Sözün və millətin xidmətində
Əkbər Qoşalı fenomeni və dərviş hikməti
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikri sadəcə bədii təfəkkürün deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin, ümumi türk coğrafiyasının birliyinin tərənnümçüsü olan parlaq imzalarla zəngindir. Bu imzalar içərisində şair, nasir, publisist və ictimai xadim Əkbər Qoşalının (Yolçuyev Əkbər Mehdi oğlu) özünəməxsus yeri, çəkisi və xidmətləri var. O, 1990-cı illərin çətin, lakin intibahla dolu ədəbi-ictimai mühitindən boy göstərərək, qısa müddətdə həm qələmi, həm də təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə çağdaş mədəniyyət tariximizə adını yazdıran simalardan birinə çevrilmişdir.
Əkbər Qoşalı 3 aprel 1973-cü ildə Azərbaycanın qədim saz-söz ocaqlarından biri olan Tovuz rayonunun Qoşa kəndində dünyaya göz açmışdır. Doğulduğu torpağın bədii-fəlsəfi havası, təbiətin və el-obanın ruhu onun gələcək yaradıcılığının əsas mayasını təşkil etmişdir. Sonradan götürdüyü “Qoşalı” təxəllüsü də elə doğma kəndinə, kökünə və yurduna olan sarsılmaz bağlılığın rəmzi təzahürüdür.
Onun gənclik illəri Azərbaycanın müstəqillik uğrunda mübarizə apardığı və yeni dövlət quruculuğu mərhələsinə qədəm qoyduğu dövrə təsadüf edir. Əkbər Qoşalı təhsil illərində fərqli sahələri uğurla uzlaşdırmağı bacarmışdır. O, 1990–1995-ci illərdə Azərbaycan Texniki Universitetində dəqiq elmlərin sirlərinə yiyələnsə də, qəlbindəki yaradıcılıq alovu onu humanitar sferaya, dövlətçilik elminə sövq etmişdir. Bu məqsədlə o, 1998–2001-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında ali təhsil alaraq, bir aydın və idarəçi kimi dünyagörüşünü daha da genişləndirmişdir. Bu mükəmməl sintez – texniki dəqiqliklə humanitar ruhun və dövlətçilik təfəkkürünün birliyi onun gələcək publisistikasında həlledici rol oynamışdır.
Əkbər Qoşalı sadəcə masa arxasında yazıb-yaradan fərdi müəllif deyil, o, həm də bütöv bir nəslin formalaşmasında, ədəbi gəncliyin vahid platformada birləşməsində müstəsna xidmətləri olan təşkilatçıdır. 1990-cı illərdən etibarən peşəkar ədəbi fəaliyyətə başlayan ədib, qısa müddətdə mətbuatın diqqətini cəlb etmişdir. 1995-ci ildə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, 1998-ci ildə isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvlüyünə qəbul edilməsi onun gənc yaşlarında qazandığı böyük etimadın göstəricisi idi.
Onun fəaliyyətinin ən parlaq səhifələrindən biri Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) qurulması (1998) və inkişafı ilə bağlıdır. 1998-ci ildə Qazaxıstanda keçirilən Dünya Türk Gəncləri Birliyinin VIII Qurultayında Əkbər Qoşalının Gənc Türk Yazarları Birliyinin başqanı seçilməsi təkcə onun deyil, bütövlükdə Azərbaycan ədəbi gəncliyinin türk dünyasındakı böyük uğuru idi.
Əkbər Qoşalının tərtibçiliyi və redaktorluğu ilə işıq üzü görən “Qar çiçəyi”, “Türkün səsi”, “Bölgələrdən səslər”, “Çağdaş Azərbaycan ədəbi qurumları”, “Çağdaş Azerbaycan Şiiri” (Ankara), “Yeni nəsil Azərbaycan aşıqları”, “Yeni nəsil Qazax şeiri”, “Gənc Tatar şeiri”, “Gənc Qırğız şeiri” və digər toplular ümumi türk mədəniyyətinə xidmət edən misilsiz qaynaqlardır. Bu nəşrlər göstərir ki, Ə.Qoşalı üçün ədəbiyyat coğrafi sərhədləri aşan, Altaylardan Balkanlara qədər uzanan böyük bir mənəvi vəhdətdir.
Əkbər Qoşalının publisist fəaliyyəti də zəngin və çoxşaxəlidir. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbu orqanları olan tarixi “Ədəbiyyat qəzeti” və “Ulu çinar” dərgisi redaksiya heyətinin, habelə Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumunun və CASCFEN-in İdarə Heyətinin üzvü kimi vətəndaş cəmiyyətinin və söz azadlığının qorunmasında aktiv mövqe nümayiş etdirir.
Onun bu fədakar əməyi dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Müxtəlif nazirliklərin Fəxri Fərmanlarına, eləcə də “Rəsul Rza”, “Şahmar Əkbərzadə”, “Respublika Gənclər Mükafatı” və “Fəxri Gənc” mükafatlarına layiq görülən ədibin ən böyük dövlət təltiflərindən biri isə 15 iyul 2015-ci ildə ölkə Prezidenti tərəfindən kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafındakı xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilməsidir.
Poeziyada dərviş hikməti: “Yollar gərək qutlu olsun!..”
Əkbər Qoşalının ictimai və publisistik fəaliyyəti ilə yanaşı, onun poeziyası dərin fəlsəfi axtarışların, sufizm və dərvişlik fəlsəfəsinin müasir boyalarla ifadəsidir. Müəllifin “Yollar gərək qutlu olsun!..” adlı şeiri bu baxımdan onun poetik dünyagörüşünü, insan və zaman, haqq və yol haqqındakı fəlsəfi qənaətlərini anlamaq üçün mükəmməl bir bədii nümunədir.
Şair əsərdə birbaşa Şərq mistisizminin və müdrikliyinin simvolu olan “dərviş” obrazına üz tutur. Şairin dərvişə verdiyi sual zahirən məişət xarakterli görünsə də, daxilən dərin fəlsəfi təzada əsaslanır:
“Bu gün mənim sualım var –
Sualım var dərvişə.
Dərviş, görüm
saqqalına qırov düşsün,
sözün yerə düşməsin…
Söylə, dərviş,
uzanınca yatağına
sən o yorğun saqqalını
yorğanın üstə qoyursan,
yoxsa yorğan altına?..”
Dərvişin bu suala verdiyi cavab şairin zaman konsepsiyasını ortaya qoyur. Müdrik dərviş saqqalını yorğanın deyil, “illərin üstə” qoyduğunu deyir. Bu, ömür yolunun, qazanılan mənəvi təcrübənin yaddaş süzgəcindən keçərək uzanmasıdır. Ən əsası isə dərviş nə qışda, nə də yayda “naxələf söz gəzdirmədiyini” bəyan edir ki, bu da Əkbər Qoşalının özünün həyat amalı olan sözə sadiqlik prinsipinin poetik təzahürüdür:
“Qış düşüncə saqqala da
qırov düşər, gəzəryiyik;
amma nə qış, nə də yayda
naxələf söz gəzdirmədik.
Saqqalımı soruşursan –
nə yorğanın üzərinə,
nə altına qoyuram.
Mən onu qoymuşam illərin üstə…
“Uzun, incə bir yol”dursa yolumuz,
saqqal özü yaddaş kimi hey uzanar, uzanar…
Şair dərvişin dili ilə insan xarakterinin mürəkkəbliyini və zamanın ironiyasını ustalıqla ifadə edir. “Atı tərsinə nallayan hara getsə, izi başqa səmtə çəkər” misrası dünyadakı ikiüzlülüyün, daxili və xarici dünyası tərs mütənasib olan insanların bədii ifşasıdır. Lakin bu mənzərənin qarşısında dərviş sarsılmaz bir həqiqəti xatırladır: “Amma kim aldadar yolu? Yol ayağı tanıyar…” Yolun ayağı tanıması – insanın öz taleyindən, əməllərindən və daxili niyyətindən qaçmağının qeyri-mümkünlüyünə işarədir. İnsan yolu aldada bilmez, çünki haqq yolu ancaq ona layiq olan saf addımları qəbul edir:
“Sonra, sonra nə söylədi
bizim dərviş? – Dedi dərviş:
“Atı tərsinə nallayan hara getsə,
izi başqa səmtə çəkər…
Dünya elə adamlarla doludur:
özləri bir yana gedər,
kölgələri başqa yana…
Amma kim aldadar yolu?
Yol ayağı tanıyar…”
Şeirdə mistik və romantik ruhun birləşdiyi ən gözəl məqamlardan biri “gül suyu” metaforasıdır. Uzaq şəhərlərdə olan çox yaxın birinin göndərdiyi bu pay, əslində fiziki məsafələrin mənəvi yaxınlıq qarşısında əhəmiyyətsizliyini göstərir. Dərviş gülün və suyun hər ikisinin ayrı-ayrılıqda “haqq” olduğunu, lakin onlar qarışanda fərdi varlıqların qeyb olub vahid bir adın – eşqin, vəhdətin yarandığını vurğulayır:
“Dərviş sonra yavaş-yavaş
keçdi təzə söhbətə:
Gül suyunu soruşurdun…
Gül də haqdı öz yerində,
su da haqdır, su da haqq.
Qarışınca bir-birinə
ikisindən bir ad doğur,
qeyb olur qeyb olasılar,
qalır orda qalasılar.”
Bu sətirlər təsəvvüfdəki “fənafillah” (haqqın içində ərimək) və əbədiyyət fəlsəfəsinin poetik dillə şərhidir. Keçici olan maddiyyat yox olur, əbədi olan mənəviyyat və sevgi isə qalır.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi “Dərviş elə susa bilir, dərviş elə danışır – Deyərsən ki, iki dodaq aralanan iki dünya kimidi…” Bu iki dünya arasından çıxan son nəsihət isə təkcə şeirin qəhrəmanına deyil, bütün bəşəriyyətə ünvanlanmış bir həyat fəlsəfəsidir:
“Mənim cavabımın ardınca getmə.
Özünə ver sualını;
Düz cavabı axtaranlar
bir gün, əlbət, dayanar.
Düz sualı axtaransa
ömrü boyu yol gedər…”
Əkbər Qoşalı bu möhtəşəm sonluqla insana hazır cavablar ardınca qaçmağı deyil, daxili dünyasını sorğulamağı, daim axtarışda olmağı məsləhət görür. Çünki hazır cavab tapan insan dayanır, inkişafdan qalır. Lakin doğru sualı axtaran insan ömrü boyu təkmilləşir, mənəvi ucalığa doğru fasiləsiz bir “yol gedir”.
Əkbər Qoşalının həm ictimai-publisistik fəaliyyəti, həm də bu şeirdə nümayiş etdirdiyi poetik təfəkkürü bütöv bir dərviş qətiyyətinin təzahürüdür. O, tərtib etdiyi kitablarla, qurduğu ədəbi körpülərlə türk dünyasının səpələnmiş dəyərlərini bir araya gətirdiyi kimi, poeziyasında da insanı öz daxili dünyası ilə üz-üzə qoyur. Yaradıcılığında həm elmi dəqiqliyi, həm də dərviş fəlsəfəsini yaşadan Əkbər Qoşalının söz yolları hər zaman qutlu, axtardığı “düz suallar” isə əbədi olsun!
Müəllif: Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB-nin və AJB-nin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında