Şərq dünyasına məxsus olan qəzəl janrı, əsrlər boyu formalaşaraq, Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yer tutub. Qəzəl bu gün də poeziyamızın ən incə və mürəkkəb janrlarından biri kimi, mənaca dərin və düşündürücü şeirlərin yaranmasına səbəb olur. Bu janr həm də söz sənətinin ruhunu, klassik poeziyanın fəlsəfəsini, lirikasını nəsildən-nəslə ötürür. Bu gün ölkəmizin müxtəlif bölgələrində yaşayan qəzəlxan şairlər özünəməxsus üslub və istedadları ilə Azərbaycan poeziyasının zənginliyinə xüsusi rəng qatırlar. Sevindirici haldır ki, poeziyamızın bu qədim janrı bu gün də yaşamaqdadır və yeni nəsil şairlərin yaradıcılığında öz inkişaf mərhələsini keçir. Bu məsələdə özünəməxsus dəsti-xətti olan şairlərdən biri də haqqında söhbət açmaq istədiyim Mahcamal Babayevadır…
Mahcamal xanım 1949-cu ilin yanvar ayının 14-də Bakının Əmircan kəndində musiqiçi-neftçi ailəsində dünyaya gəlib. Atası Kərim Şərif istedadlı klarnet, saksafon ifaçısı, Əmircan və Suraxanı mədəniyyət saraylarının nəfəsli alətlər orkestirinin dirijoru və rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Böyük Vətən müharibəsindən sonrakı ağır illərdə gəncləri müsiqi mühitinə cəlb edərək bir çox məşhur musiqiçilərin, o cümlədən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi, bəstəkar Əziz Əzizlinin, Azərbaycan müsiqi konservatoriyasının müəllimi, dosent Yaşar Qarayusiflinin, vertioz klarnet ifaçıları Şəmsi İmanovun, kiçik qardaşı Tofiq Şərifin müəllimi olub…
Musiqiçi ailəsində böyüyən Mahcamal xanım uşaq yaşlarından ədəbiyyata olan sevgisi ilə seçilib. Orta məktəbdə oxuyarkən bədii qiraətə böyük maraq göstərib və məktəbin mədəni-kütləvi tədbirlərində fəal iştirak edib. Orta təhsilini Əmircan kəndindəki 84 № li məktəbdə alaraq son 11-ci sinifi 226 № li məktəbdə başa vurub. Həmin ilin oktyabr ayından Azərbaycan Neft Akademiyasının dekanlığında işə başlayıb. Ədəbiyyata olan sevgisinə baxmayaraq 1968-ci ildə Azərbaycan Neft Akademiyasının kimya-texnologiya fakultəsinə daxil olub. 1972-ci ildən təhsilini Moskvada D. İ. Mendeleyev adına Kimya- texnologiya institutunda davam etdirib. Təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycan Milli Akademiyasının Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda, sonralar isə Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunda elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. 1981-1982 illərdə AzNeft-in nəzdində olan Neft Quyularının yeraltı təmiri idarəsində mühəndis-texnoloq, 1982-ci ildən isə Bakı Geofizika Cihazları Təcrübə zavodunda mühəndis-texnoloq vəzifələrində işləyib. Əmək fəaliyyətinin son 11 ilini isə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Elmi Tədqiqat İnstitutunda böyuk elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Eyni zamanda İnstitutun təkmilləşmə kurslarında dərs deyib…
…Güclü iradəsi və yaxşı müşahidə qabiliyyəti onu fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir. İnsanlarla ünsiyyətdə susmağa, müşahidə etməyə, fikir qazanmağa üstünlük verir. Keçmişinə və adət-ənənələrinə bağlı xanımdır. Xaraktercə mülayim, həssas və qətiyyətlidir. Təşkilatçılıq qabiliyyəti yüksəkdir. Heç vaxt istədiyi bir şeydən asanlıqla əl çəkmir və nəhayət ki, ona çatır. Güclü yaddaşı var və kifayət qədər bacarıqlıdır. Adətən konkretliyə üstünlük verir, amma mücərrəd anlayışlardan da uzaq qala bilmir. Həsəd, paxıllıq ona yaddır. İnsanlarda sevgi, dürüstlük və zadəganlığı qiymətləndirir. Sərt görünüşə malik olsa da, duyğularında şəfqət, şirinlik var…
Mahcamal xanım ədəbi mühitə 2002-ci ildən qədəm basıb, əvvəlcə “Şam” ədəbi məclisinin, sonra isə “Məcməüş – Şüara”, “Vahid” ədəbi məclislərinin üzvü olub. İlk şeirləri təhsil aldığı ali məktəbin “Neft kadrları uğrurnda” qəzetində çap olunub. Dövri mətbuatda isə, ilk dəfə olaraq “Qobustan” dərgisində “Səttar Bəhlulzadənin heykəli önündə” adlı şeiri işıq üzü görüb. 2004-cü ildən “Azərbaycan”, “Ulduz”, “Yada düşdü” dərgilərində mütəmadi olaraq həm klassik janrda, həm də heca vəznində yazdığı şeirləri dərc edilir. Əsasən yazdığı qəzəllər ilə tanınan Mahcamal xanımın “Bizim bağın çəpəri yox…” adlı ilk şeirlər kitabı 2010-cu idə işıq üzü görüb. 2004- cü ildən etibarən mütəmadi olaraq Azərbaycan Dövlət televiziyasının Mədəniyyət kanalında “Məclisi – Üns” verlişinin iştirakçısı olub. Qəzəlləri bəzi xanəndələr tərəfindən ifa olunur və şözlərinə müxtəlif mahnılar bəstələnib. Klassik janrda yazdığı “Hələ də gec deyil” adlı kitabı 2024-cü ildə nəşr edilib. Həmin ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəfindən Prezident mükafatına layiq görülüb. 2025- ci ildə “Dədə Qorqud” Milli Fondunun və “Azərbaycan dünyası” beynəlxalq dərgisinin Dünyaya sülh naminə Türk Dünyasının dəyərli mükafatı “Dədə Qorqud” mükafatı ilə təltif olunub…
Deyir ki:
“Ömrüm qışı həsrət çəkir ötmüş yaza neynim? Qoymuş yaz özün həddin aşan min naza neynim?
Boylandım ötən günlərə ah pərdəsin açdım, Sandım ki, gələr, gəlmədi can pişvaza neynim?
Durdum bu günün qəsdinə, hönkürdü sabahlar! Dönmüş zamanın sərhədi bir sərvaza neynim?
Fikrin kəhərin çapdı xəyal, eylədi cövlan, Meylin sala bilmir ki, olar, olmaza neynim?
Bir gün belə, üç gün belə keçsin nə ziyan var? Hər gün salıram mehri qalar, qalmaza neynim?
Dildarlığı, dilbərliyi qurban elədim mən, Gah var kimi, gah yox kimi bir pərvaza neynim?
Ey Mahcamal, oynaqdı bu təzyiq, coşur hər gün. Bir azca ara vermədi çoxdan aza neynim?”
…Yanvarın 14-ü Mahcamal xanımın növbəti ad günüdür. Bu münasibətlə onu ürəkdən təbrik edir, möhkəm can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayıram…
За годы своей жизни я общался с самыми разными людьми. Среди которых, наравне с нравственными, достойными, обладающими мировоззрением простыми людьми, встречал и невоспитанных, высокомерных, лживых, мошенников, хитрых, амбициозных, жадных и обладающих другими качествами, недостойных людей. И поэтому, когда вижу недостатки у некоторых людей различных профессий, с которыми встречаюсь и общаюсь, то неизбежно отдаляюсь от них. Даже когда вижу или замечаю у некоторых людей, работающих на разных должностях, нечестность, безответственное отношение к своей работе, дискриминацию, отношение к занимаемой должности как к источнику личной выгоды, я не отношусь к этому человеку с уважением. Я не эгоист. Но, когда общаюсь с чистыми, чистосердечными, объективно мыслящими, правильно и объективно оценивающими происходящие процессы, далёкими от лести людьми, когда их лучше узнаю, я ещё больше укрепляю и продолжаю поддерживать с ними отношения. Это ещё что? Иногда также можно встретить образованных и необразованных бесстыжих мужчин. Такие люди без зазрения совести выполняют свою работу и добиваются желаемого. Лично мне становится неловко, когда я сталкиваюсь с бесстыдными мужчинами. За последний год я хорошо узнал некоторых людей, которых знал много лет, но не был хорошо знаком с их внутренним миром. Например: я раскрыл человека, который на первый взгляд казался человеком обычной профессии, а оказалось, что на предприятии, где он работал, незаконным путём держал в одной руке несколько «арбузов», и в разные годы умудрялся «войти в доверие» руководителей предприятия, и тем самым совершать ошибки в рабочем процессе. Читатель может сказать: “кто может, тому зелёный цвет”. Нет, зарабатывание денег незаконным путём противоречит нашим законам. Мужественность, человечность измеряются не только богатством и деньгами. Действительно, богатство необходимо для хорошей жизни, и это желание преследует человека на протяжении всей его жизни. Но превратившись в его пленника уничтожает себя. Когда я вижу людей, которые жадны и алчны, мне становится жаль и стыдно за то, как они живут. При общении с некоторыми женщинами и мужчинами, их действия и речь производят впечатление культурного человека. Однако, когда узнаёшь таких людей поближе, становится ясно, что это совсем не так. Культурным назову того человека, который культурным выглядит не только по внешнему виду, но чтобы и его внутренний мир соответствовал этому. То есть, цивилизованный человек должен держаться подальше от мошенничества, обмана, хитрости, незаконного заработка, принимая совесть и честность в качестве своих главных критериев. Был последний месяц 2025 года. Я разговаривал со знакомым, который работал в Баку. В ходе беседы он упомянул нескольких чиновников и сказал: «Он очень культурный человек». Поскольку я хорошо знал этих “культурных людей”, я быстро завершил разговор. Из-за его поверхностного мышления, я не посчитал нужным в продолжении беседы с ним…
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə müəlliflər var ki, onların yaradıcılığı yalnız estetik zövq deyil, eyni zamanda mənəvi məsuliyyət, ictimai yaddaş və insani dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanım da məhz bu cür sənətkarlardandır. Onun “Ətirli güllər” kitabı bütövlükdə müəllifin bədii dünyagörüşünü, estetik idealını və publisistik mövqeyini əks etdirən mühüm yaradıcılıq mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
“Ətirli güllər” sadəcə bir kitab adı deyil, rəmzi məna daşıyan bədii konsepsiyadır. Bu ad altında toplanan mətnlər oxucuya həyatın müxtəlif çalarlarını – sevincini, kədərini, itkilərini, ümidlərini və yaddaş qatlarını təqdim edir. Qəndab xanım bu əsərlərində gül obrazını zahiri gözəllikdən daha çox, mənəvi saflığın, xatirənin, keçmişlə bu gün arasındakı incə bağların simvolu kimi təqdim edir. Hər “ətir” bir xatirədir, hər “gül” bir insan taleyi, bir duyğu, bir ömür parçasıdır.
Kitabın əsas dəyər göstəricilərindən biri müəllifin elmi təfəkkürlə bədii duyumun vəhdətini qoruyub saxlaya bilməsidir. Ədəbiyyatşünas alim kimi Qəndab xanım sözə məsuliyyətlə yanaşır, mətnin daxili strukturunu, semantik yükünü və ideya xəttini dəqiq qurur. Şair kimi isə o, bu elmi intizamı lirizm, duyğu dərinliyi və poetik ahənglə zənginləşdirir. Nəticədə oxucu qarşısında həm düşündürən, həm də hiss etdirən bir bədii bütövlük yaranır.
“Ətirli güllər” kitabında insan və zaman münasibətləri xüsusi yer tutur. Müəllif zamanın ötəri, lakin iz buraxan tərəflərini incə müşahidələrlə təqdim edir. Burada uşaqlıq xatirələri, ana obrazı, vətən duyğusu, insanın daxili tənha dünyası, müharibənin və itkinin yaratdığı mənəvi sarsıntılar publisistik ruhda, lakin bədii incəliklə ifadə olunur. Qəndab xanım oxucunu hadisələrə kənardan baxmağa deyil, daxildən yaşamağa dəvət edir.
Publisistik baxımdan kitabın mühüm cəhətlərindən biri də onun ictimai-mənəvi çağırış gücüdür. Müəllif oxucunu laqeydliyə qarşı ayıq olmağa, insani dəyərləri qorumağa, yaddaşı itirməməyə səsləyir. Bu çağırış pafosla deyil, səmimi sözlə, həyatın özündən gələn faktura ilə edilir. Elə buna görə də “Ətirli güllər”dəki publisistika oxucunu yormur, əksinə, onu düşünməyə və öz daxilinə baxmağa vadar edir.
Yekun olaraq demək olar ki, “Ətirli güllər” Qəndab xanımın yaradıcılığının mənəvi-estetik xülasəsi, onun sözə, insana və zamana münasibətinin bədii ifadəsidir. Bu kitab müəllifin yalnız şair və alim kimi deyil, həm də vətəndaş mövqeyi olan ziyalı kimi obrazını tamamlayır. “Ətirli güllər” oxucu yaddaşında uzun müddət qalan, düşüncədə iz salan və ədəbiyyatımızın mənəvi xəzinəsinə dəyər qatan bir əsər kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
QƏNDAB Oxudum, ağladım, hər bir sözündə Hər kəlmə min məna daşıyır, Qəndab! Sözü yaşadıqca yaşayır sair, Nəsillər deyəcək: – “Yaşayır Qəndab!”.
Ustac da nəsibin alıb butadan, Söz demək mirasdır ona atadan, Tanrım, bu Qəndabı qoru xatadan; El üçün, xalq üçün yaşayır Qəndab!
Bu mənada Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı o taylı, bu taylı bütün müasir Azərbaycan publisistik-ədəbi düşüncəsinin parlaq nümunələrindən biri olaraq, həm bu günün, həm də gələcək oxucuların müraciət edəcəyi sanballı yaradıcılıq nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu silsilə yazımın (monoqrafiyamın) əvvəlki bölmələrində də dəfələrlə qeyd etmişəm; janrından asılı olmayaraq Qəndab xanımın bütün mətnləri öz poetikliyi, axıcılığı ilə seçilir. Onun folklorumuza, öz söy-kokümüzə bağlılığı hər kəlməsindən boylanır. Qəndab xanım o taylı, bu taylı bütöv Azərbaycanın tanınan, sevilən, seçilən qələm adamıdır. Şairlik ona Tanrı vergisi olsa da, alimliyi özünün yuxusuz gecələrin, bitib-tükənməyən ardıcıl və gərgin zəhmətin hesabına qazandığı uğurudur. Yolunuz daim açıq və gül-çiçək olsun, Qəndab xanım! Uğurlarınız bol olsun!
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edir.
Azərbaycan nəsrində elə mətnlər var ki, onlar hadisə danışmaqdan daha çox yaddaşı oyadır, oxucunu süjetin arxasınca yox, ruhun dərinliklərinə aparır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında yer alan hekayələri məhz belə mətnlərdəndir. Bu əsərlər zahirən sadə bir xatirə təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə ana obrazının, uşaqlıq dünyasının, evin, ailənin, ümumən Yer kürəsinin, dünyamızın, kənd həyatının və torpaqla bağlı mənəvi kodların poetik nəsrlə ifadəsidir.
“Qaymaq gülu” hekayəsi (səh. 101-102)
Ədəbiyyatımızda ana mövzusu həmişə müqəddəs, toxunulmaz və dərin emosional çalarlarla təqdim olunub. Lakin bu mövzunu klişelərdən, sadə nostaljidən xilas edib fəlsəfi-psixoloji qatlara daşımaq hər yazara nəsib olmur. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Qaymaq gülü” hekayəsi məhz bu baxımdan diqqət çəkir: əsər ana ilə övlad arasındakı bioloji bağlılığı deyil, ruhi ayrılmanın və yetkinləşmənin ağrılı mərhələsini təsvir edir.
Müəllif uşaqlıq dövrü ilə bağlı həyətlərində çox gəzişmələr etsə də, Qəndab xanımının “Ətirli güllər” kitabında toplanmış janrından asılı olmayaraq, bütün digər mətnlərin böyük əksəriyyətində olduğu kimi “Qaymaq gülü” hekayəsinin də, əsasında Ana obrazı durur. Hekayənin süjetini ana-balanın gündəlik həyatda munadibəti, canlı dialoqu real kənd həyatının günəş rənginə bürünmüş adi bir günü təşkil edir. qaymaq gülü (qaymaq çiçəyi) burada sadəcə vasitədir. Tam əminliklə qeyd edirəm ki, qaymaq çiçəyi əvəzinə burada sarı toyuq cucələri və ya ala-bula qaz balaları olsa da, yenə mahiyyət dəyişməyəcəkdi. Ümumiyyətlə Qəndab xanımın təkcə bu kitabında deyil, bütün bədii yaradıcılığı boyu Ana kultu, Ana obrazı, qırmızı xətt kimi keçir. Ana Azərbaycan ailəsinin sütunu kimi təqdim olunur. Onun yoxluğu, itkisi çox ağırdır. Praktiki olaraq faciə kimi, dözülməz ağrı kimi təqdim olunur.
Hekayənin girişində müəllif oxucunu öz daxili yaradıcılıq tarixçəsinə aparır. “Mən hey yazardım…” cümləsi təkcə fərdi etiraf deyil, yaradıcılığın fitri, təbii bir ehtiyac kimi təqdimatıdır. Qəndab xanım üçün yazmaq öyrədilən yox, yaşanan haldır. Təbiət – ağaclar, çiçəklər, göylər, quşlar – bu yaradıcılığın ilk ilham mənbəyidir. Bu baxımdan “Qaymaq gülü” həm də müəllifin poetik yaddaşının başlanğıc nöqtələrindən biridir.
Hekayənin mərkəzində dayanan “qaymaq gülü” obrazı çoxqatlı semantikaya malikdir. O, sadəcə bir çiçək deyil:
-Torpağın süd ətridir – yəni ana torpağın bətnindən gələn saflıq;
Müəllifin “Sizi elə sevdim ki, qoxlamağa qıymıram” misrası sevginin ən ali mərhələsini ifadə edir: sahib olmaq istəməyən, qoruyan sevgi. Bu sevgi həm çiçəyə, həm anaya, həm də keçmişə ünvanlanır.
Kicik həcmli bir hekayədə ümumi mətnin təxminən 1/3-həcmində nəzmə yer verməsi Qəndab xanımın folklora, milli-mənəvi dəyərlərimizə bağlılığının bariz nümunəsidir. Bu xalqımızın genetik yaddaşında möhkəmlənmiş dastançılıq ənənəsi ilə bağlı olan məsələdir.
Qəndab xanımın yaradıcılığında ana obrazı təsadüfi deyil və “Qaymaq gülu” bu mövzunun ən səmimi təcəssümlərindən biridir. Hekayədə ananın səsi, ananın yoxluğu, ananın gündəlik həyatdakı adi, lakin müqəddəs varlığı xüsusi həssaslıqla təqdim olunur. “Şeşim, ay şeşim…” çağırışı artıq fiziki eşidilmək üçün deyil, xatirənin içində yaşamaq üçündür.
Ana burada həm real şəxsdir, həm də milli-mənəvi dəyərin daşıyıcısıdır. Onun kənd həyatındakı sadə mövcudluğu əslində bütöv bir mədəniyyətin yaşaması deməkdir.
“Qaymaq gülü” hekayəsinin dili son dərəcə təbii, axıcı və poetikdir. Qəndab xanım elmi-publisistik düşüncə tərzinə malik olmasına baxmayaraq, bu hekayədə nəsri şeirə yaxınlaşdıran bir üslub nümayiş etdirir. Mətnin içində yer alan şeir parçası hekayənin emosional yükünü artırır, nəsrlə poeziya arasında sərhədi aradan qaldırır.
Bu üslub oxucunu mətnə kənardan baxan müşahidəçi yox, xatirənin iştirakçısına çevirir.
“Qaymaq gülü” hekayəsi Qəndab xanım yaradıcılığında xatirə-nəsrin parlaq nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsər nə böyük hadisələrdən, nə dramatik qarşıdurmalardan bəhs edir. Onun gücü sadəlikdə, səmimilikdə və milli ruhun incə detallarında gizlidir.
Bu hekayəni oxuyarkən oxucu anlayır ki, bəzən bir çiçək bütöv bir ömrü, bir ana isə bütün bir dünyanı ifadə edə bilər. “Qaymaq gülü” məhz belə bir dünyadır – ana qoxulu, torpaq dadlı, xatirə işıqlı bir dünya.
Hekayədə diqqətçəkən əsas məqamlardan biri də “ana” sözünün müxtəlif adlarla – “Şeşim, ay şeşim…” çağırışı – əvəzlənməsidir. Bu məqam Qəndab xanımın digər mətnlərində də var. Məsələn, “Süd qoxulu dünyam” essesində belə bir məqam var. Böyük bacılar “mama” deyə çağırdığı halda, müəllif obrazı hər gün anaya başqa adlar verir. Bu, sadəcə uşaqlıq şıltaqlığı deyil. Bu, dilin doğmalıq yaratmaq gücünün nümayişidir.
Ən təsirli məqam isə budur: ana ilk dəfə eşitdiyi bu adların mənasını bilməsə də, səsdən, intonasiyadan, ruhdan onu çağıranın öz övladı olduğunu dərhal anlayır. Bu, Qəndab xanımın ana-övlad münasibətini instinktiv, ilahi bir bağ kimi təqdim etməsinin bariz nümunəsidir.
“Qaymaq gülü” hekayəsi Qəndab xanımın nəsr yaradıcılığında həm xatirə ədəbiyyatının, həm də psixoloji-fəlsəfi nəsrin uğurlu nümunəsidir. Bu əsər ana mövzusunu sentimental çərçivədən çıxararaq onu insan yetişməsinin əsas mərhələsi kimi təqdim edir. Hekayə oxucunu ağlatmır – düşündürür; kövrəltmir – oyadır.
Bu baxımdan “Qaymaq gülü” təkcə bir hekayə deyil, ana südü qədər təmiz, ayrılıq qədər acı, söz qədər əbədi bir ədəbi hadisədir.
“Evcik” hekayəsi (səh. 115-121)
Müasir Azərbaycan nəsrində uşaq dünyasının poetik-estetik həqiqətlərini incə psixoloji çalarlarla təqdim edən müəlliflər sırasında tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın xüsusi yeri vardır. Onun “Evcik” hekayəsi ilk baxışda sadə, hətta məişət səviyyəsində görünən bir süjet üzərində qurulsa da, dərin qatlarda uşaqlıq xəyallarının, sosial mühitin və insan taleyinin mürəkkəb mənzərəsini yaradan sanballı bədii nümunədir.
“Evcik” anlayışı hekayədə təkcə balaca tikili, uşaqların qurduğu oyun məkanı deyil. Bu söz, əslində, uşağın özünə aid etdiyi ilk “mülk”, ilk “azad dünya” obrazıdır. Qəndab xanım evciyi uşaq psixologiyasının rəmzi kimi təqdim edir: burada uşaq özünü böyük dünyanın qaydalarından kənarda, azad və müstəqil hiss edir. Bu baxımdan “Evcik” uşaqlığın təmizliyi, saf arzuları və məsum xəyalları ilə assosiasiya olunur.
Hekayədə təsvir olunan məkan – evlərin arası, geniş düzənlik, yay aylarının səs-küylü, rəngarəng ab-havası – yalnız fon rolunu oynamır. Bu məkan uşaqların daxili aləmi ilə birgə nəfəs alır. Qızların toppuz-topplam arasındakı evciyi sanki balaca bir həyat modelidir: burada qaydalar var, münasibətlər var, hətta gizli “ictimai nizam” mövcuddur. Müəllif bu məkanı elə təsvir edir ki, oxucu uşaqların dünyasına kənardan baxmır, onun bir hissəsinə çevrilir.
Qəndab xanımın ədəbiyyatşünas kimi peşəkarlığı hekayənin psixoloji dərinliyində açıq-aydın hiss olunur. O, uşaqların davranışlarını romantikləşdirmir, eyni zamanda onları şablonlaşdırmır. Uşaq düşüncəsindəki saflıqla yanaşı, böyüklər dünyasından gələn təsirləri də incəliklə göstərir. Evciyin “müvəqqəti” olması, bir gün dağılması ehtimalı, uşaqlıq xəyallarının kövrəkliyinə işarədir.
“Evcik” hekayəsi yalnız nostalji duyğular doğurmur. Onun altında güclü sosial mesaj gizlənir. Uşaqların qurduğu bu balaca dünya, əslində, böyüklərin qura bilmədiyi harmoniyanın simvoludur. Müəllif oxucunu düşünməyə vadar edir: nə üçün saf münasibətlər yalnız oyunlarda mümkündür? Nə üçün böyüdükcə insan bu sadəliyi itirir?
Bu suallar hekayəyə publisistik yük verir. Qəndab xanım sənətkar mövqeyindən çıxış edərək cəmiyyətə güzgü tutur, amma bunu didaktik dillə yox, poetik və müşahidəçi üslubla edir.
Hekayənin dili sadə, axıcı və canlıdır. Xalq danışıq elementləri, uşaq təfəkkürünə uyğun ifadələr mətni süni bədii yüklərdən uzaqlaşdırır. Bu sadəlik, əslində, müəllifin ustalığının göstəricisidir. Çünki oxucu sadəliyin arxasında dərin mənalar hiss edir. “Qızlar evcik-evcik oynamağı çox sevərdilər. Onlar …. ev tikərdilər.” və “Oğlanlar heç vaxt evcik qurmazdılar, …” hekayədən təqdim etdiyim bu cümlələr əsas mahiyyəti açıb göstərir. Ailənin, evin, ocağın sahibi, quranı qadın olduğunu təbliğ edir ki, bu düşüncə və inam bizm söy-kokümüzlə bağlı, min illərin ötəsindən boylanan inancımızdır. Folklorda da uyğun nümunələrə rast gəlirik. Bu məzmunda atalar sözlərimiz də var.
Qəndab xanımın “Evcik” hekayəsi Azərbaycan uşaq nəsrinin və ümumən müasir bədii düşüncənin dəyərli nümunələrindən biridir. Bu hekayə uşaqlığın unudulan səslərini, itirilmiş xəyallarını oxucuya yenidən xatırladır. “Evcik” həm bir uşaqlıq xatirəsi, həm də insan ömrünün kövrək bir mərhələsinə ucaldılmış bədii abidədir.
Bu baxımdan “Evcik” təkcə uşaqlar üçün deyil, böyüklər üçün də yazılmış hekayədir – çünki hər böyük insanın daxilində bir vaxtlar evcik quran bir uşaq yaşayır. Hekayədə təqdim olunan “Evcik” obrazı uşaqların hər gün yenisini qurub oyun oynadığı evciklərin, ailələrin yaşadığı evlərin özündə ehtiva etdiyi mənanın ötəsində bir anlam ifadə edir. Dərin düşünən oxucu Yer kürəsini xatırlayır.
“Evcik” hekayəsinin başlanğıcında oxucu uşaqlıq dünyasının sadə, lakin dərin fəlsəfəsini görür. Torpağın üstündə ağ daşlarla çəkilən xətlər, uşaqların “klas-klas” oynadığı evciklər – bunlar yalnız oyun deyil, gələcək həyatın ilk sınaqlarıdır. Qəndab xanım bu səhnələri nostalji xatirə kimi yox, insan ruhunun ilkin sığınacağı kimi təqdim edir. Müəllif göstərir ki, uşaq evcikləri dağılsa belə, onların yaratdığı mənəvi iz insanın yaddaşında silinmir.
Bu evciklərdə “dünya sonsuz, həyat əbədi” kimi hiss olunur. Lakin zaman keçdikcə həmin sadə dünya mürəkkəb həyat reallığı ilə əvəzlənir. Müəllifin dili ilə desək, insan böyüdükcə evciklər dağılır, amma onların həsrəti qalır. Bu həsrət hekayənin əsas ideya yükünü daşıyır.
Hekayənin mərkəzində dayanan qadın obrazı Qəndab xanımın nəsrində tez-tez rast gəlinən dərin psixoloji qatlara malikdir. O, zahirən sakit, gündəlik həyatın içində yaşayan bir insandır. Lakin daxili dünyası xatirələr, düşüncələr və susqun nisgillərlə doludur. Qadının gözlərini yumması, yuxuya dalması belə rahatlıq gətirmir; çünki yaddaş onu keçmişə aparır.
Müəllif bu obraz vasitəsilə qadın taleyinin klassik, amma həmişə aktual bir cizgisini göstərir: ana olmaq, övlad böyütmək, onları həyata yola salmaq və sonda ayrılıqla barışmağa məcbur qalmaq. Burada ana məhəbbəti patetik deyil, sakit və kövrək boyalarla verilir.
“Evcik” hekayəsində övladlar yalnız ailə üzvləri deyil, zamanın dəyişən simasının göstəriciləridir. Vüsalın, Şöhrətin və digər adların çəkilməsi ailə bağlarının genişliyini göstərir. Onların biri-birindən, ata evindən uzaqda yaşaması müasir dünyanın reallığıdır. Telefonla əlaqə, kamera vasitəsilə evin üzərinə tutulmuş baxışlar – bunlar fiziki məsafəni azaltsa da, mənəvi boşluğu tam doldura bilmir.
Xüsusilə Alagöz obrazı hekayədə simvolik məna daşıyır. Onun başqa ölkədə yaşaması, evlənib İngiltərəyə köçməsi, italyan dili ilə ata evinə gəlməsi – bütün bunlar qloballaşan dünyanın milli-mənəvi dəyərlərlə toqquşmasını ifadə edir. Qadının gözlərinin uzaq bir nöqtəyə dikilməsi məhz bu ayrılığın, bu geri dönməzliyin bədii işarəsidir.
Qəndab xanımın hekayə dili sadə, lakin son dərəcə obrazlıdır. Təsvirlərdə təbiət detallarına – duman, günəş şüaları, yarpaqlar üzərindəki toz qatına xüsusi diqqət yetirilir. Bu detallar insan ruhunun vəziyyəti ilə vəhdətdə təqdim olunur. Hər bir məkan təsviri psixoloji vəziyyətin davamı kimi çıxış edir.
Müəllifin alim kimliyi mətnin dərin qatlarında hiss olunur: hər cümlə ölçülüb-biçilmiş, hər fikir fəlsəfi alt qatla zəngindir. Şair təxəyyülü isə hekayəyə lirizm, axıcılıq və duyğusal zənginlik qatır.
“Evcik” hekayəsi sadə bir həyat lövhəsi deyil, insan ömrünün mənəvi xəritəsidir. Bu xəritədə uşaqlıq evcikləri ilə gerçək evlər, sevinc ilə həsrət, yaxınlıq ilə uzaqlıq bir-birinə qarışır. Qəndab xanım oxucunu yüksək səslə danışmağa deyil, sakitcə düşünməyə, öz xatirələrinin evciklərinə baş çəkməyə çağırır.
Bu hekayə göstərir ki, insan həyatda neçə evdə yaşasa da, ruhunun əsl evi yaddaşıdır. “Evcik” isə həmin yaddaşın incə, kövrək və unudulmaz bədii ifadəsidir.
“Vağzal” hekayəsi (səh. 124-125)
Nəsrimizdə məkan anlayışı təkcə fiziki məhdudiyyət deyil, çox zaman fəlsəfi mənalar daşıyan, insanın daxili aləmini açan simvolik məkana çevrilir. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Vağzal” hekayəsi məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əsər zahirən sadə bir məkandan — dəmir yolu vağzalından bəhs etsə də, əslində insan həyatının, zamanın, ayrılığın və yadlaşmanın dərin mənəvi qatlarını oxucuya açır.
Vağzal — Qəndab xanımın qələmində yalnız qatarların dayandığı yer deyil. O, insanların harasa getdiyi, haradansa gəldiyi, bəzən dayandığı, bəzən də dayanmağa macal tapmadan ötüb keçdiyi bir həyat kəsişməsidir. Müəllif vağzalı “bəlkə də bilinən şəbəkələrin ən sadəsi” kimi təqdim etsə də, bu sadəliyin altında mürəkkəb talelər, ziddiyyətli hisslər və sarsıdıcı səssizlik gizlənir.
Hekayədə diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri insanların axını fonunda fərdin tənha qalmasıdır. Bir-birinə əks istiqamətdə yeriyən adamlar — tələsən, harasa çatmağa çalışan, gözləyən insanlar — hamısı bir nöqtədə toplaşsa da, heç kim heç kəsi görmür. Müəllif bu mənzərə ilə müasir insanın ən böyük faciəsini — kütlə içində təkliyi ustalıqla ifadə edir. “Varlığını heç kəs fərq etmir” cümləsi hekayənin ruhunu müəyyənləşdirən əsas ideya xəttinə çevrilir.
Qəndab xanım vağzalın səs palitrasını da xüsusi incəliklə işləyir. İnsanların danışıq səsləri, qatarların hərəkət gurultusu, qəfil mikrofon anonsu — bütün bunlar bir-birinə qarışaraq qəribə bir uğultu yaradır. Bu uğultu həyatın öz səsidir: bəzən qulaqbatırıcı, bəzən kəsici, bəzən isə insanın düşüncələrini yarıda qoyan bir axın. Ancaq bütün bu səs-küyün içində əsas qəhrəmanın eşitdiyi “Vağzal” melodiyası yalnız ona məxsusdur. Bu detal əsərin poetik qatını gücləndirir və fərdi duyumun kollektiv səs-küydə necə itib getdiyini simvolizə edir.
Hekayənin davamında ağ libaslı, telli-duvaqlı gəlin obrazı ilə qarşılaşırıq. Bu obraz həm həyatın başlanğıcı, həm də bitməz dövranı simvolizə edir. Gəlinin birdən dayanıb illərlə yaşadığı evə, həyət-bacaya nəzər salması — keçmişlə bu gün arasında ani bir körpüdür. Ardınca ağ kəfənli tabutun görünməsi isə həyat və ölümün eyni məkanda, eyni anda mövcudluğunu göstərir. Qəndab xanım bu qarşıdurmanı pafossuz, sakit, lakin sarsıdıcı təsir gücü ilə təqdim edir.
Əsərin publisistik dəyəri ondadır ki, müəllif konkret bir hekayə danışmaqla kifayətlənmir, oxucunu düşünməyə vadar edir. Vağzal burada həm cəmiyyətin, həm də insan şüurunun güzgüsünə çevrilir. Kimlərsə həyatın içindən sürətlə keçib gedir, kimlərsə bir anlıq dayanıb geriyə baxır, amma çox vaxt bu baxışları görən olmur. İnsanlar eyni məkanda olsa da, fərqli dünyalarda yaşayırlar.
Qəndab xanımın “Vağzal” hekayəsi dil baxımından da seçilir. Sadə, aydın, lakin dərin məna yüklü cümlələr oxucunu yormur, əksinə, onu mətnin içinə çəkir. Alim dəqiqliyi ilə şair həssaslığının vəhdəti bu hekayədə aydın hiss olunur. Məhz bu vəhdət əsəri adi bir nəsr nümunəsindən çıxarıb, fəlsəfi-publisistik düşüncə mətninə çevirir.
Ümumilikdə “Vağzal” hekayəsi Qəndab xanımın yaradıcılığında insan taleyinə, zamanın amansız axınına və müasir həyatın ruhsuz ritminə yazılmış səssiz, lakin təsirli bir elegiyadır. Bu əsər oxucunu təkcə oxumağa deyil, dayanmağa, baxmağa və düşünməyə çağırır. Bəlkə də hekayənin əsas mesajı elə budur: həyat vağzalında hər kəs tələsir, amma insan özünü və başqasını görməyə bir an ayırmasa, ən vacib qatarı — insanlığını qaçıra bilər!
Növbəti yazımız sonuncu – yekun bölümü olacaq. Bu bölmədə Qəndab xanımın yaradıcılığına ümumi bir nəzər salacaq və mənəvi-psixoloji əhəmiyyətindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edəcək.
Azərbaycan ədəbiyyatında esse janrı son illərdə təkcə bədii forma kimi deyil, həm də müəlliflərin daxili dünyasının, yaddaşının, fəlsəfi düşüncələrinin açıldığı mənəvi məkana çevrilmişdir. Bu mənada tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın esseləri həm poetik dərinliyi, həm də psixoloji-fəlsəfi yükü ilə seçilən nümunələr sırasında öz layiqli yerini tutmuşdur. “Ətirli güllər” kitabında toplanmış esselər demək olar ki, al-əlvan rəngləri və xoş rayihəsinə görə əsl cənnət bağlarında bitən çiçəkləri xatırladır. Bu esselər həmin çiçəklər qədər gözəl və müxtəlifdir. Esselərin hamısını dönə-dönə (ağlaya-ağlaya) oxusam da, hamı üçün maraqlı ola biləcək bir neçəsi üzərindən fikirlərimi sizinlə bölüşürəm:
“Kölgələr arasında” (səh. 105)
“Kölgələr arasında” essesi oxucunu zahiri hadisələr aləminə deyil, daha çox insanın daxili aləminə, xatirə və hisslərin kölgəli qatlarına aparır. Burada zaman axını, məkan təsviri, təbiət mənzərələri bir məqsədə xidmət edir: insanın ruh halını, təkliyini, yaddaşını və varlıqla üz-üzə qalmasını göstərmək.
Mətn “Yuxudan oyanan kimi Anamı xatırlayıram…” (yaddaşdan başlayan yol) cümləsi ilə açılır. Bu cümlə sadəcə xatırlama aktı deyil, bütöv essenin ideya mərkəzidir. Ana obrazı burada həm real, həm də simvolik məna daşıyır. Ana – başlanğıcdır, sığınacaqdır, həyatın köküdür. Qəndab xanım bu obrazı sadə nostalji vasitəsi kimi deyil, insanı həyata bağlayan mənəvi dayağın simvolu kimi təqdim edir.
Yuxu ilə oyaqlıq arasındakı keçid, gecənin səssizliyi, ehtiyatla açılan qapı – bütün bunlar essedə ruhun oyanışı kimi oxunur. Müəllif zahiri hərəkətləri minimal saxlayaraq daxili gərginliyi ön plana çəkir.
Essedə təsvir olunan qış gecəsi adi mənzərə deyil. Dolu ayın “hamiləliyinin son günlərini yaşayan qadının qarnına” bənzədilməsi müəllifin poetik təfəkkürünün (onun alimliyi qələmə aldığı hər cümlədə “mən buradayam” deyir) bariz nümunəsidir. Ay burada həm işıq, həm gərginlik, həm də yaxınlaşan dəyişimin rəmzidir.
Qəndab xanım təbiəti yalnız fon kimi təqdim etmir. Təbiət insanın daxili halını əks etdirən güzgüyə çevrilir:
-Ay işığı üşüdür,
-Sükut qorxudur,
-Qırov həyatın donmuş məqamlarını xatırladır.
Ağ tüklü itin qırovun üstündə yumru kimi bükülməsi isə esse boyu ən təsirli simvollardan biridir. Bu obraz həyatın zəifliyini, qorunmaq ehtiyacını, instinktiv yaşamaq istəyini ifadə edir. İtin başını qaldırıb yenidən bükülməsi sanki insanın dünyaya baxıb, sonra yenə öz içinə çəkilməsi kimidir.
Sonluq daha ibarətamiz və maraqlıdır: “… qaranlıq göy üzü Anamın toyuqsuz küməsi kimi ulduzsuz, bom-boş qalacaq, hər şey bitəcək, həyat duracaqdır!”
“Kölgələr arasında” essesi səsdən çox sükut üzərində qurulub. Burada sükut boşluq deyil, mənalı pauzadır. Gecənin səssizliyi, hər kəsin yatması, təbiətin donuq görünməsi insanın öz varlığı ilə tək qalmasını şərtləndirir.
Müəllif bu sükutda qorxu yaratmır, əksinə, düşünmək üçün imkan açır. Ay işığının üşütməsi fiziki soyuqdan çox, ruhi üşütmədir. Bu, insanın öz taleyi, keçmişi və gələcəyi ilə üzləşdiyi anın poetik ifadəsidir.
Esse nə tam hekayədir, nə də sırf lirika. Bu, düşünən, hiss edən, müşahidə edən insanın daxili monoloqudur. Alim təfəkkürü ilə şair duyumu burada bir nöqtədə qovuşur.
“Kölgələr arasında” Qəndab xanımın yaradıcılığında yaddaş, ana, təbiət və insan münasibətlərinin poetik-fəlsəfi təcəssümüdür. Bu esse oxucuya hazır nəticələr təqdim etmir; əksinə, onu öz xatirələri, öz kölgələri ilə üz-üzə qoyur.
Bu mətn sübut edir ki, əsl ədəbiyyat səs-küylü hadisələrdən deyil, sakit anların dərinliyindən yaranır. Qəndab xanımın essesi məhz bu səssiz dərinlikdə parlayan mənəvi işıqdır.
“Bir gün…” (səh. 106)
Qəndab xanımın “Bir gün…” essesi bədii düşüncənin dərin qatlarından süzülüb gələn, insanın öz iç dünyası ilə üz-üzə qalmasını şərtləndirən, psixoloji və mənəvi yükü son dərəcə güclü olan bir mətn kimi diqqəti cəlb edir. Bu esse ilk baxışda sevgi etirafı təsiri bağışlasa da, əslində daha geniş miqyaslıdır: insanın unutduqlarına, itirdiklərinə, gec dərk etdiklərinə yazılmış bir taleyazısıdır.
Əsərin mərkəzində “bir gün” anlayışı dayanır. Bu ifadə adi zaman göstəricisi deyil, gecikmiş vicdanın, oyanan yaddaşın və labüd peşmanlığın simvoludur. Müəllif “bir gün” deyərək oxucunu gələcəyə yox, əslində keçmişin içində gizlənmiş həqiqətə aparır. Bu “bir gün” mütləq gələcək, çünki insan nə qədər unutmağa çalışsa da, yaddaşın dərin qatlarında gizlənən sevgi və həqiqət gec-tez üzə çıxır.
Qəndab xanım essedə insanın özünü aldatmaq mexanizmini ustalıqla açır. “Heç mən onu sevmirdim ki!” cümləsi sadəcə inkardır; bu inkara nə qədər inanmağa çalışılsa da, mətn boyu hiss olunur ki, bu sözlər ruhu sakitləşdirmir. Müəllif göstərir ki, insan başqasını yox, daha çox özünü inandırmağa çalışır. Lakin zaman keçdikcə bu müdafiə mexanizmi dağılır və etiraf qaçılmaz olur.
Essedə poetik təsvirlər xüsusi yer tutur. Qara buludların arxasından çıxan günəş, tumurcuqdan qəfil açılan çiçək obrazları yaddaşın və hisslərin qəfil oyanışını simvolizə edir. Bu bədii detallar mətni quru etirafdan xilas edir, ona poetik nəfəs, estetik dərinlik qazandırır. Qəndab xanımın alim təfəkkürü ilə şair duyumu burada üzvi şəkildə qovuşur.
Mətnin fəlsəfi yükü xüsusilə “ALLAH verəni, ancaq ALLAH alar” fikrində cəmlənir. Bu cümlə esseyə ilahi ölçü gətirir və sevgini sadəcə insani hiss yox, ilahi əmanət kimi təqdim edir. Bu baxımdan “Bir gün…” yalnız sevgi haqqında deyil, həm də insanın taleyə, qismətə və ilahi ədalətə münasibəti barədə düşünməyə vadar edir.
Əsərin dramatizmi səs-küyə, patetikliyə söykənmir. Əksinə, sakit, pıçıltı ilə deyilən etiraflar daha təsirlidir. “Mənsiz mənlə yaşayacaqsan” fikri insanın daxilindəki parçalanmanı, özündən qaça bilməməsini açıq şəkildə ifadə edir. Bu, müasir insanın ən böyük faciələrindən biridir: tək qalmaq yox, öz içində tənha qalmaq.
Publisistik baxımdan esse cəmiyyət üçün də aktual mesajlar daşıyır. Qəndab xanım oxucuya demək istəyir ki, sevgi və dəyər itirildikdən sonra yox, vaxtında tanınmalıdır. Əks halda “bir gün” gələcək, amma artıq gec olacaq. Bu fikir yalnız fərdi münasibətlərə deyil, insanın həyata, doğmalara, dəyərlərə münasibətinə də şamil olunur.
Ümumilikdə isə, “Bir gün…” Qəndab xanımın yaradıcılığında həm bədii, həm də mənəvi baxımdan mühüm mətnlərdən biridir. Bu esse oxucunu düşündürür, sarsıdır, öz yaddaşı ilə üz-üzə qoyur. O, oxucuya hazır cavablar vermir, əksinə, hər kəsi öz “bir gün”ü haqqında düşünməyə vadar edir. Məhz bu cəhəti ilə “Bir gün…” sadəcə oxunan yox, yaşanan bir esse təsiri bağışlayır.
“Çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” (səh. 113)
Qəndab xanımın “Çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” essesi zahirən sakit, lakin daxilən dərin psixoloji və metafizik qatlara malik bir mətn kimi oxucunu öz içinə çəkir. Bu esse yalnız bir yolun, bir hərəkətin təsviri deyil; bu, insanın həyat boyu qaçdığı həqiqətin, sonda yenə öz başlanğıcına – ana torpağa, ana qoxusuna, ana yaddaşına qayıdışının poetik etirafıdı.
Essedə yarpaq obrazı təsadüfi deyil. Yarpaq həm həyatın faniliyini, həm də insanın zamana tabe olan varlığını simvolizə edir. Yarpaqların torpağa düzülməsi – keçilmiş yolun üstündə sərilməsi – insanın öz taleyini özü üçün döşəməsi mənasını verir. Qəhrəman o yarpaqların üstü ilə addımladıqca, əslində öz yaddaşının, keçmişinin, duyğularının üzərindən keçir. Burada yol artıq coğrafi məkan deyil, daxili səyahətdir.
Mətnin emosional zirvəsi qaranlıqdan qaçış səhnəsidir. Qaranlıq – yadlıqdır, tənhalıqdır, insana doğma olmayan dünyadır. Qəhrəman qaranlıqdan qaçmaq istədikcə yol bitir, yarpaq tükənir. Bu nöqtədə Qəndab xanım həyatın paradoksunu ustalıqla təqdim edir: insan nə qədər uzaq qaçsa da, sonda qaçdığı yerin elə çatdığı yer olduğunu anlayır.
Küləyin səsi, nəm torpağın qoxusu, xəzəl qarışıq iy – bunlar fiziki təsvirlərdən çox, yaddaşın qapılarını açan duyğulardır. Və bu duyğuların içindən yüksələn nida: “Anamın süd qoxusu!” Bu nida esseni adi publisistik-fəlsəfi mətn olmaqdan çıxarıb, onu müqəddəs ana mifologiyası səviyyəsinə qaldırır.
Qəndab xanım üçün ana anlayışı yalnız bioloji bağ deyil. Ana – həyatın başlanğıcı, sığınacaq, son dayanacaqdır. Günəşin “qırmızı telləri”nin aləmə yayılması ilə bu ana obrazı kosmik ölçü qazanır. Sanki ana yalnız bir insan deyil, kainatın özü, torpağın özü, yaradılışın özüdür.
“Demə, çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” – bu cümlə essenin fəlsəfi yekunudur. İnsan həyat boyu ağrılardan, qorxulardan, taledən qaçır, lakin sonda anlayır ki, qaçdığı hər şey onu öz kökünə, öz mahiyyətinə aparır. Bu, həm barış, həm də təslimiyyət anıdır.
Qəndab xanımın dili bu essedə son dərəcə axıcı, ritmik və poetikdir. Ellipsislər (“…”) düşüncənin davam etdiyini, sözlərin bitdiyi yerdə hisslərin danışdığını göstərir. Təkrarlar (“əyilir, əyilir… əriyir…”) qəhrəmanın torpağa, ana yaddaşına qarışmasını vizual və emosional şəkildə canlandırır.
“Çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” essesi insanın taleyini ana qoxusunda, torpaq yaddaşında tamamlayan bir mənəvi etirafdır. Bu mətn oxucunu sarsıdır, düşündürür və sakitcə qucaqlayır. Həssas oxucu mətnlə qol-boyun olduqdan sonra için-için ağlayır. Qəndab xanımın janrından asılı olmayaraq, qələmə aldığı mətnlərin çoxu oxucunu ağlatmaqla yanaşı həm də düşündürür, dünyaya açıq gözlə baxmağa çağırır. Həyatın heç də çoxlarının, ələxsus gənclərin böyük əksəriyyətinin düşündüyü kimi sadəcə zahirdə görünən parıltıdan ibarət olmadığını vurğulayır. Qəndab xanım bu esse ilə bir daha sübut edir ki, o, yalnız alim və şair deyil, həm də insan ruhunun ən gizli qatlarına enməyi bacaran dərin düşüncə sahibidir.
Bu esse oxunmur – yaşanır. Və oxucu hər sətirdə öz qaçışını, öz dönüşünü, öz “ana”sını tapır.
“Əsas məsələ” (səh. 126)
Qəndab xanımın “Əsas məsələ” essesi müasir publisistik düşüncənin ən ağrılı, eyni zamanda ən vacib mövzularından birini – insan şüurunun formalaşması, mərhəmət anlayışının təhrif olunması və tərbiyə məsuliyyətinin kimə aid olması məsələsini gündəmə gətirir. Bu esse yalnız bir müşahidənin bədii təqdimatı deyil, həm də oxucunu silkələyən dərin fəlsəfi və etik çağırışdır.
Əsər müasir dövrün tipik informasiya mühitindən – sosial şəbəkədə yayılan bir videodan başlayır. Şir balasının körpə ceyranla “oynaması” kimi təqdim olunan bu görüntü ilk baxışda təbiətin maraqlı anı təsiri bağışlasa da, Qəndab xanım bu zahiri “şirinliyin” altındakı amansız həqiqəti ustalıqla açır. Şir balasının davranışı təbiətin vəhşiliyi deyil, onun təbiət qanunları ilə yaşamasıdır. Lakin insan bu görüntünü necə və hansı düşüncə ilə izləyir – məhz “əsas məsələ” burada başlayır.
Müəllif oxucunu sadəcə hadisəni seyr etməyə yox, düşünməyə məcbur edir: Niyə biz bu görüntüdən təəccüblənirik? Niyə uşaqlara izah etmirik ki, təbiətdə mərhəmət anlayışı insanın düşündüyü formada mövcud deyil? Niyə “şirin video” adı altında vəhşi instinktləri romantikləşdiririk? Bu suallar essedə açıq şəkildə verilir və cavab yükü birbaşa oxucunun üzərinə qoyulur.
Qəndab xanımın publisistik ustalığı ondadır ki, o, heyvan davranışından insan cəmiyyətinə keçidi təbii və inandırıcı şəkildə qurur. Şirin ceyranı diri-diri yeməsi faktı ilə insanların müxtəlif coğrafiyalarda diri canlı yemə adətlərinə toxunması müəllifin düşüncə miqyasını genişləndirir. Burada məqsəd sensasiya yaratmaq yox, ikili standartları ifşa etməkdir: Biz birinə “vəhşi” deyib, digərinə “mədəni” deməyə hansı mənəvi haqlarla cəhd edirik?
Essedə valideynlərin, müəllimlərin və ümumilikdə cəmiyyətin üzərinə düşən məsuliyyət xüsusilə vurğulanır.“Əsas məsələ onun nə öyrənməyi imiş…” fikri mətnin ideya zirvəsidir. Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, uşağı dünyaya gətirmək kifayət deyil, ona düzgün bilik, doğru baxış və həqiqi anlayışlar vermək lazımdır. Əks halda, uşaq gördüyünü yanlış şərh edir, reallığı təhrif olunmuş şəkildə qəbul edir. Müəllif bu məsələyə də özünəməxsus şəkildə münasibət bildirir: “Əla tərbiyəli uşaq kimi yalnız ona öyrədilənləri öyrənmişdı…” Necə öyrənmək, öyrətmək, tətbiq etmək məsələsi bütün zamanlarda həyati əhəmiyyət kəsb etmiş və mədəni insanın, inkişaf etmiş cəmiyyətin, yüksək sivilizasiyanın göstəricisi olmuşdur. Müasir dövrümüzdə də ən aktual problemlərdən biri olan bu məsələyə olan mövcud münasibəti Qəndab xanım zərgər dəqiqliyi ilə hesablanmış bir cümlə ilə cavab şəklində verir (bildirir):“… – Mən nə bilim, – deyir və gözlərini qapadır.”
Qəndab xanımın dili sadə, lakin təsirli, üslubu isə həm elmi-publisistik, həm də bədii emosiyalarla zəngindir. Esse boyu müəllif oxucu ilə dialoq qurur, onu ittiham etmir, lakin məsuliyyətdən də azad buraxmır. “Bəlkə özü günahkardır, hə, özü?!” kimi ritorik suallar insanın vicdanına ünvanlanmış sarsıdıcı çağırışdır.
“Əsas məsələ” essesi, əslində, bir videonun yox, bir dövrün diaqnozudur. Bu, mərhəmətin yanlış anlaşıldığı, təbiətin romantikləşdirildiyi, uşaqların isə həqiqətlərdən qorunduğu bir cəmiyyətin portretidir. Qəndab xanım bu əsəri ilə oxucunu sadəcə məlumatlandırmır, onu mənəvi seçim qarşısında qoyur.
“Əsas məsələ” müasir Azərbaycan publisistikasında düşüncə dərinliyi, mövzu aktuallığı və etik cəsarəti ilə seçilən sanballı bir essedir. Bu yazı oxucunu rahat buraxmır, oxunduqdan sonra da insanın daxilində suallar doğurur. Və bəlkə də məhz buna görə, Qəndab xanımın dediyi kimi, əsas məsələ oxuduğumuz deyil, anladığımızdır.
“Unutmayım deyə…” (səh. 129)
Bu esse ilk baxışda şəxsi xatirə və etiraflar üzərində qurulmuş kimi görünür. Lakin mətni diqqətlə oxuduqda aydın olur ki, müəllif fərdi taledən çıxış edərək insan yaddaşının kollektiv ağrılarını, uşaqlıqdan daşınan travmaları və zamanın sağalda bilmədiyi yaraları sözə çevirir. Qəndab xanım burada həm alim düşüncəsi, həm də şair həssaslığı ilə çıxış edir.
Essedə diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri müəllifin insanın varlığına münasibətidir. O, özünü “nəhəng, möhtəşəm bir tamın çox kiçik zərrəsi” kimi təqdim etməklə, insanın kainatdakı yerini dərk etməyə çalışan düşünən fərdin daxili monoloqunu yaradır. Bu yanaşma esseni sırf xatirə janrından çıxarıb fəlsəfi esse səviyyəsinə yüksəldir.
Müəllif hər şey arasında bağlar axtarır, lakin bu bağları tapmaq asan deyil. Burada insan idrakının məhdudluğu, sualların cavablardan çoxluğu açıq şəkildə hiss olunur. Qəndab xanım üçün düşünmək özü də bir ağrıdır – çünki düşünən ruh ilk əzabı da elə özü hiss edir.
“Bu dəfəki yaralarımı kimsəyə göstərməyəcəm…” – bu cümlə essenin psixoloji mərkəzini təşkil edir. Müəllif yaralarını nə başqasına, nə də “Sən” deyə müraciət etdiyi metafizik varlığa etibar edir. Çünki bu yaralar konkret zamana və şəxsə aid deyil; onlar yarım əsrlik uşaqlığın, susdurulmuş qorxuların, dilləndirilməmiş ağrıların izləridir.
Qızılgül obrazı burada xüsusi semantik yük daşıyır. Ətirli qızılgüllərin içində gizlənən yaralar zahiri gözəlliklə daxili faciənin qarşıdurmasını yaradır. Bu, Qəndab xanımın simvolik düşüncə tərzinin bariz nümunəsidir.
Essedəki ilan obrazı sadəcə təhlükə deyil, uşaqlıq travmasının canlı metaforasıdır. Zəhərsiz, lakin qəfil hücum edən, nəfəs almağa macal verməyən bu varlıq insanın həyatında qəfil baş verən sarsıntıları xatırladır. Müəllifin bu epizodu son dərəcə real, eyni zamanda poetik dillə təqdim etməsi oxucuda güclü emosional təsir yaradır.
Bu səhnə oxucunu düşünməyə vadar edir: bəzən insanın həyatındakı ən dərin izlər məhz “zəhərsiz” sayılan, amma ruhda sağalmayan yaralardır.
“Unutmayım deyə…” ifadəsi essenin yalnız adı deyil, həm də onun fəlsəfi mahiyyətinə götürən bələdçidir. Qəndab xanım üçün unutmaq xilas deyil; əksinə, yadda saxlamaq insanın özünə və keçmişinə qarşı məsuliyyətidir. O, sağalmayan yaralarını divardan asmaq istəyir – yəni onları göz önündə saxlamaq, onlarla yaşamağı öyrənmək istəyir.
Bu yanaşma esseni təkcə şəxsi etiraf deyil, həm də insan yaddaşına çağırış edən publisistik mətinə çevirir. Müəllif oxucuya demək istəyir ki, unutmaq asandır, amma xatırlamaq insanı insan edən əsas keyfiyyətdir.
“Unutmayım deyə…” essesi Qəndab xanımın yaradıcılığında yaddaş, ağrı və varlıq məsələlərinin yüksək bədii-estetik səviyyədə ifadəsidir. Bu mətn oxucunu sadəcə oxumağa deyil, öz daxili yaraları ilə üzləşməyə çağırır. Alim dəqiqliyi, şair həssaslığı və publisist cəsarəti bu essedə vəhdət təşkil edir.
Qəndab xanım bir daha sübut edir ki, əsl ədəbiyyat unutdurmur – xatırladır, sarsıdır və insanı özü ilə üz-üzə qoyur. Bu esse də məhz belə mətnlərdəndir: sakit oxunur, amma uzun müddət insanın yaddaşından silinmir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə qələm sahibləri var ki, onların yazdıqları yalnız estetik mətn deyil, həm də yaddaşın, ağrının və insan varlığının, düşüncənin, mahiyyətin poetik təcəssümü, bədii həllidir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın esseləri də məhz bu qəbildən olan, oxucunu sükutla düşünməyə, daxili hesabat verməyə sövq edən dərin fəlsəfi-psixoloji mətnlərdir.
Qəndab xanımın esseləri publisistik ruhla poetik ifadənin uğurlu sintezidir. Dil sadədir, lakin yüklüdür. Metaforalar süni deyil, təbii axardan doğur. Cümlələr uzun olsa da, oxucunu yormur; əksinə, düşünməyə vadar edir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın ibrətamiz hekayələrindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
XVIII əsr Avropa fəlsəfəsində Jan Jak Russo (1712–1778) təkcə bir filosof deyil, eyni zamanda pedaqoq, yazıçı, musiqişünas və ictimai fikir adamı kimi çıxış etmiş çoxşaxəli bir şəxsiyyətdir. O, Maarifçilik dövrünün ən parlaq nümayəndələrindən biri olmaqla yanaşı, həmin dövrün bir çox klassik maarifçi ideyalarına qarşı tənqidi mövqe tutmuş, insanın təbii mahiyyətini, azadlığını və mənəvi bütövlüyünü fəlsəfəsinin mərkəzinə yerləşdirmişdir.
Jan Jak Russo 28 iyun 1712-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində anadan olmuşdur. Anası onun doğulmasından bir neçə gün sonra vəfat etmiş, atası isə Russonun on yaşı olarkən onu əmisi Bernarın himayəsinə vermişdir. Erkən yaşlarından həyatın çətinlikləri ilə üzləşən Russo müxtəlif peşələrdə çalışmış, oymaçı şagirdi, xidmətçi, musiqi müəllimi, katib və bəstəkar kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu çoxşaxəli həyat təcrübəsi onun sonradan irəli sürdüyü pedaqoji və sosial ideyaların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Russo gənclik illərində kilsə təhsili alsa da, sərt dini mühit və azad düşüncəyə qarşı məhdudiyyətlər onu bu sistemdən uzaqlaşdırmışdır. Xüsusilə musiqiyə olan marağı səbəbilə seminariyadan qovulması isə onun taleyində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Parisə gəlişi ilə Russo Fransa intellektual mühitinə daxil olmuş, Denis Didro ilə dostluq etmiş və “Ensiklopediya” layihəsində iştirak etmişdir.
Russonun fikrincə, insan mahiyyət etibarilə azad və xeyirxahdır. Onu pozan, təbii inkişafdan uzaqlaşdıran əsas amil cəmiyyətin özü, daha doğrusu, ədalətsiz ictimai quruluşdur. Xüsusi mülkiyyətin meydana çıxması ilə insanlar arasında bərabərsizlik yaranmış, bu isə düşmənçilik, rəqabət və mənəvi aşınmaya səbəb olmuşdur. Bu baxımdan Russo Aristotel və Hobbsun insanın anadangəlmə xudbin olması ilə bağlı fikirlərini qəbul etmir və insanın cəmiyyət tərəfindən korlandığını irəli sürür.
Bu yanaşma onun təhsil haqqında baxışlarında da aydın şəkildə özünü göstərir. Russoya görə, mövcud təlim-tərbiyə sistemi uşağı düşünən fərd kimi deyil, itaət edən və əzbərləyən varlıq kimi formalaşdırır. O isə hesab edirdi ki, uşaq bilikləri hazır şəkildə almamalı, onları özü tapmalı, müşahidə etməli, araşdırmalı və nəticə çıxarmalıdır. Təlim prosesi həyatın özündən qopmamalı, təbiətlə və real təcrübə ilə sıx bağlı olmalıdır.
Russo əmək tərbiyəsinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Onun fikrincə, əmək insanı yalnız maddi baxımdan təmin etmir, eyni zamanda onu mənəvi cəhətdən möhkəmləndirir və müstəqil şəxsiyyətə çevirir. O, əməyin həm fiziki, həm də əqli tərəfini vacib sayırdı. İnsanın həm işləyib, həm də düşünməsi Russonun ideal vətəndaş modelinin əsas xüsusiyyətidir. Bu baxımdan o, təhsili praktik həyatdan ayırmır, əksinə, biliklə əməyin vəhdətini müdafiə edirdi.
Əxlaq məsələsində Russo formal qaydalar və hazır normalar təqdim etməkdən çəkinirdi. Onun fikrincə, əxlaq nəsihətlə deyil, hisslərin, mühakimə qabiliyyətinin və iradənin tərbiyəsi ilə formalaşır. İnsan yaxşı ilə pisi ayırmağı hazır hökm və qadağalarla deyil, həyat təcrübəsi və nümunələr vasitəsilə öyrənməlidir. Tarix, ədəbiyyat və böyük şəxsiyyətlərin həyatı bu baxımdan əxlaq tərbiyəsinin mühüm vasitələri kimi qiymətləndirilirdi.
Russonun qadın tərbiyəsi ilə bağlı baxışları onun ümumi humanist dünyagörüşü ilə tam uzlaşmır. O, qadının əsas vəzifəsini ailə mühitində görür, onu daha çox ana və həyat yoldaşı kimi dəyərləndirir və qadınlar üçün kişilərlə bərabər təhsil hüququnu qəbul etmirdi. Bu mövqe müəyyən mənada dövrün sosial-mədəni təsiri ilə izah oluna bilsə də, eyni zamanda Russonun düşüncə sistemindəki ciddi məhdudiyyətləri və ziddiyyətləri açıq şəkildə ortaya qoyur.
Russonun siyasi fəlsəfəsi onun insan və cəmiyyət haqqında baxışlarının məntiqi davamıdır. İnsan cəmiyyətdən kənar yaşadıqda, formal olaraq tam azad olsa da, bu azadlıq təhlükəli xarakter daşıyır. Belə bir vəziyyətdə güclü zəifi əzir, mülkiyyət qorunmur və hüquq anlayışı mövcud olmur. Məhz buna görə də insanlar öz aralarında razılaşaraq qarşılıqlı hüquq və vəzifələri müəyyən edən ictimai müqavilə bağlayırlar. Bu müqavilənin nəticəsində dövlət yaranır və dövlətin həqiqi sahibi xalq olur. Russo üçün suverenlik xalqın ümumi iradəsinə məxsusdur və bu iradə bölünməz xarakter daşıyır. Bu ideyalar demokratiya düşüncəsinin inkişafına mühüm təkan vermişdir.
Bütün bu fikirləri ümumiləşdirərkən demək olar ki, Jan Jak Russo insanın təbii azadlığını bərpa etməyə çalışan, təhsili, əxlaqı və siyasəti bu məqsədə tabe edən bir düşüncə sistemi qurmuşdur. Onun ideyaları Fransa İnqilabına güclü təsir göstərmiş, sonrakı pedaqoji və fəlsəfi cərəyanların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Ziddiyyətli fikirlərinə baxmayaraq, Russo insanı yenidən düşünməyə məcbur edən və müasir dünyanın intellektual əsaslarını sarsıdan böyük mütəfəkkir kimi tarixdə iz buraxmışdır.
P.S. Jan-Jak Russo kasıb həyat sürürdü və bu səbəbdən zadəgan ailəsindən olan bir qadınla evlənə bilməmişdi. Onun həyat yoldaşı Parisdə oteldə xidmətçi işləyən, kəndli mənşəli, savadsız Tereza Levasseur idi. Onlar ömürlərinin sonuna qədər birgə yaşamış və beş övlad sahibi olmuşdular (uşaqlar yetimxanaya verilmişdi).
Ömrünün son illərində Russo özünü daim təqib olunan biri kimi hiss edir, ciddi narahatlıq və şübhə içində yaşayırdı. Bu psixoloji gərginlik sağlamlığını zəiflətdi. Jan-Jak Russo 2 iyul 1778-ci ildə vəfat etdi.
Француз саёҳатчиси ва фотографи Гюго Краффтнинг ҳаёти ва ижодига доир биронта маълумот тополмадим. Фақат фотосуратларнигина топдим. Унинг Марказий Осиёга келган пайтида ишлаган фотосуратларига ижодий ёндашиб, эътиборингизга ҳавола қиляпман.
ГЮГО КРАФФТ СУРАТЛАРИДА XIX АСРДАГИ МАРКАЗИЙ ОСИЁ
Қўқонлик қиз-жувонлар портрети
XIX асрнинг иккинчи ярмида Чор Россияси Туркистонни босиб олгач, чет элликлар юртимизни Россия Туркистони, деб атай бошлаганлар. Беҳисоб қазилма бойликлари, серҳосил унумдор ерлари билан Ғарб мамлакатларини доимий равишда қизиқтириб келган Туркистонга яна кўплаб сайёҳлар оқиб кела бошлайдилар. Француз саёҳатчиси ва фотографи Гюго Краффтнинг саёҳати Туркистон халқларининг ўша давр маданиятини фотосуратларга муҳрлаганлиги билан диққатга сазовор. Гюго Краффт (1853-1935) – 1898-1899 йилларда узоқ сафарга – Кавказ ва Марказий Осиёга (Туркистон) отланади. Икки йиллик саёҳати натижаси ўлароқ, 1902 йилда унинг “Россия Туркистони орқали” китоби нашр этилади. Ушбу китоб Туркистон манзаралари, миллий қадриятлари тасвири, ерли халқ вакилларининг портретлари, фотосуратлар ва расмлари билан Ғарб-у Шарқда катта қизиқиш уйғотади. Маҳаллий халқ вакиллари суратларига қўйилган изоқлардан маълумки, сураткаш саёҳат пайтида кўпроқ вақтини Самарқанд ва Қўқон шаҳарларида ўтказган, деган хулосага келиш мумкин. Суратлар бугунги кунда Гамбургдаги санъат музейида сақланмоқда. Санасига эътибор қаратадиган бўлсак, Верешчагин асарларидан роппа роса 30 йилдан кейин олинган фотосуратларда аждодларимизнинг (туркистонликларнинг) кийиниш маданиятида сезиларли ўзгаришлар бўлганини сезмай қолмаймиз. Верешчагин асарларида кўпроқ олачалпоқ нақшли бўз ва адраслардан тикилган либослар кенг тарқалганини кўрсак, Граффт фотосуратларида эркакларнинг то ҳозирги кунгача сақланиб келаётган йўл-йўл нақшли беқасам чопонлари, оддий сидирғали кўк ва яшил рангдаги зирабеқасам тўнлари, мовут ва кигиз чакмонларининг кўпроқ урфга кирганига гувоҳ бўламиз. Яна бир эътиборли жиҳати – суратлар жамланмасида кўпроқ бой хонадонлар вакилларидан иборат эркаклар, хотин-қизлар ва ёш болалар портретлари етакчилик қилади. Тошкент ва Қўқон бойларининг хонадонларида олинган суратлар ўша давр миллий меъморчилик андозаларида қурилган ҳашаматли уйлар ва уй соҳибларининг мағрур нигоҳлари ўзларига бўлган ишонч ва тўқликдан дарак беради. Гюго Краффт олган ушбу фотосуратларни томоша қилар экансиз, Туркистонликлар ярим ёввойи, уларга маданият олиб кирдик, деб ерга урган босқинчилар қанчалар ноҳақ эканлигини англайсиз. Шарқ аёллари портретларидаги жозиба, миллий кийимларидаги бошқа ҳеч бир халқларникига ўхшамайдиган бичим ва безаклар, бой хонимларнинг қимматбаҳо тақинчоқ ва зеби гардонлари, камбағалроқ аёллар бошларидаги кумуш тиллақошу, узук ва исирғалар – барча-барчаси қўзни қувонтиради. Қўқонлик ўзбек хотин-қизларининг либослари одмилиги, бичими билан самарқандлик хонимларникидан бутунлай фарқ қилади. Уларнинг эгнидаги кўйлак ва камзулларнинг кенг олинган чап олди қисмининг олд ўнг қисмидаги қатор тугмаларга қадалиши гўзал хилқатларнинг қоматини сириб, янаям хушбичим кўрсатиб турибди. Бу либосларда биронта ортиқча ҳашам учрамайди. Кўйлак ва камзулларнинг олд қисмидаги тик туширилган ҳошия ва жияклар ҳам дабдабадан холи. Жияклари пешонасини ёпиб турган бошларидаги дўппиларнинг нусхалари ҳам бир-бирини такрорламайди – бириники қалампирнусҳа бўлса, бириники тароқнусха нақшли. Қўқонлик тожик қизнинг кийими ўзбек дугоналариникидан фарқ қилиб турибди. Қайрилма ёқали узун кўйлак устидан нимча, нимча устидан енги тирсаккача, узунлиги тиззагача келадиган камзулча кийиб олган тожик қизи энг устидан гулли мурсак (мунисак) ташлаб олган. Бири-биридан гўзал бу қиз-жувонларнинг туришини кўриб, ўша қора чимматли паранжи тагида ҳақ-ҳуқуқсиз эзилиб юрган бечоралар, деган туманли ўйлар тарқаб кетади. Айниқса, чаккасидаги гажаги келинлигидан дарак бериб турган биринчи суратдаги келинчакнинг ҳаё билан бошқа тарафга қараб тургандаги латофатига лол қолмай, илож йўқ.
Ҳаммасидан ҳам ҳайратланарлиси улар юзидаги виқор, маъноли кўзлар сир-синоатини тушунолмай, хаёллар чувалашиб кетади.
