SƏDAQƏT KƏRİMOVANIN DOĞUM GÜNÜNƏ Həyatda ruhuna yaxın, doğma sandığın elə insanlar olur ki, aylarla, illərlə görüşmürsən, amma onun yaşadığı barlı-bəhrəli möhtəşəm ömründən xəbərdar olunca fərəhlənirsən.
Bir də o insan ictimai, ədəbi mühitdə özünün imzası, şəxsiyyəti ilə varsa, demək, hər vaxt onu görə bilirsən… İndiki zamanda sosial şəbəkə hər şeyi əlçatan edib. Bir şərtlə: özün də o mühitin içində az-çox görünə bilirsənsə, kiminləsə əqidə yaxınlığı sizi birləşdirə bilər… Mətləbə uzaqdan ayaq qoysam da əslində sözümün canına nəfəs qədər yaxınam…
Bu gün tanınmış yazıçı, publisist, şair, tərcüməçi, ssenarist, rejissor… hər zaman qəlbimə, ruhuma yaxın bildiyim Sədaqət Kərimovanın doğum günüdür. Yeni yaşın mübarək olsun, əzizim!
Sədaqət Kərimova ilə tanışlığımızın nə az, nə çox, 55 illik tarixi var. İkimiz də BDU-nun Jurnalistika fakültəsində (iki il fərqlə) təhsil almışıq. Tələbəlik çağlarından bu günə qədər yaxından, uzaqdan bir-birimizin ədəbi taleyindən məlumatlıyıq.
Yazıçının yaradıcılıq diapazonu o qədər geniş və çoxşaxəlidir ki, ona yaxşı mənada qibtə etməmək mümkün deyil. Sədaqət Kərimova 40-dan çox müxtəlif növ və çeşiddə kitabların müəllifidir.
Bəlkə də qələm sahiblərinin içərisində mənim tanıdığım yeganə müəllifdir ki, kimsədən heç nə ummadan, mükafatlar arxasınca sürünmədən, qapılar döymədən, özünün təmiz dünyasına çəkilib, uşaqlar, yeniyetmə və gənclər üçün biri digərindən maraqlı romanlar, poetik əsərlər, ssenarilər yazır, Ən başlıcası da yaradıcılığının mərkəzində insan amili, onun həyatı, mübarizəsi dayanır. Vətənçilik, yurdsevərlik, insanpərvərlik əsərlərinin aparıcı xəttini təşkil edir. Sədaqət Kərimova bütün ictimai şüuru ilə Ədəbiyyat Adamıdır.
Sözün bu məqamında xatırladım ki, Sədaqət xanım əsərlərini üç dildə – Azərbaycan, rus və ləzgi dilində yazır.
Əzizim Sədaqət, dünyaya gəlişin mübarək olsun! Sənə uzun illər sağlam həyat, sönməyən yaradıcılıq eşqilə dopdolu bir ömür yaşamağını arzulayıram. Səsinin, sözünün intizarındayıq…
P.S. Bilmirəm, bunlar yeni yaşınla bağlı sənə təbrik sözüm oldu, yoxsa səni çoxumuzdan fərqləndirən bəzi amilləri burda bölüşüb-paylaşmaq… məncə hər ikisi də…
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusunun ən təsirli və yadda qalan nümunələri, şübhəsiz ki, Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yazılmış əsərlərdir. Bu baxımdan müəllif Zaur Ustacın “Sonuncu döyüş” hekayəsi təkcə bədii mətn kimi deyil, həm də bir dövrün ruhunu, ağrısını və qürurunu özündə daşıyan publisistik dəyərə malik əsər kimi diqqəti cəlb edir. Hekayə oxucunu 1994-cü ilin gərgin döyüş səhnələrinə aparmaqla yanaşı, insan iradəsinin, əsgər ləyaqətinin və torpaq sevgisinin ən yüksək zirvəsini nümayiş etdirir.
Əsərin mərkəzində dayanan obraz – çavuş (postun böyüyü, qurğu komandiri, gənc əsgərlər üçün təcrübəli böyük qardaş) Etiraz Mejdinov – adi bir hərbçi olmaqdan çox, ideyanın, prinsipin və milli dirəniş ruhunun simvoluna çevrilir. Onun adı ilə səsləşən xarakteri – “etiraz edən”, “geri çəkilməyən” insan obrazı Zaur Ustacın uğurlu tapıntılarından biri olmaqla yanaşı, bədii həll cəhətdən də mükəmməldir. Bu xüsusiyyət müəllif tərəfindən əsər boyu daim inkişaf etdirilərək sonda Azərbaycan əsgərinin, ümumilikdə Türk insanının etalon obrazı kimi təqdim olunur. Bu, təsadüfi deyil. Çünki əsərdə “Etiraz” yalnız bir insanın adı deyil, bütöv bir xalqın taleyinə yazılmış mövqedir. Bu mənada, obraz fərdilikdən çıxaraq ümumiləşir və milli yaddaşın qəhrəmanlıq koduna çevrilir.
Hekayənin süjet xətti sadə, lakin son dərəcə gərgin və dinamikdir. Füzuli cəbhəsində yerləşən kiçik bir postun müdafiəsi fonunda cərəyan edən hadisələr, əslində, böyük bir savaşın kiçik modelidir. Altı nəfərlik heyətin düşmən qarşısında göstərdiyi müqavimət oxucuda həm heyranlıq, həm də dərin emosional sarsıntı yaradır. Müəllif hadisələri təsvir edərkən süni pafosdan uzaq durur, lakin elə realist və təsirli detallar təqdim edir ki, oxucu özünü həmin səngərdə, həmin döyüşün içində hiss edir.
“Sonuncu döyüş”ün əsas bədii gücü onun təsvirlərində və atmosferindədir. Boz çöllərin səssizliyi, barıt qoxusu, mərmilərin vıyıltısı və qəfil yaranan ölüm sükutu – bütün bunlar əsərdə xüsusi bir psixoloji gərginlik yaradır. Bu gərginlik isə kulminasiya nöqtəsində – Etirazın son nəfəsinə qədər döyüşməsi səhnəsində zirvəyə çatır. Onun yaralı halda belə zenit qurğusunun pedalını buraxmaması, son gücünü toplayaraq düşmənin son texnikasını məhv etməsi klassik qəhrəmanlıq motivinin müasir və real ifadəsidir.
Əsərdə diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də kollektiv qəhrəmanlıq ideyasıdır. Burada yalnız Etiraz deyil, onunla birlikdə döyüşən əsgərlər də eyni ruhun daşıyıcılarıdır. “Adımız nədir?” sualına verilən “ETİRAZ!” cavabı fərdi kimliyin kollektiv kimliyə çevrildiyini göstərir. Bu, həm də milli birliyin, ortaq ideyanın və mübarizə əzminin bədii ifadəsidir.
Hekayədə türk zabiti Levent bəyin obrazı da xüsusi simvolik məna daşıyır. Onun Etirazın cəsədi qarşısında dediyi sözlər – “Bir ölür, min diriliriz…” – yalnız bir əsgərin qəhrəmanlığına verilən qiymət deyil, bütövlükdə türk dünyasının ortaq ruhunu ifadə edən fikirdir. Bu detal əsərin ideya çərçivəsini genişləndirərək onu yalnız milli deyil, ümumtürk kontekstinə də daşıyır.
Zaur Ustacın dili sadə, lakin son dərəcə təsirlidir. O, mürəkkəb bədii konstruksiyalardan qaçaraq daha çox canlı danışıq dilinə yaxın üslubdan istifadə edir. Bu isə hekayənin oxunaqlığını artırmaqla yanaşı, onun emosional təsir gücünü də yüksəldir. Xüsusilə dialoqların qısa və kəsərli olması, əmrlərin sərt tonu və təsvirlərin konkretliyi əsərin ritmini sürətləndirir və oxucunu daim gərginlikdə saxlayır.
“Sonuncu döyüş” yalnız keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək nəsillər üçün bir mesajdır. Bu mesaj sadədir, lakin son dərəcə güclüdür: torpaq uğrunda mübarizə yalnız silahla deyil, iradə, inam və qətiyyətlə qazanılır. Etirazın timsalında təqdim olunan bu iradə, əslində, Azərbaycan əsgərinin və xalqının xarakterinin bədii ifadəsidir.
Nəticə etibarilə, “Sonuncu döyüş” hekayəsi Azərbaycan hərbi nəsrinin uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. O, həm tarixi yaddaşı yaşadır, həm də milli kimliyi möhkəmləndirir. Bu əsər oxucunu düşündürür, sarsıdır və eyni zamanda qürurlandırır. Çünki burada yalnız bir döyüş yox, bir xalqın ruhu, bir adın taleyə çevrilməsi və geri çəkilməzliyin əbədi andı təsvir olunur.
Əfsanəyə görə hind imperatoru məsləhətçilərinə, uşaqlarının döyüşdə yaxşı düşünən, uğur qazana bilən bir sərkərdə olmaları üçün yol göstərməsi haqqında təlimat verir. Bu təlimat üzrə imperatorun məsləhətçilərindən Herssabbin Dahir adlı bir hind mütəfəkkiri şahmat oyununu kəşf edir.
Hind imperatoru bu şahmat oyununu, yanında bir məktub ilə birlikdə hədiyyə olaraq fars imperatoruna göndərir. Məktubunda oyunla əlaqədar heç bir şərh vermir, yalnız:
Fars imperatoruna:
Kim daha çox düşünür,
Kim daha yaxşı bilir,
Kim daha çox irəlini görürsə, o qazanar.
Bax, HƏYAT BUDUR!” yazır.
Fars imperatoru bu məktubu dövrün savadlı alimi, müdrik vəziri olan Büzür Mehir ilə paylaşır və ondan əvvəlcə oyunu aydınlaşdırmasını, sonra da qarşılıq olaraq hind imperatoruna hədiyyə etmək üçün başqa bir oyun icad etməsini istəyir.
Büzür Mehir 10 gün müddətində nərd oyununu icad edir. Onun tərəfindən hazırlanan nərd oyunu dünyanın ən məşhur oyunlarından biridir. Zaman məfhumundan ilham alaraq hazırlanan bu oyun son dərəcə təsir edicidir.
Nərdin 4 küncü 4 mövsümü, içindəki qarşılıqlı 6 xana 12 ayı, oyun daşlarının sayı ayın 30 gününü, qara-ağ rəngdə olması gecə və gündüzü, qarşılıqlı 12 xana isə günün 24 saatına işarədir. Nərddə 4500-ə yaxın hücum ehtimalı olduğundan oyunda ustalaşmaq əhəmiyyətlidir. Ancaq zərlərin şansı simvolizə etməsini nəzərə alaraq şans (bəxt) amili də önəmlidir.
Büzür Mehirin icad etdiyi oyunu çox bəyənən fars imperatoru hind imperatorunun hədiyyəsinə qarşılıq olaraq nərd oyununu göndərir. Hədiyyəsi ilə birlikdə göndərdiyi məktubda isə belə yazır:
