“Səni elə sevdim ki…” (Qəndabın eyni adlı kitabından bir şeir) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizi tanınmış şair və ədəbiyyatşünas alim Qəndabın “Səni elə sevdim ki…” kitabından seçdiyim eyni adlı şeir üzərindən qurmağa çalışacağam. Azərbaycan poeziyasında sevgi mövzusu həmişə xüsusi yer tutub. Bu mövzu təkcə iki insan arasındakı hisslərin ifadəsi deyil, həm də insan ruhunun saflığını, bağlılığını və mənəvi ucalığını əks etdirən dərin bir fəlsəfi düşüncə kimi təqdim olunur. Tanınmış şair və ədəbiyyatşünas alim Qəndabın “Səni elə sevdim ki…” şeiri də məhz belə poetik nümunələrdəndir. Bu şeir sadə sözlər, lakin dərin mənalar vasitəsilə sevginin ən təmiz, ən saf və ən ülvi formasını oxucuya çatdırır. Şeir ilk misralardan oxucunu duyğular aləminə aparır: “Səni elə sevdim ki, Yanan ciyərlərim Sanki alov dilimi…” Bu misralar sevginin adi bir hiss olmadığını, insanın bütün varlığını bürüyən güclü bir duyğu olduğunu göstərir. Şair sevginin ağrı ilə, yanğı ilə, eyni zamanda bir növ müqəddəs fədakarlıqla müşayiət olunduğunu vurğulayır. Sevən insanın qəlbindəki yanğı burada poetik obrazlarla təqdim edilir. Şeirin diqqət çəkən cəhətlərindən biri sevginin müqayisələrlə təqdim edilməsidir. Qəndab sevgini müxtəlif təbii və insani münasibətlərlə müqayisə edir. Bu müqayisələr sevginin miqyasını daha aydın göstərir. Məsələn: “Arılar çiçəyinə, Çiçəklər ləçəyinə, Körpələr anasına, Analar körpəsinə Sarılıb sevən kimi.” Burada sevgi təbiətin ən təbii harmoniyası ilə eyniləşdirilir. Arının çiçəyə bağlılığı, körpənin anasına olan ehtiyacı və ananın övladına sonsuz məhəbbəti – bunların hamısı insan həyatının ən saf münasibətləridir. Şair bu obrazları seçməklə demək istəyir ki, həqiqi sevgi də məhz bu qədər təmiz və təbii olmalıdır. Şeirin başqa bir hissəsində sevgi artıq daha geniş – kosmik və təbiət miqyasında təqdim olunur: “Günəş şəfəqlərini, Bulud yağışlarını, Gözlər baxışlarını, İlmə naxışlarını Qoruyub sevən kimi.” Bu misralarda sevgi qorumaq, əzizləmək, dəyər vermək kimi təqdim edilir. Yəni şairə görə sevgi təkcə hiss deyil, həm də məsuliyyətdir. Sevdiyini qorumaq, ona dəyər vermək, onu incitməmək bu sevginin əsas xüsusiyyətidir. Şeirin poetik gücünü artıran məqamlardan biri də onun ritmik sadəliyi və səmimiyyətidir. Qəndab mürəkkəb ifadələrdən istifadə etmədən, xalq ruhuna yaxın bir dil ilə oxucuya müraciət edir. Bu sadəlik isə şeirin təsir gücünü daha da artırır. Oxucu sanki şairin qəlbindən gələn sözləri birbaşa eşidir. Şeirin kulminasiya nöqtəsi isə son bənddə özünü göstərir: “Leylilər Qeyisini, Məcnunlar leylisini, Bu könül qeyrisini İnan belə sevmədi.” Burada şair klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur sevgi simvollarına – Leyli və Məcnun obrazlarına müraciət edir. Bu obrazlar əsrlər boyu sevginin ən ali nümunəsi kimi qəbul olunub. Lakin şair deyir ki, onun sevgisi o məşhur məhəbbət hekayələrindən belə fərqlidir, daha dərindir. Bu fikir şeirin emosional təsirini gücləndirir və müəllifin hisslərinin miqyasını göstərir. Ümumilikdə, “Səni elə sevdim ki…” şeiri sevginin poetik manifesti kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsərdə sevgi yanğıdır, sevgi sədaqətdir, sevgi qorumaqdır, sevgi fədakarlıqdır. Qəndab sevginin yalnız romantik hiss olmadığını, insanın mənəvi dünyasını formalaşdıran böyük bir dəyər olduğunu göstərir. Azərbaycan poeziyasının zəngin ənənələri fonunda bu şeir səmimiyyəti, obrazlı dili və dərin duyğuları ilə seçilir. Oxucu bu misraları oxuyarkən təkcə şairin sevgisini deyil, ümumiyyətlə insan qəlbinin ən saf duyğularını hiss edir. Məhz buna görə də Qəndabın bu şeiri sevginin sadə, lakin uca fəlsəfəsini ifadə edən poetik nümunə kimi yadda qalır və oxucunu düşündürür: həqiqi sevgi yalnız hiss deyil, həm də insan ruhunun ən saf və ən müqəddəs ifadəsidir. Əziz və dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Hələlik. 08.03.2026. Ağdam.
Azərbaycan Yazıçılar Birliynin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, tanınmış şair-publisist Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb.
Yazarlar.az xəbər verir ki, “Kitab haqqında kitab” seriyasından növbəti nəşrin redaktoru Günnur Ağayeva, naşiri isə Tuncay Şəhrilidir. Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı tanınmış şair-ədəbiyyatşünas alim Qəndab Haqverdinin (Əliyeva) “Ətirli güllər” kitabının təhlilinə həsr olunmuşdur.
Kitab ölkənin əsas kitabxanalarına hədiyyə olunmaqla yanaşı, bir neçə stabil platforma üzərindən elektron kitab formasında da yayımlanır.
XƏFİF SÜBH MEHİ (Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı) Bu yazı tanınmış şair, ədəbiyyatşünas-alim Qəndab Haqverdi – Əliyeva Qəndab Əjdər qızının “Ətirli güllər” kitabına həsr edilmiş Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı monoqrafiyasının ön sözü kimi düşünülmüş ümumi publisistik məqalə xarakteri daşıyır. Məqsədimiz bir kitabı sadəcə təqdim etmək deyil, o kitabın ruhu, ətiri, mənəvi yükü və ədəbi taleyi haqqında oxucuya bütöv bir təsəvvür yaratmaqdır. Ədəbi cameədə xüsusi təşəbbüskarlığı ilə seçilən tanınmış şair, yazıçı, publisist, tərcüməçi, naşir Zaur Ustacın “Kitab haqqında kitab” seriyası, “Dost sözü” kimi layihəsi və digər ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən uğurlu tapıntıları təqdirəlayiq haldır. Ədəbiyyat bəzən səsdir, bəzən söz, bəzən isə qoxudur. Qoxu — ən dərin yaddaşdır. Uşaqlığı, itkiləri, sevincləri, ana nəfəsini, torpaq iyini bir anın içində geri qaytara bilən sehrli açardır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı da məhz belə bir yaddaş kitabıdır — oxucunu gündəlik həyatın bozluğundan ayırıb sözün, duyğunun və xatirənin gül qoxulu bağlarına aparan bir ədəbi səyahət. Kitab haqqında kitab yazan Zaur Ustacın peşəkar təbliğatçılıq qabiliyyəti məhz “Gül ətirli kitab”la özünü bütün çalarları ilə büruzə verir. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabına baxdıqda vizual olaraq nəzm və nəsr nümunələrindən ibarət mətnlər toplusu görürük. Zaur Ustacın bu kitab haqqında olan kitabına (monoqrafiyasına) — “Gül ətirli kitab”a baxdıqda isə gözlərimiz qarşısında tamam başqa mənzərə canlanır. Zaur Ustac “Ətirli güllər” kitabında olan bu mətnləri bayatılar, şeirlər, etüdlər, miniatürlər, esselər, hekayələr olmaqla sistemləşdirərək oxucuya ayrı-ayrılıqda asan “həzm olunacaq” — mənimsəniləcək şəkildə təqdim edir. Kitabı bizim üçün sadə — hamı üçün anlaşılacaq dildə izah edə-edə vərəqləyir. İzah edir ki, filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyevin redaktorluğu və ön sözü ilə 2020-ci ildə “Qanun” nəşriyyatında nəfis tərtibatla işıq üzü görmüş bu kitab, zahirən bədii mətnlər toplusu təsiri bağışlasa da, əslində bir dünya modelidir. Bu dünyada bayatılar, şeirlər, hekayələr, esselər, miniatürlər və etüdlər eyni mənbədən — insan ruhunun səmimi qatlarından qidalanır. Zaur Ustac kitab hələ açılmamış üzqapağı barədə qeyd edir ki, “Ətirli güllər” kitabı oxucuya hələ açılmamışdan çox söz deyir. Üz qabığındakı vizual həll, rəng seçimi və xüsusilə önə çıxarılan cümlə — “Qızıl gül deyib keçməyin, dünyada genləri dəyişdirilməyən, yəni, gerçək güllərdən biridir bu gül!” — müasir dövrün saxtalaşdırılmış münasibətlərinə, süni duyğularına qarşı səssiz, lakin qəti bir etirazdır. Bu cümlə təkcə güldən danışmır. Bu, dəyişməyən insan xarakterinin, mənəvi kökün, əsil sözün manifestidir. Qəndab xanımın poeziyası da məhz bu mövqedən doğur: genləri dəyişdirilməmiş söz, saxtalaşdırılmamış duyğu, ideoloji yox, insani poeziya. Üz qabığında güllərlə yanaşı təqdim olunan qadın obrazı — müəllifin real fotosu əsasında yaradılmış bu təsvir — düşünən, xatırlayan, susaraq danışan insanın simvoludur. Bu qadın konkret bir şəxs olmaqdan çox, insan ruhunun ümumiləşdirilmiş portretidir. O, təbiətlə eyni müstəvidə dayanır; çünki Qəndab poeziyasında insan təbiətdən ayrı deyil — onun davamıdır. Zaur Ustac kitabın ilk səhifəsində oxucunu qarşılayan dörd misra təsadüfi seçilmədiyini xüsusi vurğulayır: Saralmış yarpaqlarda Quru nəfəsdir şeir! İnsanların səsində İlahi səsdir şeir! Bu bənd “Ətirli güllər”in poetik manifesti olduğu kimi, “Gül ətirli kitab”ın da yol göstərən bələdçisi rolunda çıxış edir. Burada şeirə münasibət açıq şəkildə ortaya qoyulur: şeir forma deyil, haldır; bəzək deyil, vicdandır; söz oyunu yox, ruhun səsidir. “Saralmış yarpaqlar” zamanın, faniliyin, yorulmuş duyğuların simvolu kimi çıxış edir. “Quru nəfəs” isə ruhdan qopmuş, mexaniki sözə işarədir. Amma şeir insanın səsində — yəni ağrısında, sevincində, duasında, etirazında — yer alanda ilahiləşir. Qəndab xanımın poeziyası məhz bu ilahi səsin axtarışıdır. Qəndab poeziyasında tez-tez rast gəldiyimiz bir cümlə var: “Mən həqiqətlərimin olmadığı yerdə daha rahatam.” Bu, reallıqdan qaçış deyil. Bu, insanı əzən, sərtləşdirən, ruhu yaralayan həqiqətlərdən müvəqqəti uzaqlaşıb öz iç dünyasına sığınmaqdır. Şair üçün poeziya məhz bu sığınacaqdır. Burada insan hələ sınmayıb, hələ safdır, hələ ana nəfəsi ilə yaşayır. Ana obrazı Qəndab poeziyasının mərkəzində dayanır. Ana burada təkcə valideyn deyil — mənəvi dayaq, ən böyük qorxuda çağırılan müqəddəs ünvan, bitməyən yuxusuz gecələrin təsəllisidir. Bu, fitri bir instinktin poeziyadakı təzahürüdür və oxucuya son dərəcə doğma gəlir. Qəndab xanımın şeirləri müasir şəhər həyatının yaratdığı mənəvi ziddiyyətləri də incəliklə əks etdirir. Beton binalar, sürət, laqeydlik və eqoizm içində insanın tənha qalması bu poeziyada açıq hiss olunur. Onun lirik qəhrəmanı şəhərin boz simasına alışa bilməyən, təbiətin saf çiçəyi kimi solan bir ruhdur. Bu poeziya milyonluq şəhərdə yaşanan ekzistensial təkliyin poetik salnaməsidir. Səs-küy içində səssizlik, izdiham içində tənha qalmaq — Qəndab şeirinin əsas fonudur. Və bu fon oxucuya yad deyil; əksinə, çox tanışdır. Qəndab xanımın poeziyasını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdətidir. O, sözə məsuliyyətlə yanaşır, şeiri təsadüfi emosiyanın məhsulu kimi deyil, mənəvi akt kimi dərk edir. Zaur Ustaca görə onun yaradıcılığı müəyyən məqamlarda Azər Turan, Namiq Hacıheydərli, Qənirə Paşayeva, Kənan Hacı, Bəhruz Niftəliyevin poetik düşüncə xətti ilə səsləşsə də (bir az diqqətli olsaq, Zaur Ustacın bu fikrnin onun müxtəlif yazılarnda rast gəldiyimiz təvəllüd məsələsinə əsaslanır), özünəməxsus ifadə tərzi ilə seçilir. “Ətirli güllər”i Qəndab xanımın zəngin yaradıcılığından dərilmiş zərif bir qönçə kimi təqdim edən Zaur Ustac sanki xəfif sübh mehi kimi əsərək bu qızıl gül qönçəsinin ətrini — xoş rayihəsini gözəl dünyamızn dörd bir tərəfinə yayır. Bu kitab onun ilk şeirlər toplusu “Səni elə sevdim ki!..”dən başlayan ədəbi yolunun yetkinlik mərhələsinin göstəricisidir. Bayatıdan essseyə, miniatürdən hekayəyə qədər bütün janrlarda müəllif eyni səmimiyyəti, eyni məsuliyyəti qoruyur. “Gül ətirli kitab” adlandırdığımız bu monoqrafiya Qəndab Haqverdi – Əliyevanın yaradıcılığına bir oxucu baxışı, bir ədəbi etiraf, bir mənəvi borc kimi düşünülüb. Çünki belə poeziya haqqında susmaq olmaz. Bu poeziya oxucunu oxumağa yox, düşünməyə, xatırlamağa, öz içinə qulaq asmağa vadar edir. Bu yazını belə yekunlaşdırmaq olar; Zaur Ustac “Gül ətirli kitab”ı ərsəyə gətirməklə ədəbi cameədə haqqında dolaşan “Kitab adam” ifadəsinin təsadüf olmadığını bir daha təsdiqləyir. “Gül ətirli kitab” bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanı yaşadan gerçəklik deyil, ondan qaçıb sığındığı poeziyadır. Qəndab xanım bu poeziyanın sadiq, cəsarətli, səmimi daşıyıcılarından və yaradıcılarından biri, Zaur Ustac isə bu zəngin xəzinənin ən etibarlı keşikçisidir. Tutduqları müqəddəs yolda hər iki qələm dostuma uğurlar arzulayıram! 26.01.2026. Ağdam.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə müəlliflər var ki, onların yaradıcılığı yalnız estetik zövq deyil, eyni zamanda mənəvi məsuliyyət, ictimai yaddaş və insani dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanım da məhz bu cür sənətkarlardandır. Onun “Ətirli güllər” kitabı bütövlükdə müəllifin bədii dünyagörüşünü, estetik idealını və publisistik mövqeyini əks etdirən mühüm yaradıcılıq mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
“Ətirli güllər” sadəcə bir kitab adı deyil, rəmzi məna daşıyan bədii konsepsiyadır. Bu ad altında toplanan mətnlər oxucuya həyatın müxtəlif çalarlarını – sevincini, kədərini, itkilərini, ümidlərini və yaddaş qatlarını təqdim edir. Qəndab xanım bu əsərlərində gül obrazını zahiri gözəllikdən daha çox, mənəvi saflığın, xatirənin, keçmişlə bu gün arasındakı incə bağların simvolu kimi təqdim edir. Hər “ətir” bir xatirədir, hər “gül” bir insan taleyi, bir duyğu, bir ömür parçasıdır.
Kitabın əsas dəyər göstəricilərindən biri müəllifin elmi təfəkkürlə bədii duyumun vəhdətini qoruyub saxlaya bilməsidir. Ədəbiyyatşünas alim kimi Qəndab xanım sözə məsuliyyətlə yanaşır, mətnin daxili strukturunu, semantik yükünü və ideya xəttini dəqiq qurur. Şair kimi isə o, bu elmi intizamı lirizm, duyğu dərinliyi və poetik ahənglə zənginləşdirir. Nəticədə oxucu qarşısında həm düşündürən, həm də hiss etdirən bir bədii bütövlük yaranır.
“Ətirli güllər” kitabında insan və zaman münasibətləri xüsusi yer tutur. Müəllif zamanın ötəri, lakin iz buraxan tərəflərini incə müşahidələrlə təqdim edir. Burada uşaqlıq xatirələri, ana obrazı, vətən duyğusu, insanın daxili tənha dünyası, müharibənin və itkinin yaratdığı mənəvi sarsıntılar publisistik ruhda, lakin bədii incəliklə ifadə olunur. Qəndab xanım oxucunu hadisələrə kənardan baxmağa deyil, daxildən yaşamağa dəvət edir.
Publisistik baxımdan kitabın mühüm cəhətlərindən biri də onun ictimai-mənəvi çağırış gücüdür. Müəllif oxucunu laqeydliyə qarşı ayıq olmağa, insani dəyərləri qorumağa, yaddaşı itirməməyə səsləyir. Bu çağırış pafosla deyil, səmimi sözlə, həyatın özündən gələn faktura ilə edilir. Elə buna görə də “Ətirli güllər”dəki publisistika oxucunu yormur, əksinə, onu düşünməyə və öz daxilinə baxmağa vadar edir.
Yekun olaraq demək olar ki, “Ətirli güllər” Qəndab xanımın yaradıcılığının mənəvi-estetik xülasəsi, onun sözə, insana və zamana münasibətinin bədii ifadəsidir. Bu kitab müəllifin yalnız şair və alim kimi deyil, həm də vətəndaş mövqeyi olan ziyalı kimi obrazını tamamlayır. “Ətirli güllər” oxucu yaddaşında uzun müddət qalan, düşüncədə iz salan və ədəbiyyatımızın mənəvi xəzinəsinə dəyər qatan bir əsər kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
QƏNDAB Oxudum, ağladım, hər bir sözündə Hər kəlmə min məna daşıyır, Qəndab! Sözü yaşadıqca yaşayır sair, Nəsillər deyəcək: – “Yaşayır Qəndab!”.
Ustac da nəsibin alıb butadan, Söz demək mirasdır ona atadan, Tanrım, bu Qəndabı qoru xatadan; El üçün, xalq üçün yaşayır Qəndab!
Bu mənada Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı o taylı, bu taylı bütün müasir Azərbaycan publisistik-ədəbi düşüncəsinin parlaq nümunələrindən biri olaraq, həm bu günün, həm də gələcək oxucuların müraciət edəcəyi sanballı yaradıcılıq nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu silsilə yazımın (monoqrafiyamın) əvvəlki bölmələrində də dəfələrlə qeyd etmişəm; janrından asılı olmayaraq Qəndab xanımın bütün mətnləri öz poetikliyi, axıcılığı ilə seçilir. Onun folklorumuza, öz söy-kokümüzə bağlılığı hər kəlməsindən boylanır. Qəndab xanım o taylı, bu taylı bütöv Azərbaycanın tanınan, sevilən, seçilən qələm adamıdır. Şairlik ona Tanrı vergisi olsa da, alimliyi özünün yuxusuz gecələrin, bitib-tükənməyən ardıcıl və gərgin zəhmətin hesabına qazandığı uğurudur. Yolunuz daim açıq və gül-çiçək olsun, Qəndab xanım! Uğurlarınız bol olsun!
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edir.
Azərbaycan nəsrində elə mətnlər var ki, onlar hadisə danışmaqdan daha çox yaddaşı oyadır, oxucunu süjetin arxasınca yox, ruhun dərinliklərinə aparır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında yer alan hekayələri məhz belə mətnlərdəndir. Bu əsərlər zahirən sadə bir xatirə təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə ana obrazının, uşaqlıq dünyasının, evin, ailənin, ümumən Yer kürəsinin, dünyamızın, kənd həyatının və torpaqla bağlı mənəvi kodların poetik nəsrlə ifadəsidir.
“Qaymaq gülu” hekayəsi (səh. 101-102)
Ədəbiyyatımızda ana mövzusu həmişə müqəddəs, toxunulmaz və dərin emosional çalarlarla təqdim olunub. Lakin bu mövzunu klişelərdən, sadə nostaljidən xilas edib fəlsəfi-psixoloji qatlara daşımaq hər yazara nəsib olmur. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Qaymaq gülü” hekayəsi məhz bu baxımdan diqqət çəkir: əsər ana ilə övlad arasındakı bioloji bağlılığı deyil, ruhi ayrılmanın və yetkinləşmənin ağrılı mərhələsini təsvir edir.
Müəllif uşaqlıq dövrü ilə bağlı həyətlərində çox gəzişmələr etsə də, Qəndab xanımının “Ətirli güllər” kitabında toplanmış janrından asılı olmayaraq, bütün digər mətnlərin böyük əksəriyyətində olduğu kimi “Qaymaq gülü” hekayəsinin də, əsasında Ana obrazı durur. Hekayənin süjetini ana-balanın gündəlik həyatda munadibəti, canlı dialoqu real kənd həyatının günəş rənginə bürünmüş adi bir günü təşkil edir. qaymaq gülü (qaymaq çiçəyi) burada sadəcə vasitədir. Tam əminliklə qeyd edirəm ki, qaymaq çiçəyi əvəzinə burada sarı toyuq cucələri və ya ala-bula qaz balaları olsa da, yenə mahiyyət dəyişməyəcəkdi. Ümumiyyətlə Qəndab xanımın təkcə bu kitabında deyil, bütün bədii yaradıcılığı boyu Ana kultu, Ana obrazı, qırmızı xətt kimi keçir. Ana Azərbaycan ailəsinin sütunu kimi təqdim olunur. Onun yoxluğu, itkisi çox ağırdır. Praktiki olaraq faciə kimi, dözülməz ağrı kimi təqdim olunur.
Hekayənin girişində müəllif oxucunu öz daxili yaradıcılıq tarixçəsinə aparır. “Mən hey yazardım…” cümləsi təkcə fərdi etiraf deyil, yaradıcılığın fitri, təbii bir ehtiyac kimi təqdimatıdır. Qəndab xanım üçün yazmaq öyrədilən yox, yaşanan haldır. Təbiət – ağaclar, çiçəklər, göylər, quşlar – bu yaradıcılığın ilk ilham mənbəyidir. Bu baxımdan “Qaymaq gülü” həm də müəllifin poetik yaddaşının başlanğıc nöqtələrindən biridir.
Hekayənin mərkəzində dayanan “qaymaq gülü” obrazı çoxqatlı semantikaya malikdir. O, sadəcə bir çiçək deyil:
-Torpağın süd ətridir – yəni ana torpağın bətnindən gələn saflıq;
Müəllifin “Sizi elə sevdim ki, qoxlamağa qıymıram” misrası sevginin ən ali mərhələsini ifadə edir: sahib olmaq istəməyən, qoruyan sevgi. Bu sevgi həm çiçəyə, həm anaya, həm də keçmişə ünvanlanır.
Kicik həcmli bir hekayədə ümumi mətnin təxminən 1/3-həcmində nəzmə yer verməsi Qəndab xanımın folklora, milli-mənəvi dəyərlərimizə bağlılığının bariz nümunəsidir. Bu xalqımızın genetik yaddaşında möhkəmlənmiş dastançılıq ənənəsi ilə bağlı olan məsələdir.
Qəndab xanımın yaradıcılığında ana obrazı təsadüfi deyil və “Qaymaq gülu” bu mövzunun ən səmimi təcəssümlərindən biridir. Hekayədə ananın səsi, ananın yoxluğu, ananın gündəlik həyatdakı adi, lakin müqəddəs varlığı xüsusi həssaslıqla təqdim olunur. “Şeşim, ay şeşim…” çağırışı artıq fiziki eşidilmək üçün deyil, xatirənin içində yaşamaq üçündür.
Ana burada həm real şəxsdir, həm də milli-mənəvi dəyərin daşıyıcısıdır. Onun kənd həyatındakı sadə mövcudluğu əslində bütöv bir mədəniyyətin yaşaması deməkdir.
“Qaymaq gülü” hekayəsinin dili son dərəcə təbii, axıcı və poetikdir. Qəndab xanım elmi-publisistik düşüncə tərzinə malik olmasına baxmayaraq, bu hekayədə nəsri şeirə yaxınlaşdıran bir üslub nümayiş etdirir. Mətnin içində yer alan şeir parçası hekayənin emosional yükünü artırır, nəsrlə poeziya arasında sərhədi aradan qaldırır.
Bu üslub oxucunu mətnə kənardan baxan müşahidəçi yox, xatirənin iştirakçısına çevirir.
“Qaymaq gülü” hekayəsi Qəndab xanım yaradıcılığında xatirə-nəsrin parlaq nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsər nə böyük hadisələrdən, nə dramatik qarşıdurmalardan bəhs edir. Onun gücü sadəlikdə, səmimilikdə və milli ruhun incə detallarında gizlidir.
Bu hekayəni oxuyarkən oxucu anlayır ki, bəzən bir çiçək bütöv bir ömrü, bir ana isə bütün bir dünyanı ifadə edə bilər. “Qaymaq gülü” məhz belə bir dünyadır – ana qoxulu, torpaq dadlı, xatirə işıqlı bir dünya.
Hekayədə diqqətçəkən əsas məqamlardan biri də “ana” sözünün müxtəlif adlarla – “Şeşim, ay şeşim…” çağırışı – əvəzlənməsidir. Bu məqam Qəndab xanımın digər mətnlərində də var. Məsələn, “Süd qoxulu dünyam” essesində belə bir məqam var. Böyük bacılar “mama” deyə çağırdığı halda, müəllif obrazı hər gün anaya başqa adlar verir. Bu, sadəcə uşaqlıq şıltaqlığı deyil. Bu, dilin doğmalıq yaratmaq gücünün nümayişidir.
Ən təsirli məqam isə budur: ana ilk dəfə eşitdiyi bu adların mənasını bilməsə də, səsdən, intonasiyadan, ruhdan onu çağıranın öz övladı olduğunu dərhal anlayır. Bu, Qəndab xanımın ana-övlad münasibətini instinktiv, ilahi bir bağ kimi təqdim etməsinin bariz nümunəsidir.
“Qaymaq gülü” hekayəsi Qəndab xanımın nəsr yaradıcılığında həm xatirə ədəbiyyatının, həm də psixoloji-fəlsəfi nəsrin uğurlu nümunəsidir. Bu əsər ana mövzusunu sentimental çərçivədən çıxararaq onu insan yetişməsinin əsas mərhələsi kimi təqdim edir. Hekayə oxucunu ağlatmır – düşündürür; kövrəltmir – oyadır.
Bu baxımdan “Qaymaq gülü” təkcə bir hekayə deyil, ana südü qədər təmiz, ayrılıq qədər acı, söz qədər əbədi bir ədəbi hadisədir.
“Evcik” hekayəsi (səh. 115-121)
Müasir Azərbaycan nəsrində uşaq dünyasının poetik-estetik həqiqətlərini incə psixoloji çalarlarla təqdim edən müəlliflər sırasında tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın xüsusi yeri vardır. Onun “Evcik” hekayəsi ilk baxışda sadə, hətta məişət səviyyəsində görünən bir süjet üzərində qurulsa da, dərin qatlarda uşaqlıq xəyallarının, sosial mühitin və insan taleyinin mürəkkəb mənzərəsini yaradan sanballı bədii nümunədir.
“Evcik” anlayışı hekayədə təkcə balaca tikili, uşaqların qurduğu oyun məkanı deyil. Bu söz, əslində, uşağın özünə aid etdiyi ilk “mülk”, ilk “azad dünya” obrazıdır. Qəndab xanım evciyi uşaq psixologiyasının rəmzi kimi təqdim edir: burada uşaq özünü böyük dünyanın qaydalarından kənarda, azad və müstəqil hiss edir. Bu baxımdan “Evcik” uşaqlığın təmizliyi, saf arzuları və məsum xəyalları ilə assosiasiya olunur.
Hekayədə təsvir olunan məkan – evlərin arası, geniş düzənlik, yay aylarının səs-küylü, rəngarəng ab-havası – yalnız fon rolunu oynamır. Bu məkan uşaqların daxili aləmi ilə birgə nəfəs alır. Qızların toppuz-topplam arasındakı evciyi sanki balaca bir həyat modelidir: burada qaydalar var, münasibətlər var, hətta gizli “ictimai nizam” mövcuddur. Müəllif bu məkanı elə təsvir edir ki, oxucu uşaqların dünyasına kənardan baxmır, onun bir hissəsinə çevrilir.
Qəndab xanımın ədəbiyyatşünas kimi peşəkarlığı hekayənin psixoloji dərinliyində açıq-aydın hiss olunur. O, uşaqların davranışlarını romantikləşdirmir, eyni zamanda onları şablonlaşdırmır. Uşaq düşüncəsindəki saflıqla yanaşı, böyüklər dünyasından gələn təsirləri də incəliklə göstərir. Evciyin “müvəqqəti” olması, bir gün dağılması ehtimalı, uşaqlıq xəyallarının kövrəkliyinə işarədir.
“Evcik” hekayəsi yalnız nostalji duyğular doğurmur. Onun altında güclü sosial mesaj gizlənir. Uşaqların qurduğu bu balaca dünya, əslində, böyüklərin qura bilmədiyi harmoniyanın simvoludur. Müəllif oxucunu düşünməyə vadar edir: nə üçün saf münasibətlər yalnız oyunlarda mümkündür? Nə üçün böyüdükcə insan bu sadəliyi itirir?
Bu suallar hekayəyə publisistik yük verir. Qəndab xanım sənətkar mövqeyindən çıxış edərək cəmiyyətə güzgü tutur, amma bunu didaktik dillə yox, poetik və müşahidəçi üslubla edir.
Hekayənin dili sadə, axıcı və canlıdır. Xalq danışıq elementləri, uşaq təfəkkürünə uyğun ifadələr mətni süni bədii yüklərdən uzaqlaşdırır. Bu sadəlik, əslində, müəllifin ustalığının göstəricisidir. Çünki oxucu sadəliyin arxasında dərin mənalar hiss edir. “Qızlar evcik-evcik oynamağı çox sevərdilər. Onlar …. ev tikərdilər.” və “Oğlanlar heç vaxt evcik qurmazdılar, …” hekayədən təqdim etdiyim bu cümlələr əsas mahiyyəti açıb göstərir. Ailənin, evin, ocağın sahibi, quranı qadın olduğunu təbliğ edir ki, bu düşüncə və inam bizm söy-kokümüzlə bağlı, min illərin ötəsindən boylanan inancımızdır. Folklorda da uyğun nümunələrə rast gəlirik. Bu məzmunda atalar sözlərimiz də var.
Qəndab xanımın “Evcik” hekayəsi Azərbaycan uşaq nəsrinin və ümumən müasir bədii düşüncənin dəyərli nümunələrindən biridir. Bu hekayə uşaqlığın unudulan səslərini, itirilmiş xəyallarını oxucuya yenidən xatırladır. “Evcik” həm bir uşaqlıq xatirəsi, həm də insan ömrünün kövrək bir mərhələsinə ucaldılmış bədii abidədir.
Bu baxımdan “Evcik” təkcə uşaqlar üçün deyil, böyüklər üçün də yazılmış hekayədir – çünki hər böyük insanın daxilində bir vaxtlar evcik quran bir uşaq yaşayır. Hekayədə təqdim olunan “Evcik” obrazı uşaqların hər gün yenisini qurub oyun oynadığı evciklərin, ailələrin yaşadığı evlərin özündə ehtiva etdiyi mənanın ötəsində bir anlam ifadə edir. Dərin düşünən oxucu Yer kürəsini xatırlayır.
“Evcik” hekayəsinin başlanğıcında oxucu uşaqlıq dünyasının sadə, lakin dərin fəlsəfəsini görür. Torpağın üstündə ağ daşlarla çəkilən xətlər, uşaqların “klas-klas” oynadığı evciklər – bunlar yalnız oyun deyil, gələcək həyatın ilk sınaqlarıdır. Qəndab xanım bu səhnələri nostalji xatirə kimi yox, insan ruhunun ilkin sığınacağı kimi təqdim edir. Müəllif göstərir ki, uşaq evcikləri dağılsa belə, onların yaratdığı mənəvi iz insanın yaddaşında silinmir.
Bu evciklərdə “dünya sonsuz, həyat əbədi” kimi hiss olunur. Lakin zaman keçdikcə həmin sadə dünya mürəkkəb həyat reallığı ilə əvəzlənir. Müəllifin dili ilə desək, insan böyüdükcə evciklər dağılır, amma onların həsrəti qalır. Bu həsrət hekayənin əsas ideya yükünü daşıyır.
Hekayənin mərkəzində dayanan qadın obrazı Qəndab xanımın nəsrində tez-tez rast gəlinən dərin psixoloji qatlara malikdir. O, zahirən sakit, gündəlik həyatın içində yaşayan bir insandır. Lakin daxili dünyası xatirələr, düşüncələr və susqun nisgillərlə doludur. Qadının gözlərini yumması, yuxuya dalması belə rahatlıq gətirmir; çünki yaddaş onu keçmişə aparır.
Müəllif bu obraz vasitəsilə qadın taleyinin klassik, amma həmişə aktual bir cizgisini göstərir: ana olmaq, övlad böyütmək, onları həyata yola salmaq və sonda ayrılıqla barışmağa məcbur qalmaq. Burada ana məhəbbəti patetik deyil, sakit və kövrək boyalarla verilir.
“Evcik” hekayəsində övladlar yalnız ailə üzvləri deyil, zamanın dəyişən simasının göstəriciləridir. Vüsalın, Şöhrətin və digər adların çəkilməsi ailə bağlarının genişliyini göstərir. Onların biri-birindən, ata evindən uzaqda yaşaması müasir dünyanın reallığıdır. Telefonla əlaqə, kamera vasitəsilə evin üzərinə tutulmuş baxışlar – bunlar fiziki məsafəni azaltsa da, mənəvi boşluğu tam doldura bilmir.
Xüsusilə Alagöz obrazı hekayədə simvolik məna daşıyır. Onun başqa ölkədə yaşaması, evlənib İngiltərəyə köçməsi, italyan dili ilə ata evinə gəlməsi – bütün bunlar qloballaşan dünyanın milli-mənəvi dəyərlərlə toqquşmasını ifadə edir. Qadının gözlərinin uzaq bir nöqtəyə dikilməsi məhz bu ayrılığın, bu geri dönməzliyin bədii işarəsidir.
Qəndab xanımın hekayə dili sadə, lakin son dərəcə obrazlıdır. Təsvirlərdə təbiət detallarına – duman, günəş şüaları, yarpaqlar üzərindəki toz qatına xüsusi diqqət yetirilir. Bu detallar insan ruhunun vəziyyəti ilə vəhdətdə təqdim olunur. Hər bir məkan təsviri psixoloji vəziyyətin davamı kimi çıxış edir.
Müəllifin alim kimliyi mətnin dərin qatlarında hiss olunur: hər cümlə ölçülüb-biçilmiş, hər fikir fəlsəfi alt qatla zəngindir. Şair təxəyyülü isə hekayəyə lirizm, axıcılıq və duyğusal zənginlik qatır.
“Evcik” hekayəsi sadə bir həyat lövhəsi deyil, insan ömrünün mənəvi xəritəsidir. Bu xəritədə uşaqlıq evcikləri ilə gerçək evlər, sevinc ilə həsrət, yaxınlıq ilə uzaqlıq bir-birinə qarışır. Qəndab xanım oxucunu yüksək səslə danışmağa deyil, sakitcə düşünməyə, öz xatirələrinin evciklərinə baş çəkməyə çağırır.
Bu hekayə göstərir ki, insan həyatda neçə evdə yaşasa da, ruhunun əsl evi yaddaşıdır. “Evcik” isə həmin yaddaşın incə, kövrək və unudulmaz bədii ifadəsidir.
“Vağzal” hekayəsi (səh. 124-125)
Nəsrimizdə məkan anlayışı təkcə fiziki məhdudiyyət deyil, çox zaman fəlsəfi mənalar daşıyan, insanın daxili aləmini açan simvolik məkana çevrilir. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Vağzal” hekayəsi məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əsər zahirən sadə bir məkandan — dəmir yolu vağzalından bəhs etsə də, əslində insan həyatının, zamanın, ayrılığın və yadlaşmanın dərin mənəvi qatlarını oxucuya açır.
Vağzal — Qəndab xanımın qələmində yalnız qatarların dayandığı yer deyil. O, insanların harasa getdiyi, haradansa gəldiyi, bəzən dayandığı, bəzən də dayanmağa macal tapmadan ötüb keçdiyi bir həyat kəsişməsidir. Müəllif vağzalı “bəlkə də bilinən şəbəkələrin ən sadəsi” kimi təqdim etsə də, bu sadəliyin altında mürəkkəb talelər, ziddiyyətli hisslər və sarsıdıcı səssizlik gizlənir.
Hekayədə diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri insanların axını fonunda fərdin tənha qalmasıdır. Bir-birinə əks istiqamətdə yeriyən adamlar — tələsən, harasa çatmağa çalışan, gözləyən insanlar — hamısı bir nöqtədə toplaşsa da, heç kim heç kəsi görmür. Müəllif bu mənzərə ilə müasir insanın ən böyük faciəsini — kütlə içində təkliyi ustalıqla ifadə edir. “Varlığını heç kəs fərq etmir” cümləsi hekayənin ruhunu müəyyənləşdirən əsas ideya xəttinə çevrilir.
Qəndab xanım vağzalın səs palitrasını da xüsusi incəliklə işləyir. İnsanların danışıq səsləri, qatarların hərəkət gurultusu, qəfil mikrofon anonsu — bütün bunlar bir-birinə qarışaraq qəribə bir uğultu yaradır. Bu uğultu həyatın öz səsidir: bəzən qulaqbatırıcı, bəzən kəsici, bəzən isə insanın düşüncələrini yarıda qoyan bir axın. Ancaq bütün bu səs-küyün içində əsas qəhrəmanın eşitdiyi “Vağzal” melodiyası yalnız ona məxsusdur. Bu detal əsərin poetik qatını gücləndirir və fərdi duyumun kollektiv səs-küydə necə itib getdiyini simvolizə edir.
Hekayənin davamında ağ libaslı, telli-duvaqlı gəlin obrazı ilə qarşılaşırıq. Bu obraz həm həyatın başlanğıcı, həm də bitməz dövranı simvolizə edir. Gəlinin birdən dayanıb illərlə yaşadığı evə, həyət-bacaya nəzər salması — keçmişlə bu gün arasında ani bir körpüdür. Ardınca ağ kəfənli tabutun görünməsi isə həyat və ölümün eyni məkanda, eyni anda mövcudluğunu göstərir. Qəndab xanım bu qarşıdurmanı pafossuz, sakit, lakin sarsıdıcı təsir gücü ilə təqdim edir.
Əsərin publisistik dəyəri ondadır ki, müəllif konkret bir hekayə danışmaqla kifayətlənmir, oxucunu düşünməyə vadar edir. Vağzal burada həm cəmiyyətin, həm də insan şüurunun güzgüsünə çevrilir. Kimlərsə həyatın içindən sürətlə keçib gedir, kimlərsə bir anlıq dayanıb geriyə baxır, amma çox vaxt bu baxışları görən olmur. İnsanlar eyni məkanda olsa da, fərqli dünyalarda yaşayırlar.
Qəndab xanımın “Vağzal” hekayəsi dil baxımından da seçilir. Sadə, aydın, lakin dərin məna yüklü cümlələr oxucunu yormur, əksinə, onu mətnin içinə çəkir. Alim dəqiqliyi ilə şair həssaslığının vəhdəti bu hekayədə aydın hiss olunur. Məhz bu vəhdət əsəri adi bir nəsr nümunəsindən çıxarıb, fəlsəfi-publisistik düşüncə mətninə çevirir.
Ümumilikdə “Vağzal” hekayəsi Qəndab xanımın yaradıcılığında insan taleyinə, zamanın amansız axınına və müasir həyatın ruhsuz ritminə yazılmış səssiz, lakin təsirli bir elegiyadır. Bu əsər oxucunu təkcə oxumağa deyil, dayanmağa, baxmağa və düşünməyə çağırır. Bəlkə də hekayənin əsas mesajı elə budur: həyat vağzalında hər kəs tələsir, amma insan özünü və başqasını görməyə bir an ayırmasa, ən vacib qatarı — insanlığını qaçıra bilər!
Növbəti yazımız sonuncu – yekun bölümü olacaq. Bu bölmədə Qəndab xanımın yaradıcılığına ümumi bir nəzər salacaq və mənəvi-psixoloji əhəmiyyətindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edəcək.
Azərbaycan ədəbiyyatında esse janrı son illərdə təkcə bədii forma kimi deyil, həm də müəlliflərin daxili dünyasının, yaddaşının, fəlsəfi düşüncələrinin açıldığı mənəvi məkana çevrilmişdir. Bu mənada tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın esseləri həm poetik dərinliyi, həm də psixoloji-fəlsəfi yükü ilə seçilən nümunələr sırasında öz layiqli yerini tutmuşdur. “Ətirli güllər” kitabında toplanmış esselər demək olar ki, al-əlvan rəngləri və xoş rayihəsinə görə əsl cənnət bağlarında bitən çiçəkləri xatırladır. Bu esselər həmin çiçəklər qədər gözəl və müxtəlifdir. Esselərin hamısını dönə-dönə (ağlaya-ağlaya) oxusam da, hamı üçün maraqlı ola biləcək bir neçəsi üzərindən fikirlərimi sizinlə bölüşürəm:
“Kölgələr arasında” (səh. 105)
“Kölgələr arasında” essesi oxucunu zahiri hadisələr aləminə deyil, daha çox insanın daxili aləminə, xatirə və hisslərin kölgəli qatlarına aparır. Burada zaman axını, məkan təsviri, təbiət mənzərələri bir məqsədə xidmət edir: insanın ruh halını, təkliyini, yaddaşını və varlıqla üz-üzə qalmasını göstərmək.
Mətn “Yuxudan oyanan kimi Anamı xatırlayıram…” (yaddaşdan başlayan yol) cümləsi ilə açılır. Bu cümlə sadəcə xatırlama aktı deyil, bütöv essenin ideya mərkəzidir. Ana obrazı burada həm real, həm də simvolik məna daşıyır. Ana – başlanğıcdır, sığınacaqdır, həyatın köküdür. Qəndab xanım bu obrazı sadə nostalji vasitəsi kimi deyil, insanı həyata bağlayan mənəvi dayağın simvolu kimi təqdim edir.
Yuxu ilə oyaqlıq arasındakı keçid, gecənin səssizliyi, ehtiyatla açılan qapı – bütün bunlar essedə ruhun oyanışı kimi oxunur. Müəllif zahiri hərəkətləri minimal saxlayaraq daxili gərginliyi ön plana çəkir.
Essedə təsvir olunan qış gecəsi adi mənzərə deyil. Dolu ayın “hamiləliyinin son günlərini yaşayan qadının qarnına” bənzədilməsi müəllifin poetik təfəkkürünün (onun alimliyi qələmə aldığı hər cümlədə “mən buradayam” deyir) bariz nümunəsidir. Ay burada həm işıq, həm gərginlik, həm də yaxınlaşan dəyişimin rəmzidir.
Qəndab xanım təbiəti yalnız fon kimi təqdim etmir. Təbiət insanın daxili halını əks etdirən güzgüyə çevrilir:
-Ay işığı üşüdür,
-Sükut qorxudur,
-Qırov həyatın donmuş məqamlarını xatırladır.
Ağ tüklü itin qırovun üstündə yumru kimi bükülməsi isə esse boyu ən təsirli simvollardan biridir. Bu obraz həyatın zəifliyini, qorunmaq ehtiyacını, instinktiv yaşamaq istəyini ifadə edir. İtin başını qaldırıb yenidən bükülməsi sanki insanın dünyaya baxıb, sonra yenə öz içinə çəkilməsi kimidir.
Sonluq daha ibarətamiz və maraqlıdır: “… qaranlıq göy üzü Anamın toyuqsuz küməsi kimi ulduzsuz, bom-boş qalacaq, hər şey bitəcək, həyat duracaqdır!”
“Kölgələr arasında” essesi səsdən çox sükut üzərində qurulub. Burada sükut boşluq deyil, mənalı pauzadır. Gecənin səssizliyi, hər kəsin yatması, təbiətin donuq görünməsi insanın öz varlığı ilə tək qalmasını şərtləndirir.
Müəllif bu sükutda qorxu yaratmır, əksinə, düşünmək üçün imkan açır. Ay işığının üşütməsi fiziki soyuqdan çox, ruhi üşütmədir. Bu, insanın öz taleyi, keçmişi və gələcəyi ilə üzləşdiyi anın poetik ifadəsidir.
Esse nə tam hekayədir, nə də sırf lirika. Bu, düşünən, hiss edən, müşahidə edən insanın daxili monoloqudur. Alim təfəkkürü ilə şair duyumu burada bir nöqtədə qovuşur.
“Kölgələr arasında” Qəndab xanımın yaradıcılığında yaddaş, ana, təbiət və insan münasibətlərinin poetik-fəlsəfi təcəssümüdür. Bu esse oxucuya hazır nəticələr təqdim etmir; əksinə, onu öz xatirələri, öz kölgələri ilə üz-üzə qoyur.
Bu mətn sübut edir ki, əsl ədəbiyyat səs-küylü hadisələrdən deyil, sakit anların dərinliyindən yaranır. Qəndab xanımın essesi məhz bu səssiz dərinlikdə parlayan mənəvi işıqdır.
“Bir gün…” (səh. 106)
Qəndab xanımın “Bir gün…” essesi bədii düşüncənin dərin qatlarından süzülüb gələn, insanın öz iç dünyası ilə üz-üzə qalmasını şərtləndirən, psixoloji və mənəvi yükü son dərəcə güclü olan bir mətn kimi diqqəti cəlb edir. Bu esse ilk baxışda sevgi etirafı təsiri bağışlasa da, əslində daha geniş miqyaslıdır: insanın unutduqlarına, itirdiklərinə, gec dərk etdiklərinə yazılmış bir taleyazısıdır.
Əsərin mərkəzində “bir gün” anlayışı dayanır. Bu ifadə adi zaman göstəricisi deyil, gecikmiş vicdanın, oyanan yaddaşın və labüd peşmanlığın simvoludur. Müəllif “bir gün” deyərək oxucunu gələcəyə yox, əslində keçmişin içində gizlənmiş həqiqətə aparır. Bu “bir gün” mütləq gələcək, çünki insan nə qədər unutmağa çalışsa da, yaddaşın dərin qatlarında gizlənən sevgi və həqiqət gec-tez üzə çıxır.
Qəndab xanım essedə insanın özünü aldatmaq mexanizmini ustalıqla açır. “Heç mən onu sevmirdim ki!” cümləsi sadəcə inkardır; bu inkara nə qədər inanmağa çalışılsa da, mətn boyu hiss olunur ki, bu sözlər ruhu sakitləşdirmir. Müəllif göstərir ki, insan başqasını yox, daha çox özünü inandırmağa çalışır. Lakin zaman keçdikcə bu müdafiə mexanizmi dağılır və etiraf qaçılmaz olur.
Essedə poetik təsvirlər xüsusi yer tutur. Qara buludların arxasından çıxan günəş, tumurcuqdan qəfil açılan çiçək obrazları yaddaşın və hisslərin qəfil oyanışını simvolizə edir. Bu bədii detallar mətni quru etirafdan xilas edir, ona poetik nəfəs, estetik dərinlik qazandırır. Qəndab xanımın alim təfəkkürü ilə şair duyumu burada üzvi şəkildə qovuşur.
Mətnin fəlsəfi yükü xüsusilə “ALLAH verəni, ancaq ALLAH alar” fikrində cəmlənir. Bu cümlə esseyə ilahi ölçü gətirir və sevgini sadəcə insani hiss yox, ilahi əmanət kimi təqdim edir. Bu baxımdan “Bir gün…” yalnız sevgi haqqında deyil, həm də insanın taleyə, qismətə və ilahi ədalətə münasibəti barədə düşünməyə vadar edir.
Əsərin dramatizmi səs-küyə, patetikliyə söykənmir. Əksinə, sakit, pıçıltı ilə deyilən etiraflar daha təsirlidir. “Mənsiz mənlə yaşayacaqsan” fikri insanın daxilindəki parçalanmanı, özündən qaça bilməməsini açıq şəkildə ifadə edir. Bu, müasir insanın ən böyük faciələrindən biridir: tək qalmaq yox, öz içində tənha qalmaq.
Publisistik baxımdan esse cəmiyyət üçün də aktual mesajlar daşıyır. Qəndab xanım oxucuya demək istəyir ki, sevgi və dəyər itirildikdən sonra yox, vaxtında tanınmalıdır. Əks halda “bir gün” gələcək, amma artıq gec olacaq. Bu fikir yalnız fərdi münasibətlərə deyil, insanın həyata, doğmalara, dəyərlərə münasibətinə də şamil olunur.
Ümumilikdə isə, “Bir gün…” Qəndab xanımın yaradıcılığında həm bədii, həm də mənəvi baxımdan mühüm mətnlərdən biridir. Bu esse oxucunu düşündürür, sarsıdır, öz yaddaşı ilə üz-üzə qoyur. O, oxucuya hazır cavablar vermir, əksinə, hər kəsi öz “bir gün”ü haqqında düşünməyə vadar edir. Məhz bu cəhəti ilə “Bir gün…” sadəcə oxunan yox, yaşanan bir esse təsiri bağışlayır.
“Çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” (səh. 113)
Qəndab xanımın “Çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” essesi zahirən sakit, lakin daxilən dərin psixoloji və metafizik qatlara malik bir mətn kimi oxucunu öz içinə çəkir. Bu esse yalnız bir yolun, bir hərəkətin təsviri deyil; bu, insanın həyat boyu qaçdığı həqiqətin, sonda yenə öz başlanğıcına – ana torpağa, ana qoxusuna, ana yaddaşına qayıdışının poetik etirafıdı.
Essedə yarpaq obrazı təsadüfi deyil. Yarpaq həm həyatın faniliyini, həm də insanın zamana tabe olan varlığını simvolizə edir. Yarpaqların torpağa düzülməsi – keçilmiş yolun üstündə sərilməsi – insanın öz taleyini özü üçün döşəməsi mənasını verir. Qəhrəman o yarpaqların üstü ilə addımladıqca, əslində öz yaddaşının, keçmişinin, duyğularının üzərindən keçir. Burada yol artıq coğrafi məkan deyil, daxili səyahətdir.
Mətnin emosional zirvəsi qaranlıqdan qaçış səhnəsidir. Qaranlıq – yadlıqdır, tənhalıqdır, insana doğma olmayan dünyadır. Qəhrəman qaranlıqdan qaçmaq istədikcə yol bitir, yarpaq tükənir. Bu nöqtədə Qəndab xanım həyatın paradoksunu ustalıqla təqdim edir: insan nə qədər uzaq qaçsa da, sonda qaçdığı yerin elə çatdığı yer olduğunu anlayır.
Küləyin səsi, nəm torpağın qoxusu, xəzəl qarışıq iy – bunlar fiziki təsvirlərdən çox, yaddaşın qapılarını açan duyğulardır. Və bu duyğuların içindən yüksələn nida: “Anamın süd qoxusu!” Bu nida esseni adi publisistik-fəlsəfi mətn olmaqdan çıxarıb, onu müqəddəs ana mifologiyası səviyyəsinə qaldırır.
Qəndab xanım üçün ana anlayışı yalnız bioloji bağ deyil. Ana – həyatın başlanğıcı, sığınacaq, son dayanacaqdır. Günəşin “qırmızı telləri”nin aləmə yayılması ilə bu ana obrazı kosmik ölçü qazanır. Sanki ana yalnız bir insan deyil, kainatın özü, torpağın özü, yaradılışın özüdür.
“Demə, çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” – bu cümlə essenin fəlsəfi yekunudur. İnsan həyat boyu ağrılardan, qorxulardan, taledən qaçır, lakin sonda anlayır ki, qaçdığı hər şey onu öz kökünə, öz mahiyyətinə aparır. Bu, həm barış, həm də təslimiyyət anıdır.
Qəndab xanımın dili bu essedə son dərəcə axıcı, ritmik və poetikdir. Ellipsislər (“…”) düşüncənin davam etdiyini, sözlərin bitdiyi yerdə hisslərin danışdığını göstərir. Təkrarlar (“əyilir, əyilir… əriyir…”) qəhrəmanın torpağa, ana yaddaşına qarışmasını vizual və emosional şəkildə canlandırır.
“Çatdığı yer qaçdığı yerimiş!” essesi insanın taleyini ana qoxusunda, torpaq yaddaşında tamamlayan bir mənəvi etirafdır. Bu mətn oxucunu sarsıdır, düşündürür və sakitcə qucaqlayır. Həssas oxucu mətnlə qol-boyun olduqdan sonra için-için ağlayır. Qəndab xanımın janrından asılı olmayaraq, qələmə aldığı mətnlərin çoxu oxucunu ağlatmaqla yanaşı həm də düşündürür, dünyaya açıq gözlə baxmağa çağırır. Həyatın heç də çoxlarının, ələxsus gənclərin böyük əksəriyyətinin düşündüyü kimi sadəcə zahirdə görünən parıltıdan ibarət olmadığını vurğulayır. Qəndab xanım bu esse ilə bir daha sübut edir ki, o, yalnız alim və şair deyil, həm də insan ruhunun ən gizli qatlarına enməyi bacaran dərin düşüncə sahibidir.
Bu esse oxunmur – yaşanır. Və oxucu hər sətirdə öz qaçışını, öz dönüşünü, öz “ana”sını tapır.
“Əsas məsələ” (səh. 126)
Qəndab xanımın “Əsas məsələ” essesi müasir publisistik düşüncənin ən ağrılı, eyni zamanda ən vacib mövzularından birini – insan şüurunun formalaşması, mərhəmət anlayışının təhrif olunması və tərbiyə məsuliyyətinin kimə aid olması məsələsini gündəmə gətirir. Bu esse yalnız bir müşahidənin bədii təqdimatı deyil, həm də oxucunu silkələyən dərin fəlsəfi və etik çağırışdır.
Əsər müasir dövrün tipik informasiya mühitindən – sosial şəbəkədə yayılan bir videodan başlayır. Şir balasının körpə ceyranla “oynaması” kimi təqdim olunan bu görüntü ilk baxışda təbiətin maraqlı anı təsiri bağışlasa da, Qəndab xanım bu zahiri “şirinliyin” altındakı amansız həqiqəti ustalıqla açır. Şir balasının davranışı təbiətin vəhşiliyi deyil, onun təbiət qanunları ilə yaşamasıdır. Lakin insan bu görüntünü necə və hansı düşüncə ilə izləyir – məhz “əsas məsələ” burada başlayır.
Müəllif oxucunu sadəcə hadisəni seyr etməyə yox, düşünməyə məcbur edir: Niyə biz bu görüntüdən təəccüblənirik? Niyə uşaqlara izah etmirik ki, təbiətdə mərhəmət anlayışı insanın düşündüyü formada mövcud deyil? Niyə “şirin video” adı altında vəhşi instinktləri romantikləşdiririk? Bu suallar essedə açıq şəkildə verilir və cavab yükü birbaşa oxucunun üzərinə qoyulur.
Qəndab xanımın publisistik ustalığı ondadır ki, o, heyvan davranışından insan cəmiyyətinə keçidi təbii və inandırıcı şəkildə qurur. Şirin ceyranı diri-diri yeməsi faktı ilə insanların müxtəlif coğrafiyalarda diri canlı yemə adətlərinə toxunması müəllifin düşüncə miqyasını genişləndirir. Burada məqsəd sensasiya yaratmaq yox, ikili standartları ifşa etməkdir: Biz birinə “vəhşi” deyib, digərinə “mədəni” deməyə hansı mənəvi haqlarla cəhd edirik?
Essedə valideynlərin, müəllimlərin və ümumilikdə cəmiyyətin üzərinə düşən məsuliyyət xüsusilə vurğulanır.“Əsas məsələ onun nə öyrənməyi imiş…” fikri mətnin ideya zirvəsidir. Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, uşağı dünyaya gətirmək kifayət deyil, ona düzgün bilik, doğru baxış və həqiqi anlayışlar vermək lazımdır. Əks halda, uşaq gördüyünü yanlış şərh edir, reallığı təhrif olunmuş şəkildə qəbul edir. Müəllif bu məsələyə də özünəməxsus şəkildə münasibət bildirir: “Əla tərbiyəli uşaq kimi yalnız ona öyrədilənləri öyrənmişdı…” Necə öyrənmək, öyrətmək, tətbiq etmək məsələsi bütün zamanlarda həyati əhəmiyyət kəsb etmiş və mədəni insanın, inkişaf etmiş cəmiyyətin, yüksək sivilizasiyanın göstəricisi olmuşdur. Müasir dövrümüzdə də ən aktual problemlərdən biri olan bu məsələyə olan mövcud münasibəti Qəndab xanım zərgər dəqiqliyi ilə hesablanmış bir cümlə ilə cavab şəklində verir (bildirir):“… – Mən nə bilim, – deyir və gözlərini qapadır.”
Qəndab xanımın dili sadə, lakin təsirli, üslubu isə həm elmi-publisistik, həm də bədii emosiyalarla zəngindir. Esse boyu müəllif oxucu ilə dialoq qurur, onu ittiham etmir, lakin məsuliyyətdən də azad buraxmır. “Bəlkə özü günahkardır, hə, özü?!” kimi ritorik suallar insanın vicdanına ünvanlanmış sarsıdıcı çağırışdır.
“Əsas məsələ” essesi, əslində, bir videonun yox, bir dövrün diaqnozudur. Bu, mərhəmətin yanlış anlaşıldığı, təbiətin romantikləşdirildiyi, uşaqların isə həqiqətlərdən qorunduğu bir cəmiyyətin portretidir. Qəndab xanım bu əsəri ilə oxucunu sadəcə məlumatlandırmır, onu mənəvi seçim qarşısında qoyur.
“Əsas məsələ” müasir Azərbaycan publisistikasında düşüncə dərinliyi, mövzu aktuallığı və etik cəsarəti ilə seçilən sanballı bir essedir. Bu yazı oxucunu rahat buraxmır, oxunduqdan sonra da insanın daxilində suallar doğurur. Və bəlkə də məhz buna görə, Qəndab xanımın dediyi kimi, əsas məsələ oxuduğumuz deyil, anladığımızdır.
“Unutmayım deyə…” (səh. 129)
Bu esse ilk baxışda şəxsi xatirə və etiraflar üzərində qurulmuş kimi görünür. Lakin mətni diqqətlə oxuduqda aydın olur ki, müəllif fərdi taledən çıxış edərək insan yaddaşının kollektiv ağrılarını, uşaqlıqdan daşınan travmaları və zamanın sağalda bilmədiyi yaraları sözə çevirir. Qəndab xanım burada həm alim düşüncəsi, həm də şair həssaslığı ilə çıxış edir.
Essedə diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri müəllifin insanın varlığına münasibətidir. O, özünü “nəhəng, möhtəşəm bir tamın çox kiçik zərrəsi” kimi təqdim etməklə, insanın kainatdakı yerini dərk etməyə çalışan düşünən fərdin daxili monoloqunu yaradır. Bu yanaşma esseni sırf xatirə janrından çıxarıb fəlsəfi esse səviyyəsinə yüksəldir.
Müəllif hər şey arasında bağlar axtarır, lakin bu bağları tapmaq asan deyil. Burada insan idrakının məhdudluğu, sualların cavablardan çoxluğu açıq şəkildə hiss olunur. Qəndab xanım üçün düşünmək özü də bir ağrıdır – çünki düşünən ruh ilk əzabı da elə özü hiss edir.
“Bu dəfəki yaralarımı kimsəyə göstərməyəcəm…” – bu cümlə essenin psixoloji mərkəzini təşkil edir. Müəllif yaralarını nə başqasına, nə də “Sən” deyə müraciət etdiyi metafizik varlığa etibar edir. Çünki bu yaralar konkret zamana və şəxsə aid deyil; onlar yarım əsrlik uşaqlığın, susdurulmuş qorxuların, dilləndirilməmiş ağrıların izləridir.
Qızılgül obrazı burada xüsusi semantik yük daşıyır. Ətirli qızılgüllərin içində gizlənən yaralar zahiri gözəlliklə daxili faciənin qarşıdurmasını yaradır. Bu, Qəndab xanımın simvolik düşüncə tərzinin bariz nümunəsidir.
Essedəki ilan obrazı sadəcə təhlükə deyil, uşaqlıq travmasının canlı metaforasıdır. Zəhərsiz, lakin qəfil hücum edən, nəfəs almağa macal verməyən bu varlıq insanın həyatında qəfil baş verən sarsıntıları xatırladır. Müəllifin bu epizodu son dərəcə real, eyni zamanda poetik dillə təqdim etməsi oxucuda güclü emosional təsir yaradır.
Bu səhnə oxucunu düşünməyə vadar edir: bəzən insanın həyatındakı ən dərin izlər məhz “zəhərsiz” sayılan, amma ruhda sağalmayan yaralardır.
“Unutmayım deyə…” ifadəsi essenin yalnız adı deyil, həm də onun fəlsəfi mahiyyətinə götürən bələdçidir. Qəndab xanım üçün unutmaq xilas deyil; əksinə, yadda saxlamaq insanın özünə və keçmişinə qarşı məsuliyyətidir. O, sağalmayan yaralarını divardan asmaq istəyir – yəni onları göz önündə saxlamaq, onlarla yaşamağı öyrənmək istəyir.
Bu yanaşma esseni təkcə şəxsi etiraf deyil, həm də insan yaddaşına çağırış edən publisistik mətinə çevirir. Müəllif oxucuya demək istəyir ki, unutmaq asandır, amma xatırlamaq insanı insan edən əsas keyfiyyətdir.
“Unutmayım deyə…” essesi Qəndab xanımın yaradıcılığında yaddaş, ağrı və varlıq məsələlərinin yüksək bədii-estetik səviyyədə ifadəsidir. Bu mətn oxucunu sadəcə oxumağa deyil, öz daxili yaraları ilə üzləşməyə çağırır. Alim dəqiqliyi, şair həssaslığı və publisist cəsarəti bu essedə vəhdət təşkil edir.
Qəndab xanım bir daha sübut edir ki, əsl ədəbiyyat unutdurmur – xatırladır, sarsıdır və insanı özü ilə üz-üzə qoyur. Bu esse də məhz belə mətnlərdəndir: sakit oxunur, amma uzun müddət insanın yaddaşından silinmir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə qələm sahibləri var ki, onların yazdıqları yalnız estetik mətn deyil, həm də yaddaşın, ağrının və insan varlığının, düşüncənin, mahiyyətin poetik təcəssümü, bədii həllidir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın esseləri də məhz bu qəbildən olan, oxucunu sükutla düşünməyə, daxili hesabat verməyə sövq edən dərin fəlsəfi-psixoloji mətnlərdir.
Qəndab xanımın esseləri publisistik ruhla poetik ifadənin uğurlu sintezidir. Dil sadədir, lakin yüklüdür. Metaforalar süni deyil, təbii axardan doğur. Cümlələr uzun olsa da, oxucunu yormur; əksinə, düşünməyə vadar edir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın ibrətamiz hekayələrindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığı yerdən davam edir.
Azərbaycan ədəbiyyatında elə qələm sahibləri var ki, onların yaradıcılığı təkcə estetik zövq oyatmır, eyni zamanda oxucunu varlıq, insan və Yaradan haqqında düşünməyə vadar edir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanım məhz belə sənətkarlardandır.
“Mən qədərə inanıram”
Tanınmış şair və ədəbiyyatşünas alim Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 110-cu səhifədə yer almış “Mən qədərə inanıram” adlı miniatürü həcminin kiçikliyinə baxmayaraq, daşıdığı fəlsəfi yük, həyat və insan haqqında irəli sürdüyü konseptual düşüncə baxımından böyük bir mətn təsiri bağışlayır. Bu yazı sadəcə bir bədii parça deyil, insan şüurunun, iradəsinin və zamanla münasibətinin poetik-fəlsəfi həllidir desək, yanılmarıq.
Miniatürün ilk cümləsi oxucunu dərhal sarsıdır: “Nə ona, nə sənə, nə də özümə inanmıram, yalnız qədərə inanıram!” Bu cümlə zahirən ifrat fatalizmi xatırlatsa da, mətn irəlilədikcə aydın olur ki, müəllif kor-koranə təslimçiliyi deyil, hadisələrin səbəb–nəticə zəncirində formalaşan labüd həqiqəti nəzərdə tutur. Qəndab xanım üçün qədərlik anlayışı mistik deyil, düşüncə, hərəkət və nəticənin vəhdətindən doğan obyektiv gerçəklikdir.
Müəllif “nəticə – hadisənin sonudur” deyərkən, insanın düşüncə və davranışlarının dünyada boşluqda yoxa çıxmadığını, əksinə, konkret hadisələrə çevrildiyini vurğulayır. Burada insan məsuliyyəti xüsusi önəm daşıyır. Qəndab xanım qədərlə insan iradəsini bir-birinə zidd qoymur; əksinə, onları bir-birini tamamlayan proseslər kimi təqdim edir. Hər bir hərəkətin onu edən insan üçün “o anın ən doğru hərəkəti” olması fikri, zamanın nisbi həqiqətlərini, insanın seçimlərinin subyektiv doğruluğunu açır.
Miniatürün gücü ondadır ki, müəllif “doğru” anlayışını mütləqləşdirmir. Doğruların kəsişdiyi, birləşdiyi anlarda hadisənin baş verməsi fikri, həyatın çoxsəsli və çoxistiqamətli axarını simvolizə edir. Bu yanaşma Qəndab xanımın həm alim, həm də şair təfəkkürünün sintezindən doğur: elmi səbəbiyyət anlayışı poetik obrazlılıqla ifadə olunur.
“Qədər də elə budur” cümləsi miniatürün ideya kulminasiyasıdır. Burada müəllif oxucuya qədərlik anlayışını yenidən düşünməyi təklif edir. Qədər – keçmiş, indi və gələcəyin bir xətt üzərində birləşməsidir; olmuşun dəyişməzliyi, olanın reallığı və olacağın qaçılmaz ehtimalıdır. Bu baxımdan mətn zaman fəlsəfəsi ilə insan psixologiyasını bir nöqtədə birləşdirir.
Miniatürün sonunda başlanğıca qayıdış – “Mən qədərə inanıram, nə ona, nə sənə, nə də özümə inanmıram” – kompozisiya baxımından dairəvi strukturu tamamlayır. Bu, həm də həyatın dövri xarakterinə, insanın eyni suallara yenidən və yenidən qayıtmasına işarədir. Oxucu bu cümləni artıq ilk oxuduğu kimi deyil, daha dərin, daha məsuliyyətli anlamda qəbul edir.
Ümumilikdə, “Mən qədərə inanıram” miniatürü Qəndab xanımın ədəbi yaradıcılığında insan, zaman və məsuliyyət mövzularının yığcam, lakin yüksək fəlsəfi səviyyədə ifadəsidir. Bu mətn oxucuya hökm vermir, onu düşünməyə məcbur edir; inancı sorğulayır, lakin ümidsizliyə sürükləmir. Qəndab xanım bu miniatürlə sübut edir ki, bəzən bir səhifəlik mətn bütöv bir kitabın deyə bilmədiyini deyə bilər.
“Gerçək Xəyal” (səh.109)
“Gerçək Xəyal” miniatürü Qəndab xanımın poetik-fəlsəfi düşüncə tərzinin, daxili dünyasının və insan ruhuna yönəlmiş estetik baxışının parlaq ifadəsidir. Bu mətn həm janr baxımından, həm də məna dərinliyi etibarilə klassik miniatür çərçivələrini aşaraq publisistik düşüncə ilə bədii lirikanın qovuşuğunda formalaşan nadir nümunələrdəndir.
Miniatürün adının özü – “Gerçək Xəyal” – artıq oxucunu paradoksal bir fəlsəfi müstəviyə dəvət edir. Burada xəyal gerçəkləşir, gerçək isə xəyal kimi əriyib gedir. Qəndab xanım insanın yaşadığı hisslərin, xatirələrin və zamanla dəyişən duyğuların nisbi mahiyyətini açır. “Ayaqları torpaqdan üzülən də”, “sevincindən quş kimi göylərə uçan da” ifadələri ilə insanın həm maddi, həm də mənəvi aləmdəki halı bir-birinə calanır. Bu, insanın həyat boyu keçdiyi emosional trayektoriyanın poetik xəritəsidir.
Mətn boyunca Xəzərin maviliyi xüsusi rəmzi məna daşıyır. Gözlərin maviliyinin Xəzərlə qarışması təsadüfi deyil. Burada vətən, yaddaş, həsrət və sevgi birləşir. Qəndab xanım üçün Xəzər yalnız coğrafi məkan deyil, ruh halıdır, daxili sükutun və fırtınanın eyni anda yaşandığı mənəvi aynadır. “Hər an həsrətlə yolunu gözləyən gözlər” obrazı isə insanın bitməyən gözləntisini, taleyin arxasınca baxmaq məcburiyyətini simvolizə edir.
Miniatürün ən güclü fəlsəfi qatlarından biri müəllifin öz “mən”ini zaman içində dəyişən bir varlıq kimi təqdim etməsidir: “Mən necə dəyişərdim, lap hava kimi!” Bu etiraf insanın həyatla birlikdə dəyişən xarakterini, duyğularının kövrəkliyini göstərir. Amma qarşı tərəf – “Sən” – həmişə daş kimi, qaya kimi təsvir olunur. Bu sabitlik həm güc, həm də soyuqluq rəmzidir. Sanki həyatın axarında yalnız xatirələr dəyişir, amma bəzi obrazlar daşlaşaraq zamanın fövqündə qalır.
Miniatürün kulminasiya nöqtəsi müəllifin “indi çönüb arxaya baxanda Səni görmürəm” etirafıdır. Bu cümlə təkcə bir sevginin yoxluğu deyil, bir mərhələnin bitməsi, insanın öz keçmişi ilə vidalaşmasıdır. “Çünki yoxsan, Sən bir Xəyalsan!” fikri gerçəkliyin sərt hökmüdür. Burada Qəndab xanım oxucunu acı bir ayılmaya aparır: bəzən həyat boyu arxasınca getdiyimiz, dəyişməz sandığımız varlıqlar yalnız irəli baxanda görünür, geriyə dönəndə isə xəyala çevrilir.
“Gerçək Xəyal” yalnız şəxsi hisslərin ifadəsi deyil, eyni zamanda müasir insanın psixoloji durumuna ünvanlanan publisistik çağırışdır. Mətn oxucunu düşünməyə vadar edir: biz nəyə gerçək deyirik, nəyə xəyal? Həyatda sabit bildiklərimiz doğrudanmı mövcuddur, yoxsa biz irəli baxdığımız üçün onları görürük? Qəndab xanım bu sualları birbaşa deyil, poetik-fəlsəfi dillə, incə duyğu qatları vasitəsilə təqdim edir.
Qəndab xanımın “Gerçək Xəyal” miniatürü onun həm alim dəqiqliyini, həm də şair həssaslığını özündə birləşdirən sanballı ədəbi nümunədir. Bu mətn oxucunu yalnız estetik zövqlə deyil, dərin düşüncə ilə də baş-başa qoyur. Miniatür sübut edir ki, kiçik həcmli mətnlər də böyük həyat həqiqətlərini daşıya bilər. “Gerçək Xəyal” insan ruhunun yaddaşında uzun müddət yaşayan, oxunduqca yeni mənalar açan bir ədəbi düşüncə məkanıdır.
“Sevgi yağışı” (səh. 111)
Qəndab xanımın “Sevgi yağışı” adlı miniatürü poetik həcmin kiçikliyinə baxmayaraq, mənaca son dərəcə geniş, fəlsəfi baxımdan isə dərin bir mətndir.
Bu miniatür ilk cümləsindən etibarən oxucunu sevginin ümumbəşəri məkanına aparır: “Hara baxırdımsa hər yerdə sevgi görürdüm…” Bu cümlə adi müşahidə deyil, kainata sevgi prizmasından baxan bir idrakın etirafıdır. Burada sevgi konkret bir insanla, bir münasibətlə məhdudlaşmır; o, varlığın öz mahiyyətinə çevrilir. Göylərdən yağan sevgi metaforası ilahi başlanğıcı simvolizə edir. Sevgi artıq hiss yox, varlığı yaşadan ilahi enerjidir.
Miniatürdə təbiət obrazları xüsusi semantik yük daşıyır. Bir-birinə sarı əyilən ağaclar, bir-birinə sarmaşan budaqlar, titrəşən yarpaqlardan süzülən sevgi – bütün bunlar kainatda qarşılıqlı bağlılıq ideyasını ifadə edir. Qəndab xanım bu təsvirlərlə göstərir ki, sevgi yalnız insanlara məxsus deyil; o, təbiətin dilidir, varlığın öz ahəngidir.
Mətnin ən təsirli məqamlarından biri sevginin mərhələli hərəkət trayektoriyasıdır: göydən yerə, yerdən torpağın dərinliklərinə, oradan isə sonsuzluğa doğru. Torpaq burada “nəhəng bir Ana” kimi təqdim olunur. Bu obraz həm ana bətnini, həm də insanın mənşəyini xatırladır. Sevgi torpağın dərinliklərinə işləndikcə, kainat “nəhayətsiz bir sevgi dənizində” salınan varlıq kimi təsvir edilir. Bu, sufi düşüncəsinə xas olan vəhdət ideyasının poetik ifadəsidir.
Miniatür təkcə təsvirlə kifayətlənmir, dərin idrak mərhələsinə keçir. Müəllif gördüyü gözəlliklərin arxasında duran “güc və qüdrəti” dərk etdikcə, mənəvi xoşbəxtlik zirvəsinə yüksəlir. Burada sevgi artıq emosional hal yox, idrakın kamillik mərhələsidir. Sevgi insanı Allaha aparan yol kimi təqdim olunur.
Mətnin finalı isə publisistik baxımdan son dərəcə güclü və sarsıdıcıdır: “ALLAHIM! Sən qəlbimi eşq ilə doldurdun, mənə sevdiyimi verdin, sevdiyim isə məni SƏNƏ göndərdi…” Bu cümlə ilahi eşqin fəlsəfəsini açır: insan sevdiyi vasitəsilə Allaha doğru yol alır. Burada məhəbbət bir məqsəd yox, vasitədir – mənəvi yüksəlişin körpüsüdür.
Qəndab xanımın “Sevgi yağışı” miniatürü müasir insanın mənəvi aclığı fonunda xüsusi aktuallıq kəsb edir. Maddiləşmiş dünyada unudulan sevgi anlayışı bu mətndə yenidən ilahi mənasına qovuşur. Alim dəqiqliyi ilə qurulan məntiq, şair həssaslığı ilə yaradılan obrazlar bu miniatürü həm ədəbi, həm də fəlsəfi baxımdan dəyərli edir.
Nəticə etibarilə, “Sevgi yağışı” sadəcə poetik miniatür deyil, insanın özünə, kainata və Yaradanına ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Bu əsər bir daha sübut edir ki, Qəndab xanımın yaradıcılığında söz təkcə estetik vasitə deyil, həm də idrak, iman və mənəvi kamillik yolunun işığıdır. Sevginin kainat miqyasında poetik təcəssümüdür.
“Sevmək” (səh. 130)
Qəndab xanımın “Sevmək” adlı miniatürü Azərbaycan ədəbi-fəlsəfi düşüncəsində sevgi anlayışına verilmiş ən kamil, ən dolğun və eyni zamanda ən səmimi təriflərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu mətn nə klassik şeir çərçivəsinə sığır, nə də sırf aforizm məntiqi ilə məhdudlaşır. O, publisistik dərinliyi, bədii-estetik yükü və mənəvi məsuliyyəti birləşdirən sevgi haqqında konkret tezislər təsiri bağışlayır.
Miniatürün ilk cümləsi oxucunu adi duyğular müstəvisindən çıxararaq, sevginin yaradıcı və qurucu mahiyyətini ön plana çəkir: “Sevmək – yalnız gözəlliklərdən və bu gözəlliklərin yaratdığı hiss və duyğulardan ibarət özəl bir dünya yaratmaqdır.” Burada sevgi passiv yaşantı deyil, daxili aləm qurmaq bacarığı, ruhun memarlığı kimi təqdim olunur. Qəndab xanım sevgi anlayışını emosional təsirdən çox, daxili nizam və mənəvi dünya kimi dəyərləndirir.
Miniatür boyu sevgi bir neçə əsas semantik ox üzrə inkişaf edir əsas tezislər):
-Sığınacaqdır – həyatın keşməkeşlərindən yorulan insanın ruhən dincəldiyi yer;
-Təmizlikdir – cismani və ruhi paklanma;
-Ucalıqdır – uzaq ulduzu qoparıb qəlbinə qoymaq qədər əlçatmaz, amma arzu olunan yüksəklik.
Bu məqamda sevgi həm insani zəifliklərin dərmanı, həm də insanı fövqəladə ucalığa qaldıran qüvvə kimi təqdim edilir. Qəndab xanımın dili ilə sevgi, insanı yerdən göyə aparan mənəvi pilləkəndir.
Miniatürdə sevginin ilahi mənbəyi xüsusi vurğulanır: “Yaradanın canlılara bəxş etdiyi ən böyük nemətdir.” Bu yanaşma sevginin yalnız fərdi seçim deyil, mənəvi əmanət olduğunu göstərir. Sevən insan bu neməti daşımağa layiq olmalı, onun məsuliyyətini dərk etməlidir. Sevgi burada həm nemət, həm də imtahandır.
Əsərin ən güclü tərəflərindən biri sevginin romantik ideal kimi yox, çətin yol kimi təqdim edilməsidir: “Sevdiyin uğrunda hər şeyi, hətta canını belə fəda etməyi bacarmaqdır; … / ən çətin olanı seçməkdir.” Bu fikirlər sevginin rahatlıq yox, cəsarət, qurban, iradə tələb etdiyini açıq şəkildə ortaya qoyur. Qəndab xanım sevgini zəiflərin sığındığı təsəlli deyil, güclülərin seçimi kimi təqdim edir.
Miniatürün fəlsəfi zirvəsi sevginin zamandan və fərdə bağlı olmaması ideyasıdır: “Əbədi Sevgi zəncirinə bir halqa atmaqdır.” Burada sevən insan artıq təkcə özü üçün yaşamır; o, əbədiyyətə qoşulur, nəsillərarası mənəvi davamlılığın bir hissəsinə çevrilir. Sevgi bu mənada insanı Yaradanla yaxınlaşdıran yol kimi dərk olunur.
Əsərin finalı publisistik gücü ilə seçilir: “Ürək istər, güc istər, Dostum! Sən bunu bacarmazsan!” Bu cümlə oxucuya atılan açıq çağırışdır. Müəllif sevgini ideallaşdırmır, əksinə, onu hamının bacara bilmədiyi yüksək mənəvi səviyyə kimi təqdim edir. Bu çağırış həm sarsıdır, həm düşündürür, həm də oxucunu öz daxili imkanları ilə üz-üzə qoyur.
Qəndab xanımın “Sevmək” miniatürü Azərbaycan ədəbi düşüncəsində sevgi mövzusuna yeni fəlsəfi dərinlik gətirən, oxucunu hissdən çox məsuliyyətə, romantikadan çox kamilliyə səsləyən sanballı bir mətn nümunəsidir. Bu miniatür sevginin nə olduğunu izah etmir – sevginin kimə yaraşdığını göstərir.
Bu baxımdan “Sevmək” təkcə ədəbi nümunə deyil, ruhi ölçü, mənəvi meyar, insanlıq imtahanıdır.
Ümumilikdə Qəndab xanımın alim dəqiqliyi, şair həssaslığı ilə qələmə aldığı duyğuları, hiss və həyacanı sadəcə poetik miniatür deyil, insanın özünə, kainata və Yaradanına ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Ən ali məqam – yaradılışa, oyanışa, hərəkətə olan sevgidir. Bu əsərlər bir daha sübut edir ki, Qəndab xanımın yaradıcılığında söz təkcə estetik vasitə deyil, həm də idrak, iman və mənəvi kamillik yolunun işığıdır. Sevginin kainat miqyasında poetik təcəssümüdür.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın esselərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edirik.
Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 99-cu, 100-cü və 131-ci səhifələrdə yer almış etüdləri əsasında söhbətimizi qurmağa çalışacağam. Bu etüdlər çağdaş ədəbiyyatımızda insanın daxili ağrısının, tənhalığının və susqun fəryadının bədii-publisistik ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Bu mətnlərdə süjetdən çox hal, hadisədən çox hiss, personajdan çox insan taleyi ön plana çıxır. Etüd janrının imkanları daxilində Qəndab xanım oxucunu konkret bir hadisənin deyil, ümumbəşəri bir duyğunun içinə çəkir.
Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 99-cu səhifədə ana haqqında, ana məhəbbəti mövzusunda, yuva-ocaq barədə – bağlılıq və azadlığı simvolizə edən iki etüd yer alıb.
Birinci etüd: Ana – azadlığa açılan ilk yuva (səh. 99)
Birinci etüddə müəllif bizi uşaqlıq xatirələrinin saf və işıqlı məkanına aparır. Qaranquş obrazı təsadüfi deyil. Qaranguş xalq yaddaşında baharın müjdəçisi, ocağın qoruyucusu, evin bərəkət simvoludur. Qəndab xanım qaranguş balalarının uçuşunu müşahidə etməklə əslində insan ömrünün ən həssas mərhələsini — Ana qucağından dünyaya açılma anını təsvir edir.
“Və bir payız mən də o qaranguş balalarıtək qanadlanıb süd qoxulu yuvamdan uçdum…”
Bu cümlə publisistik baxımdan olduqca güclüdür. Burada Ana “süd qoxulu yuva” metaforası ilə təqdim olunur. Süd — həyatın başlanğıcıdır, təmizlikdir, halal zəhmətdir. Deməli, Ana yalnız sevgi deyil, mənəvi mayadır.
Müəllif azadlığa uçur, ölkələr, sərhədlər keçir, lakin vacib bir həqiqəti vurğulayır: Azadlığın da sərhədi var və o sərhəd Anadır.
“…yuvamdan aldığım azadlığın sərhədi keçilməz sərhəddim oldu, Ana!”
Bu fikir çağdaş insanın böyük faciəsini də açır: texniki cəhətdən sərhədlər aşılır, amma mənəvi sərhədlər aşılmamalıdır. Ana bu sərhəddir.
İkinci etüd: Ana – itki və qayıdış (səh. 99)
İkinci etüd artıq itki ilə üz-üzədir. Burada ton dəyişir, ritm ağırlaşır, cümlələr sanki nəfəs ala-ala yazılıb. Ana artıq gözləyən deyil, yoxluğu ilə var olan bir məfhuma çevrilir.
“Sənin belin əyilən gün mənim dünyam yıxıldı, ANA!”
Bu cümlə publisistik mətn üçün güclü ictimai mesaj daşıyır. Çünki Ana yalnız fərdi ailə itkisi deyil, dünyanın dağılmasıdır. Ana varsa, dünya var; Ana yoxdursa, dünya mənasını itirir.
Müəllifin “kəpənəktək uça-uça, sürünə-sürünə geri dönmək” obrazı insanın Ana itkisindən sonra yaşadığı mənəvi boşluğu təsvir edir. Bu artıq uçuş deyil, bu — yaralı qayıdışdır.
İkinci etüdün ən güclü publisistik nöqtəsi son cümlələrdə cəmlənir:
“”Ana” deyib gözlərim dolanda bəzilərinin “Neçə yaşı var?” sualı. Ananın yaşı olarmı, ANA?!”
Bu sual təkcə şəxsi etiraz deyil. Bu, cəmiyyətə ünvanlanan vicdan sualıdır. Ana yaşı ölçülən varlıq deyil. Ana — zamanın özüdür. Ana — keçmiş, indi və gələcəyin birləşdiyi nöqtədir.
Burada Qəndab xanım müasir insanın duyğu kasadlığına, mənəvi laqeydliyinə incə, amma sarsıdıcı şəkildə toxunur.
Bu iki etüd birlikdə oxunduqda sadəcə ədəbi nümunə deyil, müasir cəmiyyətdə ailənin mənəvi kodeksi təsiri bağışlayır. Qəndab xanım Ana mövzusunu nə pafosla, nə süni göz yaşı ilə təqdim edir. O, həyatın öz dili ilə danışır.
Bu etüdlər oxucuya xatırladır:
–azadlıq Anadan başlayır,
–qayıdışın ünvanı Anadır,
–Anasız qalanda dünya səssizcə uçuruma yuvarlanır,
və Ananın yaşı soruşulmaz — Ana zamanın özüdür.
Qəndab xanım bu etüdlərlə oxucunu bir daha öz Ana yaddaşı ilə üz-üzə qoyur. Bu isə publisistikanın ən ali missiyasıdır — oyatmaq, silkələmək, xatırlatmaq.
Ədəbiyyatda bir mövzu var ki, zaman dəyişir, nəsillər dəyişir, estetik cərəyanlar dəyişir, amma o mövzu heç vaxt köhnəlmir. Ana mövzusu məhz belə mövzulardandır. Qəndab xanımın “Ana haqqında” yazdığı birinci və ikinci etüd də bu əbədi mövzunun müasir duyumla, dərin yaddaşla və insani ağrı ilə ifadəsidir.
Bu etüdlərdə Ana sadəcə bioloji varlıq deyil. O, yurd, sərhəd, vicdan, qayıdış və mənəvi ölçü vahidi kimi təqdim olunur.
Birinci etüddə (səh. 100 – yuxarıda) hərəkətli şəhər mərkəzi fonunda təqdim olunan obraz zahirən hamı kimidir: addımlayır, izdihamın içindədir, insanlar arasındadır. Amma bu zahiri dinamikanın altında ağır bir daxili yük gizlənir. Müəllif “çiyinlərindən asılan ağır yük” metaforası ilə insanın görünməyən dərdini oxucuya hiss etdirir. Bu yük nə fiziki, nə də maddidir – bu, insanın ürəyində daşıdığı kədərdir.
Obrazın baxışları ətrafdakı adamlarda “öz dərdinin bənzərini” axtarır. Bu sual — “Görəsən, bu adamların arasında onun yaşadığı hisslərin eynisini yaşayan biri varmı?” — əslində bütün bəşəriyyətə ünvanlanmış sualdır. Qəndab xanım burada müasir insanın ən böyük faciəsini göstərir: izdiham içində tənhalıq.
Axşamın alaqaranlığında bu baxışları görən yoxdur. Çünki cəmiyyət çox vaxt insanın içində baş verənləri görmək istəmir. Lakin etüdün son cümləsi oxucuya ağır bir həqiqəti çatdırır: “dünyada ən bədbəxt adamın anası xəstə olan adam” olduğuna inanmaq. Bu fikir ana obrazını bütün dərdlərin mərkəzinə gətirir və mətnə milli-mənəvi dərinlik qazandırır. Burada ana yalnız bir insan deyil, müqəddəsliyin, həyatın və vicdanın simvoludur.
İkinci etüd (səh. 100 – aşağıda) daha çox alleqorik və simvolik məna daşıyır. Gecə saat 12-dən sonra sönmüş işıqlara baxan obrazın xatirələri onu toyuq kümesinə aparır. Bu təsvir ilk baxışda sadə görünsə də, dərin fəlsəfi qatlara malikdir.
Küməyə yığışan toyuqlar — təhlükəsizliyi seçənlər, çöldə qalanlar isə — taleyin sərt üzü ilə üzləşənlərdir. Qaranlıqda çaqqalın, tülkünün caynağına keçən, yaxud xəstəlikdən kənarda büzüşüb ölən toyuqlar insan həyatının acı gerçəklərini xatırladır: cəmiyyətin qoruyucu çərçivəsindən kənarda qalanların aqibəti çox vaxt faciəli olur.
Bu etüddə Qəndab xanım təhlükəsizlik, mərhəmət, biganəlik və məsuliyyət anlayışlarını sadə, lakin sarsıdıcı bədii detal vasitəsilə təqdim edir. Sönmüş pəncərələr insan qəlbinin işıqsızlığına, laqeydliyə işarədir. Müəllif oxucunu sual qarşısında qoyur: biz kimik — küməyə girənlər, yoxsa çöldə qalanlara baxıb susanlar?
“Bir kitab yazacaqdım!” (səh. 131)
Bəzən ədəbiyyatda yazılmamış əsərlər yazılmışlardan daha çox danışır. Qəndab xanımın “Bir kitab yazacaqdım!” adlı etüdü məhz bu qəbildəndir. Bu mətn bir kitabın deyil, bütöv bir ömrün etüdüdür; bir ideyanın yox, insan taleyinin fəlsəfi eskizidir. Burada müəllif oxucunu hadisələrə yox, düşüncəyə; süjetə yox, daxili hesabatlara aparır.
Etüdün ilk cümləsindən oxucu anlayır ki, söhbət adi bir bədii niyyətdən getmir. “Bir kitab yazacaqdım; adını “Ölüm və həyat” qoyacaqdım” — bu cümlə bir yaradıcılıq planı deyil, varoluş manifestidir. Qəndab xanım ölümü və həyatı bir-birinə qarşı qoymur; onları gecə ilə gündüz kimi iç-içə, ayrılmaz təqdim edir. Bu yanaşma müəllifin həm alim, həm də şair dünyagörüşünün sintezindən doğur: həyat yalnız yaşamaq deyil, ölümün fərqində olaraq yaşamaqdır.
Müəllifin toxunduğu əsas məqamlardan biri insanların bu həqiqəti dərk etməməsidir. Qəndab xanım yazır ki, çoxları doğulandan ölənə qədər həyatla ölümün bu yaxınlığını anlamır, anlayanların bir qismi isə bu duyğunu yaşaya bilmir. Bu fikir publisistik gücü ilə oxucunu silkələyir: cəmiyyətin ən böyük faciəsi ölümü unutmaq yox, həyatı dərk etmədən yaşamaqdır.
Etüddəki obrazlı ifadələr — gülüşdən doğulan ölümlər, göz yaşından pöhrələnən sevgilər — Qəndab xanımın poetik düşüncə tərzinin bariz nümunəsidir. Burada sevgi romantik hiss deyil, ağrıdan doğan bir varlıq formasıdır. Ölüm isə son deyil, mənanın başlanğıcıdır. Müəllif üçün ağlamaq belə katarsis gətirmir; “gözlərimdən yaş çıxmayacaqdı” deməklə o, insanın bəzən ağlamaqdan da məhrum qaldığı ruhi donuqluğu göstərir.
Etüdün ikinci hissəsində kitabın adının dəyişməsi — “Ölüm və həyat”dan “Olum və Ölüm”ə keçid — təsadüfi deyil. Bu dəyişiklik düşüncənin dərinləşməsidir. Burada müəllif bioloji doğumdan əvvəlki və sonrakı metafizik mərhələlərə toxunur: doğulmadan ölənlər, doğularkən ölənlər, doğulub yaşaya bilməyənlər… Bu cümlələr sadəcə ədəbi obraz deyil, həm də sosial və mənəvi ittihamdır. Cəmiyyətin yaratdığı şəraitdə yaşamaq hüququndan məhrum edilən talelərin sükutlu fəryadıdır.
Qapaq rəsmi ideyası — bir körpə və bir də taxta başdaşı — etüdün simvolik zirvəsidir. Bu iki obraz arasında bütün insan ömrü yerləşir. Qəndab xanım burada oxucuya açıq sual verir: bu iki nöqtə arasında sən nə qədər yaşadın? Sadəcə mövcud oldun, yoxsa var oldun?
Etüdün ən sarsıdıcı cümləsi isə sondadır: “Heyif, öldüm!” Bu ifadə fiziki ölümün yox, yazılmamış sözlərin, deyilməmiş həqiqətlərin, yaşanmamış duyğuların ölümüdür. Bu, bir insanın yox, bir kitabın, bir imkanın, bir həqiqətin ölümüdür. Əslində isə bu cümlə oxucuya ünvanlanmış xəbərdarlıqdır: yazılmamış kitablar, yaşanmamış həyatlara çevrilməsin.
“Bir kitab yazacaqdım!” etüdü Qəndab xanımın poetik-fəlsəfi dünyasının konsentratıdır. Bu mətn nə yalnız ədəbiyyatdır, nə də yalnız publisistika — bu, insanın özü ilə apardığı ağır və səmimi dialoqdur. Qəndab xanım bu etüdlə sübut edir ki, bəzən bir yazılmamış kitab, yüz yazılmış kitabdan daha çox həqiqət deyə bilir.
Əgər bu etüd bir kitab olsaydı, bəlkə də adı “Ölüm və həyat” deyil, “Dərk etmədiyimiz ömür” olardı. Amma müəllifin demədikləri də dedikləri qədər güclüdür. Və məhz bu susqunluq Qəndab xanım yaradıcılığının ən dərin səsidir.
Bu etüdlərin əsas gücü ondadır ki, Qəndab xanım elmi düşüncə ilə poetik duyumu, publisistik mövqe ilə bədii ifadəni ustalıqla birləşdirir. Mətnlər oxucuya hökm vermir, amma onu düşünməyə məcbur edir. Müəllif cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə toxunur: ana dərdi, tənhalıq, biganəlik, qorunmayan zəiflər.
Bu yazılar yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi çağırışdır. Qəndab xanım oxucuya demək istəyir ki, insanın dərdi səssiz ola bilər, amma o dərd görməzlikdən gəlinəndə cəmiyyətin vicdanında çat yaranır.
“Ətirli güllər” kitabından olan bu etüdlər Qəndab xanımın sözə yalnız estetik vasitə kimi deyil, məsuliyyət daşıyan bir silah kimi yanaşdığını göstərir. Bu mətnlər oxucuya şəhərin gurultusu içində susan insanları görməyi, gecənin qaranlığında işıqsız qalan taleləri unutmağı deyil, xatırlamağı və dərk etməyi öyrədir.
Qəndab xanımın bu etüdləri müasir Azərbaycan publisistikasında insan ruhunun müdafiəsinə qalxan sanballı bədii nümunələr kimi dəyərləndirilməlidir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın miniatürlərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
