncü şeiri) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!
* * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!
* * * Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı, Qoynunda yağılar məskən salmışdı, Canımı sağalmaz bir dərd almışdı, Sayalı qonağın mübarək, dağlar!
Həyat dəyişir.Bəzən sürətlə,bəzən isə ləng.Bəzən biz bu dəyişikləri hiss edirik , bəzənsə yox.Bəzən bu dəyişiklərə hazır oluruq , bəzən isə hazır olmuruq.Bu kimi düşüncələr keçmiş tanışım Məmmədin ölümünü xatırlarkən şüurumda dolanır.İndi də onun acınacaqlı ölümünü unuda bilmirəm.
Onunla tanışlığımız redaksiyadan başlanmışdı. O illər sovet hökümətinin dünyaya meydan oxuduğu illər idi.Məmməd rayonun rusdilli qəzetində fotomüxbir işləyirdi.Çox dilli-dilavər, fəal, işgüzarlığı ilə gözə çarpan adam idi.Mən isə azərbaycan dilində çıxan yerli qəzetlə əməkdaşlıq edir və müxtəlif mövzuda yazılar yazırdım.Qəzetlər bir binada yerləşdiyindən tez-tez Məmmədlə üz-üzə gəlrdik.Salamlaşır, hal-əhval tuturduq. Lakin Məmməd adamlarla çox da yaxın münasibət qurmağı sevməzdi.Eləcə də mənimlə.Bunu işinə çox vaxt sərf etmək məcburiyyətində qallması ilə əlaqələndirirdi ki, bu da onun hörmətini artırırdı.
Məmməd fəhləlikdən fotomüxbirliyə gəlmişdi.Redaksiyada işə düzəlnə qədər o neftçi olmuşdu. Bəxti gətirmişdi və onu qəzetə işə qəbul etmişdilər.O zamanlar fotoqrafiya ilə məşğul olmaq üçün gərək xüsusi avadanlıqlar alıb, həmin avadanlıqlarla işləməyi bacaraydın.indiki kimi şəkil çap edən lazer avadanlıqları mövcud deyildi. Fotoaparat almaq üçün də xeyli xərc tələb olunurdu.Məmməd bunların hamısının öhdəsindən gəlmişdi.Odur ki, onun ulduzu parladı.Onu rayonun rusdilli qəzetinə fotomüxbir qəbul etdilər.Bir müddət redaksiyada işlədikdən sonra Məmməd maşın da aldı.Redaksiyadan ona ev də verdilər.Gözəl iş, yaxşı qazanc, gözəl ailə.Məmmədin həyatı belə idi.O vəzifəli adamları ətrafında dolanar,lazım gələndə ona problemlərinin həllində köməklik göstərərdilər. Bir məsələ də var idi ki, vəzifəli,imkanlı adamlarla işgüzar görüşlər yeyib-içmək məclisləri olmadan keçmirdi. Məmməd də tədricən belə məclislərə alışırdı.Düzdü o ağıllı adamlarla içirdi və ağılla içirdi .Böyüklərin məsləhət etdiyləri kimi normasını da gözləyirdi.Bir də ki, əgər içməsəydi, ona pis baxardılar, qınayardılar.Həm də içki gözəl və maddi təmin olunan həyatın atributlarından biri kimi qəbul olunurdu.Məmmədin iki oğlu var idi.O övladlarına yaxşı təhsil verdi.Hər iki oğlu ali təhsil aldı.Amma böyük oğlan rayon yerində yaşamaq istəməyib paytaxta üz tutdu.Kiçiyi isə valdeynlərindən uzaq olmasın deyə rayonda qaldı.
Məmməd həm də ov həvəskarı idi.Tüfəngi vardı.Hərdən tüfəngi götürüb vəzifəli dostları ilə meşəyə ova gedərdilər.Balıqçılıqla da arası yaxşı idi.İmkan tapanda balıq tutmağa da gedirdi.Bütün bu mərasimlər içki məclisləri olmadan keçməzdi.Həm də Məmməd bu istirahətlər zamanı fotoaparatını da götürər, bir neçə mənzərə şəkilləri çəkib qəzetlərində dərc etdirərdi.Öz təəssüratlarını şəhəri gün redaksiyada iş yoldaşları ilə bölüşürdü.Bu tipik sovet həyat tərzi idi.Məmməd isə tipik sovet adamına xas həyat tərzi keçirirdi.Amma o zaman heç kimin ağlına gələ bilməzdi ki, belə həyat sona çatar bilər. Sovet hökümətinin sütunları laxlamağa başlayar.Lakin hamının əbədi mövcud olacağını düşündüyü sovet hökuməti tədricən dağılmağa başladı və çökdü.Rayonun rusdilli qəzeti bağlandı.Rusdilli qəzetin keçmiş əməkdaşları rayonu tərk edib Bakıya getdilər.Onların çoxları Bakıdan gəlmişdilər.Məmməd isə rayonlu idi.Rayonda da qaldı.Daha redaksiyada fotomüxbir deyildi. Adi fotoqraf idi.Adi fotoqraflar kimi gedib şəkil çəkib pulunu qazanırdı.Amma qazancı, hörməti əvvəlki səviyyədə qalmamışdı.Elə bil ki, tale onunla oyun oynamağa başlayırdı.Tərs kimi xarici ölkələrə sərhədlər açılması səbəbindən ölkəyə fotolentləri yuyan həm lentlərdəki kadrları çap edən lazer aparatları gətirdi . Şəkil çəkmək üçün ucuz fotoaparatlar da peyda oldu.İndi hamı özü şəkil çəkib, çap etdirmək imkanı qazanmışdı.Məmmədin fotolarına əvvəlki təlabat qalmamışdı.Bir məsələdə bəxtı gətirmişdi ki,artıq təqaüd yaşı yetişmişdi.Təqaüd alıb dolana bilirdi.Övladları da yeri gələndə ona maddi yardım göstərirdilər.Lakin bu Məmmədin gözlədiyi həyat deyildi.Əvvəlki , sovet dövründə sürdüyü həyatı indi ona yuxu kimi görünürdü.İndiki həyatsa sönük,maraqsız bir mövcudluğu xatırladırdı.Məmməd bunu gözləmirdi.Heç yatsa yuxusuna belə girməzdi ki, nə vaxtsa belə bir güzarana gələ bilər.Məmməd zahirdə bunu buruza verməsə də daxilində bu sarsıntıları keçirirdi.Fikrini bir qədər dağıtmaq, həm də bir-iki balıq tutub yemək üçün tez-tez balığa gedirdi.Hərdən ova da gedirdi.Amma daha əvvəlki vəzifəli dost-tanışları yanında olmurdular.Tutduğu balıqlardan, ovladığı quşlardan bir qismini qonşulra satırdı.Qalanlarını isı özü istifadə edirdi. Məmmədin yaşı artıq 70-i ötmüşdü.Yaşına görə sağlam və gümrah görünürdü.Sən demə bu aldadıcı təəssürat imiş.
Bir gün axşamüstü gəzməyə çıxarkəna tanışlardan eşitdim ki, iki gün əvvəl kür çayında balıq tutmağa gedən bir nəfər suya yıxılaraq ölüb.Suda boğulanın kim olduğunu bilmirdilər.Bu xəbərə elə də əhəmiyyət vermədim.Fikirləşdim ki, yəqin hansısa piyanıskanın biri imiş.Ağlı başında olmadığından suya yıxılıb.Amma heç də belə deyilmiş.Ölən Məmməd imiş.Məmmədin son vaxtlar ürəyində problemlər yaranmışdı.Bu səbəbdən də həkimlərin tövsiyəsi ilə içkidən imtina etmişdi.Adəti üzrə tez-tez balıq tutmağa gedirdi.Özü də adətən adam az olan yerlərdə çadırını qurarmış ki, ovu yaxşı olsun. Onun olduğu yerdə kim isə gəlib tilov atmaq istəyəndə, onları qovurmuş.Hamı bilirdi ki, xasiyyəti tünddür. Xasiyyətini bildiklərindən heç kim onun yaxılığında tilov atmağa getmirdi.Deyirdilər ki, Məmməd harada balığın yaxşı çıxdığına çox gözəl bilirdi.Balığa gedəndə özü ilə yeddi-səkkiz tilov aparırdı.Həmin gün də ovu yaxşı olub.Balığa gedəndə özünü saxlaya bilməyib bir qədər araq da götürüb.Həkimlərin qadağalarına baxmayaraq o ara-sıra qadağaları pozurdu. Adətən belə ara-sıra içki qəbul etməsi ağır nəticəyə səbəb olmurdu.Bu da onu ürəkləndirirdi. Lakin son dəfə balıq ovu zamanı içkinin təsiri ayrı cür olur.O tilova balıq düşdüyünu görür.Qalxıb tilovu çəkmək istəyərkən ürəyindən kəskin ağrı qopur.Əlindəki tilov balıqla birlikdə suya düşur.Nə qədər müvazinətini saxlamağa cəhd etsə də buna nail ola bilmir.Suya yıxılır.Suyun onu aparacağını anlayıb var gücü ilə çayın kənarındakı qamışlardan yapışır.Axar suyun onu apara biləcəyi qorxusu hər şeyə üstün gəlir.Ölmək bir yana, əgər su onu aparsaydı heç meyidi də tapıla bilməzdi.O son nəfəsində çayın kənarıdakı qamış kollarında var gücü ilə yapışaraq və nəyin bahasına olursa olsun suyun onu aparmamsı uğrunda mücadilə aparırdı.Onun son nəfəsindəki son istəyi yalnız bu idi.Onu səhəri gün bir balıqçı tapır.O çayın kənarı ilə keçərkən Məmmədin maşınını hələ də burada olduğunu görüb heyrətlənir.Axı o indiyə çoxdan getmiş olmalı idi.Yaqin nə isə var ki, Məmməd hələ getməyib. Yoldan ötən balıqçı bunu aydınlaşdırmaq məqsədi ilə təpədən çayın kənarına enir.Bu vaxt o nə Məmmədin çayın kənarındakı kollardan iki əlli yapıçaraq qalmasını görür.Məmmədi çağırsa da ona hay vermir. Anlayır ki, o sağ deyil.Balıqçı hay-haray salaraq camaatı yığır.Meyiti sudan çıxarırlar.Gələnlər baş verən hadisənin nə səbəbdən baş verməsini müzakirə edirlər.Axı bu vaxta kimi çay kənarında belə ölüm halı baş verməsinin şahidi olmamışdılar.Balıqçılar deyirdilər ki,o yaxınlığa heç kəsi qoymurdu.Əgər qoysaydı ona vaxtında kömək göstərərdilər və bu hadisə baş verməzdi.O ölməzdi.
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış simalarından biri olan Zaur USTAC 1975-ci ildə Bakı şəhərində andan olub. Ali təhsillidir. Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, ehtiyatda olan zabitdir. Bədii-publisistik kitabların, metodiki-tədris vəsaitlərinin və balacalar üçün (ingilis dilindən) tərcümələrin müəllifidir. Milli ruhda qələmə alınıb hər iki qrafika ilə (müasir və əski əlifba ilə Ana dilimizdə) çap olunmuş kitabları Bütöv Azərbaycan coğrafiyasında yayımlanır. Xüsusi ilə kiçik yaşlı məktəblilər üçün ana dilimizdə olan öyrədici (Ana dili və Hesab) şeirlərdən ibarət kitabları geniş oxucu kütləsinə tanış olmaqla bərabər məktəb və liseylərin məktəbəhazırlıq qruplarında tədris vəsaiti kimi tətbiq (2019-2020-ci təris ilindən etibarən) olunur..
Zaur USTAC 1988-ci ildən fasiləsiz olaraq dövri mətbuatda dərc olunur, 40-dan artıq kitabın müəllifidir. 2007-ci ildən özünün təsis etdiyi “Yazarlar” jurnalı, 2010-cu ildən isəYAZARLAR.AZ saytı idarəçiliyindədir.
Zaur Ustacın əsərlərinin 2011-ci ildən etibarən internet vasitəsi ilə bir neçə stabil və təhlükəsiz portalda pulsuz yayımlanmasının nəticəsi olaraq bu gün o internet üzərindən ən çox oxunan yazarlarımızdan biri, bəlkə də birincisidir.
Zaur USTAC yaradıcılığı Ana dilimizdə oxuyub, anlamağı bacaran dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, internetə çıxışı olan hər bir şəxs üçün əlçatandır.
SEVİN, A TƏBRİZ! Zəfər libasında sevinc göz yaşı, Hər iki sahildə dayanıb ərlər! Ayrılıq atəşi elə qarsıyıb, İçərək qurudar Arazı nərlər! * * * Göylərdən boylanır Tomris anamız, Əlində qan dolu o məşhur tuluq! Xain yağıların bağrı yenə qan, Canı əsməcədə, işləri şuluq… * * * Uşaqdan böyüyə hamı əmindir, Tarix səhnəsində yetişib zaman! Bu dəfə biryolluq bitəcək söhbət, Nə güzəşt olacaq, nə də ki, aman! * * * İllərdir həsrətdən gözləri nəmli, Mamırlı daşların gülür hər üzü! Neçə qərinədir qalmışdı çılpaq, Yamyaşıl çayırla gəlib bu güzü! * * * Al donun geyinir Günəş hər səhər, Səmamız masmavi, göy üzü təmiz! Duman da yox olub, itib buludlar, Gözün aydın olsun, sevin, a Təbriz!
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam!
DAĞLAR (Dağlara xitabən üçüncü şeiri) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!
* * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!
* * * Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı, Qoynunda yağılar məskən salmışdı, Canımı sağalmaz bir dərd almışdı, Sayalı qonağın mübarək, dağlar!
ÇAĞDAŞ POEZİYAMIZIM SAYILIB-SEÇİLƏN NÜMAYƏNDƏSİ Söhbət filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Nağıqızından gedir. Mahirə xanım Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetin beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektorudur, Prezident təqaüdçüsüdür. Filologiya elmləri sahəsində səriştəli tədqiqatçıdır. Fəlsəfə doktoru elmi dərəcə almaq üçün “Həsən Mirzəyevin yaradıcılığında filologiya məsələləri” mövzusunda (2012); elmlər doktoru elmi dərəcə almaq üçün isə “XIX-XX əsr Qərbi Azərbaycan aşıq və el sairlərinin yaradıcılığının dil və üslub xüsusiyyətləri (Dərələyəz mahalı üzrə)” mövzusunda (2017) dissertasiyalar müdafiə etmişdir. Mahirə Nağıqızı tanınmış alim olmaqla yanaşı istedadlı şairdir, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Gözəl şeirləri vardır. Qələmindən neçə-neçə şeir kitabı çıxmışdır. Diqqət yetirək: “Mənim anam” (2006), “Su at dalımca, ana” (2006), “Ana sevgisindən doğan nəğmələr” (2008), “Yaşadacaq anam məni” (2009), “Ana kəndim Xalxalım” (2010), “Ömrün çıraqdır sənin” (2010), Sözün hikməti” (2012), “Analı dünyam” (2015), “Haqqa çağıran səs” (2015), “Dilimiz – varlığımızdır” (2021), “Salam Olsun (vətənpərvərlik şeirləri)” (2021) və s. Azərbaycan bəstəkarları tərəfindən Mahirə xanımın sözlərinə 30-dan artıq mahnı bəstələnmiş, aşıqların ifasında 70 mahnı səslənmişdir. Bəzi mahnıları diqqətə çatdıraq: Sevinc Mansurovanın bəstəsində “Azərbaycan” və “Layla çal, yatım ana; (hər iki mahnının ifa edir Gülüstan Əliyeva), “Ata Heydər, oğul İlham”, Arif Səlimovun bəstəsində “Ay ana”, “Ana”, “Balam” (mahnıların ifası: Gülyanaq Məmmədova); Tahir Mahiroğlunun bəstəsində “Ata” (ifa: Eldəniz Məmmədov); Tahir Əkbərin bəstəsində “Qısqanıram (ifa: Bəyimxanım Vəliyeva) və s. Mahirə Nağıqızınn şeirləri mövzu müxtəlifliyi, mövzu rəgarəngliyi, məzmun dolğunluğu baxımdan diqqəti cəlb edir. İlk növbədə qeyd etməliyik ki, o, vətənpərvər şairdir. Əsərlərində milli ruhun təbliği, milli özünüdərkə xidmət özünəməxsus yer tutur. Vətən sevgisini, onun bütövlüyünü, toxunulmazlığını, müstəqilliyini, azadlığını dönə-dönə vurğulayaraq doğma yurdu vəsf edir. Torpaqlarımızın işğal altında olduğundan yana-yana danışır, lakin inanır ki, gec-tez tutulmuş ərazilərimizə sahib olacağıq. Erməni faşist işğalçılarına qarşı sonsuz nifrətlə mübarizəmizdən, müharibəmizdən söz açır, erməni ordusunu 44 gün ərzində darmadağın etməyimizi, zabit və əsgərlərimizin fədakarlığını, şəhidlərimizin, qazilərimizin böyük hünərini parlaq boyalarla işıqlandırılır. “Salam olsun” şeirini yada salaq: Rəzil oldu bizi qüvvə saymayanlar, Qanda batdı qan içməkdən doymayanlar. Bu milləti yıxılmağa qoymayanlar, Dünyada hər anınıza salam olsun! Bu tarixi qələbədə Azərbaycan Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rolu xüsusi vurğulanır, Vətən müharibəsində ölkəmizə dəstək duran Rəcəb Tayyib Ərdoğan böyük məhəbbətlə yad edilir: Adı qalar zaman-zaman Sər doğanın, İzi qalmaz hər olanın, hər doğanın. İlham, sənin, Rəcəb Təyyub Ərdoğanın, Həmişə var canınıza salam olsun! Əldə silah, fədakarlıqla, hünərlə döyüşənlər, Vətənin azadlığı, ərazi bütövlüyü, müstəqilliyi uğrunda müharibə meydanında həlak olanlar da unudulmur: Şəhidlərim, haqqınız var çiynimizdə, Kəfən geydik, qalacaqdır əynimizdə, Çıxmayacaq, yaşayacaq eynimizdə, Tökülən al qanınıza salam olsun! Azərbaycanımız yüz illər, min illər ərzində Vətənimizin müstəqilliyi, azadlığı uğrunda yüz minlərlə oğlunu, qızını itirmişdir. İkinci dünya müharibəsində cəbhəyə 600 mindən çox azərbaycanlı yola düşmüş, onların yarısı geri qayıtmamış, həlak olmuşdur. Birinci və ikinci Qarabağ müharibələrində nə qədər şəhid vermişik. Bir də 20 yanvar şəhidləri vardır. SSRİ rəhbərliyi öz vətəndaşlarının üzərinə tanklar yeritmiş, dinc sakinləri avtomat güllələrinə tuş etmişdir. Söhbət 1990-cı il yanvar qırğınından gedir. Mahirə xanımım “Şəhidlər” şeri sovet ordusunun xalqımıza tutduğu divanı yada salır: Doğulub düşmənə daş atmaq üçün, Ürəyi qorxudan boşaltmaq üçün. Ölərlər vətəni yaşatmaq üçün, Hər qəlbdə bir qala tikər şəhidlər. Vətən Mahirə xanımın ən çox sevdiyi və yüksək dəyər verdiyi mövzulardandır. Əslində burada bir qəribəlik də yoxdur. Bütün şairlər ilk növbədə ana adlandırdığımız Vətəni tərənnüm edən şeir yazmışlar. Biz hamımız Vətəni, doğma diyarı sevirik. Bunu hərəmiz fərqli şəkildə mənalandırırıq. Birimiz şeirlərilə, digəri nəsr əsəri ilə, başqası memarlıq işi ilə, kimisi onun müdafiəsinə atılmaqla, qeyriləri Azərbaycanı dünya miqyasında tanıtmaqla. Mahirə Nağıqızı da həm özünün Vətənə məhəbbəti, həm də “Qar havası var” və başqa şeirləri ilə öz mövqeyini bildirir. Diqqət yetirək: Haraya getsəm də, Vətən, ay Vətən, Könlümdə ruhunun var, havası var. Ayrılıqdı bilməm, xiffətdi – bilməm, Sənsiz hər tərəfdə qar havası var.
Köksündə dondurmaz ayazı qışın İstisi bəsimdi bircə qarışın. Qürbətdə küləyin, yağan yağışın, Səsində bir ahu-zar havası var. Mahirə xanım – anadır. Ananın insan həyatında nə demək olduğunu çox gözəl bilir və ailədə analıq vəzifələrini uğurla, yüksək səviyyədə yerinə yetirir. Şeirlərinin bir çoxunu analara, xüsusən özünün dünyalar qədər bağlandığı sevimli anasına həsr etmişdir. Mahirə xanım 2020-ci ildə işıq üzü görmüş “Onun daş nağılı” (411 səh.) kitabına ana ilə bağlı üç şeir daxil etmişdir. Qəribə burasındadır ki, hər üç şeirini “Anama” adlandırmışdır. Əslində burada qəribəlik də yoxdur. Bu şeirlər şairin anaya, anasına böyük, dərin məhəbbətinin timsalı kimi meydana gəlmişdir. Şairin Anaya həsr etdiyi şeirlər arasında “Saçların balladası”) şeri səmimiliyi, təbiiliyi ilə diqqəti cəlb edir. Mahirə xanım ana qayğısının, ana nəvazişinin, ana sevgisinin hamımıza tanış olan aşağıdakı notları ilə bir daha bizi tanış edir: Hər dəfə başımı dizinin üstə – Çəkərdi, saçımı oxşardı anam. Bir onu, bir də ki, qulac saçıma Dəyən nəfəsini unudammıram. “Anama” adlanan digər şeirdə ana nikbin əhval-ruhiyyədədir. Həmişə belə olub, onu heç kim bu həyatdan gileyli görməyib: Bir nəfər görmədi, səni bir nəfər, Həyatdan gileyli, bəxtdən narazı. Analar zəhmətə qatlaşan olurlar. Evin bütün ağırlıqları onların üzərinə düşür. Evdə görüləsi iş-güc çoxdur. Şeirin qəhrəmanı da hər şeyi çatdırır. Buna səhər ertə yuxudan oyanmaq, işə başlamaqla, özü də kiminsə şirin yuxusuna haram qatmamaqla nail olur, Yadımdan çıxmaz ki, hər səhər erkən, Elə gəzinərdin evdə yavaşdan. Nə cür çatdırırdın, deyə bilmərəm, O boyda işləri durub o başdan… Şair çox düşünüb-daşınır, dağı Arana, Aranı dağa aparır. Fəqət dünyada anadan qiymətli heç nə tapa bilmir. Bunu yəqin etdikdən sonra qələmə sarılır: Ay ana, bilirəm bu kainatda, Qiymətli nə varsa oyun-oyuncaq Hər şeyin qiyməti olur həyatda, Sənin qiymətini tapmadım ancaq. Qadınları, anaları qorumaq lazımdır. Ana böyük qüvvə, müqəddəs varlıq, evin dirəyi, övladın gözünün bəbəyidir. Uşaqların həyatında hər iki valideyn əhəmiyyətlidir. Fəqət ananın xüsusi rolu vardır. Təsadüfi deyilməyib ki, ” Uşaq atadan yox, anadan yetim qalar”. Hətta ana, qadın həyatdan köçəndə kişilərin özləri yetim qalırlar. Musa Yaqub demişkən “Qadınsız yaşamaq, ürəyinin dərdini həyat yoldaşıyla bölüşə bilməmək əzabdır!” Mahirə xanım şeirlərinin birində ananın fikir çəkdiyini, narahat olduğunu, hətta göz yaşı tökdüyünü görüb qayğılanır. Bu onu varından yox edir. Anaya təsəlli verməyə, onun dərdini, kədərini yüngülləşdirməyə çalışır: Yenə qəlbim göynətməsin qəlbini, Ağ saçını suya sərib ağlama. Kim böləcək bölünməyən dərdini, Fəqan çəkib qərib-qərib ağlama. İstəyir ki, anaya özünü ələ alsın, qayğılanmasın, göz yaşı tökməsin. Axı göz yaşı təsəlli ola bilər, dərdi, kədəri bir azca, azacıq yüngülləşdirə bilər, fəqət “bölünməyən dərdini heç kim bölə bilməyəcək” (“Kim böləcək bölünməyən dərdini”). Əbədi heç nə olmur, gələn – gedir, dolan – boşalır, olan – olmur. Hər şey də, şeirdə deyildiyi kimi, “gəldi-gedərdir”. Diqqət yetirək: Ah eləmə, ahu-zarın hədərdi, Bu dünyada hər şey gəldi-gedərdi, Göz yaşımnan göyətmişəm bu dərdi, Təsəlli ver, durub-durub ağlama. Mahirə Nağıqızının qadına, anaya xüsusi dəyər verməsi təbiidir. Professor T. Novruzovun aşağıdakı fikrini mən də təsdiqləyirəm: “Mahirə Nağıqızının poeziyasının baş obrazı ANAdır”. Mahirə xanımın bədii yaradıcılığının bir istiqamətini də Azərbyacanımızın adlı-sanlı insanlarına, məşhur elm adamlarına ünvanlanmış şeirləri təşkil edir. Bu baxımdan professor Həsən Mirzəyevə həsr etdiyi şeir səciyyəvidir: El oğluydu, el adamı, – dedilər, Tək qoymayıb bir adamı, – dedilər. Ata, qardaş, əmi, dayı, – dedilər, Dağda, düzdə Həsən Mirzə yaşayır. Şeirdən göründüyü kimi, Həsən Mirzəyev təkcə adlı-sanlı alim, millət vəkili olmaqla öz fəaliyyətini məhdudlaşdırmayıb, el oğlu, el adamı olub, camaatın xeyrinə, şərinə yarayıb. Belələri həyatda həqiqi şəxsiyyət statusu alırlar. Məhəbbət əbədi ehtiyacdır. Nazim Hikmətin dediyi kimi, “İnsanın ən böyük kəşfi məhəbbətdir”. Elə şair tapılmaz ki, eşq, sevgi, məhəbbətə aid şeirləri olmasın. Hətta bəzi məşhurlar məhəbbət şeirləri ilə yaradıcılığa başlamışlar. Bu mənada Mahirə xanımın şeirləırini arayıb-axtardım, görüm ki, onun məhəbbətə aid hansı şeiri var. Tapdım. Yalnız birini – “Sənsiz” şeirini diqqət mərkəzinə gətirmək istəyirəm. Onun da bir bəndini: Bu səhra dünyamın yuxularının, Hər gecə gəzdiyi ormanı sənsən. Yaralı qəlbimin, xəstə canımın, Yeganə davası, dərmanı sənsən.
Eşq ilə dikələn dərd – sarayıymış, Başqa cür deyilən hay- harayıymış. Sənsiz yaşadığım gün – haramıymış, Ömrümün-günümün hər anı sənsən. Mahirə xanımdan ötrü məhəbbət ümiddir, imandır, inam və nəhayət, həyatdır. Eşqə mübtəla olan şəxs əxlaqını saflaşdırır, mənəviyyatını zənginləşdirir, pak, kindən-küdurətdən azad olar. “Sənsiz” şeirindən göründüyü kimi, şair eşqi “yaralı qəlbin, xəstə canın davası-dərmanı” adlandırır. Aşiqi “ömrümün-günümün hər anı” hesab edir. Uğurlu bənzətmələrdir. Mahirə xanımın şairləri arasında bir şeri (“Köhnədi”) xüsusilə məni valeh etdi. Mənalandırma son dərəcə gözəldir. Yalnız iki bəndini nümunə gətirirəm: Zaman gedər, zaman gələr, Dünyanın çarxı köhnədi. Buluddan yağış ələnər, Aparan arxı köhnədi. Danış, dərdin mənə gəlsin, Təki sənin üzün gülsün. Taxda çıxan hardan bilsin, Çıxdığı taxtı köhnədi. Münasibət bildirək: Yağış yağır. Hamının ürəyincədir ki, yağış olsun, əkin- biçin suvarıla bişin. Suyu arx aparır, arx isə köhnədir, yağış suyunu ünvana çatdıra bilmir (“Buluddan yağış ələnər, Aparan arxı köhnədi”). . Həyatda hamı, hər bir şəxs bir vəzifə sahibi olmaq istəyir. Amma o vəzifəni necə yerinə yetirəcək? Tapşırılan işin öhdəsindən gələ biləcəkmi? Bir çoxlarının həsrətində olduğu vəzifə nə qədər arzuolunan, möhtəşəm olsa da, neçə-neçə insanı yola salıb. Odur ki, vəzifə alan şəxs düşünüb-daşınmalıdır: o, vəzifə taxtından düşəndə necə düşəcək? (“Taxda çıxan hardan bilsin, Çıxdığı taxtı köhnədi”). Qeyd etdiyimiz kimi, Mahirə Nağıqızının bədii yaradıcılığı əhatəlidir. Biz bu yaradıcılıqdan bəzi nümunələri diqqət mərkəzinə gətirə bildik. Təbii ki, bütün şeirlərinii üzərində dayanmaq mümkünsüzdür. Bu yazını bitirərək bir daha vurğulayırıq: Mahirə Nağıqızı çağdaş poeziyamızın sayılıb-seçilən nümayəndələrindənidir! Qoy bundan sonra da belə olsun! Mahirə xanımın şeirləri sevilə-sevilə oxunur! Şair sevilirsə, demək, o, əbədilik qazanıb. Əbədilik qazanan şairlər var olsunlar!!! Mahirə xanıma uğurlar diləyirik!
Baxış bucağında… Naxışlısan, sayasan , Teymur bəy…
Əslində başlıq ritorik sual ovqatı ilə yazılıb… İnsan ömrünün naxışlı , ya sayalıq mahiyyəti yaşadığı həyatın məzmunundan asılıdır… Elə naxışlar var ki, görünsə də…elə sayalıqda belədir… haracan rənglə, yenə saya olaraq qalar… Bir şeirin min bir duyğu çalarında doğuluşu həm də müəllifin çox çalarlı rənglər, naxışlar aləmindən xəbər olmazmı… Bu günümün sadə planı vardı… bazar günü olsa da işə gedib yarımçıq kitabım üzərində düşünməli idim… planım pozuldu…”Əfəndi” rədifli bir şeiri gözüm aldı…Teymur Kərimlinin bu şeiri qəflətən qarşıma çıxdı… Əvvəlcə elə bildim qəzəl yana yazdıqlarının davamını görəcəm… Gözümü oğurlayıb birinci bəndi oxudum… Ey gidi dünya… elə bil başımdan qaynar qazandan su töküldü… Həyatım gözlərimin önündə əlimdən düşən yumaq kimi çözüldü… …və bildim ki, mən nəyi , necə itirmişəm, nəyi necə götürmüşəm, nəyi necə ötürmüşəm, nəyi necə bitirmişəm… Ümumiyyətlə, hər yazı , əlbəttə həyatın bir parçasını ehtiva edən yazı, konkret olaraq insan varlığının qaranlıq bir tərəfinə işıq salan yazı, mənim zənnimə görə dərs kitabından bir səhifə olmalıdır… Teymur Kərimli şairliyindən çox alimliyi, elmi mühitin tənzimindəki fəaliyyəti ilə tanınır… İndiyədək başqa uğurlu şeirlərini də oxumuşam… ancaq ” Əfəndim” şeiri mənə tamam başqa cür təsir elədi… Teymur Kerimli ilə heç bir isti münasibətim də yoxdur… bilmirəm mənim yazdıqlarıma yanaşması necə olacaq… amma bunların məsələyə heç bir dəxli yoxdur…” ƏFƏNDİM!” şeiri məni yəqin ki neçənci dəfə inandırdı ki, bir uğurlu əsər sözdə sözlə yaşamağa bəs edər… Gəl söylədim, gəlməm dedin, nə yazık! Gələcəksən, gələcəksən, əfəndim! Şaka yaptım, gülməm dedin, nə yazık! Güləcəksən, güləcəksən, əfəndim!
Allaha yalvarıb nahaq ağlama, İnkiri-minkiri pulla yağlama! Dünyanı dördəlli tutub saxlama – Öləcəksən, öləcəksən, əfəndim!
Bu yıldırım ha gurlasın, ha çaxsın! İnsan ona ha baxmasın, ha baxsın! Silməm dedin göz yaşımı, qoy axsın: Siləcəksən, siləcəksən, əfəndim!
Teymur, de kim naxışlıdır, kim saya? Ömür günün kim saymaya, kim saya? Mutluluğu bölməm dedin kimsəyə: Böləcəksən, böləcəksən, əfəndim!.. Tarixə baxıram.. 22. 07. 2023, dünən yazılıb… Şeiri oxuyan kimi yorum yerində isti isti yazdım…Çox gözəl şeirdir… güclü təsir imkanı var… ilk bəndi oxuyan kimi cazibəsini hiss etdim… Təkrar təkrar oxudum…hisslərin , duyğuların poetik, həm də xüsusi həssaslıqla şeirə gətirilməsi… İnsan iradəsi ilə həyatın sərt savaşı gözlərimin önündə canlandı… İcazənizlə paylaşardım…… Gördüm bununla ötmürəm…yazacaqsan, yazacaqsan , əfəndim… Yəqin ki, bu şeirə mən yenə qayıdaram… yenə bu əhvala dönərəm… Şeirin ruhsal əks səda doğuran misraları arasında səs gəldi… Dönəcəksən, dönəcəksən , əfəndim…
Улар икки душман оиланинг фарзандлари эди. Оилалар орасидаги совуқчилик боболари давридан қолган. Бундан анча вақтлар илгари Ўрхоннинг бобоси билан Серапнинг бобоси бир қизнинг дастидан уришиб қолиб, юз кўрмас бўлиб кетишган. Икки оила ўртасидаги жанжал авж олиб кетмаслиги учун улар севган ўша қиз бошқа бировга турмушга чиқиб кетган бўлса ҳам уларнинг хусумати сира барҳам топмади. Турли баҳоналар туфайли юзага келган тортишувлар албатта бир катта жанжалга айланиб кетарди. Уларнинг бундай жанжаллари ҳеч қачон суд ишидан тушмаган. Икки оила ўртасидаги адоват фарзандлари ва кейинроқ неваралари орасида ҳам давом этди. Бир куни Ўрхоннинг онаси унга тузиб қўйган режаси ҳақида айтиб берди. Унга кўра у Серапни олиб қочиб кетиши керак ва албатта кейин у билан яшамай, ташлаб кетиши керак эди. Шу тариқа оиламиз ўртасидаги куч биз тарафга ўтиб, барҳам топади, дея сўзини якунлади онаси. Ўрхон ўйланиб қолди. У жудаям келишган кўркам йигит. Серапни узоқдан бир неча бор кўрган ва у қизни ёқтириб қолган эди. Баъзан унга яқин бориб, гап қотгиси келар, аммо ҳар гал бу оила ўртасидаги муносабатлар, ҳамда онасининг сўзлари ёдига тушиб, ботинолмасди. Она эса ҳар куни ўғлига Серапни олиб қочиб кетиши ҳақида сўзлаб, режасининг албатта амалга оширилиши лозимлиги ҳақида уқтирарди. Ўғлини тинмай қистовга олиб, “Эртага бировга унаштириб қўйишса ёки бошқа биров илиб кетса, фурсатни қўлдан бой бериб қўямиз! Нега шошилмаяпсан, аслида ўзи сенинг қўлингдан ҳеч нарса келмайди” деб, айтганини бажартиришга, шул алпозда устунлик ўз оиласи томонга ўтказишни истарди. Ўрхон ҳарбий хизматни ўтаб, уйланиш ёшига етиб қолган. Онаси шу пайтгача Серапни кузатиб, асраб юрган бўлса-да, энди Серапни олиб қочишга қистаётганидан норози эди. Чунки қизни ўйлаб, қалби куюнаётганди. Қандай қилиб уни олиб қочади-ю, кейин ундан қандай кечиб, ташлаб кетади? Аммо, нима бўлганда ҳам онасининг қистови, қаттиққўллигига дош беролмади, унинг режаси асосида ҳаракатга тушди. Бир куни қизнинг орқасидан пайт пойлаб кузатиб борди, қулай фурсат топиб, йўл ёқасида уни машинага ўтиришга мажбур қилди. Таксида тўғри уларнинг уйга олиб келди. Ўрхонларнинг уйи шаҳар ташқарисида бўлгани учун ҳеч қийналмай, бирор кимсанинг кўзига тушмай уйга кириб келдилар. Серап бир аҳволда эди. Узун бўйли бу қизнинг сутдек оппоқ юзи сира қуёш кўрмаганга ўхшарди. У сочлари жигарранг, ниҳоятда чиройли бир қиз эди. Ҳа, у шаҳарнинг энг гўзал қизларидан бири ҳисобланарди. Уйларига бир-иккита совчи келган бўлса-да, уйланмоқчи бўлган йигитларнинг бирортасини ёқтирмаган эди. Ўрхон Серапни бир хонага киргизиб, устидан қулфлаб, қамаб қўйди. Уйнинг хоналари жудаям кенг эди. Уйда ҳеч ким йўқ экан. Бироздан сўнг Ўрхон Серап турган хонанинг эшигини очиб ичкарига кирди. Серап кўзларини катта-катта очганича ҳадиксираб Ўрхонга тикилиб турарди. Ўрхон қизнинг ёнига яқин келиб, унга тегмоқчи бўлди. Шунда Серап бирданига хона бўйлаб ҳар томонга қараб югура бошлади. Аммо, қиз бақувват Ўрхоннинг қўлидан қочиб қутулолмади, йигит уни ушлаб, қучоқлаб олди ва хонада турган каравотнинг устига ташлади. Энди ҳеч қаёққа қочишнинг сираям иложи йўқ эди. Чунки у маҳкам қучоқлаб олган қизни қучоғидан шунчаки қўйиб юбормасди. Қиз ҳар қанча уринмасин, йигит энди уни ҳеч кимга бериб қўйишни истамасди. Ўрхон Серапга уни севишини айтди. Аммо қиз индамади, бир оғиз ҳам гапирмади. Ўрхон ўзининг бу қилиғидан афсусланди. Балки у қизга онасининг ниятини яширмай айтиши керакмикин, балки шунда у бир нарса дер. Аммо қиз бир сўз айтмади. Кечга яқин уйга Ўрхоннинг онаси ва укалари кириб келишди. Ишинг битган бўлса жўнатиб юбор, – дерди онаси кулиб. Ўрхон эътироз билдирди. “Йўқ, она, тўғриси, мен Серапни олиб қочганимдан жуда афсусдаман. Ахир мен уни яхши кўраман, унга ўзим уйланаман”, деди. Бу гапни эшитган онанинг жаҳли чиқди. Балки у ўша оила олдида ўйлагани амалга ошмай қолишини истамаётгандир. Ўрхон эса Серапни уйда қолдириш учун босиқлик билан онасини кўндириш пайига тушди. “Онажон, ахир тушунсангизчи, мен уни яхши кўраман, у энди менинг аёлим, мен унга албатта уйланаман.” Ҳар не бўлганда ҳам бирга энди яшашга кўникишингиз керак, дея яна бир бор ҳам ўзини, ҳам Серапни ҳимоя қилишга уринди. Серап бу вазиятда ночор, нима қилишни билмай қолди. Аммо қиз шу алпозда ўғирланиб, турмушга чиқишни сира истамасди. Агар уларнинг олиб қочиб кетиш истаги бор экан, унга олдиндан айтиб, тушунтиришганида балки бу қадар ранжимасди, балки ўзи ҳам рози бўларди. Ўрхон келишган, ҳам бадавлат йигит. У истаса, бемалол тўғриликча ўз бахтига эришса бўларди. Нега бу жаҳолат йўлини танладийкин? Бу орада Серапнинг оиласидагилар саросимада, нима қиларини билмай, қизини излашарди. Серап ўзи турган хонадаги тошойнанинг олдига ўтиб узоқ вақт ўзига разм солди. Ўрхон олиб келган кўйлакни эгнига кийди. Негадир унда кўкраклари кўзга ташланиб қолгандек туюлди. У жудаям чиройли эди. Унинг оёқлари гавдасига мутаносиб, баъзи бировларникига ўхшаб, ингичка ёки эгри-бугримасди. “Ҳой қиз, сен худди актрисаларга ўхшайсан, оёқларинг ҳам жуда чиройли, келишган, бошқа қизларнинг оёғига ўхшамайди”, дерди қўшниси Салима. У белга тушган узун сочларини ёйиб олди. Унинг ёноқлари тоғлик қизларникидек қирмизи тусда эди. Бармоқлари беихтиёр лабларини силади, қалин дудоқлари севги билан лиммо-лим эди. Аммо, уни Ўрхон олиб қочиб келганидан ўкиниб, жаҳли чиқаётган эди. У олиб қочиб уйланиш йўлини тутмаса ҳам бўларди, шароити бор эди. У ўрнидан жилди, эшик томон оҳиста қадам ташлади, эшик очиқ эди. Бир лаҳза бу жойдан қочиб кетиш ҳақида хаёл қилди, аммо энди у қаерга ҳам бороларди? Қандай қилиб онасининг олдига шундай аҳволда қайтади? У энди аввалги Серап эмас эди, уйига бориб нима дейди? Уйидагилар эрталабдан бери қаерда, ким билан эдинг, нега бизга айтмай кетдинг, деб сўрасалар нима деб жавоб беради? Дардини қандай қилиб, кимга айтади, нима дейди?.. Хаёлидан кечган бу каби саволлар уни саросимага солиб, довдиратиб қўйди. Агар, бор гапни очиқ айтиб, мени олиб қочишди, деса боми, аслида бир-бирига душман бўлган бу оилаларнинг жанжаллари яна қайта авж олиб кетмайдими? Ўчмай, кул остида чўғ бўлиб турган адоват олови қайта алангаланиб кетади-ку! Оиласидагилар Ўрхонни аниқ уриб ўлдиради, кейин нима бўлади, бу ишнинг ўртасида айбдор бўлиб ўзи қолиб кетади-ку ахир. Аммо Ўрхон, нега бундай қилди, ёқтирар экан, бошқачароқ йўл тутса бўлмасмиди? Турли хаёллар оғушида ўзи ўтирган диванга бориб, қайта жойлашди. Ногаҳон ўзини осиш ҳақида ҳам ўйлаб кўрди, аммо бу фикридан қайтди. Хона ичида тўрт томонга қараб юрди ва келиб яна жойига чўкди. Кечга яқин, қуёш қизғиш тус олган уфқ бағрида тоғ чўққилари ортига ўтиб, яширинаётган маҳал Ўрхоннинг овози эшитилди. Қиз беихтиёр ўзини тартибга келтиришга чоғланди. Ўрхан Серапни бироз ўзига келиб қолган, дея ўйлади. У билан суҳбатлашиш учун, “Қандайсан”, дея, гап қотди. Серап назарида унга жавобан, “Қандай бўлишимни кутяпсиз”, дегандек туюлди. Туйғуларим мени алдамади. Серап яхши қиз. Мен уни албатта бахтли қиламан. Билиб, билмай бу ишни бошлаб қўйдим-ми, энди унинг хайрли ниҳояси учун қўлимдан келганича курашаман, – деди ўзига ўзи. Шунда Ўрхон чанқаб кетганини сезиб қолди, қиздан бир стакан сув сўради. Серапнинг қўлидан сувни оларкан, унинг кўзларига тикилди. Серап бу қарашдан ҳижолат бўлиб, бошини қуйи солиб, кўзларини олиб қочди. Маъноли қарашлар билан сирли нигоҳлар тўқнашди.
Ўша куни кечқурун, кечки овқатдан сўнг улар хонасига эрта йўл олдилар. Ўрхон Серапни қучиб, ўпиб, силаб, бир ошиқ маъшуқаси дийдорига етгач висол онида нима қилар бўлса, шуни бажарди. У қиздан уни кечиришини сўради. “Мен бир хато қилдим, бундай усулда висолингга етишни сира истамас эдим, мени кечир, нима бўлганда ҳам оилам учун шу ишни қилдим, мени кечир” деди. Бу сўзларни сўзларни тинглаб, беором кўнгли юмшаётган Серап, армонли дудоқларини Ўрхонга томон бурди. Ўрхон бахтдан қанот боғлаб учарди. Ўша кеча улар гўё ақлдан озган каби, бор нарсани, дунёни унутдилар. Ҳар иккиси нима бўлганини ҳам ёддан чиқариб, худди анчадан бери бир-бирини соғиниб, кўрмаган севишганлар каби ҳаётдан зақландилар. Улар то тонггача ухламадилар. Тонг отарда узоқдан хўрозлар овози эшитила бошлаган бир маҳалда ухлаб қолдилар. Ўрхон энди онасининг қаршисида ўзини анча кучлироқ ҳис қила бошлади, чунки уни севадиган бир инсон унинг ёнида эди. У энди бундан буён онасининг тавсияларини тингламаслигига ва унга амал қилмаслигига ишончи комил эди. Бу орада уларникилар Серапнинг оиласига хабар беришди, совчилар жўнатиб, орадаги вазиятни юмшатишди. Шу тариқа ҳар икки оила ўртасидадаги ўзаро адоватга чек қўйилди. Уларнинг тўйи бўлиб ўтди. Ўрхон рафиқасининг ҳомиладорлигини билгач, қалбига, ҳаётига янада қувонч тўлди. Энди у онасининг уйидан алоҳида, бошқа бир уйга кўчиб ўтишга ҳамда ўзи мустақил бошқа бир иш топишга ҳаракат қила бошлади. “Ўғлимиз туғилгунга қадар, бу уйдан бошқа жойга кўчиб кетишимиз керак”, деди у севикли аёлига. Шундан сўнг шаҳардаги бир дўстига хат ёзди, ундан келган хабар эса жуда ёқимли эди. Дўсти унга шаҳардан иш топиб қўйганини, ҳатто оиласи билан келиб жойлашишига уй ҳам ажратиб қўйгани ҳақида маълум қилган эди. Ўрхонни бу уйда, қишлоғида олиб қоладиган ҳеч бир сабаб, баҳона йўқ эди. Бу ҳолдан хабар топган онасининг жаҳли чиқди. У отасига режасини айтиб, олдиндан кўндириб қўйгани учун, онасининг қаршиликларига қулоқ солмай, шаҳарга бориб жойлашди ва тез орада ўз бизнесини бошлаб юборди. У Серапни ҳам ўзи билан бирга олиб кетди. Серап бундан жуда бахтиёр эди. Қишлоқда, шу уйда қолиб, майда-чуйда турли келишмовчиликлар туфайли янгиланиб, қайта тус оладиган кўҳна адоватлардан буткул халос бўлдилар. Унинг оиласида дунёга келадиган ўғиллари энди бахтиёр бир осойишта муҳитда ўсиб улғаяди.
Туркчадан Дилором АБДУРАҲМОН қизи таржимаси.
Манба: Турон адиблари
* * *
Arslon BAYIR
Oʻtgan ishga salovat yoxud muhabbat
Ular ikki dushman oilaning farzandlari edi. Oilalar orasidagi sovuqchilik bobolari davridan qolgan. Bundan ancha vaqtlar ilgari Oʻrxonning bobosi bilan Serapning bobosi bir qizning dastidan urishib qolib, yuz koʻrmas boʻlib ketishgan. Ikki oila oʻrtasidagi janjal avj olib ketmasligi uchun ular sevgan oʻsha qiz boshqa birovga turmushga chiqib ketgan boʻlsa ham ularning xusumati sira barham topmadi. Turli bahonalar tufayli yuzaga kelgan tortishuvlar albatta bir katta janjalga aylanib ketardi. Ularning bunday janjallari hech qachon sud ishidan tushmagan. Ikki oila oʻrtasidagi adovat farzandlari va keyinroq nevaralari orasida ham davom etdi. Bir kuni Oʻrxonning onasi unga tuzib qoʻygan rejasi haqida aytib berdi. Unga koʻra u Serapni olib qochib ketishi kerak va albatta keyin u bilan yashamay, tashlab ketishi kerak edi. Shu tariqa oilamiz oʻrtasidagi kuch biz tarafga oʻtib, barham topadi, deya soʻzini yakunladi onasi. Oʻrxon oʻylanib qoldi. U judayam kelishgan koʻrkam yigit. Serapni uzoqdan bir necha bor koʻrgan va u qizni yoqtirib qolgan edi. Baʼzan unga yaqin borib, gap qotgisi kelar, ammo har gal bu oila oʻrtasidagi munosabatlar, hamda onasining soʻzlari yodiga tushib, botinolmasdi. Ona esa har kuni oʻgʻliga Serapni olib qochib ketishi haqida soʻzlab, rejasining albatta amalga oshirilishi lozimligi haqida uqtirardi. Oʻgʻlini tinmay qistovga olib, “Ertaga birovga unashtirib qoʻyishsa yoki boshqa birov ilib ketsa, fursatni qoʻldan boy berib qoʻyamiz! Nega shoshilmayapsan, aslida oʻzi sening qoʻlingdan hech narsa kelmaydi” deb, aytganini bajartirishga, shul alpozda ustunlik oʻz oilasi tomonga oʻtkazishni istardi. Oʻrxon harbiy xizmatni oʻtab, uylanish yoshiga yetib qolgan. Onasi shu paytgacha Serapni kuzatib, asrab yurgan boʻlsa-da, endi Serapni olib qochishga qistayotganidan norozi edi. Chunki qizni oʻylab, qalbi kuyunayotgandi. Qanday qilib uni olib qochadi-yu, keyin undan qanday kechib, tashlab ketadi? Ammo, nima boʻlganda ham onasining qistovi, qattiqqoʻlligiga dosh berolmadi, uning rejasi asosida harakatga tushdi. Bir kuni qizning orqasidan payt poylab kuzatib bordi, qulay fursat topib, yoʻl yoqasida uni mashinaga oʻtirishga majbur qildi. Taksida toʻgʻri ularning uyga olib keldi. Oʻrxonlarning uyi shahar tashqarisida boʻlgani uchun hech qiynalmay, biror kimsaning koʻziga tushmay uyga kirib keldilar. Serap bir ahvolda edi. Uzun boʻyli bu qizning sutdek oppoq yuzi sira quyosh koʻrmaganga oʻxshardi. U sochlari jigarrang, nihoyatda chiroyli bir qiz edi. Ha, u shaharning eng goʻzal qizlaridan biri hisoblanardi. Uylariga bir-ikkita sovchi kelgan boʻlsa-da, uylanmoqchi boʻlgan yigitlarning birortasini yoqtirmagan edi. Oʻrxon Serapni bir xonaga kirgizib, ustidan qulflab, qamab qoʻydi. Uyning xonalari judayam keng edi. Uyda hech kim yoʻq ekan. Birozdan soʻng Oʻrxon Serap turgan xonaning eshigini ochib ichkariga kirdi. Serap koʻzlarini katta-katta ochganicha hadiksirab Oʻrxonga tikilib turardi. Oʻrxon qizning yoniga yaqin kelib, unga tegmoqchi boʻldi. Shunda Serap birdaniga xona boʻylab har tomonga qarab yugura boshladi. Ammo, qiz baquvvat Oʻrxonning qoʻlidan qochib qutulolmadi, yigit uni ushlab, quchoqlab oldi va xonada turgan karavotning ustiga tashladi. Endi hech qayoqqa qochishning sirayam iloji yoʻq edi. Chunki u mahkam quchoqlab olgan qizni quchogʻidan shunchaki qoʻyib yubormasdi. Qiz har qancha urinmasin, yigit endi uni hech kimga berib qoʻyishni istamasdi. Oʻrxon Serapga uni sevishini aytdi. Ammo qiz indamadi, bir ogʻiz ham gapirmadi. Oʻrxon oʻzining bu qiligʻidan afsuslandi. Balki u qizga onasining niyatini yashirmay aytishi kerakmikin, balki shunda u bir narsa der. Ammo qiz bir soʻz aytmadi. Kechga yaqin uyga Oʻrxonning onasi va ukalari kirib kelishdi. Ishing bitgan boʻlsa joʻnatib yubor, – derdi onasi kulib. Oʻrxon eʼtiroz bildirdi. “Yoʻq, ona, toʻgʻrisi, men Serapni olib qochganimdan juda afsusdaman. Axir men uni yaxshi koʻraman, unga oʻzim uylanaman”, dedi. Bu gapni eshitgan onaning jahli chiqdi. Balki u oʻsha oila oldida oʻylagani amalga oshmay qolishini istamayotgandir. Oʻrxon esa Serapni uyda qoldirish uchun bosiqlik bilan onasini koʻndirish payiga tushdi. “Onajon, axir tushunsangizchi, men uni yaxshi koʻraman, u endi mening ayolim, men unga albatta uylanaman.” Har ne boʻlganda ham birga endi yashashga koʻnikishingiz kerak, deya yana bir bor ham oʻzini, ham Serapni himoya qilishga urindi. Serap bu vaziyatda nochor, nima qilishni bilmay qoldi. Ammo qiz shu alpozda oʻgʻirlanib, turmushga chiqishni sira istamasdi. Agar ularning olib qochib ketish istagi bor ekan, unga oldindan aytib, tushuntirishganida balki bu qadar ranjimasdi, balki oʻzi ham rozi boʻlardi. Oʻrxon kelishgan, ham badavlat yigit. U istasa, bemalol toʻgʻrilikcha oʻz baxtiga erishsa boʻlardi. Nega bu jaholat yoʻlini tanladiykin? Bu orada Serapning oilasidagilar sarosimada, nima qilarini bilmay, qizini izlashardi. Serap oʻzi turgan xonadagi toshoynaning oldiga oʻtib uzoq vaqt oʻziga razm soldi. Oʻrxon olib kelgan koʻylakni egniga kiydi. Negadir unda koʻkraklari koʻzga tashlanib qolgandek tuyuldi. U judayam chiroyli edi. Uning oyoqlari gavdasiga mutanosib, baʼzi birovlarnikiga oʻxshab, ingichka yoki egri-bugrimasdi. “Hoy qiz, sen xuddi aktrisalarga oʻxshaysan, oyoqlaring ham juda chiroyli, kelishgan, boshqa qizlarning oyogʻiga oʻxshamaydi”, derdi qoʻshnisi Salima. U belga tushgan uzun sochlarini yoyib oldi. Uning yonoqlari togʻlik qizlarnikidek qirmizi tusda edi. Barmoqlari beixtiyor lablarini siladi, qalin dudoqlari sevgi bilan limmo-lim edi. Ammo, uni Oʻrxon olib qochib kelganidan oʻkinib, jahli chiqayotgan edi. U olib qochib uylanish yoʻlini tutmasa ham boʻlardi, sharoiti bor edi. U oʻrnidan jildi, eshik tomon ohista qadam tashladi, eshik ochiq edi. Bir lahza bu joydan qochib ketish haqida xayol qildi, ammo endi u qayerga ham borolardi? Qanday qilib onasining oldiga shunday ahvolda qaytadi? U endi avvalgi Serap emas edi, uyiga borib nima deydi? Uyidagilar ertalabdan beri qayerda, kim bilan eding, nega bizga aytmay ketding, deb soʻrasalar nima deb javob beradi? Dardini qanday qilib, kimga aytadi, nima deydi?.. Xayolidan kechgan bu kabi savollar uni sarosimaga solib, dovdiratib qoʻydi. Agar, bor gapni ochiq aytib, meni olib qochishdi, desa bomi, aslida bir-biriga dushman boʻlgan bu oilalarning janjallari yana qayta avj olib ketmaydimi? Oʻchmay, kul ostida choʻgʻ boʻlib turgan adovat olovi qayta alangalanib ketadi-ku! Oilasidagilar Oʻrxonni aniq urib oʻldiradi, keyin nima boʻladi, bu ishning oʻrtasida aybdor boʻlib oʻzi qolib ketadi-ku axir. Ammo Oʻrxon, nega bunday qildi, yoqtirar ekan, boshqacharoq yoʻl tutsa boʻlmasmidi? Turli xayollar ogʻushida oʻzi oʻtirgan divanga borib, qayta joylashdi. Nogahon oʻzini osish haqida ham oʻylab koʻrdi, ammo bu fikridan qaytdi. Xona ichida toʻrt tomonga qarab yurdi va kelib yana joyiga choʻkdi. Kechga yaqin, quyosh qizgʻish tus olgan ufq bagʻrida togʻ choʻqqilari ortiga oʻtib, yashirinayotgan mahal Oʻrxonning ovozi eshitildi. Qiz beixtiyor oʻzini tartibga keltirishga chogʻlandi. Oʻrxan Serapni biroz oʻziga kelib qolgan, deya oʻyladi. U bilan suhbatlashish uchun, “Qandaysan”, deya, gap qotdi. Serap nazarida unga javoban, “Qanday boʻlishimni kutyapsiz”, degandek tuyuldi. Tuygʻularim meni aldamadi. Serap yaxshi qiz. Men uni albatta baxtli qilaman. Bilib, bilmay bu ishni boshlab qoʻydim-mi, endi uning xayrli nihoyasi uchun qoʻlimdan kelganicha kurashaman, – dedi oʻziga oʻzi. Shunda Oʻrxon chanqab ketganini sezib qoldi, qizdan bir stakan suv soʻradi. Serapning qoʻlidan suvni olarkan, uning koʻzlariga tikildi. Serap bu qarashdan hijolat boʻlib, boshini quyi solib, koʻzlarini olib qochdi. Maʼnoli qarashlar bilan sirli nigohlar toʻqnashdi.
Oʻsha kuni kechqurun, kechki ovqatdan soʻng ular xonasiga erta yoʻl oldilar. Oʻrxon Serapni quchib, oʻpib, silab, bir oshiq maʼshuqasi diydoriga yetgach visol onida nima qilar boʻlsa, shuni bajardi. U qizdan uni kechirishini soʻradi. “Men bir xato qildim, bunday usulda visolingga yetishni sira istamas edim, meni kechir, nima boʻlganda ham oilam uchun shu ishni qildim, meni kechir” dedi. Bu soʻzlarni soʻzlarni tinglab, beorom koʻngli yumshayotgan Serap, armonli dudoqlarini Oʻrxonga tomon burdi. Oʻrxon baxtdan qanot bogʻlab uchardi. Oʻsha kecha ular goʻyo aqldan ozgan kabi, bor narsani, dunyoni unutdilar. Har ikkisi nima boʻlganini ham yoddan chiqarib, xuddi anchadan beri bir-birini sogʻinib, koʻrmagan sevishganlar kabi hayotdan zaqlandilar. Ular to tonggacha uxlamadilar. Tong otarda uzoqdan xoʻrozlar ovozi eshitila boshlagan bir mahalda uxlab qoldilar. Oʻrxon endi onasining qarshisida oʻzini ancha kuchliroq his qila boshladi, chunki uni sevadigan bir inson uning yonida edi. U endi bundan buyon onasining tavsiyalarini tinglamasligiga va unga amal qilmasligiga ishonchi komil edi. Bu orada ularnikilar Serapning oilasiga xabar berishdi, sovchilar joʻnatib, oradagi vaziyatni yumshatishdi. Shu tariqa har ikki oila oʻrtasidadagi oʻzaro adovatga chek qoʻyildi. Ularning toʻyi boʻlib oʻtdi. Oʻrxon rafiqasining homiladorligini bilgach, qalbiga, hayotiga yanada quvonch toʻldi. Endi u onasining uyidan alohida, boshqa bir uyga koʻchib oʻtishga hamda oʻzi mustaqil boshqa bir ish topishga harakat qila boshladi. “Oʻgʻlimiz tugʻilgunga qadar, bu uydan boshqa joyga koʻchib ketishimiz kerak”, dedi u sevikli ayoliga. Shundan soʻng shahardagi bir doʻstiga xat yozdi, undan kelgan xabar esa juda yoqimli edi. Doʻsti unga shahardan ish topib qoʻyganini, hatto oilasi bilan kelib joylashishiga uy ham ajratib qoʻygani haqida maʼlum qilgan edi. Oʻrxonni bu uyda, qishlogʻida olib qoladigan hech bir sabab, bahona yoʻq edi. Bu holdan xabar topgan onasining jahli chiqdi. U otasiga rejasini aytib, oldindan koʻndirib qoʻygani uchun, onasining qarshiliklariga quloq solmay, shaharga borib joylashdi va tez orada oʻz biznesini boshlab yubordi. U Serapni ham oʻzi bilan birga olib ketdi. Serap bundan juda baxtiyor edi. Qishloqda, shu uyda qolib, mayda-chuyda turli kelishmovchiliklar tufayli yangilanib, qayta tus oladigan koʻhna adovatlardan butkul xalos boʻldilar. Uning oilasida dunyoga keladigan oʻgʻillari endi baxtiyor bir osoyishta muhitda oʻsib ulgʻayadi.
“Daş” şəkilçisi ilə yaranan və əsasən, birgəlik bildirən xeyli söz var: “vətəndaş”, “yoldaş”, “qardaş”, “sirdaş”, “tərəfdaş”, “yurddaş”, “yandaş”… Bu şəkilçinin imkanından daha yaxşı istifadə edə bilərik. Tənqid və təklifləriniz üçün bir neçə yeni söz yazıram:
1. Ömürdaş: “Arvad”, “həyat yoldaşı” sözünə xeyli irad görürük. Anadolu türklərinin işlətdiyi “eş” də gözəl sözdür, xüsusən də qadınlarla kişilərin bərabərliyi baxımından. Qəbul etsək, təəssüf ki, [“eş”in məlum sözlə assosiasiyası bu sözün işləkliyinə əngəl olacaq” – N.M.].
2. Gündaş: Ad(d)aş sözümüz var, eyni adı daşıyanlara deyirik. Eyni gündə doğulanlara «gündaş» deyə bilərik. Bu qəlibdən istifadə edib, “aydaş”- eyni ayda doğulanlar”, “ildaş” – eyni ildə doğulanlar sözlərini yaratmaq olar. Şühbəsiz, bu sözlərin işləkliyi dar olacaq, amma bədii mətndə hərdən lazım olur.
3. Işdaş: “Həmkar”, “iş yoldaşı”, “kolleqa” – heç birinə etirazım yoxdur, əksinə, sinonimlərin çoxluğuna sevinirəm. (Bu sözü artıq hər yerdə işlədirəm, məncə, adamlar vərdiş edir)
4. Ruhdaş: Eyni ruhlu adamlar, ruh əkizləri. “Ruh” sözünün ərəbcə olduğuna irad bildirən olsa, “tindaş” variantni müzakirə edə bilərik. “Tin” – qədim türkcədə “ruh” deməkdir.
5. Nurdaş – “nur” (işıq, şölə) ərəb sözüdür, ehtimal ki, ərəblər də şumerlilərin “inuri” (işıq, aydınlıq) sözündən götürüblər. “Nurlanma, aydınlanma dostları” mənasında işlənə bilər. Söz sufilər, buddistlər, krişnaitlər üçün maraqlı ola bilər.
Mən tanıdığım daha bir neçə nəfəri əlavə etmək istəyirəm: Fikrət Hacıyev (Ləmbərani) uzun müddət Lenin yolu qəzetinin məsul katibi olub, sonra Ağdaş rayon qəzetinə Baş redaktor göndərilib. Sabir və Tanrıverdi Tanrıverdiyev qardaşlar. Çəmənlidəndirlər əslən, şöbə müdiri olublar. Lenin yolu qəzetində bizim Qara müəllim də əməkdaşlıq edib. Şahmar Əkbərzadənin ilk şeiri “Qara kağızlar” bu qəzetdə dərc olunub. Dostum Şahin Günəşli bu qəzetdə saysız-hesabsız məqalələr dərc etdirib. Məncə, əgər bu qəzetdən söhbət gedirdisə, başqa adları başqa ad altında təbrik etmək daha doğru olardı. Yenə də… Təbrik edirəm! Qələndər Xaçınçaylı ilə də qiyabi tanış idim. Çoxlu telefon söhbətlərimiz olub! Dünyasını dəyişən ellilərimə Allahdan rəhmət diləyirəm.
Qaranlıq küçədə ahəstəcə addımlayırdım. Getdiyim səki tamamilə qaranlığa bürünmüşdü. Nə ay işıq saçırdı, nə də olmayan küçə lampaları. Ancaq kefim o qədər yüksək idi ki, məni ağuşuna almış zülmət qaranlığı da xeyrə yozurdum. Ayağımın birini götürüb o birini qoyur, hər atdığım addımdan zövq alırdım. Özümü elə rahat və yüngül hiss edirdim ki, heç yol getdiyimi də duymurdum. Sanki uçurdum, özü də göyün ən hündür mərtəbəsində. Asfaltdan keçən maşınların işıqlarının bir anlıq aydınlığa çıxardığı yolun kənarında olan ağacları, obyektləri, təkdənbir gözə dəyən adamları isə sanki yuxuda görürdüm. Gördüyüm ağaclar, obyektlər, adamlar, itlər, pişiklər də mənə son dərəcə xoş təsir bağışlayırdı. İnanıram ki, bu vəziyyətimdə qaranlıq küçənin ortasında məni soymaq istəyən quldurlar belə qabağıma çıxıb üstümə bıçaq çəksələr onlara da eyni nəzərlərlə baxar, cibimdəki pulun qəpiyini də əsirgəmədən bu gecənin şərəfinə onlara verərdim. Yadıma düşən əlaqəsiz və nizamsız fikirlərə gülür və içkinin necə də qəribə bir şey olduğunu fikirləşirdim. Bu gecə mənim üçün belə keçən geclərdən ilki deyildi və sonuncu olacağını da güman eləmirdim. İndiyə qədər necə gözəl olmuşdusa yaşadıqlarım indən sonra da hər şeyin mütləq yaxşı olacağını düşünürdüm. Bunun üçün lazım olan hər şey vardı. Artıq neçə dəfə görüşdüyümün sayını itirdiyim məşuqəm, onun sığal çəkən əlləri, öpüşə qonaq edən dodaqları, ağlımı yerindən alan və sonradan yerinə qoymağı bacaran işvəkarlığı. O səbəbdən yerinə qoymağı bacaran deyirəm ki, neçə dəfə içkinin təsiri altında ikimizin də boşanıb bir-birimizlə evlənməyini təklif eləmişdim ona. O, isə məntək içkili olmağına baxmayaraq ağlını mənim qədər itimir, hər dəfəsində məni başdan çıxaran işvəsi ilə “bu bizim əyləncəmizdir, məni hər gün görsən daha sənə maraqlı gəlmərəm” deyib ağlımı yerinə gətirərdi. O da bu sözləri əbəs yerə demirdi. Oxu hardan vurmaq lazım olduğunu bilirdi. Bilirdi ki, arvadımı evlənənə qədər böyük bir ehtirasla sevmişəm. Evlənəndən sonra isə araya girən məişət divarları arasında bir zamanlar mənim üçün dünyadakı ən böyük qala olan sevgim gözümdə əvvəlcə balacalaşıb sonra isə eybəcər birşeyə çevrilib. Beləliklə də mən arvadımdan uzaqlaşıb ona yaxınlaşmışam… Macəramızın ekstrim anları da olurdu. İlk dəfə nə edəcəyimizi bilməsək də sonralar çarəsini tapmışdıq. Onun əri bəzi vaxtlar hesabımıza uyğun olmayan vaxt gəlirdi. Belə hallarda ikimiz də həyəcana qapılırdıq. Ancaq etiraf etməliyəm ki, o məndən daha ağıllı və zirək idi. Bunu ilk dəfə onun əri bizi az qala haqlayacağı vaxt başa düşdüm. Qəfil döyülən qapı bizi həyəcanlandırmış, gələnin onun əri olduğunu bilməyimiz bizi təşvişə salmışdı. Mən heykəl kimi quruyub qalmış, onsuz da içkinin təsirində dumanlı olan beynimi işlədib birşey fikirləşə bilməmişdim. O isə cəld geyinmiş, əyin-başını qaydaya salmış, mətbəxt bıçağı götürüb qapını açmışdı. Yataq otağında əynimi geyinərək onun səsini eşidirdim. Qapını açan kimi ərinə – yemək hazırlayıram. Çörək yoxdu. Zəhmət olmasa evə keçməmiş al gətir – demişdi. Ürəyimdə ona böyük bir afərin demiş, cəld geyinib əri gələnə qədər işıq sürəti ilə aradan çıxa bilmişdim. Bundan sonra da biz bu fənddən bir neçə dəfə istifadə edəsi olmuşduq. Sevgilimin tapdığı bu kəşf ikimizi biraz arxayınlaşdırmışdı da. O, ərini adətən çörək almaq bəhanəsi ilə, evdə çörək olanda isə başqa olmayan bir şey üçün, yaxud da guya ürəyinin qəfildən istədiyi bir şeyi almaq bəhanəsi ilə yaxınlıqdakı mağazaya qulluq dalınca göndərərdi. Mən də o gələnə qədər aranı cırardım. Onun ərini üzbəsifət görməsəm də evlərində çərçivələnmiş şəkillərdə çox görmüşdüm. Sifətinin cizgilərində zəhmətlə yanaşı bir biclik, gülüşlə yanaşı bir kədər görmüşdüm. Düşünürdüm ki, hər halda o, bic olmasaydı mənim sevgilim kimi bir afəti özü ilə bir ömür eyni yatağa salmağa razı sala bilməzdi. Ancaq üzündəki kədərə nə qədər fikirləşsəm də bir məna verə bilmirdim. Bu barədə çox fikirləşmirdim də. Nəyimə lazım idi onun üzündəki kədər ? Səfamı sürür, istədiyimə çatır, nəsibimi alırdım. Mənə başqa heç nə lazım deyildi… Ayaqlarım özünə lap uşaqlıqdan tanış olan zülmət qaranlığa bürünmüş küçəni geridə qoyub məni yolun sonuna çatdırır. Birazdan mənə tanış olan darvazadan keçib tanış olan qapını döyəcək və tanış olan üzü, yoldaşımın üzünü görəcəkdim. Onu da lap yəqin bilirəm ki, bu gecə fövqəladə gözəl olan əhvalımın hesabına onun ürəyimi sıxan üzü gözlərimə gözəl görünəcəkdi. Nəhayət bu gözəl gecənin gəzinti hissəsini başa vururam. Tanış darvazadan keçib tanış qapıya çatıram. Bu vaxt darvazanın səsindən gəldiyimi duyan arvadım əlində mətbəxt bıçağı qapını açdı və mənə tanış olan bir cümləni dedi – yemək hazırlayıram. Çörək yoxdu. Zəhmət olmasa evə keçməmiş al gətir – mən yerimdə duruxub qalıram. Arvadım bir daha – çörək almaq lazımdı – deyir. Mənsə susuram. Daha doğrusu beynimi pis bir ssenari məşğul etdiyi üçün nə deyəcəyimi kəsdirə bilmirəm. Bəlkə bu ssenarini özüm pis işlə məşğul olduğum üçün beynimdə yaradıram, bəlkə də bu ssenari elə gerçəkdi. Bilmirəm. İçimdən arvadımı kənara itələyib evə keçmək və birbaşa yataq otağına getmək keçir. Amma bunu etmirəm. Qeyri-ixtiyarı yaxşı deyirəm və darvazaya doğru yönəlirəm. Darvazadan çıxandan sonra həyətin ağaclar olan tərəfindən hasarın üstündən boylanıram. Evin arxa pəncərəsindən bir nəfər kişi xeylağının tələmtələsik çıxaraq qaçdığını görürəm. Hər şey mənə yuxu kimi görünür. Gördüklərimin pis bir yuxu olmağını bütün qəlbimlə arzulayıram… Həyətin arxa qapısına doğru qaçan kişi arxa qapının ağzını işıqlandıran işığın altında görünür. Onu tanıyıram. O, sevgilimin əri idi. Onun üzündəki kədərin mənasını başa düşürəm.
Professor Telman Həmzağa oğlu Vəlixanlı (Cəfərov) – 60
PROFESSOR TELMAN VƏLİXANLININ ELMİ, BƏDİİ VƏ MƏNƏVİ DÜNYASI
Aylarkeçdi, illər dolandı, nəhayət, gəlib ömrünün altmışıncı baharına çatdın, əziz dostum! Ürəyinin təmizliyindəndir, xoşniyyətli olmağındandır ki, dostun, yoldaşın, yaxınların, uzaqların, ətrafındakılar sevincinə qatılır. Üzün həmişə gülür, dodaqlarından təbəssüm əskik olmur, özündən böyüklər də, kiçiklər də səninlə rastlaşanda, səninlə danışanda xoş ovqatda olur, təəssüratı yaxşılaşır, əhvalı yüksəlir.
Tanrım qaytar məni uşaqlığıma
Eşidəndə ki, sənin altmış yaşın olacaq, masanın arxasına keçdim. Diyircəkli qələmi əlimə götürəndə nədənsə uşaqlıq və gənclik illərimdən oxuduğum, artıq müəllifini unutduğum şeirdən bir beyt yadıma düşdü:
İllərə nə var ki, illər tələsmir,
İllər nə bilir ki, ürək nə çəkir?!
Bəli, o dövrlərdə, valideynlərimizin himayəsində, qayğısı altında olduğumuz, dünyanı yalnız al-əlvan boyalarla gördüyümüz, işimizin-gücümüzün az olduğu günlərdə bizə elə gəlirdi ki, illər, aylar, günlər çox ləng gedir. Tez böyümək, yekə kişi olmaq, ali təhsili başa vurmaq, işləmək, bir vəzifə və ailə sahibi olmaq istəyirdik. İllər isə sanki yerində sayırdı.
Həmin hisslərlə sən də yaşamısan, əziz dost! 1963-cü il iyul ayının 22-də Yardımlı rayonunun Vəlixanlı kəndində dünyaya göz açmısan.
Sən Həmzağa kişinin sevimli övladısan. Soyadınız Cəfərovdur. Boya-başa çatdığın bu kəndlə, kəndin adamlarına son dərəcə bağlı olduğundan kəndin adını (Vəlixanlı) özünə təxəllüs götürmüsən.
Günləri, həftələri, ayları yola saldıqca uşaqlıq təəssüratları ilə görmüsən ki, illər nə isə ləng keçir. Onlar ötdükcə sənin dünyan da genişlənib, dünyagörüşün də artıb. Arzuların çox olub, həmin arzuların qanadlarında şirinli-şəkərli uşaqlıq illərinə əlvida demisən!
Sevimli kənd müəllimlərini, indi dünyasını dəyişmiş Əhmədağa müəllimi, Mirzə müəllimi həmişə hörmət və məhəbbətlə yada salırsan. İlk müəllimin Şamil Məmmədova baş çəkməyi özünə borc bilirsən. Bizə qələm tutmağı, oxuyub-yazmağı, sinifdə, məktəbdə, ictimai yerlərdə davranmağı öyrədən ilk müəllimlərimiz unudulmazdırlar. Mənim də ilk müəllimim, Əməkdar müəllim Nəsibə Qurbanovaya böyük məhəbbətim, hörmətim olub və olacaq da. Yaxınlarda “Azərbaycan müəllimi” qəzetində onun xatirəsinə həsr etdiyim “Mənim ilk müəllimim” adlı yazını çap etdirmişəm. Qəzet üçüncü sinifdə N. Qurbanova və bütün siniflə çəkdirdiyimiz şəkli də vermişdi.
Kəndin özünəməxsus özəllikləri, gözəllikləri olsa da, şəhər həyatının cazibəsi uşaqları, gəncləri ovsunlayır.
Kənd məktəbini bitirib, Bakıya ali təhsil almağa gələndə arzuların aşıb-daşırdı. Kənd məktəbinin məzunu ola-ola sən rus ədəbiyyatı və tarix fənləri üzrə şifahi imtahanlardan “əla” qiymətlər aldın, Azərbaycan Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutuna (hazırda Bakı Slavyan Universiteti) qəbul olundun. Mühazirə və seminar məşğələlərinə hazırlıqlı gəlirdin. O zamanlar indiki kimi deyildi. Ali təhsil müəssisələri barmaqla sayılırdı. İnstitutlara qəbul olmaq çətin idi. İndi dövlət ali təhsil müəssisələri də, qeyri-dövlət təhsil ocaqları da çoxdur, qəbul planı da kifayət qədər. O vaxtlar Bakıya qəbul imtahanlarına gələnlər kənd camaatının, rayon (şəhər) sakinlərinin böyük hissəsinin diqqət mərkəzində idi. Qəbul olan da, imtahanlardan kəsilənlər də tez bir zamanda məlum olurdu.
Ona görə də gənclər imtahanlara ciddi, məsuliyyətlə hazırlaşırdılar. Təhsil illərində də çalışırdılar ki, yaxşı oxusunlar. Ali təhsil alıb rayona, kəndə qayıdanda artıq onların necə oxumaları barədə camaatın, valideynlərinin xəbəri olurdu.
Bizim kimi sən də bu məsuliyyətin əhatəsində olmusan.
Rus dilini mükəmməl öyrənmək, dil-danışıq mühitindən bəhrələnmək üçün tələbə mübadiləsi xətti ilə 1983-1984-cü tədris ilində Həştərxan Pedaqoji İnstitutunun (indiki Həştərxan Dövlət Universitetin) filologiya fakültəsində də təhsil aldın. İllər tələsməsə də, 1985-ci ildə M.F. Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunu (hazırda Bakı Slavyan Universiteti) fərqlənmə diplomu ilə bitirdin.
29 il sonra hazırki Həştərxan Dövlət Universiteti sənin “Drevnyaya Rus i tyurki: v literaturnıx pamyatnikax XII-XVII vv.” monoqrafiyanı çap etdi.
Ali təhsil illərində akademik Teymur Bünyadovdan, professorlar Məmməd Qocayev, Yusif Rüstəmov və Bela Musayevadan, dosentlər Zemfira Mehdizadədən, Sevil Məmmədovadan, Validə Əliyevadan və başqalarından dərs aldın. Onları da həmişə minnətdarlıqla xatırlayırsan.
Ən böyük arzularından biri təhsil aldığın Vəlixanlı kənd məktəbində müəllim işləmək idi. Bu arzuna qovuşdun. Üç il burada rus dilini və ədəbiyyatını tədris etdin. Dil öyrənmək üçün mühit lazımdır. Şəhər, rayon mərkəzi şəraitində xarici dil öyrənmək rahatdır.
O zamanlar SSRİ deyilən bir imperiyanın caynağında olduğumuzdan rus dili az qala ana dilimiz səviyyəsində idi. Rus dilini yaxşı bilənlərə vəzifə verilirdi.
Şəhərlərdə ruslar yaşadığından bir çox uşaqlar həyət-bacada rus uşaqları ilə oturub-durduqlarından, oynadıqlarından məktəbə getməmişdən əvvəl rus dilini öyrənirdi. Kəndlərdə isə, belə mühit yox idi. Ümumtəhsil məktəblərində rus dilini öyrətmək isə, müəyyən çətinliklər törədirdi. Həftədə 1 qırx beş dəqiqə ərzində 30-40 uşaq rus dilində danışmağı, başa düşməyi heç cür öyrənə bilmirdi.
Ona görə də, Telman müəllim, sən dilin tədrisinin əlverişli yolları üzərində düşünür, müəllim-şagird münasibətlərini, pedaqoji əməkdaşlıq məsələlərini lazımi səviyyədə qurmaqla yanaşı rus dilinə yiyələnmənin səmərəli üsul və vasitələrindən faydalanırdın. Elə bunun nəticəsi idi ki, sonradan neçə şagirdin sənin yolunu tutub, rus dili müəllimi oldu.
Rayonda işləyərkən (1985-1988) sənə məktəb direktoru, rayon komsomol komitəsinin birinci katibi və s. vəzifələr, o vaxtkı Sovetlər İttifaqının Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin aspiranturasında təhsil təklif olundu.
Telman müəllim, sən yerində sayan oğul deyildin, irəliyə baxırdın. Artıq bir kənd məktəbi çərçivəsinə sığışa bilmirdin. Pedaqoji işi, müəllimlik peşəsini, öz ixtisasını sevsən də, nəzəri və metodik hazırlığa, pedaqoji ustalığa yiyələnsən də, pedaqoji kollektivin, şagirdlərin, həm də valideynlərin hörmət və məhəbbətini qazansan da, elmin enişli-yoxuşlu, daşlı-kəsəkli yollarında irəliləmək istədin. Yenidən Bakı şəhərinə gəldin. M.F. Axundov adına APRDƏİ-nin əyani aspiranturasını seçmişdin. 1988-1989-cu illərdə ordu sıralarında xidmət etdin.
O vaxtlar Qarabağ hadisələri başlamışdı. Hərbi xidmətdə olduğun Pskov və Minskdəki hərbi hissələrdə Qarabağ tarixi, Azərbaycan-Ermənistan qarşıdurması barədə mühazirələr oxumağa və azərbaycanlılardan ibarət musiqi qrupunun çıxışlarına nail oldun.
Aspiranturanı bitirib “M.Y. Lermontovun nəsr əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı və tərcümələrində” adlı namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdin (1992). Dissertasiyanın yüksək səviyyəsini nəzərə alan Təhsil Nazirliyi səni pul mükafatı ilə təltif etdi.
Elmin enişli, yoxuşlu yolları səni özünə elə bağlamışdı ki, araşdırmalarını davam etdirməyə başladın. Doktorluq dissertasiya mövzusunu təsdiq etdirdin. Səriştəli ali məktəb müəllimi kimi auditoriyaya daxil olub mühazirələr oxuyur, asudə vaxtlarında elm ələminə baş vururdun.
Səni maraqlandıran qədim rus ədəbiyyatında slavyan-türk əlaqələri idi. Dissertasiya üzərində işləyir, mövzuya uyğun məqalələr çap etdirir, monoqrafiya hazırlayırdın.
Elmi rəhbərin, Əməkdar elm xadimi, professor Murtuz Sadıxlının dəyərli tövsiyələri hesabına artıq hərbi xidmət dövründə namizədlik işi üzrə materiallar toplayıb sistemləşdirməyə və ordudan geri dönən kimi işi müzakirəyə təqdim etməyə nail oldun. Vaxtından əvvəl işi (“M.Y. Lermontovun nəsr əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı və tərcümələrində”) yekunlaşdırdığına və müdafiəyə təqdim etdiyinə görə Təhsil Nazirliyinin pul mükafatını aldın.
“Elmin fəziləti ibadətin fəzilətindən əfzəldir” (Həzrəti Məhəmməd peyğəmbər demişkən)
Telman müəllim, sən həmişə irəliyə baxmısan. Elmin enişli, yoxuşlu yolları səni özünə elə bağlamışdı ki, araşdırmalarını davam etdirməyə başladın. Özünü yaxşı müəllim kimi tanıtdın. Müstəsna hal kimi institutun rektoru, mərhum professor Firudin Hüseynov kafedra müdirinə səni müəllimlikdən birbaşa dosent vəzifəsinə keçirməyi təklif etdi. Doktorluq dissertasiyası mövzun təsdiq olundu.
Səni maraqlandıran qədim rus ədəbiyyatı abidələrində slavyan-türk əlaqələri mövzusu idi. Mövzun səni Moskva, Sankt-Peterburq kitabxanalarına üz tutmağa, slavyan ölkələrində kitab və məqalələr çap etdirməyə istiqamətləndirdi. Bakıda monoqrafiyaların nəşr olundu.
Nəhayət, 2004-cü ildə “Qədim rus ədəbiyyatında slavyan-türk əlaqələri” adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi, bir müddət sonra professor elmi adı aldın.
Dissertasiyanın müdafiəsi ilə bağlı aparıcı təşkilat Rusiya Elmlər Akademiyasının M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutu (Qədim slavyan ədəbiyyatları şöbəsi, şöbə müdiri A.S. Dyomin); rəsmi opponentlər A. Puşkin adına Rus Dili İnstitutunun dünya ədəbiyyatı kafedrasının müdiri professor S.N. Travnikov və professor M.Q. Qocayev olmuşdur.
Doktorluq dissertasiyasının müdafiəsi yüksək səviyyədə keçmiş, istər aparıcı təşkilat, istər rəsmi opponentlər, istərsə də çıxış edən dissertasiya şurası üzvləri əsərin elmi dəyəri, aktuallığı, alınan nəticələrin etibarlılığı və mötəbərliyi haqqında müsbət fikirlər səsləndirmişlər. Təbii ki, mövzunun xarakteri nüfuzlu rus alimlərinin opponentliyinə qarşı ciddi elmi səviyyə və hazırlıq tələb edirdi.
Dissertasiyada X-XVII əsrlərə aid rus ədəbi abidələrində türk və slavyan xalqlarının əlaqələri, onların hərbi-siyasi, mədəni, iqtisadi, dini-etik və sadəcə insani münasibətləri geniş şəkildə araşdırılmış, eyni tarixi-mədəni areala məxsus bu etnos və xalqların ortaq tarixinin və birgəyaşayışının məhsulu olan müştərək maddi və mənəvi dəyərlərə münasibət bildirilmişdi. Burada “Ötən illərin hekayəti”, “İqor polku haqqında söyləmə”, “Məhmət sultan hekayəti”, “Topal Teymur haqqında povest”, “Kazan tarixi” və sair əsərlərdə türk motivləri və mövzuları geniş və dərin şəkildə təhlil edilir. Sonradan bu ədəbi abidələrin tərəfinizdən dilimizə tərcüməsi həm də “Qədim rus ədəbiyyatı”, “Rus ədəbiyyatı tarixi” dərsliklərinin yazılmasına imkan verdi.
Geniş elmi maraq dairən, elmi-pedaqoji fəaliyyətin, şəxsi təşəbbüsünlə təşkil olunan yaradıcı təşkilat və mətbuat orqanlarında işin, layihələrin sənə müxtəlif illərdə Türkiyə, Macarıstan, Rusiya, İngiltərə, Almaniya, Serbiya, Gürcüstan, Moldova, Qazaxıstan və başqa ölkələrdə bir çox treninq və təlimlərdə, konfrans və simpoziumlarda iştirak və çıxış etmək fürsəti yaratdı.
Təhsildə innovativ fəaliyyət, təsisçilik, təhsil təşkilatçısı
“Ağıl-kamal verdi sənə yaradan,
Çalışıb hər sirri öyrən hər zaman” (Əvhədi Marağayi demişkən)
Telman müəllim, sən işgüzar və innovativ fəaliyyəti ilə seçilən təhsil təşkilatçısısan. Hələ 1993-cü ildə ölkədə təşkil olunan ilk özəl Tərcümə və Tədris mərkəzlərindən birini təsis etdin, sonra isə 1994-cu ildə ilk özəl – “Mütərcim” nəşriyyatını yaratdın. Məktəb sevgisi səni ölkədə ilk yeni tipli orta təhsil müəssisələrindən biri – “Turan” liseyini təsis etməyə gətirib çıxardı.
Ölkə Prezidentinin istedadlı və qabiliyyətli şagirdlərə qayğının artırılması ilə bağlı sərəncamına uyğun olaraq, bu liseyin və Bakı şəhəri 15 nömrəli məktəbin bazasında, Bakı Slavyan Universiteti nəzdində Məktəb-Lisey Kompleksinin təşkilinə, onun maddi-tədris bazasını yaratmağa, ilk dəfə dövlət orta təhsil müəssisəsində təsərrüfat hesablı xidmətlərin göstərilməsinə nail oldun…
1991-ci ildən bu günədək rus ədəbiyyatının tarixi kafedrasında laborant, baş laborant, müəllim və dosent vəzifələrində çalışmısan. 2014-2022-ci illərdə universitetin tədris işləri üzrə prorektoru olmusan. Bakı Slavyan Universitetində ali təhsilin yüksək səviyyədə təşkilində, pedaqoji kadrların hazırlanmasında səmərəli fəaliyyət göstərmisən. Hazırda rus ədəbiyyatı tarixi kafedrasının professorusan. Uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinizə görə “Əməkdar müəllim” Fəxri adına layiq görülmüsən.
2017-ci ildə Sənin təşəbbüsünlə Tədris və İnnovasiya Mərkəzi yaradılmışdır. Bu gün həmin mərkəz bütün təhsil pillələri və səviyyələrində təhsilalanlar üçün müxtəlif təhsil xidmətləri həyata keçirir. Ölkəmizdə bütün təhsil pillə və səviyyələrində, xüsusilə təlim qeyri-dövlət dillərində aparılan məktəb və siniflərdə bilinqval və polilinqval təlim modelinin geniş tətbiqi ideyasının tərəfdarı kimi zəruri təhsil proqramları (standartları) və planları işləyib müvafiq icra orqanına təqdim etmisən. Xaricdə və respublikada keçirilən konfranslarda bu mövzuda çıxış edirsən. Rusiyada yaşayan türkdilli uşaqlar üçün rus dili üzrə tədris vəsaitiniz (I-IV siniflər, həmmüəllif dosent Mədinə Qiyasbəyli) Moskvada nəşr olunub.
Sən rus dilinin orta və ali məktəblərimizdə təlim dili kimi səmərəli tədrisi məqsədilə beynəlxalq metodik seminarların, konfransların təşkilatçısısan. Layihə rəhbərliyin və həmmüəllifliyinlə hazırlanan “Rus dili xarici dil kimi” dərslik vəsaitidən Bakı Slavyan Universitetində ixtisas üzrə əsas tədris vəsaiti kimi istifadə olunur. Üçcildlik tədris vəsaiti kimi nəzərdə tutulmuş “Rus ədəbiyyatı tarixi”nin birinci cildi də ikidilli tədris vəsaiti kimi faydalıdır.
Telman müəllim! Səni fəaliyyətin, yaradıcılığın çoxsahəli, çoxistiqamətlidir. Bu istiqamətlərdən biri də elmi kadr hazırlığıdır. Bu sahədə də uğurların çoxdur. Dissertasiya müdafiələrində rəsmi opponent kimi çıxışlar etmisən, doktorant və dissertantlara elmi rəhbərlik edirsən. Elmlər doktoru proqramı üzrə bir nəfər doktorantın elmi məsləhətçisisən. Deməli, bir tərəfdən elmi rəhbər, elmi məsləhətçi, digər tərəfdən, rəsmi opponent və rəyçi kimi elmi kadrların yetişməsinə öz töhfəni vermisən!
İllər keçir. Mənim kimi, başqaları kimi sən də daha artıq “İllərə nə var ki, illər tələsmir” deyə bilmirsən. İş-güc o qədər çoxalır ki, çatdıra bilmirsən. Fikirləşirsən: “Bu illər niyə belə tələsir? Gözünü açıb-yumursan, növbəti il gəlir”.
Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənın yazdığı kimi sən də: “Bircə ondan razısan ki, özündən narazısan”.
Telman müəllim, 60-cı baharın gəlib yetişdi. Hərdən fikirləşirəm ki, görəsən həmin uğurları bu qısa müddət ərzində necə əldə edə bilmisən?
Bundan başqa, “Mütərcim” Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzinin təsisçisisən (1993-cü ildən).
Bilinqval və polilinqval təlim modelinə keçid təklifi
“Mən arzu edərdim ki, Azərbaycan gənci Şekspiri ingilis, Puşkini rus, Nizamini,
Füzulini, Nəsimini isə Azərbaycan dilində oxusun.”
(Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev)
Belə bir fikirdəsən ki, ölkədə yaranmış təhsil situasiyasına (təlim Azərbaycan dilində aparılan məktəb və siniflərlə yanaşı, rus, ingilis və fransız dillərində təlimin təşkili nəzərdə tutulur) uyğun olaraq, təxirə salınmadan 1) məktəbəqədər təhsilin məzmun və standartlarına yenidən baxılmalı, müəyyən olunmuş kurslar və maraqlar üzrə kurikulumlar (tədris proqramları), tədris vəsaitləri hazırlanmalı; 2) orta təhsili əcnəbi dillərdən birində alması nəzərdə tutulan uşaqlara dövlət dilinin mənimsədilməsi, məhz məktəbəqədərki təhsil dövründə onlara ana dili üzrə müvafiq nitq vərdişlərinin aşılanması üçün xüsusi tədris proqramı işlənilməli; 3) uşaqların yaş psixologiyasının xüsusiyyətlərindən, müasir linqvodidaktikanın gəldiyi nəticələrdən, dövlət və qeyri-dövlət dillər üzrə dil-danışıq vərdiş və bacarıqlarının 7 yaşadək dövrdə və 8-12 yaş arasında daha intensiv mənimsənilməsinin mümkünlüyündən çıxış edərək, məktəbəqədər təlim-tərbiyənin və ibtidai təhsilin dillərin, məntiqi təfəkkürün və həyati biliklərin inkişafıyönlü olması üçün I-IV siniflərdə tədris planları, təhsil standartları, fənn kurikulumları, dərsliklər yenidən nəzərdən keçirilməli; 4) 5-6-cı siniflərdə texniki və təbiət fənlərinə ayrılmış saatların azaldılması hesabına xarici dillərin tədrisi üzrə saatlar artırılmalı; 5) hazırda təlim rus dilində aparılan siniflərdə bilinqval təhsil modelinin tətbiqi və bu zaman dövlət dilində və rus dilində fənlərin yanaşı tədrisinə tədricən keçməklə 8-9-cu siniflərdə tam paritetə (biri dövlət dili olmaqla iki təlim dilində tədrisə) nail olunmalı və bu zaman ana (dövlət) dilində təlimin ana dili və ədəbiyyat, Azərbaycan tarixi, Azərbaycan coğrafiyası, musiqi və s. fənləri əhatə edilməli; 6) 7-9-cu siniflərdə tədrisin təmayüllər üzrə aparılması məqsədilə dərs saatları maraqlar əsasında bölüşdürülməli və göstərilən siniflərdə xarici dil yarımqruplara bölünməklə 3 saat həcmində aparılmalı; 7) təmayül və profil üzrə fənlərin dərindən mənimsədilməsi üçün 10-11-ci siniflərdə həftəlik dərs yükünün 26-28 saatadək azaldılması, yuxarı sinif şagirdlərinin sərbəst, yaradıcı və layıhəyönlü fəaliyyəti dəstəklənməli; 8) bəzi ölkələrin təcrübəsindən çıxış edərək, geniş eksperiment şəklində tam orta təhsil pilləsində təmayüllər üzrə (10-11-ci siniflərdə) tədrisin yalnız ingilis dilində təşkili və sair kimi məsələlərin həlli bu gün bir vəzifə olaraq təhsil sistemimizin qarşısında durmalıdır. Bu isə respublikamızda təkcə bilinqval yox, həm də eksperiment şəklində multilinqval tədris modelinin tətbiqinin mümkünlüyünü gündəmə gətirir…
Belə fikirdəsən ki, qloballaşma dövründə bilinqval və multilinqval təhsil modellərinin qaçılmazlığı qabaqcıl təhsil sistemlərinə malik ölkələr üçün artıq normaya çevrilməkdədir. Bu təkliflərində Amerikada Kanadanın, Avropada Almaniya və Finlandiyanın, Asiyada Sinqapur və Malayziyanın, MDB-də Qazaxıstanın bu sahədə təcrübəsinə əsaslanırsan…
Naşir, tərcüməçi, jurnalist fəaliyyəti
“İnsan qılıncının kəskinliyi ilə qəhrəman ola bilməz, ağlın kəskin olması lazımdır” (Məmməd Səid Ordubadi demişkən)
1996-cı ildə “Mütərcim” ədəbi-bədii və tərcümə jurnalını, 1997-ci ildə “Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri” məcmuəsini təsis etməklə ədəbiyyatımıza, dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq, pedaqoji və psixoloji elmi istiqamətlərimizə öz töhfəni verirsən. “Mütərcim” jurnalı uzun müddət Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Bakı Slavyan Universitetinin həmtəsisçiliyi ilə nəşr olunub. “Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri” ali məktəblərarası elmi məcmuəsi isə buraxılmağa başladığı zamandan Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının müəyyənləşdirdiyi nəşrlərin siyahısındadır.
2009-2013-cü illərdə Moskvada nəşr olunan “Literaturnaya qazeta”da və onun “Yevraziyskaya muza” əlavəsində Azərbaycanın təmsilçisi kimi ədəbiyyatımızla bağlı materiallarla mütəmadi olaraq çıxış etmisən. Müəllifi olduğun “Ən yeni Azərbaycan ədəbiyyatı” fəsli Almatıda rus dilində çap olunmuş “Ən yeni xarici ədəbiyyat” məcmuəsinə (2011) daxil edilmişdir. MAPRYALın Azərbaycan üzrə koordinatoru (2006-cı ildən), respublikamızda və xaricdə nəşr edilən bir sıra elmi və elmi-metodik nəşrlərin redaksiya heyətinin üzvüsən.
Tərcüməçilik fəaliyyəti
“Ehtiyac əməyi, əmək biliyi doğurmuşdur” (Onore de Balzak demişkən)
Tərcüməçilik Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü kimi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindəndir.
Fikirləşirəm: bu qədər işləri necə çatdırırsan? Bəli, illər uşaqlıq və gənclik illərimizdə olduğu kimi “tisbağa yerişi” ilə getmir. Əksinə, elə sürətlə ötüb-keçir ki, gecəmizi gündüzümüzə qatmağımızın da xeyri olmur.
Sən müxtəlif illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə latın qrafikası ilə buraxılmış 10-dan çox kitabın, o cümlədən antologiyaların tərtibçisi və ön sözün müəllifisən. Sənin təşəbbüsün və ön sözünlə 2014-cü ildə ikicildlik “Ən yeni rus ədəbiyyatı” antologiyası Azərbaycan, ikicildlik “Noveyşaya azerbaydjanskaya literatura” antologiyası isə rus dilində nəşr olunmuşdur. M.Y. Lermontov və A.S. Puşkinin (2 cilddə) “Seçilmiş əsərləri”ni tərtib etmiş, M.A. Şoloxovun “Sakit Don” romanını nəşrə hazırlamısan.
Əziz Telman müəllim! Sən qibtədoğuracaq tərcüməçilik qabiliyyətinə maliksən! Qədim və XVIII əsr rus ədəbiyyatı nümunələrini, L.N. Tolstoyun, F.M. Dostoyevskinin, V. Voynoviçin, B. Yevseyevin, V. Kupryanovun, A. Jiqulinin ayrı-ayrı əsərlərini dilimizə çevirmisən. F.M. Dostoyevskinin “Karamazov qardaşları” romanını tərcümə etmiş (2010), iki cilddə nəşrinə nail olmusan. Həmin uğurlu tərcüməyə görə Beynəlxalq Tərcümə Assosiasiyası və Rusiya Elmlər Akademiyasının Puşkin İnstitutunun Beynəlxalq Tərcümə mükafatına, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Tofiq Bayram adına, Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin “Qızıl kəlmə” ədəbi mükafatlarına və s. layiq görülmüsən.
“Biliyin ağası olmaq üçün zəhmətin köləsi olmaq lazımdır”
(Onore de Balzak demişkən)
Telman müəllim, sən 30-dan çox kitabın (dərslik, monoqrafiya, lüğət, tədris proqramları və s.), 300-dək məqalənin müəllifisən. Bu sırada məktəb dərsliklərinin hazırlanmasına xüsusi əhəmiyyət verirsən.
Təlim rus dilində aparılan məktəblərin VII, VIII, XI sinifləri üçün “Literatura” dərsliklərinin (2006-2017-ci illərdə) həmmüəllifi, 2016-cı ildə Elm və Təhsil Nazirliyinin təşəbbüsü ilə sifariş edilmiş və icrası davam edən yeni məzmun və tərtibatda “Literatura” dərslik kompleksləri seriyasının (V, VI, VII, VIII siniflər) layihə rəhbəri və həmmüəllifisən.
Telman müəllim, sən Azərbaycanda rus ədəbiyyatının yeni resepsiyası və uzun dövr milli ədəbiyyatımızla sıx yaradıcılıq əlaqəsi olmuş həmin ədəbiyyatla bağlı təsəvvürlərin transformasiyası, bu baxışların ümumtəhsil və ali təhsil müəssisələri üçün dərsliklərə gətirilməsi məsələləri ilə məşğulsan.
Davam edən “Literatura” dərslik kompleksləri seriyasında milli ədəbiyyatımızın dominantlığı təmin olunmaqla bərabər, tarixi-xronoloji prinsip əsasında həm də şagirdlərdə rus və dünya ədəbiyyatı barədə dolğun və sistemli təsəvvürün yaradılmasına nail olmusan. Məqalə və çıxışlarında təlimi dövlət və qeyri-dövlət dillərində aparan məktəblər üçün “Ədəbiyyat” fənn kurikulumunun yenilənməsinin, vahid fənn kurikulumunun yaradılmasının, şeir parçalarının və sair ədəbiyyat nümunələrinin yadda saxlanılması tələbinin altstandartlara daxil edilməsinin tərəfdarı kimi təkliflərin maraq doğurur.
Avrasiyaçı-alim
Sən həm də avrasiyaçı alim kimi slavyan-türk xalqlarının müştərək tarixi dəyərləri, eyni tarixi-mədəni arealı bölüşdürmə faktlarından bəhs edən bir sıra avrasiyaçılıq tədqiqatlarını Azərbaycan oxucusuna təqdim edirsən. Bu mövzu ilə bağlı Straxov, Danilevski, Trubeskoy, Savitski, L.Qumilyov, Pletnyova, Erencan Xara-Davan, Nosovski və Fomenko, eləcə də bir sıra Türkiyə və Avropa tədqiqatçılarının əsərlərini tərcümə və təhlil edərək, “Avrasiyaçılıq ideyalarına Azərbaycandan baxış” adı altında nəşr etdirib (2010, 2018) Türk Dövlətləri Birliyi ideyasına, tarixi-mədəni tip kimi türklərin dünya sivilizasiyana verdiyi töhfələri və bu sahədə perspektiv tədqiqatları gündəmə gətirirsən.
XV-XVII əsrlər rus ədəbiyyatında türklər” kitabın2002-ci ildə Moskvada, sonralar isə Ankarada işıq üzü görmüşdür. Həmin əsər Türkiyə türkcəsində Beynəlxalq Türksoy mükafatına təqdim olunmuşdur (2010).
Təltiflərin
Telman müəllim, sən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamı ilə Səmərəli fəaliyyətin. görə respublikanın Əməkdar müəllim Fəxri adına layiq görülmüsən (2016).
Son söz
Əziz Telman Həmzağa oğlu Vəlixanlı (Cəfərov)! Ədəbiyyatşünas və avrasiyaçı-alim, naşir, tərcüməçi, təhsil təşkilatçısı kimi bütün fəaliyyətlərinin fövqündə duran sənin müəllimlik peşəsinə vurğunluğun və tutduğun vəzifələrdən asılı olmayaraq, təhsilimizin təəssübkeşliyi missiyandır. Aparılan islahatlara, yeni məzmunlu təhsil proqramlarının və tədris resurslarının yaradılmasına verdiyin töhfədir.
Bir nəfəsə yazdığım bu yazını tamamlayarkən Zəlimxan Yaqubun “Gözəllik” şeirindən bir bənd yadıma düşdü. Sanki səni nəzərdə tutaraq yazıb o böyük şair:
Nə nurludu, nə parlaqdı, nə gözəldi,
Nur payıdır insanların ən gözəli.
Aydan alır, Gündən alır işığını,
Baş tacıdır vicdanların ən gözəli.
Alim, tərcüməçi, naşir dostum! Sən dönüb yaşadığın illərə baxanda sevinə, öyünə bilərsən. Çox böyük işlər görmüsən. Sən kamil şəxsiyyətə xas ola biləcək bütün müsbət keyfiyyətlərə yiyələnə bilmisən. Səni gözəl bir insan, yaradıcı şəxş kimi çox sevirik. Sənin hələ vur-tut 60 yaşın var. Hələ qabaqda görüləsi nə qədər işlərin var. Sənə bundan sonra daha 60 il ömür arzulayıram. Amma sağlam, gümrah, nikbin bir həyat yaşayasan!!! Var ol!!!
