Əlişir Nəvai yaradıcılığında milli-mədəni kimlik və humanizm ideyaları
XV əsr türk-özbək ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri olan Əlişir Nəvai təkcə bir şair deyil, bütöv bir mədəniyyət məktəbinin banisi kimi tarixə düşmüşdür. Onun 585 illik yubileyi yalnız bir ədəbi hadisənin deyil, eyni zamanda türk dünyasının ortaq mənəvi irsinin təntənəsidir. Nəvai öz yaradıcılığı ilə ana dilinin – türkcənin yüksək bədii ifadə imkanlarını sübut etmiş, onu klassik ədəbiyyat dili səviyyəsinə yüksəltmişdir. Əlişir Nəvai 1441-ci ildə Herat şəhərində anadan olmuş, Hüseyn Bayqara sarayında yüksək vəzifələrdə çalışmış, elmə və sənətə himayədarlıq etmişdir. O, həm dövlət xadimi, həm də böyük mütəfəkkir kimi dövrünün ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynamışdır. Şairin ən möhtəşəm əsərlərindən biri olan “Xəmsə”si Şərq ədəbiyyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. O, klassik ənənələri davam etdirməklə yanaşı, milli ruhu və humanist ideyaları ön plana çəkmişdir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında ədalət, insanpərvərlik, elmə və mənəviyyata çağırış əsas mövzulardır. Əlişir Nəvainin irsinin yenidən araşdırılması, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun irsi türk dünyasının mədəni birliyini möhkəmləndirən, ortaq dəyərləri yaşadan əvəzsiz xəzinədir.
XV əsr Türk-İslam intibahı dövrü ədəbiyyat, elm və dövlətçilik sahəsində mühüm yüksəliş mərhələsi kimi xarakterizə olunur. Bu dövrün ən parlaq simalarından biri Əlişir Nəvaidir. O, yalnız böyük şair deyil, həm də ictimai xadim, maarifçi və dil siyasətçisi kimi çıxış etmişdir. Nəvainin yaradıcılığı türk xalqlarının ədəbi və mədəni tarixində dönüş nöqtəsidir. Onun əsərlərində milli özünüdərk, humanizm, ədalət və mənəvi kamillik ideyaları aparıcı yer tutur. Bu məqalədə Nəvainin yaradıcılığının ideya-estetik xüsusiyyətləri, dil konsepsiyası və türk mədəniyyətində rolu geniş şəkildə təhlil olunur.
I. Tarixi-siyasi mühit və şəxsiyyətin formalaşması
Əlişir Nəvai 1441-ci ildə Heratda anadan olmuşdur. O dövrdə Herat Hüseyn Bayqara hakimiyyəti dövründə Şərqin mühüm mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdi. Sarayda şairlər, alimlər və sənətkarlar toplanmış, elmi-fəlsəfi müzakirələr geniş yayılmışdı. Nəvai uşaqlıqdan Hüseyn Bayqara ilə dost olmuş və sonradan onun sarayında mühüm dövlət vəzifələri tutmuşdur. O, yalnız ədəbiyyatla deyil, həm də dövlət idarəçiliyi ilə məşğul olmuş, sosial ədalət və maarifçilik ideyalarını müdafiə etmişdir. Onun təşəbbüsü ilə mədrəsələr, kitabxanalar, körpülər və xeyriyyə müəssisələri tikilmişdir. Nəvai həm nəzəri, həm də praktik fəaliyyətində humanist baxışları reallaşdırmışdır.
II. “Xəmsə” və poetik ənənənin davamı
Şərq ədəbiyyatında “Xəmsə” ənənəsi yüksək poetik zirvə hesab olunur. Bu ənənənin banisi olan Nizami Gəncəvidən sonra Nəvai bu formaya türk dilində yeni məzmun qazandırmışdır. Onun “Xəmsə”sinə daxil olan beş məsnəvi: “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səddi-İsgəndəri”, “Səbəyi-səyyar”. Bu əsərlərdə hökmdar-ədalət münasibətləri, eşqin mənəvi mahiyyəti, kamil insan modeli və dövlətçilik ideyaları geniş şəkildə işlənmişdir. Nəvai Nizami ənənəsini davam etdirməklə yanaşı, onu türk mədəni mühitinə uyğunlaşdırmışdır.
III. Dil siyasəti və milli özünüdərk
Nəvainin ədəbi fəaliyyətində ən mühüm məsələlərdən biri türk dilinin müdafiəsidir. Onun “Mühakimətül-lüğəteyn” əsəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsərdə o, fars və türk dillərini müqayisə edərək türk dilinin poetik və semantik imkanlarını əsaslandırır. XV əsrdə saray və elmi mühitdə fars dili dominant idi. Nəvai isə türk dilində yüksək səviyyəli poeziya yaratmaqla dilin zənginliyini praktik şəkildə sübut etmişdir. Bu, sadəcə ədəbi hadisə deyil, milli şüurun formalaşması istiqamətində atılmış mühüm addım idi. Türk dili Nəvai üçün milli kimliyin ifadə vasitəsi idi. O, dili mədəniyyətin və mənəvi irsin əsas dayağı kimi qiymətləndirirdi.
IV. Humanizm və sufi-fəlsəfi düşüncə
Nəvai yaradıcılığında insan mərkəzli baxış aparıcıdır. O, insanın daxili aləmini, mənəvi kamillik yolunu və ilahi eşqi poetik dillə ifadə edir. Sufi-fəlsəfi düşüncə onun əsərlərində geniş yer tutur. İnsan – Tanrı münasibətləri, mənəvi saflaşma, ədalət və mərhəmət anlayışları Nəvai poetikasının əsasını təşkil edir. Onun qəhrəmanları yalnız romantik surətlər deyil, həm də əxlaqi ideal daşıyıcılarıdır. Bu baxımdan Nəvai poeziyası tərbiyəvi xarakter daşıyır.
V. Azərbaycan və ümumtürk ədəbiyyatına təsiri
Nəvainin poetik ənənəsi sonrakı türk ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Xüsusilə divan ədəbiyyatında onun poetik modeli davam etdirilmişdir. Onun ideya-estetik prinsipləri Füzuli yaradıcılığında da müəyyən paralellərlə özünü göstərir. Hər iki sənətkar eşqi ilahi və mənəvi kamillik yolu kimi təqdim edir. Nəvai türk xalqları arasında ədəbi-mədəni inteqrasiyanın formalaşmasında da mühüm rol oynamışdır. Bu gün o, yalnız özbək ədəbiyyatının deyil, bütün türk dünyasının klassiki hesab olunur.
VI. Nəvainin dövlətçilik və ictimai baxışları
Nəvai yaradıcılığında ədalətli hökmdar modeli mühüm yer tutur. O, hökmdarın xalqın rifahını təmin etməli olduğunu vurğulayır. “Səddi-İsgəndəri” əsərində ideal hökmdar obrazı yaradılmışdır. Onun fikrincə, dövlətin gücü yalnız hərbi qüdrətdə deyil, ədalət və elmə əsaslanan idarəçilikdədir. Bu baxışlar dövrünün siyasi-fəlsəfi düşüncəsi üçün mühüm yenilik idi. Əlişir Nəvai türk mədəniyyətinin ideoloji və ədəbi sütunlarından biridir. O, türk dilini klassik poeziya səviyyəsinə yüksəltmiş, milli kimlik şüurunun formalaşmasına töhfə vermiş və humanist dəyərləri təbliğ etmişdir. Onun yaradıcılığı bu gün də aktuallığını qoruyur. Nəvai irsi türk xalqları arasında mədəni birliyin və ortaq ədəbi yaddaşın simvoludur.
FIRÇANIN YADDAŞI… (Ötən illərin xatirələrindən) Mən rəssamlıq sənətini çox sevirəm. Bunu bacara bilməsəydim, bu istək qəlbimə düşməzdi. Çünki mənə görə hər kəsin qəlbinə düşən istək əslində ona sahiblənəcəyi və ona sahib ola biləcəyi potensialına malik olması deməkdir. Deyirlər ki, rəssamlar çox həssas insanlardır. Çünki onlar başqalarının görə bilmədiyi emosiyaları detalları və incə çalarları ilə görürlər. Mənim incəsənətin rəssamlıq sahəsində ali təhsilim olmasa da müxtəlif sahələrdə emosiyaların detalları və incə çalarlarını müşahidə və hiss edirəm. Rənglər həyatımın bir hissəsi və ayrılmaz parçasıdır. Əslində şəkil çəkmək mənim ruhumun qidasıdır. Rənglər sanki mənim ruhuma qanad verir. Mən əlimə qələm və fırça alıb şəkil çəkəndə, özümü ucsuz-bucaqsız, eyni halda güllü-çiçəkli bir çəmənlikdə hiss edir və bir sözlə, sözün həqiqi mənasında xoşbəxt oluram… Ötən əsrdə Cəlilabad şəhər Pioner və Məktəblilər Evinin Təsviri incəsənət dərnəyində rəsm müəlliməsi işlədiyim müddət ərzində mənim bir çox şagirdlərim var idi. Onların sayının 40-a yaxın olduğunu söyləyə bilərəm. Bu gün onlardan bəzilərini xatırlasam da, bəzilərini xatırlaya bilmirəm. Onların hər biri mənə doğma və əziz idilər. Çünki onlar da mənim kimi rəngləri və təbiəti sevirdilər. Amma onların içərisində xüsusilə seçilən biri var idi. O, balaca, arıq və fiziki baxımdan zəif bir oğlan olsa da öz gözəl qabiliyyəti və əl işləri ilə seçilirdi. Bununla yanaşı o, çox diqqətli, etikalı və mədəni, qayğıkeş, həyatsevər, anlayışlı və hər zaman üzügülər bir yeniyetmə idi. Çox həvəslə dərslərə qatılır, rəssamlıq sənətinin incəliklərini öyrənməyə can atırdı. Hətta, yeniyetmə yaşlarında olmasına baxmayaraq iki dəfə Cəlilabad rayonu səviyyəsində onun əl işlərindən ibarət rəsm sərgisi də təşkil olunmuşdu. Həmin şagird isə İlqar idi… O vaxtlar dərs prosesi zamanı bəzi şagirdlər öz şəxsi əşyalarını; fırça, qələm və s. paylaşmağı sevmirdilər. Əlbəttə, həmin yaşda olanlar təbii olaraq bir az xüdbin olurlar. Lakin İlqar belə deyildi və həmişə paylaşmağı çox sevirdi. Buna nümunə olaraq qeyd edim ki, onun rəssamlıq əşyaları arasında balaca bir qayçı var idi. Mən dərs zamanı bir-iki dəfə istifadə üçün qayçını ondan aldım və əlimdəki işi bitirdikdən sonra qaytardım. Bir-iki gündən sonra yaxınlaşıb həmin qayçını mənə hədiyyə etmək istədiyini bildirdi. Mən etiraz etsəm də israrla onu mənə təqdim etdi. Bilirdim ki, rəsm dərslərində onun da bu qayçıya ehtiyacı var. Amma inadından dönməyib, özünün ehtiyacı olduğu qayçını mənə hədiyyə etdi. Bu da onun balaca ürəyinin genişliyi və mənəviyyatının saflığından irəli gələn bir xüsusiyyət idi. Həmin hədiyyəsi həm də öz müəlliməsinə olan sayğısı və dəyərindən irəli gəlirdi. O balaca qayçı məndə 10 illər boyu qaldı. Hər dəfə o balaca qayçını əlimə alanda, o balaca oğlanı mənə xatırladırdı… İllər sürətlə keçdi… Bəzən evdən bayırda bəzi şagirdlərimi təsadüfən görəndə, çox sevinirəm. Onların məni unutmadığını görüncə həm sevinir, həm də fərəh hiss keçirirəm. Bəzi vaxtlar onların bəzisini tanımasam da özləri yaxınlaşıb tanışlıq verirlər. Bütün bunlar isə məni həm sevindirir, həm də duyğulandırır. Bununla bağlı qeyd edim ki, əsas o vaxtlar rəsm dərslərimdə iştirak etmiş qız şağırdlərim yaxınlaşıb tanışlıq verirlər. Bu yaxınlarda Təranə adlı bir şagirdimlə də görüşdüm. Onunla ara-sıra görüşlərim olur və hər dəfə mənə qarşı xüsusi sayğı və hörmət göstərir. Hər dəfə məni görüncə ayağa qalxaraq sevgi ilə qucaqlayır. Elə bu yaxınlarda da onunla görüşüb əyləşdik və bir az söhbət etdik. Deyirdi ki, müəllimə, o vaxt məni evdən Pioner və Məktəblilər Evinə dərzilik sənətini öyrənmək üçün göndərmişdilər. Amma mən əmim qızı ilə birlikdə gizlincə sizin dərnəyə gəlir və dəsrlərinizdə iştirak edirdim. Çünki həm sizi, həm də rəsm çəkməyi çox istəyirdim. Deyir ki, bir dəfə anam evdə şəxsi əşyalarımı yığdığım dolabdan çəkdiyim rəsm işlərini tapıb məndən soruşdu: “Bunlar nədir belə? Bəs sən dərzilik dərslərinə getmirsən?” Nə isə… Bəzən belə hallarla rastlaşırdım. Çünki o vaxtlar analar öz övladlarını daha çox dərzilik və toxuculuq dərnəyinə gətirirdilər. Amma. şagirdlərim öz istəkləri ilə rəssamlığa gəlirdilər. Dəqiq ili xatırlamıram. Amma ötən illərin birində bir gün Cəlilabad şəhər Cümə məscidində bir bayram tədbiri keçirilirdi və mən də o tədbirdə iştirak edirdim. Tədbirdə bir neçə qonaq da iştirak edirdi. Onlara bir-birinin ardınca söz verilir və beləcə çıxış edirdilər. Təqdim edilərkən adına diqqət yetirmədiyim bir oğlana da söz verildi və o, çıxış etdi. Mən bu insana baxanda, bir anlıq fikirə getdim. Görən, bu oğlanı harada görmüşəm? Nədən mənə bu qədər əziz və tanış gəlir? Axı bu kimdir? Mən bunu haradan tanıyıram? Beləcə bu suallarda düşünürdüm. O, danışdıqca onun üz gizgiləri, təbəssümlü gözləri və gülər üzü mənə tanış gəlsə də onu tam xatırlaya bilmirdim. Danışan oğlana baxaraq öz-özümə düşünür, eyni halda həmin sifət gizgilərini uşaqlıq və yeniyetmə illərinə qaytarmaqla nəhayət ki, onu xatırlaya bildim. Bu mənim elə həmin məscidin həyətində bir vaxtlar fəaliyyət göstərən Pioner və Məktəblilər Evinin Təsviri incəsənət dərnəyinin ən fəal üzvü və eyni halda mənim ən əziz və sevimli şagirdlərimdən olan balaca İlqar balam idi. O vaxt sevincimin həddi-hüdudu yox idi. Sanki uzun illər boyu itirdiyim bir övladımı tapmışdım. O tədbirdə bir müəllimədən həmin oğlanın adını soruşduqda, onun İlqar olduğunu mənə söylədi. Bir müddət kənardan ona baxaraq düşündüm. Doğrudan da insanın təməli ilk əvvəldən bəlli olur. Əlbəttə, mən o zaman onun kim və hansı sahənin adamı olduğunu bilmirdim. Sadəcə tribuna arxasında dayanaraq danışan son dərəcədə mədəni, alicənab və savadlı bir insanın olduğunu görürdüm. Bəli, bu mənim sevimli şagirdim İlqar idi. İlqarın arzusu böyüyəndə rəssam olmaq və Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbinə daxil olmaq idi. O, buna böyük həvəslə hazırlaşırdı. Onun gözəl əl qabiliyyəti var idi və digər şagirdlərdən fərqlənirdi. Hər işində önə çıxmağı sevər, verilən tapşırıqları hamıdan öncə təqdim etməyə can atırdı. Nəzakəti, yerini bilməsi, məsuliyyəti və dəqiqliyi ilə diqqətçəkən bir yeniyetmə idi… Mən tədbirdən sonra ona yaxınlaşmaq istəsəm də onun artıq böyük bir kişi olduğunu nəzərə alaraq xanımlıq həyam buna icazə vermədi və buna görə də ona yalnız kənardan tamaşa etməyə kifayətləndim. Bəli, İlqar artıq böyük bir kişi idi. Mən isə onu illər sonra gördüyümə görə çox sevinirdim. Taleh insanın silə bilmədiyi bir başlanğıcdır. Mən ilk əvvəldən onun bacarıqlı bir rəssam olacağını bilirdim. O, həmişə öndə olmağa can atan və birinciliyi özünə şüar edən bir şagird idi. Bir sözlə, birincilik həmişə onun hədəfi sayılırdı… Sonralar mən onu yaxından görüb danışdım və bu yaşına qədər elm, mədəniyyət, incəsənət, ədəbiyyat və jurnalistika sahələrində uğurlar sahibi olduğunu bilincə daha çox sevindim. Bu gün o, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, həmçinin, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları laureatı, eyni halda teoloq (dinşünas), araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist olaraq fəlsəfə, dinşünaslıq, ədəbiyyat, mədəniyyət, tarix, mətbuat, jurnalistika və s. sahələrdə layiqli xidmətlər göstərir. Yüzlərlə kitab və məqalə müəllifi, çoxsaylı kitabların tərcüməçisi olan bir ziyalı və maarifpərvər adamıdır. Bir sözlə, Cəlilabad ədəbi mühitinin görkəmli xanım nümayəndəsi Şəhla xanım Rəvanın təbiri ilə desəm, İlqar İsmayılzadə sözün həqiqi mənasında bir “düşüncə dəryası”dır. Ona uzun, sağlıqlı və gözəl həyat, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram!
Laləzar Sadıqova, “Həməşəra” Fəxri Diplomu laureatı, rəssam Cəlilabad şəhəri – 03.03.2026
Fotoda görkəmli el aşığı Aşıq Ələsgərin gənclik illərində görüb bəyəndiyi, gözəlliyinə şeirlər, qoşmalar, gəraylılar ifa etdiyi Güləndam nənəni görürsünüz. Uşaqlıq və gənclik illəri Kəlbəcər dağlarında keçən Güləndam nənə nə az, nə çox, düz 140 ildən artıq (153 il) ömür sürüb. Adı Ginnesin Rekordlar Kitabındakı uzunömürlülər siyahısına düşüb. O, 1843 – cü ildə Kəlbəcər rayonunun Qaragüney kəndində anadan olub. Uşaqlıq illəri çətinliklərlə, maddi sıxıntılarla keçib. Dövrünün bir çox qızları kimi o da təhsil ala bilməyib. Yazırlar ki, görkəmli el aşığı Aşıq Ələsgər Güləndam nənəni iyirmili yaşlarında görüb bəyənmişdi, onun gözəlliyi Dədə Ələsgəri özünə heyran etmişdi. Aşıq Ələsgərin dillər əzbəri olan “Güləndam” qoşması da bu gözəlliyin qarşısında meydana çıxmışdı. Bu qoşma Güləndam nənənin gənclik gözəlliyinin sözə çevrilmiş halı idi.
Səni gördüm, əl götürdüm dünyadan, Ala gözlü, qələm qaşlı Güləndam! Alma yanağını, ay qabağını Görən kimi ağlım çaşdı, Güləndam!
Güləndam nənənin sizə təqdim etdiyimiz hər iki fotosunun maraqlı çəkilmə tarixi vardır. Sənətşünas Telman İbrahimovun verdiyi məlumata görə, xalçaşünas Kübra xanım Əliyeva 1979-cu ildə, Güləndam nənənin 140 illik yubileyində Kəlbəcərdə olmuş və Güləndam nənənin fotosunu özünün toxuduğu xalça qarşısında, eləcə də at belində dayanarkən çəkmişdir. Kübra xanım bu görüş barədə təəssüratlarını Moskvada nəşr olunan məşhur «Декоративное искусство» jurnalında nəşr etdiyi bir məqalədə işıqlandırmışdır.
Hеç dеmirsən, Ələsgərim hardadı? Səbəb nədi, gülün mеyli xardadı?! Mənim gözüm sənin kimi yardadı, Hər cəfası mana xoşdu, Güləndam!
Bir əsrdən artıq ömür yaşayan Aşıq Ələsgər məhəbbət yolunda çox cəfa çəkib. İlk dəfə Səhnəbanu adında bir qıza aşiq olub. Ancaq onu Aşıq Ələsgərə verməyiblər. Qızın əmisi oğlu pullu Məhəmmədə veriblər. Bu hadisə Ələsgərin ürəyinə dağ çəkib. Gənc yaşlarından onu həyata, sevgiyə küsdürüb. Yaşı 40-a çatandan sonra Anaxanım adında hər şeyə deyinən – deyingən bir arvad alıb. Günü ah-vayla, qovğayla keçib. Deyilənə görə, Aşıq Ələsgərin el gözəllərinə tərif yazması, onların hüsnünə qoşmalar, gəraylılar ifa etməsi Anaxanımı özündən çıxarırmış. Bir gün dözə bilməyib əri Aşıq Ələsgərə deyir: – Ələsgər, gəzmədiyin yеr qalmadı, tərif dеmədiyin də gözəl. Nə olar, mənə də bir tərif dеyəsən! Aşıq Ələsgər zarafatla dеdi: – Anaxanım, tərif dеdiyim gözəllər mənə xələt vеrir; sənə tərif dеsəm, mənə nə vеrərsən? – Еvində nə var, ondan. – Onda dur, bir ballı qayğanaq bişir yеyim, huşum cəmləşsin, dеyim. Aşıq Ələsgər bеlə dеyən kimi Anaxanım yеrindən durdu, ocağı qaladı, bir tava qayğanaq bişirdi, dəridən bеçə balı çıxartdı, qayğanağın üstünə tökdü, külfətlikcə yеdilər. Çay gətirdi, içdilər, sonra sazı Aşıq Ələsgərə vеrdi. Aşıq Ələsgər sazı aldı, zilini zil, bəmini bəm, sinəsində müstəkəm еlədi, görək arvadını nеcə təriflədi: Ala gözlü, nazlı dilbər, Еlindən xəbərin varmı? Dörd bir yanın bağça, söyüd, Gülündən xəbərin varmı? Еlə ki, Aşıq Ələsgər sözün bu bəndini oxudu, Anaxanım iki dəfə “sağ ol!” dеdi. Aşıq Ələsgər gülümsündü: – Arvad, bu da olsun sənin tərifin. – A kişi, sözü yarımçıq qoymayacaqsan, ha! Hələ nə dеyibsən ki?! Qalanını dе! Aşıq Ələsgər gördü Anaxanım əl çəkmir, götürdü o biri bəndini: O zaman ki, gəldim sizə, Mayıl oldum qaşa, gözə, Zibilin çıxıbdı dizə, Külündən xəbərin varmı? – A kişi, dеyəsən axı, burasını yaxşı dеmədin? Zibil nə idi ortalığa qatdın?! – Arvad, söz düz gəlmirdi, ona görə еlə dеdim. – A kişi, sən Allah, sabah onun orasını düzəlt. Еl içinə çıxası dеyil… – Baş üstə! Sabah bir qayğanaq da bişirərsən, düzəldərəm. Ancaq gəlsənə daha dеmiyəm. Huşum yaxşı gətirmir, qorxuram yaxşı dеyə bilməyəm. – A kişi, qorxma dе. Amma bu dəfə yaxşı dе! Aşıq Ələsgər aldı o biri bəndini: O vədə ki gəlin oldun, Qabırğası qalın oldun, Qaynanana zalım oldun, Dilindən xəbərin varmı? Bu bəndi dеyəndə Anaxanımdan başqa hamı gülüşdü. Aşıq Ələsgər götürdü o biri bəndini: Daha düşübsən hənəkdən, Suyun qurtarıb sənəkdən, Məmən çıxıbdı köynəkdən, Tulundan xəbərin varmı? Bu bəndi dеyəndə yеnə bərk gülüşdülər. Anaxanım lap pərt oldu. Üst-başına baxanda gördü ki, uşağı əmizdirdikdən sonra köynəyinin yaxası açıq qalıb. Yaxasını düymələyəndən sonra acıqlı-acıqlı dilləndi: – Daha mən bu еvdə dura bilmərəm; kağızımı vеr (kəbin kağızını nəzərdə tutur), çıxıb gеdəcəm! Otuz ildir, sənə еv düzəldirəm, uşaq saxlayıram; Bu da mənim еvliliyimin əvəzi!.. Еvindən bir şеy də aparmaram; dədəm еvindən gətirdiyimi sabah bir ulağın bеlinə qoy, məni yola sal, gеdəcəm! Aşıq Ələsgər Anaxanımın xətrinə dəydiyini bilirdi. Amma onun bu sözlərini gеrçək hеsab еləmədi, aldı o biri bəndini: Ələsgərlə çəkmə dava, Ariflər baxsın hеsaba; Cеhizindir qırıq tava, Malından xəbərin varmı?! Sazını bir tərəfə qoyanda, Aşıq Ələsgər gördü ki, Anaxanımın halı hal dеyil. Dеdi: – Arvad, mən sənə dеdim ki, huşum gətirmir, razılaşmadın. Anaxanım dinib cavab da vеrmədi. Səhərisi küsüb dədəsi evinə getdi. Bir də aylar sonra qayıtdı…
Yazıçı bəzən gördüyü, şahidi olduğu məqamlardan yazmağa tərəddüd edir, düşünür ki, bu, filankəsin taleyidir, oxuyanda bir dəfə də sözlə göynəyəcək, oxucu isə nə oxusa, hamısını yazıçının öz həyatına aid edir. Əsərdən nə duysa, müəllifin özündən “şübhələnir”. Elə bilir, yazıçı ya yalnız özündən yazır, ya da yalnız özündən yazmalıdır.
Belə olsa, onun “yazıçı” yox, “özüçü” sayılacağını nəzərə almır. Yaxınlar, yadlar istedad sahibinin müstəqil şəkildə, azad duyğularla yazıb-yaratmağına, inkişaf etməyinə hər vasitə ilə mane olurlar. Bizim cəmiyyətdə real hadisələri ədəbiyyata çevirmək çətin olur. Gərək adamda istedad, yazmaq eşqi, azadlıq hissi o qədər güclü olsun ki, mühitin ehkamını yarıb keçməyi bacarsın. Demək, istedadla cəsarət qoşa olmalıdır. Cəsarəti istedad doğur, o da öz yaradanına borclu qalmır, daim onun yaratdıqlarını qaragüruhun qara fikirlərindən müdafiə edir.
Cəsarətli yazıçının ruhu titrəyəndə, mənəvi ehtiyacdan əlinə qələm götürüb yazanda həmin mətni kimin oxuyacağı, oxuyub nə düşünəcəyi ağlından keçmir.
İstedad olandan, ona güvənəndən sonra digər şirnikləşdirici şeylər ona əhəmiyyətsiz görünür, daha dəqiq desək, vız gəlir. (İfadəni türklərdən öyrənməmişəm, nənəm həmişə işlədirdi) O yazanda düşünmür ki, bunu oxuyub tərifləsinlər, yaxud bu mətn onu tanıtsın. İstədiyi yalnız yazıb ağrılardan xilas olmaqdır.
Əyər-əskiklər yalnız mətn ərsəyə gələndən sonra ayıq başla düzəldilir. Qəribədir, yazıçının zülm çəkərək yazdığı mətnə hərə öz baxışı ilə qiymət verir. Söhbət interpretasiyadan getmir, zədəli düşüncə sahibləri yenilik-filan bəhanəsi ilə abırla yazılmış mətnləri “ütülü” adlandırıb bəyənmirlər. Əsəri təhlil edən şəxsin mənəvi görüşləri, şəxsi keyfiyyətləri və müəllifə münasibəti mütləq resenziyasına yansıyır.
İstedadlı insanın qələmini nizə kimi görənlərin problemi gözlərində deyil. Bataqlığa bənzəyən daxili dünyaları, kefiyyətsiz sinir hüceyrələridir ki, belələrinə reallığı yox, görmək istədiklərini göstərir.
İstedadın gücündən, qələmin qüdrətindən yaranan əsərlər isə müəllifin ədəbiyyat dünyasına təqdim edə biləcəyi ən vacib və etibarlı sənəddir. Bu sənədin hazırlanma prosesi qaydasız qaydalara söykənsə də müddətsizdir.
Biology – the science that reveals the secrets of life Humanity has long sought answers to questions such as “What is life?”, “How did living beings originate?”, and “How does the human body function?” The science that provides scientific explanations to these questions is biology. Biology not only studies plants and animals, but also lays the foundation for human health, ecology, genetics, and even future technologies. Today, the importance of biology is increasing more than ever before. For example, the theory of evolution proposed by Charles Darwin marked a turning point in understanding the origin and development of living organisms. His ideas still remain one of the fundamental pillars of biological science. Modern biology has been further enriched by genetics and biotechnology. The discovery of the structure of DNA by James Watson and Francis Crick became one of the greatest achievements in the history of science. This discovery opened new opportunities in medicine for diagnosing hereditary diseases, creating new medicines, and even developing genetic engineering. Today’s environmental problems are also closely connected with biology. Climate change, the loss of biodiversity, and the pollution of water and soil all have a serious impact on living nature. Therefore, biology plays an important role not only in laboratories but also in environmental protection policies. Studying biology deeply in schools fosters love and responsibility toward nature in the younger generation. By learning about the structure of cells, the functioning of the human body, and the process of photosynthesis in plants, students come to understand how complex and perfect life truly is. Biology is not just a subject. It tells the story of life itself. It teaches us not only how to live, but how to live in harmony with nature. Therefore, studying biology means studying the future. Conclusion In conclusion, biology is one of the fundamental pillars of human progress. It helps us understand the laws of living nature, protect our health, preserve the environment, and create healthy living conditions for future generations. The discoveries of scientists such as Charles Darwin, James Watson, and Francis Crick prove the immense importance of biology. Thus, studying biology is not merely mastering textbook topics, but deeply understanding life, protecting nature, and contributing to the development of society through science.
ANAMIN HEKAYƏSİ(Allah rəhmət eləsin! Ruhun şad olsun, Anam!)
Uşaqlıq xatirələrindən söhbət düşəndə ilk növbədə anam gəlir ağlıma. Sevgisi, qayğıkeşliyi, zəhmətkeşliyi, fədakarlığı ilə… Sonuncu məziyyətinin üstündə dayanmaq istəyirəm – hekayəni onun fədakarlığından yazmaq istəyirəm. Naxçıvan kəskin kontinental iqlimi ilə seçilir, – qışı sərt soyuq, yayı çox isti keçir. Yenə qış fəsli – fevral ayının qarlı-şaxtalı qış gecələrindən biri idi. Bizim yaşadığımız kənd şəhərdən xeyli aralıda yerləşir. O vaxt kəndlərdə təbii qaz olmadığı üçün həyat şərtləri də daha ağır idi. Evlərdə otaqların hamısını isitmək mümkün olmurdu, bəzən bütün ailə bir otaqda yatmalı olurduq. Belə gecələrdən birində baş verən və ailənin həyatını dəyişən bir hadisə oldu. Sübh çağına az qalmış hamımız səhərin şirin yuxusundan hövlnak oyandıq. Atam yuxuda ufuldayırdı, zarıyırdı. Sonra birdən səsi kəsildi və başı qeyri-ixtiyarı düşdü… Anam və biz ağlamağa, atamı oyatmağa çalışsaq da atam bizi duymurdu. Səs-küyə qonşular gəldi, sonra kənd camaatı yığışdı. Bizim evdən bir məhəllə yuxarıda yaşayan həkim qohumumuz gəldi. Atamın nəbzini tutdu, göz qapaqlarını aralayıb baxdı, sonra astadan dedi:
-İnsult keçirib, komadadır, yaşayıb-yaşamayacağı Allaha qalıb. Rayon mərkəzindən təcili yardım maşını gəldi, atamı şəhərə – Naxçıvan mərkəzi xəstəxanasına aparmaq üçün xərəyə uzadıb maşına qoydular. Anam da atamın yanında oturdu və maşın yola düşdü. Mən və bacı qardaşlarım maşının arxasınca baxa-baxa qaldıq, gözlərimizdəki yaş soyuqdanmı, ya heyrətdənmi donmuşdu – demək çətin idi. İki gün sonra anam evə qayıtdı, atamın vəziyyətinin eyni olduğunu söylədi. Qaranlıq bir otaqda həkimlərin nəzarəti altında qırx günə qədər gözləmək lazım olduğunu dedi. Hər iki gündən bir anam, hamımız atamı görək deyə, birimizi yanına alıb iki saatlıq yolu xəstəxanaya gedib qayıdırdı. Qışda hava tez qaraldığından biz gedib gələnədək axşam olurdu. Hər axşam anamın göz yaşlarının axdığını görürdüm, onun çarəsiz halı bizim boynumuzu bənovşəyə döndərmişdi. Beləcə 27 gün keçdi, atamın halında heç bir dəyişiklik yox idi. Həmin gün anamla mən atama baş çəkməyə getmişdik. Yol boyu anam heç fikirdən ayrılmırdı, gözünün yaşı qurumurdu, çox solmuşdu gözəl anam… Yol boyu düşünürdüm ki, onsuz da bizi atamın yatdığı qaranlıq otağa buraxmayacaqlar, yenə qapı ağzından bir neçə dəqiqə baxıb qayıdacağıq. Xəstəxanaya çatdıq. Avtobus dayanacağından xəstəxanaya çatanadək soyuq iliyimizə işləmişdi. Ancaq anam bunun fərqində deyildi, titrəyərək qapıda duran şəfqət bacısından xahiş etdi ki, onu içəri buraxsın. Qadın anamı gözüyaşlı görüb yazığı gəldi, icazə verdi, tapşırdı ki, tez çıxsın və xəstənin yanında heç səsini çıxarmasın. Anam razılaşıb içəri keçdi, mən astanada dayandım. Qapının azca aralı hissəsindən atamı da, anamı da görürdüm. Anam atama yaxınlaşıb ona diqqətlə baxdı, barmaqlarının ucu ilə üzünü oxşadı, sonra nə isə pıçıldaya-pıçıldaya çarpayısının dövrəsində dolanmağa başladı. Mən gözlərimi anamdan çəkmirdim və maraqla baxırdım ki, görəsən anam niyə belə edir?… Nəhayət anam gözləri qızarmış halda çıxdı, əlimdən tutdu, biz səssizcə çıxışa tərəf getdik. Tutulmuşdum, anamın atamın dövrəsində dolanaraq pıçıldadıqlarının bir dua olduğunu bilirdim… Evə çatanda qonşu qadınların və yaxın qohumların adəti üzrə bizdə olduqlarını gördük. Hər gün bir neçəsi atamın halını xəbər almaq üçün gəlirdilər. Anam elə bil evə girməyə bənd imiş kimi hönkürməyə başladı:
-Bu gün başına dolandım, bu gün özümü qurban dedim… Bir də dedim ki, mən bu körpələri təkbaşıma böyüdə bilmərəm, sən sağal, gəl, balalarına sahib çıx, mən sənin yerinə gedərəm… Bir yaşlı qadın anama acıqlandı, (o anamın xalası idi) niyə belə elədin – deyib anamı qucaqladı, için-için ağlamağa başladı. Hamı ağlayırdı, amma, biri üç, biri beş yaşlı qardaşlarım və hələ hadisələri anlamayan yaş yarımlıq bacım isə niyə ağladıqlarını bilmirdilər. Gələnlər dağılışıb getdilər. Anam süfrə açdı, yeməkdən sonra dərslərimizi hazırlamağa başladıq. İki gün sonra adəti üzrə anam yenə yola düzəldi, axşamüstü geri dönəndə üzü gülürdü. Hamımız onun başına toplaşdıq, sual dolu baxışlarımızı üzünə zillədik. Anam sevincək halda: Atanız o gün bizdən sonra hərəkət edib, dünən gözlərini açıb, həkimlər nə deyirsə reaksiya verir, amma hələ ki, danışmır. Həkimlər deyir ki, tezliklə danışacaq. Biz çox sevinirdik. O gecə anam bizim dərs oxuyub oxumadığımızla belə maraqlanmadı… Günlər keçdi, artıq atam danışırdı, yeyirdi, içirdi. Həkimlər 1 həftə sonra evə buraxılacağını demişdilər. Anamın dediyinə görə atam həkimlərə o gecə qorxulu yuxu gördüyünü və o yuxunun təsirindən belə olduğunu demişdi. Sonralar bizə də ətraflı danışdı gördüyü yuxunu… Anam isə o vaxtdan atama baş çəkməyə gedə bilmədi… Yorğun idi, dediyinə görə əlləri, ayaqları ağrıyırdı. Atam evə döndü, bütün kənd camaatı dəstə-dəstə bizə axışırdı. Bir neçə gün gələnlərin ardı-arası kəsilmədi. Atam artıq tam sağalmışdı, işə gedirdi. Anamın ağrıları getdikcə artırdı, elə hey sızıldayırdı. Evin içində gəzə bilirdi, həyətə çıxa bilmirdi. Atam anamı həkimə aparmışdı, revmatizm xəstəliyi olduğunu demişdilər. Ancaq dərmanların heç bir xeyri yox idi. Bir neçə gün sonra anam yatağa düşdü. Atam onu başqa şəhərlərə – Bakıya, Sumqayıta, İrəvana aparırdı, dəyişik həkimlərə müayinə etdirirdi, ancaq təyin olunan müalicələrdən sonra anam daha da ağırlaşırdı. Bu arada biz də böyüyürdük, amma necə?… Evin bütün qayğısı öz üzərimizə düşmüşdü, üstəlik anama baxmaq, onun ehtiyaclarını ödəmək… – axı o, ağır yataq xəstəsi idi… Novruz bayramı yaxınlaşırdı, havalar isinir, torpaq oyanırdı. Anam bu müddət ərzində bir dəfə də olsun, xəstəliyindən şikayət etməmişdi. Atamdan da narazı deyildi. Hərdən atam, maddi gücüm çatsaydı səni xaricə, daha güclü həkimə aparardım – dedikdə, anam, sən əlindən gələn hər şeyi etdin, bu Allahın yazısıdır – deyirdi. Mart ayının 3-ü idi, o gün anamın ağrılarının, əzabların son günü idi. O yağışlı yaz günü eyni zamanda bir ailənin yetimliyi, səkkiz övladın anasızlığı, bir ərin yarsızlığı… və bir də daha sonralar yazılacaq şeirlərimin kədərli mövzusu olacaqdı… Bu da bir türk qadınının ərinə qarşı göstərdiyi fədakarlığı, bu da bir ana ürəyi…
Müəllif: Adilə NƏZƏR Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
…Mövzu palitrası daha əlvan, daha çoxrəngli olan, şeirləri ilə ruhumuzu işığa bələyən, dünyaya saf, təmiz məsum şair gözüylə baxan, şərəfli yaradıcılıq yolu ilə inamla addımlayan Adil Şamiloğlunun «Qaçaq Gülsüm» əsərilə (Bakı, 2025) tanışlıqdan sonra bir daha inandım ki, əsl şairlərin sözü dirilik suyudur. Bu «dirilik suyundan» içdim və Şəmkir elinin mərd və qeyrətli bir qadını ilə tanışlıqdan qürur hissi keçirdim. Qürurlandım ki, Azərbaycanın aslan təbiətli, şir ürəkli qadınları olan yerdə həmişə düzlük, saflıq, halallıq var, qeyrət, namus, şərəf var. Həm də qürurlandım ki, dünyanı dolaşan «Aslanın erkəyi, dişisi olmaz» məsəli məhz türk qadınları üçün deyilib. At belində sağa-sola ox atan, qılınc oynadan, tüfənginin gülləsi hədəfindən yayınmayan mərd və qeyrətli qadınlarımız tarix boyunca kişilərlə çiyin-çiyinə dayanaraq düşmənə qarşı igidliklə vuruşublar. Onların sayı çoxdur, saymaqla bitib-tükənməz. Həmin o cəsur, igid qadınlardan biri də Qaçaq Gülsümdür və həmin o igid, cəsur, qorxmaz Şəmkirli balasından, Odlar Yurdunun od qızından Adil Şamiloğlu bütün zamanlarda oxunacaq tarixi bir poema yazmış, həm ədəbiyyatın, həm də ədəbiyyat tarixinə yazılacaq bu əsər nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək oxunacaqdır. Gülsüm tarixi şəxsiyyətdir. O, 1863-ci ildə Əmirqulu kişinin evində dünyaya göz açıb və ömrünün son gününə, son anına kimi ucalıq taxtından düşməyib. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulana qədər çar rusiyasının azğınlaşmış məmurlarına qarşı barışmaz olmuş, tüfəngini yerə qoymamış, kolxoz quruculuğu dövründə də haqsızlığa qarşı barışmaz mövqe tutmuş, özünü-sözünü bilməyən erməni milislərinin (Polisini – red.) çirkin əməllərinə görə gözünü belə qırpmadan güllələyən Qaçaq Gülsüm qaçaqlıq dövründə olduğu kimi yenə də düşmənə düşmən kimi cavab vermişdir. Şair Adil Şamiloğlu Qaçaq Gülsümü ucalığın, əyilməzliyin, vətənpərvərliyin, yurdsevərliyin, mərdliyin…rəmzi kimi qələmə vermiş, onunla bağlı fikir və düşüncələrini, eşitdiklərini, hiss və həyəcanlarını səmimi şəkildə qələmə almışdır. Qaçaq Gülsümün Kərəmlə dostluğundan, onun məsləhətilə Araz çayını adlayıb o taya keçməsindən, qaçaqların həbs edilməsindən və Qaçaq Kərəmin köməyi sayəsində onların azad olunmasından, Qaçaq Kərəmin qardaş tövsiyyəsilə Gülsümün qaçaqlıq həyatından əl çəkməsindən söhbət açmış, hər incə detala toxunmaqla son dərəcə təsirli bir əsər yazmağa müvəffəq ola bilmişdir. Qaçaq Kərəm özünə bacı və silahdaş bildiyi Gülsümə müraciətlə belə deyir:
Elinə-gününə yanıb da qayıt, Uşaq çağlarını anıb da qayıt. Qayıt, əziz bacım, mehriban bacım, Azalsın mənim də qoy ağrım, acım. Bir rahat, bir azad həyat qurarsan, Kəndə-kəsəyə də dayaq durarsan. Sənin arzuların, əməlin haqdır, Qadına ən ali ana olmaqdır.
Adil Şamiloğlunun bir sənətkarlıq xüsusiyyəti də odur ki, o, təkcə Qaçaq Gülsümdən söhbət açmır, həm də türkçülükdən söz salır, türkün böyüklüyünü, nəyə qadir olduğunu, tarix yazdığını dilə gətirir, həm də ikiyə bölünmüş Azərbaycanın yaralarına sözlə məlhəm olmaq istəyir. Qaçaqlar Araz çayını keçən zaman şair Nəbi Eloğlu yada düşür. Onun Araz çayına yazmış olduğu şeiri şagirdi Əzəmət söyləməli olur və o, yanıqlı-yanıqlı Araz çayına baxıb Nəbinin şeirini dilə gətirir:
Ömür yolu qaralıdır, ağlıdır, Bu dərd məni için-için ağladır. Təbrizimə gedən yolum bağlıdır, Araz çayı, aramıza girmə gəl!
Şair özü də Gülsümün dilindən ikiyə bölünmüş Azərbaycanla bağlı fikirlərini bölüşür ki, bu da oxucunu daha da təsirləndirir:
…Adını dilimdə bitirmişəm mən, O gözüm, o, qanım, canıma candır, O, iki bölünmüş Azərbaycandır. Heç zaman dilimdən adı düşməyib, Hələ Azərbaycan bütövləşməyib.
Şair Adil Şamiloğlu eyni zamanda ağır qul əməyi olan pambıq yığımından, bu bitginin vaxtilə Şəmkirdə də yetişdirilməsindən, qadınların, qocaların, uşaqların zəhərli pambıq tarlalarında günçıxandan günbatana kimi işləməsindən ürəkağrısı ilə söhbət açır. Erməni milislərinin (polis) Gülsümün hamilə gəlinini də pambıq yığımına göndərmək istəyindən, erməni milisi Hampet Aşotyanın Gülsümə qarşı hədə-qorxu gəlməsindən və s. söz açaraq yenə də Gülsümün kişi qeyrətini, mərdliyini bir daha açıqlamalı olur:
-Erməni bir az da irəli vardı, Ağzı köpükləndi, köksü qabardı:
Deyəsən, hökumət-zad bilmirsiniz, Sürərəm Sibirə, qalmaz iziniz. Mənmi yığacağam çöldə pambığı? Birbaşa tarlaya, itin qancığı. Halaldır içsək də bizə qanları, Bitirmək gərəkdir busurmanları.
Gülsüm dözə bilmir və silaha sarılır.
Gülsüm fırlanaraq aldı tüfəngi, Dəyişdi bir anda milisin rəngi. Nə tərpənə bildi, nə macal tapdı, Harda ermənini gör, əcəl tapdı. Dolaşıb yıxıldı o ən irisi, Qaçmağa cəhd etdi hələ birisi. Daha nə söyür, nə şeşələnirdi, Yekəpər yerində eşələnirdi.
Düşünürəm ki, «Qaçaq Gülsüm» poeması son 15-20 ildə yazılmış ən gözəl, ən dəyərli əsərlərdən biridir, bəlkə də birincisidir. Belə bir poemanı yazmaqla Adil Şamiloğlu hansı istedada, hansı söz qüdrətinə malik olduğunu bir daha açıb göstərmiş oldu. Əsər haqqında geniş söhbət açmağa lüzum görmürəm, çünki poemanı oxuyan hər kəs Qaçaq Gülsüm haqqında geniş bilgi əldə edə biləcəkdir. Məhz ona görə də bəzi məqamlara toxunmaqla kiayətlənməli oluram. Əsərində maraqlı, təsirli səhnələr yetərincədir. Qaçaq Kərəmin, Stalinin, M. C. Bağırovun, Gülsümü dəlicəsinə sevən şair Nəbi Eloğlunun, qaçaq Şirəlinin və digər tanınmışların haqqında söz açılması əsərin dəyərini daha da artırır. Oxucu istər-istəməz xəyalən ötən illərə səyahət etməli olur, Azərbaycan tarixinin hələ tam açılmamış, öyrənilməmiş səhifələrini vərəqləyir, həm qürur duyur, həm də vaxtilə əzilən xalqın taleyinə acıyır. Söz meydanında söz köhlənini göylərə qaldıran şair Adil Şamiloğlu böyük təvazökarlıq edərək əsərin girişində Qaçaq Gülsüm haqqında məhz Səyavuş Sərxanlının, yaxud Məzahir Hüseynzadənin yazmalı olduğunu bildirir:
…Mövzu təzə mövzudur, Duymamışdı Səyavuş. Sərxanı vəsf etməkdən, Doymamışdı Səyavuş. Məzahir də bu işdən, Bu mövzudan yan keçdi, Aradan illər ötdü, Gün keçdi, zaman keçdi. Bu mövzunu vəsf etmək, Düşdü mənim boynuma…
Ancaq buna baxmayaraq oxucu onunla razılaşmaq məcburiyyətində olmur, çünki «Qaçaq Gülsüm» poemasını, ancaq Adil Şamiloğlu yaza bilərdi, yazdı da. Yazdı və həm özünə, həm də Azərbaycanın mərd və qeyrətli bir qadınına sözlə heykəl ucalda bildi.
*
Adil Şamiloğlunun «Qaçaq Gülsüm» poemasında vətən sevgisi, yurda bağlılıq, təbətin tərənnümü, Təbriz həsrəti, Araz dərdi, ölüm haqqında fikir və düşüncələr, türkçülük, rus və erməni azğınlığı… diqqəti cəlb edən başlıca xüsusiyyətlərdən biridir. Poemada şair Vətən duyğulu, təbiət ətirli miraları ilə könlümüzü oxşayır, ruhumuza sığal çəkir. Vətənə, təbiətə, yurd yerinə qırılmaz tellərlə bağlı olan, yurdun hər daşını, quru yarpağını belə müqəddəs bilən şair ən gözəl duyğularını sözə çevirərək Sərxan kəndinin əhatə dairəsində olan Kotan bulağından, Cəyir çayından, İlıxçı meşəsindən və s. söhbət açmaqla kifayətlənmir, həm də bir rəssam kimi o gözəl yerləri gözlərimiz önündə canlandıra bilir. Fikrimizin təsdiqi kimi bu misralara diqqət yetirək:
…Min ildir mövcuddur bu Kotan bulaq, Bir gün gərək gedib mehmanı olaq. Bulaq axıb gedir, indi də vardır, Axır şırıl-şırıl, nə bəxtiyardır.
Və yaxud Sərxan kəndinə həsr edilmiş misraların sehrinə düşməmək mümkündürmü?
Yol boyunca mürgüləyir İlıxçı, Üstümüzə meh ələyir İlıxçı. Yarımyaylaq…Ana Cəyir…İlıxçı… Sərxana gəl, sərxana gəl, Sərxana.
Bulağın, çayın, dağın, kəndin…obazını yüksək sənətkarlıqla yaradan, yurdun əsrarəngiz gözəlliyini məhəbbətlə itfadə edən, ən müqəddəs duyğularını qələmə alan Adil Şamiloğlunun yurd yerlərilə bağlı poetik düşüncələri olduqca maraqlıdır, orijinaldır, ideya-məzmun və sənətkarlıq cəhətdən qüvvətli olması ilə seçilir. Poemada Sərxan kəndi cazibə qüvvəsi kimi adamı həm də ona görə özünə çəkir ki, bu kənddə şair-publisist Səyavuş Sərxanlı, tanınmış şair Məzahir Hüseynzadə, həm də əsərin baş qəhrəmanı, kişi qeyrətli Qaçaq Gülsüm dünyaya göz açıb və öz mərdliyi, igidliyi, qoçaqlığı, haqq yolçusu olması ilə Şəmkir elini yaxın-uzaq bölgələrdə tanıtdıra bilib. Peterburqda rus çarı Nikolay da Gülsümün qaçaqlıq etməsindən xəbər tutur və onun üstünə silahlı dəstə göndərir. Poemada Qaçaq Gülsümlə təbiətin birgə tərənnümü, Gülsümün-Süleymanın da təbiətin bir parçası olduğu bədii boyalarla təsvir edilir ki, bu da əsəri daha oxunaqlı, daha təsirli, daha cazibədar etməklə yanaşı, həm də şairin özünün də vətəni, yurd yerini qanıyla, canıyla sevdiyinə şahidlik etmiş oluruq. Gülsümün xahişi ilə şair Nəbinin dilindən söylənilən, öz həzinliyi, poetik gözəlliyi ilə yaddaşa köçən bu misraları həyəcansız oxumaq mümkün deyil:
…Novlu bulaq bir ilahi biçimdə, Sərinləyin, bir doyunca için də. Sərxan mənim ürəyimin içində, Sərxana gəl, Sərxana gəl, Sərxana.
Poemada Azərbaycan təbiətinin ətrini, qoxusunu duymaq, Şəmkir elinin gözəlliklərini, ürəkaçan mənzərələrini görmək mümkündür. Təbiətlə könül söhbəti eləyən, bulağın, çayın, dağın, meşələrin…gözəlliyini poeziya dilinə çevirən Adil Şamiloğlu həm də oxucuya təbiəti sevdirməyi bacaran şairdir. Əsərdə təbiət sevgisilə yanaşı, Nəbi və Gülsüm sevgisi də qabarıq şəkildə əks olunub. Gülsüm kişi paltarı geyinib silahlansa da, dağlara, meşələrə çəkilib qaçaq dəstəsinin başçısı kimiSüleyman adını daşısa da, yenə də ürəyi el üçün, oba üçün, doğmaları üçün döyünür. O, kəndə qayıdacağına, haqq-ədalətin bərpa olunacağına, Süleyman adının yenidən Gülsüm adıyla əvəz olunacağına inanır və ümid edir. O da ailə qurmaq, sevib-sevilmək istəyir. Dəstəyə qoşulan şair Nəbi Eloğlunun onu təmiz məhəbbətlə sevdiyini bilsə də, hələ gözləməyə üstünlük verir. Çünki o, haqq uğrunda mübarizə aparır. Sapı özümüzdən olan Bayram kimi kəndxudaların, yaddinli, yadelli pristavların, canişinlərin…özbaşınalığına son qoyulmayana qədər silahı yerə qoymayacağına and içib. Gözləri qarşısında atası Əmirqulunun kürəyinə qaynar samovar bağlatdıran pristavı o, necə bağışlaya bilər? Bu, mümkündürmü? Poemada Gülsüm həm qaçaqdır, həm də kövrək ürəkli, incə təbiətli bir qadındır. Onun da ürəyində sevgi duyğuları, məhəbbət hissləri baş qaldırır. O da ailə qurmaq, ana olmaq istəyir, amma məzlum, kasıb adamlara, kəndlilərə… qənim kəsilən, onların son tikəsini belə əlindən alan pristavlara, kəndxudalara, çar məmurlarına qarşı olan nifrəti onun ana olmaq istəyini dəfələrlə üstələyir. Məhz ona görə də şair Nəbinin sevgisinə biganə qalmasa da, biganəlik göstərir. Şairin sevgi dolu misralarını dinləyir və ona belə cavab verir.
…Tələsmə, səbr eylə, Nəbi Eloğlu, Bizim istəyimiz çıxacaq doğru, Heç fikir eləmə, o gün gələcək, Xoşbəxtlitk, qaval, toy-düyün gələcək.
Amma o gün gəlib çıxmır. Nəbi döyüşlərin birində öldürülür. Gülsüm göz yaşlarını saxlaya bilmir, ürəyi alışıb-yanır.
Gülsüm sarsılmışdı…Gülsüm ağladı, Nəbinin gözünü özü bağladı…
*
Əsəri oxuyub başa vurandan sonra bir müddət xəyala daldım. O illərin ağrı-acılarını ürəyimdə hiss elədim. Tomiris qeyrətli, Sara Xatun düşüncəli Qaçaq Gülsümü düşündüm, ruhuna dualar oxudum. Onu da düşündüm ki, Azərbaycanın onun kimi mərd qızları, qadınları az deyil, çoxdur və təəssüf ki, o igid, döyüşkən qadınların çoxu unudulub, yaddan çıxıb. Tomiris qeyrətli qadınları unutmaq şərəfli tariximizin bir parçasını unutmaq demək deyilmi? Nə yaxşı ki, Adil Şamiloğlu kimi vətən sevdalı bir qələm adamı varmış və o, tarixin gizli qalan səhifələrindən birini – Qaçaq Gülsüm səhifəsini arayıb-axtararaq rəhrəmanlıqlarla dolu tariximizin daha da zənginləşməsi üçün böyük əziyyət çəkmiş, hər zaman oxunacaq, bu günkü və gələcək nəsillərə örnək ola biləcək bir əsər yazaraq oxuculara ünvanlayıb. «Qaçaq Gülsüm» poeması şairin həm də özünə ucaltdığı söz abidəsidir. Söz abidəsi qurmaq, igid bir qadına sözlə abidə ucaltmaq şair üçün qazanılan ən böyük savabdır, Allahın da xoşuna gəldiyi bir işdir. Bu işin öhdəsindən ustalıqla gələn Adil Şamiloğlu sözün əsl mənasında Qaçaq Gülsümə yaraşan, onun adına layiq bir əsər yarada bilib, o tarixi şəxsiyyəti Milli Qəhrəman kimi dəyərləndirib və düz də eləyib. Qəhrəman Gülsümə öz adından söz abidəsi yaradan şair haqlı olaraq yazır ki, «Ən böyük abidə yaranar sözdən».
Gülsümə sözlə abidə ucaldan şair həm də bəyan eləyir ki:
Mən bu abidəni hər yerdə qurdum, Sevən ürəklərdə, qəlblərdə qurdum.
Bəli, sevən ürəklərdə, qəlblərdə qurulan söz abidəsindən hər kəs faydalanacaq. Bu əsər zamandan zamana keçib yaşayacaq, keçmişimizi, soykökümüzü, milli qeyrətimizi, kimliyimizi, nənə və babalarımızın qəhrəmanlığını, haqq işi uğrunda mübarizə apardığını unutdurmağa qoymayacaq, bu günkü və gələcəkdə doğulacaq uşaqların qəhrəmanlıq ruhunda, vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə almalarında önəmli rol oynayacaq, xalqımıza ərmağan edilən ən dəyərli töhfə kimi qəbul ediləcəkdir. Bəli, bu söz abidəsi hər zaman oxunacaq və Qaçaq Gülsümü də əbədi yaşadacaqdır. Yaşat ki, yaşayasan, deyiblər. Mən də deyirəm ki, Qaçaq Gülsüm kimi qəhrəman, vətənpərvər, xalqımıza başucalığı gətirən bir qadını sözlə yaşatdığına görə sağ ol, şair! P.S. Şair, Adil Şamil oğlu 21 fevral 2026- cı ildə Şəmkir rayon, Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəb – liseydə “Qaçaq Gülsüm” kitabının təqdimatı keçirilib.
Təqdimat mərasimində Şəmkir rayon İcra hakimiyyətinin və Şəmkir rayon Bələdiyyəsinin nümayəndələri də iştirak etmişdilər. Tədbir çox yüksək səviyyədə təşkil olunmuşdur!
Müəllif: Hüseyn İSAOĞLU, Yazıçı-publisist, AYB və AJB-nin üzvü
Onun öz aləmi var. Hər təfəkkürün dərk edə bilməyəcəyi, hər idrakın anlamayacağı, sirlərlə dolu bir aləm. O, hər adam üçün danışmır, onu yalnız ariflər anlaya bilir. Ətrafında xeyli adam olsa da, milyonların arasında təkdir, yalqızdır Həmid Herisçi…
Deyir ki:- “Mən heç vaxt məşhurluğu sevməmişəm. Məmin poetik və fəlsəfi təfəkkürüm gizlində qalmağı sevən təfəkkürdür. Çox sevinirəm ki, haqqımda mətbuatda çox bəsit məlumat var. Həyatımı heç kim də bilmir. Bir söz deyə bilərəm ki, mən çox ciddi siyasi xadim ailəsində doğulmuşam. Bu çox şeyi həll edib. Mən ciddi inqilabçıların arasında böyümüşəm, onların sevimlisi olmuşam. İran Kommunist Partiyasının rəhbəri rəhmətlik İrəc İskəndəri bizim ailəvi dostumuz olub. O, mənim təfəkkürümü qiymətləndirib. Mən Allah yolunda olmuşam. Sevinirəm ki, məni yaxşı tanımırlar. Çünki məni tanısalar təhrif oluna bilərəm. Ümumiyyətlə, mənə elə gəlir ki, ciddi adamlar çox tanınmaq istəməzlər…”
…Sərraf adamdır. İnsanın qəlbini üzündən oxuya bilir, necə deyərlər, kimin hansı yuvanın quşu olduğunu bəsirət gözlərilə görməyi bacarır. Hadisələrə baxan kimi qüsursuz rəy verməyə qadirdir. Qarşılaşdığı bütün məsələlərdə ortaq nöqtəni tapmaqda çətinlik çəkmir. Bütün bunlara onu fədailiyi yönəldir, fədaidir. Sadəliyə, azadlığa çox üstünlük verir. Bununla da o, öz xüsusi təfəkkürünü qoruyub saxlaya bilir. Bir sözlə, o, təkcə Azərbaycanın yox, dünyanın vətandaşıdır…
“Mən sirləri tapmaq tərəfdarıyam. Bütün yaradıcılığımda da çalışmışam ki, kimisənin bilmədiyi, çox həlledici məsələləri tapıb göstərə bilim. “Damğa”, “Dəli Kür” romanlarımda, çoxlu sayda yazdığm esselərimdə, şeirlərimdə həmişə ona doğru can atmışam. Xülasə, sirlər xəzinəsini axtarıram. Bəzən insanlar Stepan Razinin Pirallahı adasında gizlətdiyi xəzinəni, bəziləri Cavad xanın xəzinəsini axtarır. Mən də Nizaminin dediyi “Sirlər xəzinəsi”ni tapmaq üçün çalışıram. Mənim istər publisistikam, istərsə də şeirlərim həmişə diqqət mərkəzində olub. Hətta “Facebook”-da da ətrafımda diqqətçəkici adamlar çoxdur. Hesab edirəm ki, “Facebook” yeni bir inqilabdır. Mən modernizmi sevirəm. Postmodern daha acı bir məsələ idi. Konsperologiyanı Azərbaycan təfəkkürünə mən gətirmişəm. Bunu çox adam bilir. Azərbaycanda aparıcı ədəbi-fəlsəfi cərəyanları həmişə təqdim eləməyə çalışmışam.”- söyləyir.
1960-cı il, aprelin 30-da Bakı şəhərində anadan olub. Əslən Təbriz yaxınlığındakı Heris bölgəsindəndir. Böyrəkləri xəstə olduğu üçün yeddi yaşından Moskvada- SSRİ Elmlər Akademiyasının Pediatriya İnstitutuna yerləşdirilib və orta təhsilini həmin institutun nəzdində fəaliyyət göstərən məktəbdə alıb. Sonra Bakıya dönərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. “Nekroloq”, “Əli və Nino”, “Solaxay” adlı postmodern üslubda yazılmış irihəcmli romanların və “SSRİ”, “Konspiroloq”, “Portretlər”, “Sekond hənd-ikinci həyat”, “Hekayələr”, “İki səmanın qartalı” şeir və hekayə kitablarının müəllifidir…
Deyir ki:- “Başqalarının fikrinə həmişə hörmət eləmişəm. Amma mənim üçün bu fikirlər həlledici olmayıb. Qərarı özüm vermişəm. Heç vaxt başqa fikirləri özümün alın yazım hesab etməmişəm. Mənim nəsrim öz nəsrimdir, mənim şeirim öz şeirimdir. Bu mənim öz publisistikamdır. Televiziya layihələrim də özümə məxsusdur. Nə var özümünküdür. Mənim nəsrim, şeirim orijinaldır. Bununla da mən seçilirəm. Mən həmişə yeni söz demişəm. Son layihəm mətbuatda portret yazılarımdır.”
Xeyli kitab mütaliə edib, çox müəllifin əsərlərindən məlumatlıdır. Xoşuna gəldiyi Azərbaycan ədibləri isə Sabir Əhmədli və İsa Hüseynovdur. Onların əsərlərini həmişə sevə-sevə oxuyub. Onun üçün “Beşmərtəbəli binanın altıncı mərtəbəsi”ndən Sabir Əhmədlinin “Yasaq edilmiş oyun” romanı daha maraqlıdır. Qəribə yazıçıdır, yazdıqlarını ənənəvi qəliblərə yerləşdirməyi xoşlamır. Bu da qəhrəmanlarını, qələmə aldığı hadisələri daha yaxşı təsvir etməyə imkan verir. İmanına, inancına isə söz ola bilməz. Allaha məhəbbəti sonsuzdur. Çünki Yaradana sadəcə inanmır, Onun varlığına əmindir və özünü əsl müsəlman hesab edir…
“Mən Şah İsmayıl xəttinin müsəlmanıyam. Özümü Şah İsmayıl misteriyasının nəvəsi sayıram. Mən ona meyilli adam olmuşam. Həm də o, uşaqlıqdan padşah olub. Onun uşaq təfəkkürü mənə çox maraqlı olub. Mən uşaq təfəkkürünü yaşlı təfəkküründən mənalı bilirəm. Mənim üçün bunun ilk modeli İsmayılın 13 yaşında taxt-taca sahib olmasıdır. Azərbaycanda uşaq təfəkkürü XVI əsrdə hakimiyyətə gəlib. Uşağın müdrikliyində şüuraltı olaraq o biri dünyanın təcrübəsi var, ixtiyar adamların müdrikliyində yalnız bu dünyanın təcrübəsi olur. Emprik təfəkkür. Mən intuiktiv təfəkkürü seçirəm.”- söyləyir.
Bəli, onun öz aləmi var. Mistik, sirli, sehirli və çoxuna pünhan olan aləm. Orada baş verənləri anlamaq üçün, gərək quş dilini də biləsən…
…Həmid məlum hadisələrdən bir qədər əvvəl qonşu ölkəyə İrana yollanıb. Son dəfə Təbrizdən sorağı gəlib. Hazırda qonşu ölkədə rabitə kəsildiyindən, artıq bir neçə gündür ki, ondan heç bir xəbər yoxdur. Deyirlər ki, hər ağızda bir dua var. Gəlin dua edək ki, Həmid tezliklə vətənə dönsün, ailəsinə qovuşsun. Axı, onun üçün darıxanlar var…
