Bu fotoda sözlər danışmır, duruş danışır. İki insan yan-yana dayanıb, amma aralarındakı məsafə fiziki yox, mənəvidir. Hər ikisinin əlləri önündə birləşib — bu, nə təsadüfi jestdir, nə də sadə rahatlıq. Bu, daxili nizamın, özünü toparlamanın, zamanın ağırlığını çiyinlərində hiss etməyin ifadəsidir:
Biri gələcəkdir, o biri keçmiş, İndiki zamanda qoşa, mehriban. Gələnə gedənin sözü çox qısa: Yükün çox ağırdır, yaşa mehriban!
Soldakı insan dik durur, baxışları açıqdır. Duruşunda məsuliyyət var — sanki söylənəcək sözlərin yox, daşınacaq yükün fərqindədir. Əllərin birləşməsi onun özünü nəzarətdə saxladığını, düşüncələrinin içində sakit bir intizam yaratdığını göstərir. Bu duruş “mən buradayam” demir, “mən cavabdehəm” deyir:
Dədə Qorqud deyir: – dinlə Qazan xan, O qədər olacaq oyun pozan xan, Ağılına gələni şeir yazan xan, Hamısın yola ver, yaşa mehriban!
Sağdakı insanın duruşu isə daha çox zamanla üz-üzə qalmış bir ruhu xatırladır. Çiyinlər bir qədər irəli əyilib, baş aşağıya doğru yönəlib. Bu, zəiflik yox, dərinlikdir. İllərin topladığı təcrübənin, görülmüş işlərin, deyilmiş və deyilməmiş sözlərin ağırlığıdır bu əyilmə. Onun duruşu sükutun müdrikliyini daşıyır:
Bizik söz mülkünün sədri-əzəmi, Çox olub bu mülkün xəstə, cüzəmi, Heç zaman söyləmə: – qalıb bizəmi?! Hamısın yola ver, yaşa mehriban!
Hər iki insanın ortaq cəhəti tələskənlikdən uzaq olmalarıdır. Onlar poza vermirlər, özlərini göstərmirlər. Bu fotoda nümayiş yox, hal var. Elə bil zaman bir anlıq dayanıb və insanın öz vicdanı ilə tək qaldığı o səssiz məqam tutulub:
Ustac şəklə baxır, şəkildə yoxdur, Oxumaqda acdır, yazmaqda toxdur, Dədənin sözündə həqiqət çoxdur: “Hamısın yola ver, yaşa mehriban!“
Bu duruşlar bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanın kim olduğunu öyrənmək üçün nə danışdığına yox, necə dayandığına baxmaq kifayətdir. Çünki duruş – insanın daxili dünyasının səssiz etirafıdır. Həmişə göz önündə olan hər iki ziyalımıza qədəm qoyduğumuz yeni ildə can sağlığı və bolluca uğur arzulayıram! Sözümü böyük Azərbaycan şairi ulular ulusu, ustad Səməd Vurğunun bu bəndi ilə yekunlaşdırmaq istəyirəm:
Saç ağardı, ancaq ürək Alovludur əvvəlkitək. Saç ağardı, ancaq nə qəm! Əlimdədir hələ qələm… Bilirəm ki, deməyəcək Bir sevgilim, bir də Vətən: -Şair, nə tez qocaldın sən!
“Tanrı” sözünü daşa qazan ilk yazanımızdan üzü bəri, bütün söz demiş ozanlarımızı rəhmətlə anır, hazırda əldə qələm çarpışan bütün yazarlarımıza üzümüzə gələn yel qanadlı at ilində muradlarının hasil olmasını diləyirəm!
Bir vaxtlar Bərcan kəndini “Yardımlının avropası” adlandırmaqda yanılmadığıma hələ də əminəm. Çünki bu kənd Yardımlının tarixində çox ilklərə imza atıb. Bəyləri də olub, qoçuları da, eləcə də rayonun ilk ali təhsillisi də o yurddan pərvazlanıb. Xülasə, Bərcan kəndi çox işıqlı adamların el-obası, dil açıb ilk dəfə danışdığı, qədəmlərini ilk basdığı yurddur. Belə işıqlı adamlardan biri də- şair, şərqşünas, tərcüməçi Hafiz Rüstəmdir. Seyyid nəslindən olduğuna görə, yardımlılar ona Mir Hafiz ağa da deyirlər. Salyanda dünyaya gəlsə də Bərcanla nəfəs alıb, Bərcanla böyüyüb…
…Otuz beş ildən çoxdur ki, Mirmahmud Mirəlioğlunu tanıyıram desəm, yəqin ki, səhv danışmaram. Hafiz Rüstəm tək-tək adamlardandır ki, Mirmahmud ağa ona “Ustad” deyə müraciət edir. Bəli, Hafiz Rstəm bir sıra kitabların müəllifi, bir neçə əcnəbi dildə yazılmış kitabın tərcüməçisidir. Uzun illər “Maarif” nəşriyyatında çalışıb. Yanvarın 8-i Hafiz müəllimin 75 yaşı tamam olur. 75 yaşında kişiyə nə arzulamaq olar? Düşünürəm ki, bu yaşda kişiyə ağrı-acısız həyat, balalarının xoş günlərini, uğurlarını görməyi arzulamaqdan gözəl istək ola bilməz…
Əzizimiz Mir Hafiz ağa, nə olar, çox yaşa da. Axı, yaxşılara, işıqlı adamlara həmişə ehtiyacımız var…
Bəzən bir insanın gələcək peşəsi seçdiyi ixtisasdan yox, uşaqlıq xatirələrindən başlayır. Kağız üzərində çəkilən ilk cizgilər, palçıqdan düzəldilən kiçik evlər, diqqətlə izlənilən bir iş prosesi illər sonra peşəkar düşüncəyə çevrilə bilir. Memarlıq da məhz belə səssiz, amma dərin bir yolçuluq tələb edir. Bu yol bəzən ailə mühitindən, bəzən isə yaratmaq ehtiyacından doğur. NDU-nun Memarlıq fakültəsinin Memarlıq ixtisası üzrə təhsil alan gənc tələbəsi Zəhra Xudiyeva ilə söhbətimiz zamanı aydın oldu ki, onun üçün bu sahə layihə çəkməklə kifayətlənmir. Zəhra memarlığa sənət və texnikanın qovuşduğu bir düşüncə məkanı kimi yanaşır: “Mənim baxışımda estetika funksionallığa mane olmur, əksinə, onu tamamlayır. Uşaqlıqdan formalaşan bu yanaşmamı bu gün eskizlərimdə, maketlərimdə və layihələrimdə əks etdirirəm. Memarlıq həyatıma sonradan daxil olmayıb, bu sahə ailəmdən formalaşıb. Atam mühəndis olduğundan hazırladığı layihələr, çəkdiyi cizgilər, qurduğu planlar mənim üçün, eyni zamanda öyrənmək və yaratmaq istəyi aşıladı. Hətta uşaq yaşlarımda həyətdə ağacdan, palçıqdan kiçik evlər düzəldirdim. Artıq istəmədən formaya yanaşmanı və yaradıcı baxışı həmin sadə materiallarla qurmağa başlamışdım. Məhz bunlar məni memarlıq yoluma gətirib çıxardı”. Onun üçün memarlıq nə tək sənətdir, nə də sırf texniki sahə. Bu, iki anlayışın bir-birini tamamladığı xüsusi bir sintezdir. Gənc memar tələbənin fikrincə, estetika olmadan məkan ruhsuz qalır, texniki bilik olmadan isə həmin məkanda yaşamaq mümkün olmur: “Bu səbəbdən memar xəyal qurmaqla kifayətlənməməlidir, eyni zamanda hesablayan, düşünən və məsuliyyət daşıyan şəxs olmalıdır. Memarlıq mənə görə həm duyğuların, həm də məntiqin eyni anda işlədiyi nadir sahələrdəndir”. Layihəyə başlayarkən isə ilham mənbəyi olduqca fəlsəfidir. O, yaradılışın özündən, ali şüurdan və böyük təfəkkürdən ilham aldığını bildirir: “Mənim üçün memarlıq mövcud nizamı, harmoniyanı və yaradılışın qanunlarını məkanda hiss etməyi bacarmaqdır. Əslində hər layihə bu böyük sistemin kiçik bir hissəsi kimidir. İdeya baxımından heç vaxt çətinlik çəkməsəm də, reallaşdırma mərhələsi daha mürəkkəbdir. İdeyalar çoxdur, amma resursların məhdudluğu və mövcud mühit şəraiti işləri tam həyata keçirməyə mane olur. Maddi və texniki baza olmadan ən güclü ideya belə kağız üzərində qalır. Buna baxmayaraq, bu məhdudiyyətlər yaradıcılığım üçün maneə yaratmır”. Layihə prosesində onu ən çox düşündürən mərhələ konsepsiyanın düzgün qurulmasıdır: “Başlanğıcda qoyulan ideya və funksional həll düzgün olmazsa, sonradan əlavə edilən texniki detallar layihəni xilas etmir. Mənə görə, güclü memarlıq işi məhz düzgün təməldən başlayır”. Zəhra kağız üzərində çəkilən layihə ilə maket arasında ciddi fərqlər olduğunu da vurğulayır: “Çertyojda bəzi həcmlər, yüksəkliklər və formalar tam aydın görünməyə bilər. Maket isə ideyanı daha real, daha oxunaqlı şəkildə ortaya qoyur. Relyef, kütlə və məkan münasibətləri məhz maketdə özünü daha aydın göstərir. Eskiz və maket mənim üçün bir-birini tamamlayan mərhələlərdir. Eskizdə düşüncələr sərbəst şəkildə kağıza tökülür, ideyalar məhdudiyyətsiz ifadə olunur. Maketdə isə həmin fikirlər konkret forma alır, görünən və hiss olunan məkana çevrilir”. Layihə hazırlayarkən funksionallığın estetikadan öncə gəldiyini desə də, əsas məqsədin bu iki anlayışı qarşı-qarşıya qoymaq olmadığını xüsusi vurğulayır: “Əsl memarlıq funksionallıqla estetikanın harmoniyasından doğur. Məkan həm istifadə edilə bilən, həm də vizual olaraq təsirli olmalıdır. Material seçimi isə mənim üçün texniki detalla yanaşı, layihənin taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Doğru material funksionallığı artırır, estetik dəyər yaradır və layihənin uzunömürlü olmasını təmin edir. Bu baxımdan material seçiminə məsuliyyətlə yanaşmaq memarın əsas vəzifələrindən biridir”. Zəhranın düşüncələrində memarlıq hələ davam edən axtarışdır. O, bu sahəyə daim suallar doğuran, məsuliyyət tələb edən bir yaradıcılıq prosesi kimi yanaşır. Eskizdən maketə, ideyadan məkana gedən bu yol onun üçün eyni zamanda düşüncə tərzinin formalaşması deməkdir.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Milli mədəniyyət yalnız muzeylər, kitabxanalar və arxivlərlə məhdudlaşmır. Hər bölgədə fəaliyyət göstərən mədəniyyət evləri və klublar milli irsin canlı daşıyıcılarıdır. Bu ocaqların nəzdində fəaliyyət göstərən dərnəklər gənc nəsli milli-mədəni dəyərlərə bağlayır, onların yaradıcılıq potensialını inkişaf etdirir və gələcək nəsillərə zəngin mədəni irs ötürür. Bu dərnəklər yalnız bacarıqları inkişaf etdirmir, eyni zamanda qədim ənənələri yaşadır, xalq sənətkarlığını qoruyur, musiqi və rəqs mədəniyyətini canlandırır. Onlar həm də gənclərin sosiallaşması, kollektivdə işləməsi, məsuliyyət və intizam anlayışlarını formalaşdırır. Məhz bu səbəbdən ölkəmizdə mədəniyyət evləri və klublar nəzdində yaradılan dərnəklər uzun illərdir, milli-mədəni dəyərlərin qorunmasında əvəzsiz rol oynayır. Müsahibə zamanı Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Aparatının Mədəniyyət və mədəni irs şöbəsinin əməkdaşı Şəfəq Əhmədova bildirdi ki, dərnəklər mədəniyyət saraylarının tabeliyində fəaliyyət göstərən klub müəssisələrində yaradılır: “Dərnəklərin əsas məqsədi fəaliyyət göstərdikləri bölgənin mədəni irsinin qorunması, yaşadılması və təbliğidir. Dərnəklər məhz bu məqsədlə təşkil olunur və müxtəlif istiqamətləri əhatə edir. Onların fəaliyyəti gənc nəsilin milli-mədəni dəyərlərlə tanış olması və bu dəyərlərin yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hazırda rayonlar və şəhərdə 193 klub müəssisəsi fəaliyyət göstərir və onların nəzdində 300-dən çox müxtəlif yaradıcı dərnəklər mövcuddur. Bu dərnəklər müxtəlif sahələr üzrə fəaliyyət göstərir: folklor, yallı və rəqs, dram, qiraət, əl işləri və digər yaradıcı istiqamətlər. Hər bir dərnək öz sahəsinə uyğun olaraq milli-mədəni dəyərlərin qorunmasına xidmət edir”. Folklor dərnəklərində bölgəyə məxsus adət-ənənələr, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri toplanır, qorunur və gələcək nəsillərə ötürülür. Burada gənclər yalnız bilik öyrənmir, həm də milli dəyərlərin daşıyıcısı kimi formalaşır: “Yallı və rəqs dərnəklərində isə unudulmaqda olan qədim yallılar və xalq rəqsləri öyrədilir, həm təbliğ olunur, həm də praktiki şəkildə yaşadılır. Bu dərnəklər vasitəsilə xalq oyunları və rəqs mədəniyyəti yenidən canlandırılır: “Yallı və rəqs dərnəkləri gənc nəsli həm fiziki, həm də mənəvi cəhətdən inkişaf etdirir. Burada öyrənilən hər bir hərəkət, hər bir ritm milli-mədəni yaddaşın bir parçasıdır və gələcək nəsillərə ötürülür”. Dram dərnəkləri teatr sənətinə marağı olan uşaqlar və gənclər üçün fəaliyyət göstərir. Burada iştirakçıların səhnə bacarıqları formalaşdırılır, aktyorluq qabiliyyətləri inkişaf etdirilir. Şəfəq xanım qeyd edir ki, müəyyən mərhələdən sonra istedadlı iştirakçılar rayon mədəniyyət saraylarının nəzdində fəaliyyət göstərən xalq teatrlarına yönləndirilir və səhnə fəaliyyətlərini daha peşəkar müstəvidə davam etdirirlər. Bədii qiraət dərnəklərində uşaqlara düzgün nitq, ifadəli oxu və səhnə mədəniyyəti öyrədilir. Bu dərnəklər gənclərin özünüifadəsini inkişaf etdirir, nitq mədəniyyətini və səhnə mədəniyyətini daha da gücləndirir. Əl işləri dərnəkləri toxuculuq, tikmə, oyma, yandırma və digər xalq sənətkarlığı nümunələrinin öyrədildiyi mərkəzlərdir. Şəfəq Əhmədova bildirir ki, bu dərnəklər milli sənətkarlığın yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Əl işləri dərnəkləri gəncləri yaradıcılığa cəlb edir, milli sənətkarlıq ənənələrinin qorunmasına və inkişafına şərait yaradır. Bu dərnəklər həm də gənclərin estetik zövqünü formalaşdırır, onların incəsənət dünyasına marağını artırır”. Bundan başqa, müxtəlif yaradıcı dərnəklər də fəaliyyət göstərir və hər biri milli irsin qorunması, yaşadılması və gənc nəsilə ötürülməsi baxımından əvəzsiz rol oynayır: “Bütün dərnəklərin fəaliyyəti həm gənclərin yaradıcılığını inkişaf etdirir, həm asudə vaxtlarının səmərəli təşkilində rol oynayır, həm də milli-mədəni dəyərlərin davamlılığını təmin edir. Dərnəklərin fəaliyyəti mədəni irsin qorunmasında əvəzsizdir. Hər bir dərnək gənclərin yaradıcılığını inkişaf etdirir, milli ənənələrin yaşadılmasına şərait yaradır. Bu ocaqlar xalq mədəniyyətinin səssiz, amma ən davamlı daşıyıcılarıdır”. Mədəniyyət evləri və klublar nəzdində fəaliyyət göstərən dərnəklər gənc nəsli milli-mədəni dəyərlərə bağlayır, onların yaradıcılıq potensialını ortaya çıxarır və gələcək nəsillərin mədəni irsi qorumaq missiyalarını da yerinə yetirir. Bu dərnəklər həm bölgələrdə mədəni həyatın canlanmasına, həm də ölkə miqyasında milli kimliyin möhkəmlənməsinə kömək edir.
January 8: A life that became a path in the memory of a nation
Some lives begin on a calendar with a single date, yet continue in the collective memory of a people as a road—long, meaningful, and illuminating. January 8 is precisely such a beginning. It marks the birth of one of the distinguished figures of contemporary Azerbaijani literature, publicism, and national intellectual thought — poet, writer, publicist, prose author, publisher, translator, and public intellectual ZAUR USTAC.
Zaur Ustac is not merely a literary name; he is a voice shaped by time, history, and responsibility. His creative path reflects the pulse of modern Azerbaijani society — its pains, hopes, victories, and moral questions. As a member of the Azerbaijan Writers’ Union, the Azerbaijan Journalists’ Union, and the Public Union of Azerbaijan Patriotic War Veterans, he stands at the intersection of literature, civic duty, and national memory.
What distinguishes Zaur Ustac’s work is its deep connection to the fate of the nation. His poetry often speaks with the conscience of history, while his prose and publicistic writings engage directly with social truth, ethical values, and collective identity. He does not write from a distance; he writes from within the living experience of his people. His words carry the weight of witness and the clarity of moral position.
As a publicist, Zaur Ustac has consistently addressed the urgent questions of the day — national self-awareness, historical justice, cultural continuity, and the responsibility of the intellectual in times of change. His articles are marked by sincerity, courage, and a clear sense of purpose. They are not written for fleeting effect, but for lasting reflection.
Equally significant is his work as a publisher and translator, through which he has contributed to the expansion of Azerbaijan’s literary horizons. By supporting authors, preserving literary heritage, and building bridges between languages and cultures, he has helped strengthen the foundations of national literature in a global context.
The life path of Zaur Ustac is also inseparable from the modern history of Azerbaijan. His association with the veteran community reflects a lived experience of struggle, resilience, and patriotism. This dimension lends his creative work an additional depth — a sense of responsibility toward those who defended the homeland and toward future generations who must understand the true cost of independence.
January 8, therefore, is not only a birthday. It is a reminder of a creative journey that continues to shape thought, enrich culture, and inspire reflection. It is the beginning of a road that runs through poetry and prose, journalism and civic engagement, memory and hope.
Such lives do not remain confined to dates. They become part of a nation’s intellectual biography — a path walked by words, marked by conscience, and illuminated by service to truth and homeland.
СЛОВО, КОТОРОЕ СЛУЖИТ НАРОДУ (Ко дню рождения поэта Заура Устаджа)
8 января — знаменательная дата для азербайджанской литературы и культуры. В этот день свой день рождения отмечает известный поэт, писатель, публицист и общественный деятель ЗАУР УСТАДЖ — человек, чьё творчество давно перешагнуло рамки личной поэтической судьбы и стало частью духовной памяти народа.
Поэзия Заура Устаджа — это не просто художественное слово, это гражданская позиция, это разговор с эпохой, с историей, с совестью. В его стихах живут боль и надежда, прошлое и будущее, трагедия и свет. Он умеет говорить о сложном просто, о сокровенном — честно, о национальном — универсальным языком, понятным каждому думающему человеку.
Особая ценность его творчества заключается в верности корням, языку, национальной памяти. В то же время его слово открыто миру, общечеловеческим ценностям, идеалам справедливости, достоинства и свободы духа. Именно поэтому произведения Заура Устаджа находят отклик у читателей разных поколений и социальных слоёв.
Как публицист и общественный деятель он всегда остаётся на стороне правды, исторической справедливости и национального самосознания. Его слово — не равнодушное, не созерцательное, а ответственное и деятельное. Это слово человека, который понимает силу литературы и её роль в формировании общественного мышления.
В день рождения хочется выразить Зауру Устаджу глубокую благодарность за верность литературе, за честность перед читателем и перед самим собой, за вклад в развитие современной азербайджанской словесности.
От всей души желаю Вам, уважаемый Заур Устадж, крепкого здоровья, долгих лет жизни, неиссякаемого вдохновения, новых творческих вершин и благодарного читателя. Пусть Ваше слово и дальше будет светом, опорой и ориентиром для тех, кто ищет истину в литературе и жизни.
С искренним уважением и наилучшими пожеланиями, Амина (Amina)
(Zaur Ustacın doğum gününə – 2026) Bəzi ömürlər təqvimdə bir tarixlə başlayır, amma xalqın yaddaşında bir yol kimi davam edir. 8 yanvar məhz belə bir yolun başlanğıcıdır. Bu tarix müasir Azərbaycan ədəbiyyatının, publisistikasının və milli düşüncə mühitinin tanınmış simalarından biri — Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranları İctimai Birliyinin üzvü, şair, yazıçı, publisist, nasir, naşir və tərcüməçi Zaur Ustacın doğum günüdür. Bu gün təkcə bir insanın deyil, sözə xidmət etmiş bir taleyin, qələmə sədaqət göstərmiş bir ömrün bayramıdır. Zaur Ustac yaradıcılığı ilk növbədə məsuliyyətli söz anlayışı ilə seçilir. Onun şeirlərində romantika ilə vətəndaşlıq, lirika ilə publisistika, fərdi ağrı ilə milli yaddaş üzvi şəkildə qovuşur. O, sözü bəzək üçün deyil, həqiqəti demək üçün yazan qələm sahiblərindəndir. Onun poetik dünyasında: -Vətən yalnız coğrafiya deyil, qanla, yaddaşla yazılmış taledir; -Tarix sadəcə keçmiş yox, bu günün vicdan sınağıdır; -İnsan obrazı isə ideallaşdırılmış deyil, real, ağrılı, məsuliyyətli varlıqdır. Bu xüsusiyyətlər Zaur Ustacı müasir ədəbiyyatımızda fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir. Zaur Ustacın publisistik fəaliyyəti onun yaradıcılığının ən fəal, ən döyüşkən sahələrindən biridir. O, hadisələrə kənardan baxan müşahidəçi deyil, mövqeyi olan ziyalıdır. Yazılarında milli məsələlər, tarix, dil, kimlik, müharibə və mübarizə mövzuları əsas yer tutur. Onun publisistik məqalələri: -oxucunu rahatlatmır, oyadır; -hadisələri ört-basdır etmir, adını çəkir; -tərəfsiz qalmaq adı ilə susmur, haqqın tərəfində dayanır. Bu mənada Zaur Ustac publisistikası təkcə informasiya yox, ictimai mövqe məktəbidir. Zaur Ustacın həyat yolunda mühüm və qürurverici bir məqam da onun qazi – müharibə veteranı olmasıdır. Bu fakt onun yazdıqlarına əlavə süni pafos deyil, daxili həqiqət qazandırır. Çünki o, Vətəni yalnız yazan deyil, qoruyan, yalnız tərənnüm edən deyil, yaşayan insanlardandır. Bu təcrübə onun yaradıcılığında: -müharibə mövzusunu şüarçılıqdan uzaqlaşdırır, -ağrını saxtalaşdırmadan təqdim edir, -qəhrəmanlığı mifləşdirmədən, insani ölçüdə göstərir. Zaur Ustac təkcə yazan deyil, yazılanı yaşadan, ədəbi prosesə xidmət edən ziyalıdır. Onun naşirlik fəaliyyəti, gənc qələm sahiblərinə verdiyi dəstək, tərcüməçilik işi ədəbi mühit üçün mühüm töhfələrdir. Bu, fərdi uğurdan çox, ictimai məsuliyyət nümunəsidir. 8 yanvar — Zaur Ustacın doğum günü bizə bir daha xatırladır ki, söz adamı olmaq sadəcə yazmaq deyil. Bu, mövqe, məsuliyyət, vicdan və cəsarət tələb edir. Zaur Ustac bu dəyərləri ömrü və yaradıcılığı ilə təsdiqləyən söz adamlarındandır. Bu əlamətdar gündə ona: -möhkəm can sağlığı, -tükənməz yaradıcılıq enerjisi, -sözünün daim ünvanına çatmasını, -qələminin haqqın tərəfində qalmasını arzulayırıq. Doğum gününüz mübarək olsun, Zaur Ustac! Sözünüz yaşasın, yolunuz açıq olsun!
YAZILMAYAN MƏKTUBLARIN KİTABI (“Otuzuncu vərəq” kitabına ön söz)
Adilə Aslanın poeziyası yazılanlardan çox, yazılmayanların yükünü daşıyır. Bu şeirlər məktub kimi qələmə alınır, amma göndərilmir; səssiz etiraflar, yarımçıq qalan cümlələr, içdə saxlanan suallar şəklində oxucuya çatır. Onun şeirləri uzun illərdir ədəbi saytlarda, mətbuatda dolaşır və oxucusunu tələsik deyil, səbirli şəkildə tapır. “Üşüyən şeirlər”, “Ləpələrin göz yaşı”, “Son görüş”, “Sənsən alınmaz qalam” kimi kitabları göstərir ki, bu poeziya təsadüfi duyğu partlayışlarından yox, davamlı daxili müşahidədən doğur. Payız, gecə, işıq və qaranlıq kimi obrazlar şairin daxili dünyasının, qadın taleyinin və psixoloji gərginliyin metaforalarıdır; o, ağrını bəzəmir, hissi olduğu kimi, sərt amma dürüst saxlayır. “Otuzuncu vərəq”i oxuduqca bu qənaətə gəldim ki, o, heç həyata dair ümidlərini, şəxsi arzularını da şüara çevirmir, onlara səs-küy salmadan yol açır. Buna görə də, onun poeziyası yormur, insanı öz olduğu və olmalı olduğu halına qaytarır. “Gəlmir” şeiri kitabın psixoloji yükünü açıq şəkildə ortaya qoyur. Burada insan öz hisslərini “ütüyə salmaq” istəyir, amma alınmır. Şeir iradə ilə hissin toqquşmasıdır.
Elə qarışıb ki, fikrim, qərarım, Ha sığal çəkirəm, ütüyə gəlmir. Qətləmi yetirim duyğularımı? Neyləyim, əllərim tətiyə gəlmir.
…İlahi, baş qoydum soyuq qiblənə, Qədər, qismətimlə təsliməm sənə, As məni ruhumdan, yerbəyer elə, Nə qədər Əzrayıl qapıya gəlmir…
Əllərin tətiyə gəlməməsi qorxaqlıq deyil, içində ağlı, inancı, ümidi ilə hələ də insan qalmağı bacaran adamın halıdır. Şeirin sonundakı Əzrayıl gözləntisi isə ölüm arzusundan çox, yaxasını buraxmayan həyatın yüküdür.
“Bənövşə” şeiri ana səsi, qadın təcrübəsi və həyat dərsinin sintezidir. Burada bənövşə bir çiçəkdən daha çox kövrək qadın obrazıdır.
…Aldanıb fəsilə, düşərsən qara, Dünya sən gördüyün deyil, bənövşə. Boynubükük görüb salarlar tora, Nə güvən, nə də ki əyil, bənövşə.
…Çox qalıb bahara, çox qalıb yaza, Kövrək qanadların düşər ayaza, Yer vermə yanında ruhu dayaza, Aman ha, salarsan meyil, bənövşə.
Şeir vaxtından tez böyüdülən qızlara ünvanlanıb. “Çox qalıb bahara, çox qalıb yaza” misrası burada həm bioloji, həm də psixoloji zamanın altını cızır. Şair demək istəyir ki, hər şeyin öz vaxtı var. Kövrək qanadların ayaza düşməsi erkən məsuliyyətin, yarımçıq uşaqlığın, vaxtsız qadınlaşmanın və ya qadınlaşdırılmanın metaforasıdır. “Ruhu dayaz”lar burada bir az da bu prosesi sürətləndirən mühitə işarədir. Yeniyetmə qızlar üzərində təzyiq yaradan, onları tələsdirən, aldadan mühitə qarşı işlənmiş ifadədir. Şairin “Aman ha” deyə xəbərdarlıq etməsi artıq fərdi duyğu yox, ictimai həyəcan siqnalıdır. Bu misralar göstərir ki, qadın olmaq tələsik keçilən mərhələ deyil, vaxtsız yaşanan hər bahar sonradan həyatın uzun, bəzən də heç bitməyən qışına çevrilə bilər. Adilə Aslanın bəzi şeirləri sualla başlayır və cavabsız qalır. “Heç sevgi şeiri yazmısanmı, qız” sanki bir etirafın sorğusudur. Burada romantik sevgi hissi yoxdur, duyğular imtahan kimi təqdim olunur. Sevgi obraz üçün ağrı-acıdandan keçib-keçmədiyini ölçən bir tərəzidir. Qəbir daşları, ruhların göz yaşları, qarğışlar və s. sevginin ucuz olmadığını göstərir. Şeir sual verir, amma bu sual əslində müəllifin özünə yönəlir.
…Təbib gəzmisənmi, ruhun “ölən”də? Həsrət dilim-dilim səni böləndə, Nəmli biləyinlə gözün siləndə, Biraz da içinə sızmısanmı, qız?!
…Nə sən deyən deyil, nə də mən deyən, Zamanın təkəri deyil ləngiyən, Sən ki o deyilsən, dönən, təngiyən, Uzat əllərini, buzmusanmı, qız?!
Bəndlərin son misralarındakı sual-təzyiq bir sınaq kimi qurulur. Burada şair qızı sınağa çəkir, onun dözümlülüyünü, hisslərini ölçür. Bu məqam birbaşa “Dədə Qorqud” filmindəki Beyrəyin nişanlısını sınaması səhnəsini xatırladır. Şair sualla həm sarsıdır, həm də qadının özünü kəşf etməsinə imkan yaradır; bu suallar sadəcə səsləndirilmir, mətnin içində ruhu titrədən mənəvi rezonansa çevrilir. Kitaba ümumilikdə nəzər salsaq görərik ki, əksər şeirlərin mərkəzində bir obraz dayanır: darıxan, inciyən, yorulan, bəzən şıltaqlaşan, bəzən də üsyan edən dəli bir qız. O qız məktub yazır, amma göndərmir, qatar gözləyir, amma minmir, sevgini düşünür, amma adını da çəkmir. Çünki bu kitabda əsas olan qoyulan problemin, işlənən məsələnin həlli deyil, sadəcə yaşanılan haldır.
Adilə Aslanın poeziyası sevinc, kədər, ümid, yol, təcrübə və duyğunun transformasiyası ilə bağlı çoxşaxəli səslərdən ibarətdir. Oxuculara dəfələrlə düşünmək, hiss etmək və yenidən qayıtmaq hissi verir ki, bu da poeziyanın yaşayan, dəyişən ruhunu göstərir. Belə ki, kitab yalnız iç dünyanı deyil, ictimai, siyasi və sosial sınaqları da əks etdirir. “Qarğa və bülbül”, “Eşşəyin arzusu”, “Kaftar və Ceyran”, “Qurbağa və Qu quşu” adlı təmsillər bunun üçün əla vasitədir. Məsələn, “Kaftar və Ceyran” xarakterləri, vəzifə sahiblərini, bəzi üzdəiraq məmurların məsuliyyət və zorakılığını simvolizə edir. Kaftarın müştəbeh, qüsursuz görünmək cəhdi ilə Ceyranın qorxu və ehtiyatı güc və zəiflik, haqsızlıq və vicdan dilemmasını üzə çıxarır.
…Axtardı əyalətdə “İşin bilən” heyvanı. Gəzdi dağı, qayanı, Gözü tutdu Ceyranı. Utanıb qızarmadan Tərif düzdü yan-yana. Bir gün də lap Şahzadə Adın qoydu Ceyrana.
…Çırpdı qapını Ceyran, Az qaldı tavan uça. O ağılsız Kaftarın, Arzusu çıxdı puça…
Şeirlərlə paralel olaraq, bu təmsillərdə mənəvi yük dözüm, daxili güc mövzusu dominantdır. Kaftarın həris arzusu ilə Ceyranın səbr və müdrikliyi zorakılıqla vicdanı qarşı-qarşıya qoyur və göstərir ki, eqo və zor gücü davamlı deyil, haqqın yolu gec-tez üzə çıxır. Bundan əlavə, təmsillər kitabı uşaq və yeniyetmələr üçün də cəlbedici edir. Onlara qətiyyət, dözümlülük, ədalət, ağıllı qərar vermək kimi daxili keyfiyyətləri, vacib dəyərləri öyrədir. Kitabın adı ilə eyniləşən “Otuzuncu vərəq” poeması Vətən müharibəsinin qəhrəmanı, şəhid kapitan İsmayıl Səmədovun xatirəsinə həsr olunmuş poetik salnamədir. Əsər müharibənin insan talelərində açdığı ən ağır və eyni zamanda ən şərəfli səhifəni bir qəhrəmanın ömür yolu üzərindən təqdim edir. Poemanın adı İsmayılın yarımçıq qalan ömür kitabının ideya xəttini cəmləyən əsas mətnlərdən biri kimi çıxış edir. Poemanın ilk hissəsində İsmayılın dünyaya gəlişi bir nəsilin bayramı kimi təqdim olunur: “Gəlişin nəsilin təntənəsiydi, /
Baba İsmayılın özü doğuldu.” Kəndçi əlləri, halal süfrə, ocaq obrazları ilə müəllif şəhidin təmiz ictimai və mənəvi kökə sahib olduğunu vurğulayır. Burada ana obrazı xüsusi olaraq ideallaşdırılır: “Ananın el boyda böyüklüyü var.” misrası Azərbaycan poeziyasında ana arxetipinin – səbir, ailə yükü və müqəddəslik rəmzinin uğurlu ifadəsidir. İsmayılın hərb yolunu seçməsi isə taleyi yox, özünün şüurlu qərarı idi. Qəhrəman hələ döyüş başlamamışdan işğal ağrısını öz içində daşıyır. Ali Hərbi Məktəb, xüsusi təyinat, sınaqlar onun əsl döyüşə qatılmaq üçün bərkimə mərhələləridir. Poemanın ən lirik, ən işıqlı qatlarından biri toy və ailə səhnələridir. Müəllif burada oxucunu bilərəkdən rahatladır, çünki bu işıq qarşıdakı qaranlığın bədii kontrastıdır: “Tarixə çevirdin bu toy-düyünü, / Sevdiyin telli saz, zurna səsiylə.” Poemada İsmayıl ləyaqətli hərbçi olduğu qədər övladlarını sevən ata, yaxşı ər kimi də təqdim olunur. Bu detal şəhid obrazını ideallaşdırmaqdan çox, onu oxucuya insani ölçüdə yaxınlaşdırır. Bu xoşbəxtliyin qısa olması isə əvvəlcədən hiss etdirilir: “Daha olmayacaq belə toplanış.” misrası poema boyunca dolaşan faciəvi önsezinin açıq ifadəsidir. III–IV hissələrdə poema epik ritm qazanır. “YAŞMA”, Hadrut, xüsusi tapşırıqlar – real döyüş detallarının verilməsi mətni sənədli-poetik müstəviyə çıxarır. Ali Baş Komandanla dialoq isə İsmayılın fərdi qəhrəmanlığını dövlət miqyasında tanıdır. Poemanın finalı klassik ağı deyil. Burada fəryaddan çox qürur var: “Şəhid evdən deyil, eldən gedəndi” fikri İsmayılı şəxsi itkədən milli dəyərə çevirir. “Otuzuncu vərəq” poeması kitabın ideya xəttini cəmləyən əsas mətnlərdən biri kimi çıxış etdiyindən, kitab da adını məhz bu poemadan alır. “Onu özün tap” poeması Xalq Şairi Bəxtiyar Vahabzadənin xatirəsinə yazılıb, əsər şeirin və poematik ənənənin zamanla davamlılığını göstərir. “Çanaqqalam” poeması isə Çanaqqala zəfərinin 110 illiyinə ədəbi töhfə olaraq yazılsa da, tarixə, konkret olaraq Çanaqqala savaşına diqqət çəkir, oxucunu tarixi qələbənin gerçəkləri, mənası və ruhu ilə tanış edir. Poemalar şeirlərin və təmsillərin yaratdığı dünyanı genişləndirir; onların dərinliyi və tarixi ağırlığı ayrıca diqqət tələb edir. Beləliklə, kitabdakı şeirlər fərdi hisslərdən kollektiv yaddaşa uzanan, keçmişlə indini birləşdirən poetik məkan yaradır. Adilə Aslanın şeirləri qadınlıq duyğusunu və daxili səsi sakit, amma təsirli şəkildə ifadə edir və müasir qadın poeziyası axınında özünəməxsus yer tutur. “Otuzuncu vərəq” oxucunu düşünməyə, hiss etməyə və yaşananları içdən anlamağa dəvət edən səssiz məktublar kimi çıxış edir.
Müəllif: Adilə NƏZƏR Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
