Fotodakılar: Məhəmməd Hadi, Mirzə Ələkbər Sabir. Ayaq üstə dayanan isə Əbdürrəhim Tofiq Əfəndizadədir. Tarix ötən əsrin əvvəlləri. Mirzə Ələkbər Sabir 1910-cu ilin axırlarında ağır ciyər xəstəliyinə tutulub Şamaxıya qayıdır. 1911-ci ilin may ayında o, müalicə üçün Tiflisə gedir və dostu Cəlil Məmmədquluzadənin evində qalır. Mirzə Cəlillə bərabər, “Molla Nəsrəddin”in əməkdaşları şairə böyük qayğıkeşlik göstərirlər. Xəstəliyinin getdikcə şiddətləndiyinə baxmayaraq, Sabir yenə şeir yazmağa davam edir, yeni – yeni taziyanələr üzərində işləyir, “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaksiya işlərinə yaxından kömək edir. İyun ayında həkimlər şairə cərrahiyə əməliyyatı aparmağı təklif edirlər. Lakin o, buna razı olmur və Şamaxıya qayıdır. “Molla Nəsrəddin” jurnalı 1911 – ci il 14 – cü sayında xəstə şairə maddi yardım etməyə çağıran bir elan dərc edir. Bu elandan sonra Rusiyanın və Şərqin bir çox şəhərlərindən onlarla oxucu böyük xalq şairinə məhəbbət və hörmət əlaməti olaraq “Molla Nəsrəddin”in ünvanına ianə göndərirlər. Xəstəliyinin çox şiddətləndiyini və ona başqa bir əlac olmayacağını görən şair cərrahiyə əməlliyatına razı olub, iyulun 8-də Bakıya gəlir. Lakin artıq həkimlər cərrahiyənin də heç bir fayda verməyəcəyini söyləyərək, ona Şamaxıya qayıtmağı məsləhət görürlər. Jurnalist H. İ. Qasımov xəstə şairlə Bakıda son görüşünü xatırlayaraq yazır: “…qəzetdə yazarsan, Sabir deyirdi ki, mən vücüdumda olan ətimi xalqımın yolunda çürütdüm. Əgər ömür vəfa etsəydi, sümüklərimi də xalqımın yolunda qoyardım”. 1911-ci il iyulun 25-də (köhnə təqvimlə 12-də) Mirzə Ələkbər Sabir vəfat edir. Şairin məzarı Şamaxıda “Yeddi Guşə”dədir.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
37-nin 37 yaşlı qurbanı: İlk repressiya olunan qadın Umgülsüm Sadıqzadə
O, repressiya qurbanı olmuş ilk azərbaycanlı qadındır. Həyat yoldaşı yazıçı Seyid Hüseyn də güllələnərək dənizə atılmışdı. İllərlə uşaqlarından ayrı düşür, həbs düşərgəsində çox ağır günlər keçirir, məzarının yeri unudulur. Oğlu isə 24 yaşında xəstəlikdən vəfat edir. Azərbaycanın ilk istiqlalçı şairəsi Ümmügülsüm Sadlqzadə.
1920-ci ildə ailə quran Seyid Hüseyn və Umgülsümün dörd övladı dünyaya gəlir: Cığatay, Toğrul, Oqtay və Qumral. Umgülsümün həyat yoldaşı Seyid Hüseyni 1937-ci il iyulun 15-də Şüvəlandakı bağında həbs edirlər. 1938-ci ilin yanvar ayında Seyid Hüseyn güllələnir. 1937-ci ilin noyabr ayında onu “xalq düşməni”nin arvadı kimi həbs edib Bayıl həbsxanasına salırlar. Beləcə, 37-nin 37 yaşlı qurbanı olur Umgülsüm Sadıqzadə. Həm də ilk repressiya olunan Azərbaycan qadını. Ona səkkiz il iş kəsərək 1938-ci ildə Mordova Muxtar Respublikasının Yavas qəsəbəsindəki Temlaq əmək islah düşərgəsinə göndərirlər.
O, Mikayıl Müşfiqin sevimli Dilbəri ilə eyni düşərgədə olub, onun vəziyyətini acı ilə qələmə alıb. Umgülsüm xanım 1943-cü ildə SSRİ XDİK-nın Xüsusi Müşavirəsinə ərizə ilə müraciət edərək, azadlığa buraхılmasını хahiş edir. Onun azad olunmasına yalnız 1945-ci ilin aprel ayında qərar verilir. Artıq sürgün günlərinin geridə qaldığına, uşaqlarına və evinə qovuşduğuna yenicə sevinmiş bu əzabkeş qadına iyirmi gün sonra Bakıda qalmaq yasaqlanır. O, Vətənində də sürgün olunur. Bakıdan Şamaxıya köçməli olur. Burada da uzun müddət yaşaya bilmir və üç ay sonra qızı Qumralın qolları arasında gözlərini əbədi olaraq yumur.
Azərbaycanın ilk xüsusi xidmət qurumu – QORÇU TƏŞKİLATI
XVII əsrdə Azərbaycan Səfəvilər dövlətində olmuş bir avropalının əsərində diqqətimizi maraqlı bir məlumat cəlb etdi:
Gürcü knyazı Luarzab gəlib (qızılbaşlara) təslim oldu. Şah I Abbas knyazı dostcasına qəbul etdi, onunla yaxşı davrandı, təntənə ilə taxta əyləşdirdi. Bu, gürcüləri qılınc işlətmədən yola gətirmək üçün ən yaxşı üsul idi. Ona gözəl hədiyyələr verdi. Hədiyyələr arasında daş-qaşla bəzədilmiş bir cıqqa var idi. Şah I Abbas əmr etdi ki, knyaz Luarzab bundan sonra onun qəbuluna gələndə bu cıqqanı taxsın. O, dedi: “Bu cıqqa şahlıq rəmzidir. İstəyirəm ki, o, həmişə başınızda olsun. Görənlər bilsinlər ki, şahsınız”. Tiflisdən yola düşdüyü gün Şah I Abbas Luarzaba dedi: “Tiflisdən 8 lyö məsafədə dayanıb ordunu qabağa buraxacağam. Məni ora qədər ötürmək istəyirsən?”. Bu, əslində, knyazı taxtından düşürmək üçün hazırlanmış tələ idi. Luarzab heç bir narazılıq etmədən onunla getdi. Şah I Abbas özünün mühafizə dəstəsində xidmət edən, (bacarığına görə) dünyada yeganə olan məşhur və peşəkar oğruya əmr etdi ki, knyaz Luarzabın cıqqasını oğurlasın. Əmr yerinə yetirildi. Luarzab şahın yanına gələndə əlahəzrət ona dedi: “Luarzab, cıqqa hanı? Sənə əmr etməmişdim ki, həmişə bu şahlıq nişanını özünlə gəzdirəsən?”
– Əlahəzrət, – deyə Luarzab cavab verdi, – cıqqanı oğurlayıblar, onu tapmaq ümidimi itirmişəm. Dünəndən bəri adamlarımın hamısını cıqqanın axtarışına cəlb etmişəm, amma tapa bilmirik. Şah Abbas qəzəbləndi: “Necə? Gürcü knyazının cıqqasını düşərgəmdə oğurlayıblar? Baş hakimi, gözətçi dəstəsini, ədalət şurasının sədrini yanıma çağırın!” Bu, onun Luarzabı qan tökmədən ələ keçirmək üçün qurduğu ikinci tələ idi. Beləliklə, gürcü knyazı Luarzabı tutdular.
Göründüyü kimi, Səfəvilərin qorçular təşkilatına keçmiş peşəkar oğruları da qəbul edib onların spesifik bacarıqlarını dövlət mənafelərinin qorunmasına yönəldirdilər. Bu, gələcəkdə ən müxtəlif ölkələrdə gizli əməliyyatların təşkili və keçirilməsi ilə məşğul olan xüsusi xidmət qurumunun istifadə etdiyi bir vasitə olacaqdı. Səfəvi tarixindən başqa bir epizoda nəzər salaq: Əfqan hökmdarı Şir xanla savaşda məğlub olmuş türk imperatoru Humayunu hamı – hətta ən yaxın dostları, qohumları və saray əyanları tərk etmişdilər.
1544-cü ildə Humayun ailəsi və xidmətçiləri ilə Səfəvi sarayına sığınmışdı. Şah I Təhmasib onu hörmətlə qarşılamışdı. Budaq xan Qacarın və Şahverdi bəy Ustaclının başçılıq etdiyi 12.000 qorçunu onunla Hindistana göndərmişdi. Şahın qorçuları Şir xanın ordusunu darmadağın etmişdilər. Humayun yenidən taxt-tacına sahib olmuşdu. Buradan isə aydın olur ki, dövlət başçısının mühafizəsini təşkil və təmin edən Səfəvi qorçuları nəinki ölkə daxilində, həm də xaricdə xüsusi əməliyyatlar keçirir, şahın məxfi tapşırıqlarını yerinə yetirirdilər.
Apardığımız araşdırma göstərir ki, qorçular müharibə zamanı ən ağır döyüşlərdə iştirak etməklə yanaşı, bir sıra spesifik funksiyaları da icra edir, şəhərlərdə, vilayətlərdə ictimai asayişin və təhlükəsizliyin keşiyində dururdular. Hərbi əməliyyatlar zamanı qoşun hissələri arasında məlumat mübadiləsi də qorçular vasitəsilə həyata keçirilirdi. Qorçubaşı dövlətin yeddi sütunundan biri sayılırdı.
Yeri gəlmişkən, belə bir fakt da oxucularımız üçün maraqlı ola bilər ki, Buxara xanlığında vəzifəli şəxslərin mühafizəçilərini qorçu adlandırırdılar. Qeyd etmək lazımdır ki, qorçu sözü özündə “qoruq”, “qorumaq”, “qoruyucu” anlayışlarını bildirməklə yanaşı, həm də “gizli” və ya “məxfi” mənasını ehtiva edir.
Yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq, hesab edə bilərik ki, Səfəvi xanədanının “Qorçular”¬ təşkilatı Azərbaycanın ilk məxfi xidmət qurumu olmuşdur.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
“Səhəri gün tərəflərin qoşunları hərəkətə gəlib döyüş mövqelərini tutdular. Əbülxeyir xan hələ də şübhə etmirdi ki, malik olduğu çoxsaylı qoşunla Səfəvi qoşunlarını məhv edəcəkdir. Ona görə Übeydulla xanın döyüş düzülüşündə qıpçaq qoşunlarının arxasında mövqe tutmaq arzusunu Əbülxeyir xan istehza ilə qarşıladı.
Übeydulla xanın bəhanəsi də bu oldu ki, qıpçaq qoşunları ağır vəziyyətə düşsələr onda öz qoşun dəstəsi ilə onların köməyinə gələr. Əbülxeyir xan da özünəməxsus əminliklə onu sakitləşdirməyə çalışdı, bəyan etdi ki, özü döyüş meydanının mərkəzinə atılacaq və Şah İsmayılı ələ keçirəcəkdir. Döyüş düzülüşünün ön sırasında Əbülxeyir xanın çoxsaylı qoşunları yerləşdirildi.
Qoşunların mərkəzi hissəsinin rəhbərliyini Əbülxeyir xan öz üzərinə götürdü. Qoşunların sağ cinahı Bayram Atalığa, sol cinahı isə Sarudelə tapşırıldı. Özbək xanlarının qoşunları isə ikinci eşelonda yerləşdirildilər. Məhəmməd Teymur xan Səmərqənd qoşunları ilə sağ cinahın arxasında, Cani bəyin rəhbərliyi altında olan qoşun dəstəsi isə sol cinahın arxasında qərar tutdu.
Səfəvi qoşunlarına gəlincə isə Durmuş xan qoşunların sağ cinahının rəhbərliyini, Sarıpirə qorçubaşı sol cinahın rəhbərliyini öz üzərinə götürdü. Şah İsmayıl özü yenə də qoşunların mərkəzində qərar tutdu. Div Sultana isə qoşunların çərxçiliyi tapşırıldı. Döyüşə başlamazdan əvvəl Şah İsmayıl bir neçə əmirin müşayiəti ilə bir yüksəkliyə qalxıb qarşı tərəfin qoşunlarını izlədi. Bu qoşunlar o qədər çox idi ki, dörd fərsəx dərinliyində olan bir ərazini tutmuşdu.
Qarşı tərəfin ucsuz-bucaqsız qoşunlarını müşahidə edəndən sonra Şah İsmayıl papağını çıxarıb səcdəyə getdi və yaradana belə müraciət etdi: “Ey xudavənd! Mənim bir qarışqalıq gücüm yoxdur. Mənim gücüm və qüvvətim səndəndir. Məni utandırma. Xudavənda, Həzrət Məhəmmədin və onun övladlarının pak nuru xətrinə sən fəthi, uğuru və qələbəni Qızılbaş qoşunlarına əta elə”.
Sonra da başını yerə qoyub dua və səna etdi, göz yaşları axıtdı. Bir müddətdən sonra o özündə bir yeni qüvvə hiss etdi və bunu Allahın lütfü kimi qəbul etdi. Şah İsmayıl əmin oldu ki, bu yeni qüvvə onu qarşı tərəfin qoşunları üzərində qələbəyə gətirəcəkdir. O, sonra da geri qayıdaraq döyüş ələmini dalğalandırmağa başladı.
Əbülxeyir xan da öz növbəsində bir neçə əmirlə bir yüksəkliyin üstünə qalxıb Səfəvi qoşunlarını müşahidə etdi. Qarşıda dayanan qoşunlarının sayının 30 mindən artıq olmayacağına əmin olanda onu gülmək tutdu. Əbülxeyir xan yanındakılara istehza ilə dedi ki, Übeydulla xan burada olsaydı bu qoşunları ona da göstərərdim. Əbülxeyir xana görə, bu qoşunlar elə bir qüvvə deyildi ki, kimsə ondan çəkinsin. O əlavə etdi ki, bu saat təkcə meydana çıxaraq Şeyx oğlunu tutub Çingiz xan bayrağının ayağına gətirəcəkdir.”
Və döyüş başlayır. Şah İsmayılın 30 minlik Qızılbaş ordusu Əbülxeyir xanın 200 minlik ordusunu darmadağın edir…
“Aləmara-yi Səfəvi” s. 442 Mehman Süleymanov “Şah İsmayıl Səfəvi” s. 338
