ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Ayətxan Ziyadın “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası haqqında
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının elmi tədqiqi sahəsində mühüm hadisələrdən biri Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) qələmə aldığı “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyanın nəşridir. Müəllif bu əsərdə Zaur Ustac yaradıcılığını müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsipləri əsasında araşdıraraq onun uşaq poeziyasının ideya-estetik, poetik və funksional xüsusiyyətlərini sistemli şəkildə təhlil etmişdir.
Monoqrafiyanın mündəricatı göstərir ki, tədqiqat nəzəri-konseptual əsaslardan başlayaraq XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında Zaur Ustacın mövqeyinə qədər geniş elmi istiqamətləri əhatə edir. Əsərdə uşaq ədəbiyyatının mahiyyəti, milli kimlik, vətənpərvərlik ideyası, türklük və bütöv Azərbaycan düşüncəsinin poetik ifadəsi, ana dili mövzusu, qafiyə sistemi, qadın və qız obrazları, adlar sistemi, bədii obrazların yaradılması texnologiyası kimi mühüm məsələlər ayrıca fəsillər şəklində araşdırılır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli bədii fikrin ən mühüm və dinamik inkişaf edən sahələrindən biridir. Bu ədəbiyyat yalnız uşaqlar üçün yazılmış bədii mətnlərin məcmusu deyil, həm də xalqın mənəvi dəyərlərinin, milli kimliyinin, estetik zövqünün, əxlaqi prinsiplərinin və dünyagörüşünün yeni nəslə ötürülməsini təmin edən mühüm mədəni institutdur. Uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasında, onun vətənə, ana dilinə, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının yaranmasında bədii ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir. Bu baxımdan uşaq poeziyası təkcə estetik zövq formalaşdırmır, həm də pedaqoji, psixoloji və sosial funksiyaları özündə birləşdirən çoxşaxəli yaradıcılıq sahəsi kimi çıxış edir. Müasir dövrdə qloballaşma proseslərinin sürətlənməsi, informasiya texnologiyalarının həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi və uşaqların informasiya məkanında yeni təsirlərlə üz-üzə qalması uşaq ədəbiyyatına olan tələbləri də dəyişmişdir. Artıq uşaq şairindən yalnız maraqlı və yaddaqalan şeirlər yazmaq deyil, həm də milli düşüncəni, mənəvi dəyərləri, vətənpərvərlik hissini, humanizm ideyalarını müasir bədii-estetik meyarlarla təqdim etmək tələb olunur. Bu baxımdan müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında fərdi yaradıcılıq üslubu ilə seçilən müəlliflərin elmi şəkildə araşdırılması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının son onilliklərdə qazandığı uğurlar sırasında Zaur Ustacın yaradıcılığı xüsusi yer tutur. Onun şeirlərində uşağın daxili aləmi, milli düşüncə tərzi, vətən sevgisi, ana dilinə bağlılıq, ailə dəyərləri, təbiətə məhəbbət və yüksək mənəvi keyfiyyətlər sadə, səmimi və eyni zamanda yüksək poetik sənətkarlıqla təqdim olunur. Şairin əsərlərində uşaqlar yalnız hadisələrin iştirakçısı deyil, həm də fəal düşünən, hiss edən, öyrənən və cəmiyyətə münasibət bildirən obrazlar kimi təqdim edilir. Bu xüsusiyyət Zaur Ustac yaradıcılığını müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. Bədii yaradıcılığın elmi aspektdən araşdırılması ədəbiyyatşünaslığın mühüm istiqamətlərindən biridir. Hər bir sənətkarın poetik dünyası yalnız mövzu dairəsi ilə deyil, istifadə etdiyi bədii ifadə vasitələri, obrazlar sistemi, kompozisiya xüsusiyyətləri, dil və üslub zənginliyi, ritm, qafiyə, poetik struktur və estetik prinsiplər baxımından da qiymətləndirilməlidir. Belə tədqiqatlar həm müəllifin yaradıcılıq fərdiliyini üzə çıxarır, həm də bütövlükdə milli ədəbiyyatın inkişaf meyillərini müəyyən etməyə imkan verir. Bu baxımdan Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyası Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Müəllif ilk dəfə olaraq Zaur Ustacın uşaq poeziyasını yalnız mövzu və ideya baxımından deyil, həm də poetik sistem, bədii struktur, obrazlar aləmi, kompozisiya, poetika, funksionallıq və sənətkarlıq prinsipləri baxımından kompleks şəkildə araşdırmışdır. Monoqrafiya geniş nəzəri baza üzərində qurulmuş, müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsiplərinə söykənərək müəllif yaradıcılığına sistemli yanaşma nümayiş etdirmişdir.
Kitabın mündəricatı onun tədqiqat imkanlarının genişliyini aydın şəkildə göstərir. Əsərdə əvvəlcə uşaq ədəbiyyatının nəzəri-konseptual problemləri araşdırılır, daha sonra XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında Zaur Ustacın mövqeyi müəyyənləşdirilir. Bundan sonra müəllif milli kimlik, vətənpərvərlik, türklük ideyası, Bütöv Azərbaycan məfkurəsi, ana dili problemi, qafiyə sistemi, qadın və qız obrazlarının poetik modeli, adlar sistemi, bədii obrazların yaradılması texnologiyası, poetik dinamika, ritm və kompozisiya kimi çoxsaylı məsələləri elmi təhlilə cəlb edir. Bu mövzuların hər biri ayrıca tədqiqat istiqaməti kimi işlənərək Zaur Ustacın poetik dünyasının bütöv mənzərəsini yaratmağa xidmət edir. Monoqrafiyanın diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də müəllifin yalnız nəzəri mülahizələrlə kifayətlənməməsi, irəli sürdüyü fikirləri Zaur Ustacın konkret əsərləri üzərində təhlillərlə əsaslandırmasıdır. Xüsusilə “Ağıllı Gülər”, “Tuncay”a və digər şeirlər poetik baxımdan təhlil edilir, obrazların funksional xüsusiyyətləri, poetik dinamika, ritm, kompozisiya və bədii ifadə vasitələrinin işlənmə prinsipləri elmi arqumentlərlə izah olunur. Bu yanaşma tədqiqatın həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyətini artırır. Monoqrafiyada Zaur Ustac yaradıcılığı digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının əsərləri ilə müqayisəli şəkildə dəyərləndirilir, məktəbəqədər təhsil sistemində uşaq poeziyasının funksiyası və pedaqoji əhəmiyyəti ayrıca araşdırılır. Bu isə əsərin yalnız filoloji deyil, həm də pedaqoji və metodik baxımdan dəyərini yüksəldir. Təqdim olunan məqalənin məqsədi Ayətxan Ziyadın bu fundamental monoqrafiyasının elmi məziyyətlərini, tədqiqat metodologiyasını, struktur xüsusiyyətlərini, nəzəri yeniliklərini və Azərbaycan uşaq ədəbiyyatşünaslığının inkişafındakı rolunu qiymətləndirməkdir. Eyni zamanda əsərin Zaur Ustac yaradıcılığının öyrənilməsinə verdiyi töhfə, müəllifin elmi yanaşmasının üstünlükləri və monoqrafiyanın gələcək tədqiqatlar üçün əhəmiyyəti geniş şəkildə təhlil ediləcəkdir. Bu yanaşma kitabın həm müasir Azərbaycan filologiyası, həm də uşaq ədəbiyyatının nəzəri problemlərinin araşdırılması baxımından elmi dəyərinin daha dolğun şəkildə üzə çıxarılmasına xidmət edir. Monoqrafiyanın ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri Zaur Ustacın poetik irsinin yalnız mövzu baxımından deyil, həm də poetika, kompozisiya, ritm, dinamika, obrazlar sistemi və bədii sənətkarlıq baxımından kompleks şəkildə öyrənilməsidir. Xüsusilə “Ağıllı Gülər” şeirinin kompozisiya və funksional strukturu, poetik sürət və hərəkətlilik parametrləri barədə aparılan təhlillər müəllifin müasir poetika nəzəriyyəsinə bələd olduğunu nümayiş etdirir. Kitabın digər üstün cəhəti Zaur Ustac yaradıcılığının digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının əsərləri ilə müqayisəli şəkildə araşdırılmasıdır. Bu yanaşma şairin milli uşaq ədəbiyyatındakı yerini daha obyektiv müəyyənləşdirməyə imkan yaradır. Eyni zamanda məktəbəqədər təhsil kontekstində uşaq poeziyasının funksiyası, pedaqoji əhəmiyyəti və tərbiyəvi potensialı da ayrıca tədqiqat predmeti kimi təqdim edilir. Ayətxan Ziyad elmi mühakimələrini faktlar, poetik nümunələr və nəzəri müddəalarla əsaslandırır. Tədqiqatın dili elmi olsa da, oxunaqlıdır və bu xüsusiyyət kitabı həm ədəbiyyatşünaslar, həm magistr və doktorantlar, həm də müəllimlər üçün dəyərli mənbəyə çevirir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli bədii fikrin mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, gələcək nəslin mənəvi-estetik tərbiyəsində, milli kimlik şüurunun formalaşmasında və ümumbəşəri dəyərlərin mənimsənilməsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan müasir uşaq poeziyasının ayrı-ayrı nümayəndələrinin yaradıcılığının elmi əsaslarla araşdırılması təkcə ədəbiyyatşünaslıq üçün deyil, həm də pedaqogika, psixologiya və mədəniyyətşünaslıq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illər Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu istiqamətdə sistemli və fundamental araşdırmalara ciddi ehtiyac mövcuddur. Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyası məhz bu ehtiyacdan doğan, elmi dəyəri və metodoloji yeniliyi ilə seçilən sanballı tədqiqat əsərlərindən biridir. Monoqrafiyanın ümumi məzmunu göstərir ki, müəllif Zaur Ustac yaradıcılığına yalnız bir şairin poetik irsi kimi deyil, bütövlükdə XXI əsr Azərbaycan uşaq poeziyasının inkişaf meyillərini əks etdirən mühüm bədii hadisə kimi yanaşmışdır. Bu yanaşma əsərin elmi əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, müəllifin tədqiqat obyektini geniş filoloji kontekstdə qiymətləndirməsinə imkan vermişdir. Monoqrafiyada irəli sürülən nəzəri fikirlər və aparılan poetik təhlillər göstərir ki, Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının ideya-estetik inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm nümunələr sırasındadır. Əsərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri tədqiqatın sistemli və ardıcıl qurulmasıdır. Müəllif əvvəlcə uşaq ədəbiyyatının nəzəri-konseptual problemlərinə toxunur, daha sonra Zaur Ustacın yaradıcılığını müxtəlif aspektlərdən – ideya məzmunu, poetik strukturu, bədii sənətkarlıq sistemi, obrazlar aləmi, kompozisiya xüsusiyyətləri, ritm, qafiyə, dil və üslub, funksionallıq və poetik dinamika baxımından təhlil edir. Bu metodoloji ardıcıllıq oxucuda bütöv elmi təsəvvür formalaşdırır və müəllifin irəli sürdüyü nəticələrin inandırıcılığını artırır. Monoqrafiyada milli kimlik, vətənpərvərlik, türklük ideyası, Bütöv Azərbaycan düşüncəsi, ana dilinə sevgi və milli-mənəvi dəyərlərin poetik ifadəsi geniş şəkildə araşdırılmışdır. Müəllif əsaslandırır ki, Zaur Ustacın uşaq şeirlərində bu ideyalar sadəcə çağırış və şüar səviyyəsində deyil, yüksək bədii-estetik keyfiyyətlərə malik obrazlar, simvollar və poetik vasitələr vasitəsilə təqdim olunur. Belə yanaşma uşaqlarda milli özünüdərk hissinin formalaşmasına xidmət etməklə yanaşı, onların estetik zövqünün inkişafına da müsbət təsir göstərir. Kitabın mühüm üstünlüklərindən biri də müəllifin poetika məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməsidir. Qafiyə sistemi, poetik ritm, kompozisiya quruluşu, bədii obrazların yaradılma texnologiyası, adlar sistemi, qadın və qız obrazlarının poetik modeli kimi problemlər ilk dəfə bu qədər geniş və sistemli şəkildə araşdırılmışdır. Xüsusilə “Ağıllı Gülər” şeirinin kompozisiya və funksional xüsusiyyətlərinin təhlili müəllifin poetik mətnə müasir nəzəri baxışını nümayiş etdirir. Bu cür təhlillər monoqrafiyanın yalnız konkret bir müəllifin yaradıcılığı haqqında deyil, ümumilikdə Azərbaycan uşaq poeziyasının poetik qanunauyğunluqları barədə də mühüm elmi nəticələr ortaya qoyduğunu göstərir. Əsərdə Zaur Ustac yaradıcılığının digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının poetik irsi ilə müqayisə edilməsi də xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır. Müqayisəli təhlil nəticəsində müəllif Zaur Ustacın fərdi yaradıcılıq üslubunu, poetik dünyasının özünəməxsus cəhətlərini və milli uşaq ədəbiyyatındakı yerini daha dolğun şəkildə müəyyənləşdirə bilmişdir. Bu yanaşma tədqiqatın obyektivliyini təmin edən əsas amillərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Monoqrafiyanın digər mühüm cəhəti onun pedaqoji istiqamətdə də aktual əhəmiyyət daşımasıdır. Məktəbəqədər təhsil kontekstində uşaq poeziyasının funksiyalarının araşdırılması, şeirlərin tərbiyəvi və didaktik potensialının qiymətləndirilməsi əsərin praktik əhəmiyyətini artırır. Bu xüsusiyyət kitabdan ali məktəblərdə, müəllim hazırlığında, metodik vəsaitlərin hazırlanmasında və uşaq ədəbiyyatı üzrə elmi araşdırmalarda istifadə imkanlarını genişləndirir. Ayətxan Ziyadın elmi üslubu dəqiq, ardıcıl və əsaslandırılmışdır. Müəllif nəzəri müddəalarını konkret poetik nümunələrlə möhkəmləndirir, elmi nəticələrini faktlara söykənərək təqdim edir. Bu isə monoqrafiyanın akademik səviyyəsini yüksəldən əsas xüsusiyyətlərdən biridir. Əsərin dili elmi xarakter daşısa da, sadə və anlaşıqlı olduğundan geniş oxucu auditoriyası üçün də əlçatan görünür. Bütün bunlar göstərir ki, “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tədqiqi istiqamətində yeni elmi mərhələni ifadə edən fundamental araşdırmadır. Kitab yalnız Zaur Ustac yaradıcılığının sistemli elmi təhlili ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının poetik inkişaf meyillərini, estetik prinsiplərini və nəzəri problemlərini də işıqlandırır. Ayətxan Ziyadın bu monoqrafiyası elmi yeniliyi, metodoloji bütövlüyü, faktoloji zənginliyi və nəzəri ümumiləşdirmələri ilə Azərbaycan filologiyasının mühüm nailiyyətlərindən biri hesab oluna bilər. Əsər gələcək elmi tədqiqatlar üçün etibarlı mənbə olmaqla yanaşı, uşaq ədəbiyyatı sahəsində çalışan alimlər, müəllimlər, doktorantlar, magistrantlar və bu sahəyə maraq göstərən bütün oxucular üçün dəyərli elmi qaynaqdır. Monoqrafiya Zaur Ustac yaradıcılığının milli ədəbiyyat tarixində layiqli yerinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir və Azərbaycan uşaq poeziyasının gələcək elmi tədqiqi üçün yeni istiqamətlər açır. “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının elmi tədqiqinə mühüm töhfə verən sanballı əsərdir. Kitab Zaur Ustac yaradıcılığının poetik sistemini ilk dəfə bu qədər geniş və sistemli şəkildə araşdırmaqla yanaşı, uşaq poeziyasının nəzəri problemlərinin öyrənilməsinə də yeni elmi baxış gətirir. Monoqrafiya gələcək tədqiqatlar üçün etibarlı elmi mənbə olmaqla yanaşı, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf tarixinin öyrənilməsində də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi” (Ayətxan Ziyadın eyni adlı monoqrafiyası haqqında) Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında son illərin diqqətçəkən elmi hadisələrindən biri yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiyasının nəşridir. İki yüz altmış səhifə həcmində qələmə alınmış bu əsər təkcə bir müəllifin yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırma deyil, bütövlükdə müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının nəzəri-estetik problemlərini əhatə edən sanballı elmi tədqiqat nümunəsidir. Azərbaycan ədibləri həmişə uşaq tərbiyəsinə xüsusi diqqət göstərmişlər. Dahi Nizamidən tutmuş müasirimiz Zaur Ustaca qədər şairlər, söz adamları bu məsələyə ciddi və məsuliyyətli bir iş kimi baxmışlar. Ən yaxın keçmişimizə nəzər salsaq, Abbasqulu Ağa Bakıxanovun xidmətləri xüsusi ilə diqqətə layiqdir. Belə ki, Abbasqulu ağa Bakıxanov uşaq tərbiyəsini maarifçiliyin əsası hesab etmiş, pedaqoji görüşlərini məşhur “Təhzibül-əxlaq” (Əxlaqın tərbiyəsi) əsərində sistemləşdirmişdir. O, uşaqların fiziki və əqli inkişafına xüsusi önəm vermiş, təlim-tərbiyə prosesinin erkən yaşlardan mərhələli şəkildə, valideynlərin nümunəsi və mülayim münasibəti əsasında qurulmasını tövsiyə etmişdir. Bakıxanovun uşaq tərbiyəsi ilə bağlı əsas prinsipləri aşağıdakılardır: Nümunəvi valideynlik: O, uşaqların tərbiyə olunmasında ən təsirli vasitənin böyüklərin özlərinin əxlaqlı davranması və şəxsi nümunə göstərməsi olduğunu vurğulamışdır. Mülayimlik və mərhəmət: Tərbiyə prosesində fiziki cəzanın və kobudluğun əleyhinə olmuş, uşaqlara qarşı səbirli və mehriban davranmağı məsləhət görmüşdür. Elm və əmək: Uşaqların elmə, biliyə və faydalı əməyə yönləndirilməsini vacib saymış, tənbəlliyi və boş dayanmağı bəşəri eyiblərin ən pisi hesab etmişdir. Müasir dövrümüzdə də bu cür fundamental əsaslar üzərində bərqərar olmuş uşaq ədəbiyyatımız haqqında çox danışılır, lakin bu sahənin poetikası, sənətkarlıq sistemi və estetik mahiyyəti barədə geniş, sistemli araşdırmaların sayı o qədər də çox deyil. Ayətxan Ziyad məhz bu boşluğu doldurmağa çalışaraq Zaur Ustacın uşaq poeziyasını ayrıca bir elmi tədqiqat obyekti kimi araşdırmış, onun yaradıcılığını yalnız məzmun baxımından deyil, poetik quruluşu, bədii sistemi, obrazlar aləmi, dil və üslub xüsusiyyətləri baxımından da təhlil etmişdir. Monoqrafiyanın ən mühüm cəhətlərindən biri müəllifin uşaq ədəbiyyatına yeni baxış ortaya qoymasıdır. Ayətxan Ziyad israrla vurğulayır ki, uşaq ədəbiyyatı sadəcə uşaqlardan bəhs edən əsərlər deyil; həqiqi uşaq ədəbiyyatı uşağın dünyasını yaşadan, onun düşüncə tərzini, hisslərini, duyğularını və baxış bucağını bədii şəkildə əks etdirən əsərlərdir: “Bədii sözün uşağın mənəvi inkişafına təsiri danılmazdır. Erkən yaşlarda qarşılaşılan poetik mətnlər, çoxlarının düşündüyü kimi, yalnız dil vərdişlərinin formalaşmasına xidmət etmir, eyni zamanda uşağın obrazlı düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir, onun emosional yaddaşını zənginləşdirir və estetik zövqünün əsaslarını yaradır. Bu baxımdan uşaq poeziyası sadəliklə dərinliyin, aydınlıqla bədii təsir gücünün üzvi vəhdəti üzərində qurulan xüsusi yaradıcılıq sahəsi kimi diqqəti cəlb edir.” Bu fikir kitab boyunca müxtəlif elmi arqumentlərlə əsaslandırılır və Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının klassik nümunələri ilə müqayisədə inkişaf istiqamətləri göstərilir. Müəllif yalnız Zaur Ustac yaradıcılığı ilə kifayətlənmir. O, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tarixi inkişaf yoluna nəzər salır, folklordan başlayaraq klassik və müasir dövrə qədər uzanan zəngin ədəbi prosesi ümumiləşdirir. Xalq yaradıcılığı nümunələri, Abdulla Şaiq, Zahid Xəlil və digər görkəmli uşaq ədiblərinin yaradıcılığı fonunda XXI əsr uşaq poeziyasının yeni xüsusiyyətləri təhlil olunur: “Çünki, məsələn, VI sinfin tədris proqramında N.Gəncəvinin “Yaralı bir uşağın dastanı” ilə “Nizami Gəncəvi-Ata nəsihəti-Kamran M.Yunis” [Uşaq bilik portalı] əsərləri uşaq mənzum hekayələri kimi, həmçinin, “Atanın oğluna nəsihəti”, “Kərpickəsən kişinin dastanı”, eləcə də, S.Vurğunun “Azərbaycan”, Ana”, “Ceyran”, “Dağlar”, B.Vahabzadənin “Kitab”, “Müəllim”, “Bayraq”, “İlk dərs” və adlarını sonuncu olaraq sadaladığımız bu qism əsərlər uşaq ədəbiyyatı nümunəsi kimi təqdim olunur ki, əslində həmin əsərlər heç də uşaq şeirləri deyil, uşaqlar üçün yazılmış, yaxud uşaqlardan bəhs edən əsərlərdir.” Kitabın diqqətçəkən məqamlarından biri də Zaur Ustac yaradıcılığının yalnız poetik deyil, pedaqoji baxımdan da qiymətləndirilməsidir. Müəllif göstərir ki, Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri”, “Güllünün şeirləri”, “Gülüzənin şeirləri”, “A1” kimi kitabları uşağın əlifba, rəqəmlər, təbiət, Vətən və ailə haqqında ilk təsəvvürlərinin formalaşmasına xidmət edən bədii nümunələrdir: “Unudulmamalıdır ki, uşaq ədəbiyyatı uşaqlarla bağlılığı olan yox, uşaq dünyasını anladığımız, mənimsədiyimiz və yenidən yaşadığımız anları qələmə alan əsərlərdir. ” Bu əsərlərdə didaktika poetik ahənglə birləşərək uşağın düşüncə dünyasına təbii şəkildə daxil olur. Ayətxan Ziyadın tədqiqatında ən maraqlı məqamlardan biri də XXI əsr uşağının psixologiyasına münasibətdir. Müəllif hesab edir ki, bu günün uşağı əvvəlki nəsillərin uşağından fərqlənir; o, texnologiya ilə yaşayan, informasiyanı sürətlə qəbul edən, fərqli düşünən bir nəsildir. Deməli, müasir uşaq ədəbiyyatı da həmin uşağın maraq və psixologiyasına uyğun qurulmalıdır. Bu baxımdan Zaur Ustacın şeirləri müasir uşağın həyat ritmini, dünyagörüşünü və təfəkkürünü əks etdirən uğurlu nümunələr kimi təqdim olunur: “Uşaq əsərlərinə nümunə olaraq isə, məsələn, Z.Xəlilin “Uçan çıraqlar”, “Mən rəngləri tanıyıram”, “Göydən üç alma düşdü”, “Torağaylar oxuyur”, “Cırtdanla Azmanın yeni sərgüzəştləri”, “Здраствуй Джиртан!” və s. şeir və nəsr kitablarına daxil edilən əsərləri, Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri”. “A1”, “Gülüzənin şeirləri” kitablarına daxil edilmiş şeirləri göstərə bilərik.” Monoqrafiyanın digər üstünlüyü zəngin nəzəri bazaya söykənməsidir. Müəllif Azərbaycan və dünya uşaq ədəbiyyatı nəzəriyyəsinə aid elmi mənbələrdən istifadə edir, poetika, obraz sistemi, kompozisiya, ritm, dil, üslub, bədii sadəlik və sənətkarlıq problemlərini müasir filoloji metodologiya əsasında şərh edir. Bu yanaşma kitabı təkcə publisistik yox, həm də akademik dəyərə malik bir elmi əsərə çevirir. Əsərin dili xüsusi qeyd olunmalıdır. Elmi araşdırma olmasına baxmayaraq, kitab ağır terminologiyaya qapılmır. Müəllif mürəkkəb nəzəri fikirləri sadə və anlaşıqlı üslubda təqdim edir. Bu isə monoqrafiyanı yalnız filoloqlar üçün deyil, müəllimlər, tələbələr, valideynlər, kitabxanaçılar və ümumiyyətlə uşaq ədəbiyyatına maraq göstərən geniş oxucu auditoriyası üçün də maraqlı edir. Monoqrafiyanın mühüm xidmətlərindən biri də Zaur Ustac yaradıcılığını müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında ayrıca bir hadisə kimi təqdim etməsidir. Müəllif göstərir ki, Zaur Ustac uşağın dili ilə danışmağı, onun duyğularını hiss etməyi, sadə sözlə böyük mənalar ifadə etməyi bacaran şairdir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini sadəcə uşaq şeiri deyil, həm də milli uşaq poeziyasının müasir inkişaf mərhələsinin nümunəsi kimi qiymətləndirməyə əsas verir: “Z.Ustacın uşaq əsərləri azyaşlının özünü görüb-biləcəyi, deyilənləri dərk edib qəbul edə biləcəyi, sevə-sevə könlünə və koksünə hopdurub dilə gətirə biləcəyi şeirlərdir. Kitab oxumaqda hələ səriştəsiz olan azyaşlı bu şeirləri ona görə sevir, qəbul edir ki, Z.Ustac azyaşlılar üçün nəzərdə tutduğu şeirlərin alt qatında uşağın özünü görməyi bacarır, onun dünyagörüşü sərdəddinə enir, azyaşlının həyatda seyrçi nəzərlərlə gördüklərinə baxışlarını müəyənləşdirməyi və bu BAXIŞLARIN SEHRINƏ düşüb onları misralara çevirməyi bacarır:
“Bax, bu bina məktəbdir,
Burdan keçirəm hər gün,
Yeyirəm tez böyüyüm
Məktəbli olam bir gün”
***
“Eyvanda gül-çiçəklər…
Əylənib oynayırıq.
Biz eyvandan heç zaman
Aşağı boylanmırıq”.” Kitabın başqa bir mühüm cəhəti isə gələcək tədqiqatlara yol açmasıdır. Burada irəli sürülən nəzəri müddəalar gələcəkdə Azərbaycan uşaq poeziyası üzrə yazılacaq dissertasiyalar, monoqrafiyalar və elmi məqalələr üçün ciddi metodoloji baza rolunu oynaya bilər. Əslində Ayətxan Ziyad bu kitabla təkcə Zaur Ustac yaradıcılığını araşdırmır. O, bütövlükdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bugünkü inkişaf səviyyəsini, problemlərini və perspektivlərini göstərir, uşaq poeziyasına münasibətdə yeni elmi baxış formalaşdırmağa çalışır: “Əlbəttə, tədqiqatçı üçün mövzunu hansı yöndə işləməsinin elə də ciddi önəmi yoxdur. Əksinə, “uşaqlar üçün əsərlərində” anlayışı “uşaq əsərlərinin” anlayışı ilə müqayisədə daha geniş, əhatəli məzmun daşıdığı üçün tədqiqatçıya mövzuya daha şaxəli yanaşmaq – yazıçının həm uşaq əsərlərini, həm də uşaqlar haqqında yazdığı əsərləri tədqiqata cəlb etmək imkanı yaradır. “Uşaq yazıçısı necə və kimlər ola bilər?” sualını V.Q.Belinski belə cavablandırıb: “Uşaq yazıçısının yaranması üçün olduqca çox şərtlər vardır: nəcib, sevən, diqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir idrak, predmetlərə aydın bir baxış, yalnız canlı bir təsəvvür deyil, həm də şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, zəngin surətlər halında təsəvvür etməyə qabil bir xəyal lazımdır”” Nəticə etibarilə “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası müasir Azərbaycan filologiyasının dəyərli elmi nailiyyətlərindən biridir. Bu əsər həm Zaur Ustac yaradıcılığının elmi şəkildə öyrənilməsi, həm də Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının nəzəri əsaslarının zənginləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ayətxan Ziyadın gəldiyi qəti nəticə belədir: “Qətiyyətli olaraq qəbul etmək gərəkir ki, uşaq ədəbiyyatı – sadəcə uşaqlar haqqında yazılan, yaxud uşaqlardan bəhs edən, uşaqlarla bağlılığı olan əsərlər yox, uşaq dünyası və bu dünyanın içində uşağın özü görünən əsərlərdir. Uşaq ədəbiyyatı – uşağı anladığımız, dərk etdiyimiz, uşaq dünyasını mənimsədiyimiz və içimizə hopdurub onu təzədən yaşadığımız anları qələmə alan əsərlərdir.“ Belə əsərlər göstərir ki, uşaq ədəbiyyatı heç də “kiçiklər üçün yazılan sadə mətnlər” deyil. O, xalqın gələcəyini formalaşdıran böyük mənəvi məktəbdir. Ayətxan Ziyadın monoqrafiyası da bu məktəbin elmi pasportu kimi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında öz layiqli yerini tutur. 12.07.2026. Bakı.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Xalq şairi Səməd Vurğun, skripkaçı Azad Əliyev, vokalist, pedaqoq Rauf Atakişiyev, operanın solisti Firəngiz Əhmədova, professor Əziz Şərif, Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimov, Xalq şairi Süleyman Rüstəm, pianoçu Çingiz Sadıqov və gənc şair Nəbi Xəzri 1950-ci illərin əvvəllərində Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı dekadası zamanı “Ukrayna” mehmanxanasının qarşısında.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Oğlum Bu gün sənin vəfatının 16 ili tamam olur. Başqalarını demirəm, insan heç özü-özünü anlaya bilmir. 16 ildir sənsiz yaşayıram.Sağlığında 16 dəqiqə sənsiz yaşaya biləcəyimi təsəvvür belə edə bilməzdim.Barmağna tlkan batsaydı,elə bilərdim o o tikan ürəyimə batıb. …20 gün gözümün qarşısında dünyanın zülmünü çəkdin.Xərçəngin dəhşətli ağrıları səni dünyaya gəlişinə peşiman etdi. 20 gün dəhşətli ağrıların oldu.Son 7 günü,sinəni mənhənə kimi sıxan amansız ağrılardan bir dəqiqə də olsun yata bilmədin. …Vəfatına beş gün qalmış,artıq mən sənin can çəkdiyin otağa gedə bilmirdim.Bacarmırdım. Ağrılardan heç nə düşünə bilmirdin.Amma məni görmək istəyirdin.Təkidlə məni yanına çağırırdın…Canıma can bağlayıb, Allah bilir özümü necə ələ aldım.Sən olan otağa gəldim…Səni görəndə,sənə baxanda sənin o halına necə dözdüm,necə tab elədim?…Bu mənim üçün indiyə qədər sirrdir.Allah belə məqamlarda insana hardansa,məchullluqdan güc,qüvvət,dözüm verir ..Sənə: -Əbil,sən sağılacaqsan,Türkiyəli həkimi gözləyirik.Gəlib səni əməliyyat edəcək…Sağılacaqsan… Balam yalan danışdığımı bilirdi. Danışa bilmirdi.Onun üçün danışmaq zülüm idi.Dörd gün əvvəlki sonuncu müayinədə həkim balamın bədəninin artıq 83 faiz xərçəndə yoluxduğunu (16 gün ərzində 60 faiz) demişdi…Həkimdən,balamın ağrılarını azaltmaq üçün morfi iynəsi istəsək də,həkim məsləhət bilməmişdi.Səbəbini soruşanda: -Bu xərçəngin elə növüdür ki,ikinci,ya üçüncü morfidən sonra əqlini itirəcək- demişdi. -Ata…-ağrılar əlində qovrulan balam dilləndi. Balama lap yaxın gəldim.Duz kimi yalamaq istəyirdim balamı.Hönkürmək istəyirdim.Amma İndi bunların heç birini edə bilməzdim.Özümü güc bəla ilə tuturdum. -Nə deyirsən Əbil? -Heç nə istəmirəm ata…Nəfəs ala bilmirəm…Mənə bir udum nəfəs ver… İlahi.Oğlum məndən bir udum nəfəs istəyir.Mən isə onun bu istəyi qarşısında açizəm.Yerlərə, göylərə hökm edən insanın, əslində nə qədər aciz,gücsüz olduğunu mən o gecə bildim…Otaqdan bayıra necə çıxdım,indi də xatırlamıram. Bir də oğlumun can çəkdiyi otağa, onun bu vəfasız dünya ilə vidalaşmasından təxminən 2 saat əvvəl gəldim..Artıq huşu özündə deyildi. Necə nəfəs alırdı,ilahi. Elə bil sinəsinin altında traktor daş,qaya çevirirdi. Sinəsindəki gurultu otağı başına götürmüşdü. Sinəsi o gurultu ilə titrəyə-titrəyə qalxır,o gurultu ilə də titrəyə-titrəyə enirdi. Anası daşa dönmüş vəziyyətdə, oğlunun başı üstündə oturmuşdu.O,20 gün ərzində, bir dəqiqə də olsun oğlunun başının üstündən çəkilmədi.O dünyanın ən yazıq,ən bədbəxt,ən aciz anası idi . Balam əzab çəkirdi. Gecə yarısı idi. Otaqdan çıxıb həyətə düşdüm.Həyətin ən qaranlıq küncünə gəldim.Məni heç kəsin görmədiyinə əmin olandan sonra,üzü qibləyə diz çökdüm.Allaha xitabən pıçıltı ilə dediyim sözlər indiyə qədər də yaddaşımdadır və son nəfəsimə qədər də yadımdan çıxmayacaq: -İlahi,balamın sağalması üçün etdiyim dualar sənə çatmadı.Yalvarıram sənə,nə olar bu duamı eşit.Yalvarıram sənə,onu əzablardan qurtar.Onu öz dərgahına götür.Onun canını al. Yalvarıram sənə… Hönkürtü məni boğdu. Dünyada ikinci belə bədbəxt ata tanıyırsınızmı? Canından çox istədiyi oğlunun ölümü üçün Allaha əl açır,Allaha yalvarır… …Evə gəldim.Atam,qardaşlarım,bacılarım aynabənddə əyləşiblər .Kədər,dərd içərisində. Çarəsiz. …Bu vaxt içəridən yoldaşımın və bacımın vəhşi çığırtısı eşidilir.Bu artıq son idi. Əbil artıq yox idi. Səhər hələ açılmayıb.Evimizdən göyə fəryad səsləri yüksəlir. Allah səsimi eşitmişdi.Balamın ağrılarına son qoyulmuşdu. Oğlumun cansız bədəni olan otağa keçirəm.Bu gücü özümdə necə tapdım,bilmirəm. Otaqda ondan və məndən başqa kimsə yoxdur.Xəstəliyini bilməyimiz və xəstəliyi 20 gün çəkdi.20 gün əvvəl şah balasına bənzəyən balamı xəstəlik tanınmaz hala salmışdı..20 gün əvvəlki Əbildən əsər- əlamət qalmamışdı.Ağzu azca açılıdır.Yaraşıqlı dişlərini xərçəng kömürə döndərib.Yaraçıqlı gözləri də yarıaçıq vəziyyətdədir. Cansız gözlərdə nə ifadə olacaq ki?…Yenə təkrar edirəm.İndı də anlaya bilmirəm ki,mən o otağa necə gedə bildim,.O qədər vaxtı o otaqda necə qala bildim…İnsanın həyatında heç vaxt cavab tapa bilmədiyi süallar olur…Bayıra çıxmağa tələsmirəm Bilirəm ki,bir daha oğlumu görə bilməyəcəyəm.Ona görə də ona baxmaq,baxdıqca baxmaq istəyirəm..Mənim 51,oğlumun isə 25 yaşı təzə tamam olub. Sonra kimsə məni otaqdan çıxarır Artıq həyətdə çoxlu adam var.20 günün əzabı,dəhşətləri,yorğunluğu birdən bütün canımı alır.Səslər qulağıma əks səda kimi çatır.Sanki yerdə yox,havadayam… İndi həmin dəhşətli hadisədən 16 il keçir.Yəni,sabah oğlumun vəfatının 16 ili tamam olur.Anası oğlundan sonra şəkər xəstəliyinə tutuldu,yüksək təzyiq tapdı,insult keçirdi,ürəyində ciddi problemlər var,yeriyə bilmir…Tam səmimi deyirəm,bu 16 ildə səhərin necə açılmasından,gecənin nə vaxt düşməsindən xəbərimiz olmadı.Bu 16 ili necə dözdük?.. bax bu bizim üçün sirrdir və sirr olaraq da qalacaq…
Və bu 16 ildə demək olar ki hər gün Allahdan bu diləyi diləyirəm: -İlahi,heç bir valideyni balası ilə sınağa çəkmə…Heç bir valideynə bala dağı göstərmə.
2025-ci il 30 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 2026-cı ildə Azərbaycan memarlığının görkəmli nümayəndəsi, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin 900 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı Sərəncam imzalamışdır. Bundan əvvəl, 18 sentyabr 2025-ci il tarixində isə Naxçıvan şəhərində Memar Əcəminin abidəsinin ucaldılması haqqında ayrıca Sərəncam qəbul edilmişdir.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, hələ ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1976-cı ildə Memar Əcəminin 850 illik yubileyi Azərbaycanda təntənəli şəkildə qeyd olunmuşdur. Bu, Azərbaycan xalqının öz tarixi-mədəni irsinə verdiyi yüksək dəyərin göstəricisi idi.
Memar Əcəminin 900 illik yubileyinin UNESCO çərçivəsində qeyd olunan beynəlxalq yubileylər siyahısına daxil edilməsi isə onun yaradıcılığının yalnız milli deyil, həm də ümumbəşəri mədəniyyət üçün əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Bu addım Azərbaycan mədəniyyətinin zəngin irsinin dünya miqyasında tanıdılmasına və təbliğinə mühüm töhfə verir.
Sərəncamda Azərbaycan memarlıq tarixində Memarlıq Cəmiyyətinin unikal rolu, onu yaradan Naxçıvan memarlıq məktəbinin təməli və ümumilikdə Şərq memarlığına verdiyi böyük töhfə vurğulanır. Qeyd olunur ki, “Möminə Xatun” və “Şeyx Yusif ibn Küseyr” abidələri dünya memarlıq xəzinəsində mühüm yer tutur. Eyni zamanda, bu irsin qorunması, öyrənilməsi və yayılması, elmi tədqiqatların araşdırılması, genişləndirilməsi və gənc nəslin bu irslə tanışlığı ilə bağlı tədbirlərin təşkilinə diqqət yetirilir.
Memar Əcəminin yaradıcılığı təkcə keçmişin tarixi abidəsi deyil, həm də Azərbaycanın mədəni kimliyinin mühüm sütunlarından biridir. Buna görə də onun irsinin qorunması dövlət səviyyəsində məcburi bir vəzifə kimi təqdim olunur.
Bu Sərancamın ideyası təkcə abidə ucaltmaq deyil. Burada daha geniş bir məqsəd var:
Azərbaycan memarlıq tarixinin ən böyük simalarından birinin tanınması;
Naxçıvan Memarlıq Məktəbinin dünya səviyyəsində təqdimatı;
Gənc nəsildə tarixi və maddi irsə marağın artırılması;
Milli kimliyin memarlıq vasitələri ilə qorunması.
Başqa sözlə, dövlət bildirmək istəyir ki, Memar Əcəmini yalnız orta əsrlərin memarı adlandırmaq olmaz, o həm də müasir Azərbaycanın mədəni kimliyinin simvollarından biridir.
Azərbaycan memarlığı tarixində xüsusi yer tutan “Möminə Xatun” və “Şeyx Yusif Küseyr oğlu” abidələri orta əsr memarlıq məktəbinin ən parlaq nümunələrindəndir. Bu abidələr tarixi və memarlıq irsi ilə yanaşı həm də bədii və estetik zənginliyi ilə seçilir. Üzərindəki ornamentlər, kitabələr və ümumi kompozisiya Azərbaycan xalqının yüksək bədii bacarıqlarını və estetik zövqünü nümayiş etdirir. Bu baxımdan, bu tip rəsmlərdə “gözəllik” anlayışı rəng fərqindən, fiziki naxışların zənginliyindən və memarlıq elementlərinin harmoniyasından daha çoxdur.
“Möminə Xatun” türbəsi Azərbaycan memarlığının şah əsərlərindən biridir. XII əsrdə Memar Əcəmi tərəfindən ucaldılmış bu abidə Naxçıvan memarlıq məktəbinin ən yüksək zirvəsini təmsil edir. Ornamentlərin, kufi əlifbası ilə yazılmış kitabələrin və çalmanın divarlarına yerləşdirilmiş dekorativ elementlərin əksəriyyəti məharətlə hazırlanmışdır. Buradakı naxışların ritmik təkrarı və simmetrik quruluşu abidəyə melodiya və gözəllik verir. Bu ornamentlər bəzək funksiyasını yerinə yetirməklə yanaşı, həm də dərin məna və simvolik məna daşıyır. Formaların dəqiqliyi və daş üzərində incə oyma texnikası Memar Əcəminin yüksək sənətkarlığını bir daha sübut edir.
Bu abidənin diqqət çəkən əsas məqamlardan biri bütöv kompozisiyadır. Yəni, abidənin hər bir hissəsi digər hissələri ilə birlikdə mürəkkəb bir quruluşdur. Buna, həmçinin “Möminə Xatun” tipli məzar daşı üzərindəki abidə də deyilir ki, bu da onu tam bir memarlıq abidəsinə çevirməyə imkan verir. Buradakı ornamentlərin bolluğu və müxtəlifliyi “əlvanlıq” effekti yaradır, lakin bu bolluq həmişə xaos yaratmır, əksinə, nizamlı bir gözəllik yaradır.
“Şeyx Yusif Küseyr oğlu” türbəsi daha sadə, lakin eyni dərəcədə zərif bir memarlıq nümunəsidir desək yanılmarıq. Bu abidə, həmçinin Memar Əcəmi məktəbinin stilistik xüsusiyyətlərini əks etdirir. Türbənin üzərindəki naxışlar “Möminə Xatun” türbəsindən daha mürəkkəbdir, lakin incə oyma bəzəklər və kitabələr ona xüsusi estetik cazibə verir. Burada Memar Əcəmi əsas diqqəti simmetriya və ölçü balansına yönəldib.
Bu tip bədii ifadə vasitələri sadə görünüşlərinə baxmayaraq, dərin estetik düşüncə ilə yaradılmışdır. Daş üzərində həkk olunmuş naxışlar, kitabələrin düzülüşü və abidənin ümumi kompozisiyası bir ahəngdarlıq qazanır. Bu sadəliyin içindəki zəriflik onun memarlıq dəyərini artırır.
İki abidənin hər birinin ortaq xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bədii ifadənin əsas vasitəsi rəng, daş üzərində yaradılmış ornamentlərdir. Səlcuq dövrü memarlığında əsas rolu rəsmlər, kitabələr və simmetrik quruluş oynayırdı. Bu, həmçinin abidələrdəki “əlvanlıq” anlayışını fərqli şəkildə – yəni bəzəklərin unikallığı və kompozisiyanın zənginliyi ilə izah etməyə imkan verir.
Bu dəyişikliklər Azərbaycan memarlıq məktəbinin yüksək inkişaf səviyyəsini, eləcə də xalqın mədəni və estetik düşüncəsinin dərinliyini nümayiş etdirir. Memar Əcəminin bu füsunkar əsərləri təkcə keçmişin bir yadıgarı deyil, həm də bu günün ilham mənbəyidir. Bu əsərlər bizə memarlığın təkcə tikinti sənəti deyil, həm də mədəniyyətin, düşüncənin və estetik zövqün ifadəsi olduğunu göstərir.
Memar Əcəmi Naxçıvani təkcə Azərbaycan memarlığı tarixində ayrı-ayrı abidələrin müəllifi deyil, həm də şəhər düşüncəsinin formalaşmasına təsir göstərən nüfuzlu bir mütəfəkkirdir. Onun Naxçıvan memarlıq məktəbi çərçivəsində yaratdığı binalar təkcə estetik və dini funksiya deyil, həm də şəhər məkanının təşkilinin sistemli ifadəsidir. Bu gənc nəsildə yaradacaq marağı təkcə onun tarixinin bir fakt kimi təqdim olunması ilə deyil, həm də qavranılan və hiss edilən yerli təcrübə kimi təqdim olunması ilə bağlıdır.
Şəhər inkişafı kontekstində sosial yaradıcılığın rolunu anlamaq üçün ilk növbədə onun strukturları şəhər strukturunun aktiv elementləri olan şəhərdən ayrı obyektlər kimi qəbul edilir. Məsələn, Möminə Xatın türbəsi sadə bir monumental memarlıq nümunəsi deyil, müasir məkanın formalaşmasında aparıcı və mərkəzi rol oynayan bir strukturdur. Müəyyən abidələr şəhərin vizual yaddaşını formalaşdırır, insan hərəkətini sabitləşdirir və məkanın simvolik mərkəzini yaradır. Bu hədiyyə bizə şəhər strukturlarının təsadüfi strukturlar toplusu deyil, düşünülmüş planlaşdırma nəticəsində formalaşan bir sistem olduğunu anlamağa imkan verir.
Bu konsepsiyanı daha dərindən anlamaq üçün keçmiş memarlıq prinsipləri ilə nüfuzlu şəhərsalma arasında paralellər aparmaq olduqca təsirlidir. Tarazlıq, simmetriya və mütənasiblik prinsipləri də davamlı şəhərsalmada əsas rol oynayır. Müasir şəhərlərdə ictimai məkanların sosial funksiyası ilə orta əsr memarlıq komplekslərinin mərkəzi yerinin rolu arasında təəccüblü bir əlaqə var. Bu müqayisə göstərir ki, memarlıq tarixi keçmişdə qalan bir fenomen deyil, əksinə şəhərin dizaynının əsasını təşkil edən universal prinsiplərdən ibarətdir. Beləliklə, şəhər irsi davamlı inkişaf prosesi kimi deyil, statik bir tarix kimi başa düşülür.
Bu baxımdan, vizual və rəqəmsal medianın rolu şəhər irsinin yayılmasında xüsusilə vacibdir. Mətn və illüstrasiyalarla təqdim olunan memarlıq nümunələri çox vaxt mücərrəd qalır və onların məkan məntiqi tam başa düşülmür. Lakin, 3D modelləşdirmə, virtual yenidənqurma və interaktiv xəritələrin köməyi ilə Əcəmi tikililərinin şəhər içində necə yerləşdiyini, hansı baxış oxlarına malik olduğunu və insan hərəkətinə necə təsir etdiyini görmək mümkündür. Bu nöqtədə, hər bir gənc artıq yalnız məlumat alan deyil, həm də məkanın içindəki “hərəkətli bir müşahidəçidir”. Bu cür təcrübə şəhərsalma anlayışını müşahidə səviyyəsindən real qavrayış səviyyəsinə gətirib çıxarır desək yanılmarıq.
Digər vacib yanaşma, şagirdlərin və ya gənclərin passiv öyrənmədən aktiv düşüncəyə keçməsini təmin edən əsaslı tədris metodudur. Məsələn, onlardan soruşulsa: “Əgər siz XII əsrdə Naxçıvanın şəhər planını hazırlasaydınız, Əcəmi tikililərini harada yerləşdirərdiniz?” və “Bu abidə şəhərdə hansı sosial funksiyanı yerinə yetirə bilərdi?” Kiməsə sual vermək onların düşüncə prosesini dəyişdirir. Bu yanaşmanın nəticəsi olaraq, şəhər planlaşdırıla və həyata keçirilə bilən bir sistem kimi müəyyən edilir. Məlumatı alan şəxs indi düşüncə subyektinə çevrilir və yer haqqında qərar verir.
Bütün bu yanaşmaların ortaq məqsədi Əcəmi irsini təkcə tarixi məlumatda deyil, şəhər düşüncəsinin canlı elementi kimi təqdim etməkdir. Çünki irsin dəyəri onun köhnəliyində və ya qədimiliyində deyil, müasir düşüncəyə nə qədər təsir etmək qabiliyyətindədir. Gənc nəsil abidəyə baxıb onun məkan məntiqini, şəhər əlaqəsini və sosial funksiyasını başa düşürsə, deməli o gənc abidəni passiv tarix abidəsi kimi deyil, aktiv tarix abidəsi kimi düşünə biləcəkdir.
Memar Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığı ilə şəhərsalma irsinə marağın artması təkcə tədris metodları ilə deyil, həm də təqdimat fəlsəfəsi ilə bağlıdır. Abidənin şəhər sistemindəki funksional rolu nümayiş etdirilib, keçmişlə indiki zaman arasında intellektual körpü qurulub, vizual texnologiyalarla məkan təcrübəsi yaradılıb və problem əsaslı düşüncə tətbiq edilib. Gənclərin marağı təbii şəkildə formalaşdırılıb. Bu iş şəhərsalma mədəni irsinin davamlığını təmin edir və onun mədəni kimliyinin gücləndirilməsinə xidmət edir.
Nəticə olaraq, Naxçıvani Memarlıq Cəmiyyətinin yaradıcılığı yalnız bədii və ya estetik maraq yaratmaqla məhdudlaşmır. Bu irs gənc nəsildə vətənə daha dərin bağlılıq, tarixə və mədəniyyətə hörmət hissi formalaşdırmaq potensialına malikdir. Şəhər yalnız daşlardan və binalardan ibarət deyil, həm də xalqın kimliyini, yoldaşlığını və düşüncə tərzini əks etdirən canlı bir orqanizmdir.
Gənc insan Əcəmi irsinə təkcə memarlıq nümunəsi kimi deyil, öz milli varlığının bir parçası kimi yanaşdıqda, o artıq bu dəyərlərin sadəcə müşahidəçisi deyil, qoruyucusuna çevrilir. Bu yanaşma vətənpərvərlik tərbiyəsinin ən güclü formalarından birini – mənəvi məsuliyyət hissini rəsmiləşdirir. Beləliklə, tarixi və mədəni irsə maraq təkcə bilik səviyyəsində deyil, həm də davranış və mədəniyyət sistemində özünü göstərir.
Bu mənada, Memar Əcəmi yaradıcılığının öyrənilməsi təkcə bu günə deyil, həm də keçmişə, gələcəyə qarşı məsuliyyət hissini də gücləndirir. Şəhərsalma irsini dərk edən hər kəs öz şəhərinin və ümumiyyətlə vətəninin mədəni davamlığının iştirakçısına çevrilir. Əminik ki, bu, vətənpərvərlik tərbiyəsinin sağlam əsasını – milli irsi tanımaq, sevmək və qorumaq iradəsini rəsmiləşdirəcək.
Ayətxan Ziyadın “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası haqqında
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının elmi tədqiqi sahəsində mühüm hadisələrdən biri Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) qələmə aldığı “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyanın nəşridir. Müəllif bu əsərdə Zaur Ustac yaradıcılığını müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsipləri əsasında araşdıraraq onun uşaq poeziyasının ideya-estetik, poetik və funksional xüsusiyyətlərini sistemli şəkildə təhlil etmişdir.
Monoqrafiyanın mündəricatı göstərir ki, tədqiqat nəzəri-konseptual əsaslardan başlayaraq XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında Zaur Ustacın mövqeyinə qədər geniş elmi istiqamətləri əhatə edir. Əsərdə uşaq ədəbiyyatının mahiyyəti, milli kimlik, vətənpərvərlik ideyası, türklük və bütöv Azərbaycan düşüncəsinin poetik ifadəsi, ana dili mövzusu, qafiyə sistemi, qadın və qız obrazları, adlar sistemi, bədii obrazların yaradılması texnologiyası kimi mühüm məsələlər ayrıca fəsillər şəklində araşdırılır. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli bədii fikrin ən mühüm və dinamik inkişaf edən sahələrindən biridir. Bu ədəbiyyat yalnız uşaqlar üçün yazılmış bədii mətnlərin məcmusu deyil, həm də xalqın mənəvi dəyərlərinin, milli kimliyinin, estetik zövqünün, əxlaqi prinsiplərinin və dünyagörüşünün yeni nəslə ötürülməsini təmin edən mühüm mədəni institutdur. Uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasında, onun vətənə, ana dilinə, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının yaranmasında bədii ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir. Bu baxımdan uşaq poeziyası təkcə estetik zövq formalaşdırmır, həm də pedaqoji, psixoloji və sosial funksiyaları özündə birləşdirən çoxşaxəli yaradıcılıq sahəsi kimi çıxış edir. Müasir dövrdə qloballaşma proseslərinin sürətlənməsi, informasiya texnologiyalarının həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi və uşaqların informasiya məkanında yeni təsirlərlə üz-üzə qalması uşaq ədəbiyyatına olan tələbləri də dəyişmişdir. Artıq uşaq şairindən yalnız maraqlı və yaddaqalan şeirlər yazmaq deyil, həm də milli düşüncəni, mənəvi dəyərləri, vətənpərvərlik hissini, humanizm ideyalarını müasir bədii-estetik meyarlarla təqdim etmək tələb olunur. Bu baxımdan müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında fərdi yaradıcılıq üslubu ilə seçilən müəlliflərin elmi şəkildə araşdırılması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının son onilliklərdə qazandığı uğurlar sırasında Zaur Ustacın yaradıcılığı xüsusi yer tutur. Onun şeirlərində uşağın daxili aləmi, milli düşüncə tərzi, vətən sevgisi, ana dilinə bağlılıq, ailə dəyərləri, təbiətə məhəbbət və yüksək mənəvi keyfiyyətlər sadə, səmimi və eyni zamanda yüksək poetik sənətkarlıqla təqdim olunur. Şairin əsərlərində uşaqlar yalnız hadisələrin iştirakçısı deyil, həm də fəal düşünən, hiss edən, öyrənən və cəmiyyətə münasibət bildirən obrazlar kimi təqdim edilir. Bu xüsusiyyət Zaur Ustac yaradıcılığını müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. Bədii yaradıcılığın elmi aspektdən araşdırılması ədəbiyyatşünaslığın mühüm istiqamətlərindən biridir. Hər bir sənətkarın poetik dünyası yalnız mövzu dairəsi ilə deyil, istifadə etdiyi bədii ifadə vasitələri, obrazlar sistemi, kompozisiya xüsusiyyətləri, dil və üslub zənginliyi, ritm, qafiyə, poetik struktur və estetik prinsiplər baxımından da qiymətləndirilməlidir. Belə tədqiqatlar həm müəllifin yaradıcılıq fərdiliyini üzə çıxarır, həm də bütövlükdə milli ədəbiyyatın inkişaf meyillərini müəyyən etməyə imkan verir. Bu baxımdan Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyası Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Müəllif ilk dəfə olaraq Zaur Ustacın uşaq poeziyasını yalnız mövzu və ideya baxımından deyil, həm də poetik sistem, bədii struktur, obrazlar aləmi, kompozisiya, poetika, funksionallıq və sənətkarlıq prinsipləri baxımından kompleks şəkildə araşdırmışdır. Monoqrafiya geniş nəzəri baza üzərində qurulmuş, müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsiplərinə söykənərək müəllif yaradıcılığına sistemli yanaşma nümayiş etdirmişdir.
Kitabın mündəricatı onun tədqiqat imkanlarının genişliyini aydın şəkildə göstərir. Əsərdə əvvəlcə uşaq ədəbiyyatının nəzəri-konseptual problemləri araşdırılır, daha sonra XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında Zaur Ustacın mövqeyi müəyyənləşdirilir. Bundan sonra müəllif milli kimlik, vətənpərvərlik, türklük ideyası, Bütöv Azərbaycan məfkurəsi, ana dili problemi, qafiyə sistemi, qadın və qız obrazlarının poetik modeli, adlar sistemi, bədii obrazların yaradılması texnologiyası, poetik dinamika, ritm və kompozisiya kimi çoxsaylı məsələləri elmi təhlilə cəlb edir. Bu mövzuların hər biri ayrıca tədqiqat istiqaməti kimi işlənərək Zaur Ustacın poetik dünyasının bütöv mənzərəsini yaratmağa xidmət edir. Monoqrafiyanın diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də müəllifin yalnız nəzəri mülahizələrlə kifayətlənməməsi, irəli sürdüyü fikirləri Zaur Ustacın konkret əsərləri üzərində təhlillərlə əsaslandırmasıdır. Xüsusilə “Ağıllı Gülər”, “Tuncay”a və digər şeirlər poetik baxımdan təhlil edilir, obrazların funksional xüsusiyyətləri, poetik dinamika, ritm, kompozisiya və bədii ifadə vasitələrinin işlənmə prinsipləri elmi arqumentlərlə izah olunur. Bu yanaşma tədqiqatın həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyətini artırır. Monoqrafiyada Zaur Ustac yaradıcılığı digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının əsərləri ilə müqayisəli şəkildə dəyərləndirilir, məktəbəqədər təhsil sistemində uşaq poeziyasının funksiyası və pedaqoji əhəmiyyəti ayrıca araşdırılır. Bu isə əsərin yalnız filoloji deyil, həm də pedaqoji və metodik baxımdan dəyərini yüksəldir. Təqdim olunan məqalənin məqsədi Ayətxan Ziyadın bu fundamental monoqrafiyasının elmi məziyyətlərini, tədqiqat metodologiyasını, struktur xüsusiyyətlərini, nəzəri yeniliklərini və Azərbaycan uşaq ədəbiyyatşünaslığının inkişafındakı rolunu qiymətləndirməkdir. Eyni zamanda əsərin Zaur Ustac yaradıcılığının öyrənilməsinə verdiyi töhfə, müəllifin elmi yanaşmasının üstünlükləri və monoqrafiyanın gələcək tədqiqatlar üçün əhəmiyyəti geniş şəkildə təhlil ediləcəkdir. Bu yanaşma kitabın həm müasir Azərbaycan filologiyası, həm də uşaq ədəbiyyatının nəzəri problemlərinin araşdırılması baxımından elmi dəyərinin daha dolğun şəkildə üzə çıxarılmasına xidmət edir. Monoqrafiyanın ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri Zaur Ustacın poetik irsinin yalnız mövzu baxımından deyil, həm də poetika, kompozisiya, ritm, dinamika, obrazlar sistemi və bədii sənətkarlıq baxımından kompleks şəkildə öyrənilməsidir. Xüsusilə “Ağıllı Gülər” şeirinin kompozisiya və funksional strukturu, poetik sürət və hərəkətlilik parametrləri barədə aparılan təhlillər müəllifin müasir poetika nəzəriyyəsinə bələd olduğunu nümayiş etdirir. Kitabın digər üstün cəhəti Zaur Ustac yaradıcılığının digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının əsərləri ilə müqayisəli şəkildə araşdırılmasıdır. Bu yanaşma şairin milli uşaq ədəbiyyatındakı yerini daha obyektiv müəyyənləşdirməyə imkan yaradır. Eyni zamanda məktəbəqədər təhsil kontekstində uşaq poeziyasının funksiyası, pedaqoji əhəmiyyəti və tərbiyəvi potensialı da ayrıca tədqiqat predmeti kimi təqdim edilir. Ayətxan Ziyad elmi mühakimələrini faktlar, poetik nümunələr və nəzəri müddəalarla əsaslandırır. Tədqiqatın dili elmi olsa da, oxunaqlıdır və bu xüsusiyyət kitabı həm ədəbiyyatşünaslar, həm magistr və doktorantlar, həm də müəllimlər üçün dəyərli mənbəyə çevirir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı milli bədii fikrin mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, gələcək nəslin mənəvi-estetik tərbiyəsində, milli kimlik şüurunun formalaşmasında və ümumbəşəri dəyərlərin mənimsənilməsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan müasir uşaq poeziyasının ayrı-ayrı nümayəndələrinin yaradıcılığının elmi əsaslarla araşdırılması təkcə ədəbiyyatşünaslıq üçün deyil, həm də pedaqogika, psixologiya və mədəniyyətşünaslıq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illər Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu istiqamətdə sistemli və fundamental araşdırmalara ciddi ehtiyac mövcuddur. Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyası məhz bu ehtiyacdan doğan, elmi dəyəri və metodoloji yeniliyi ilə seçilən sanballı tədqiqat əsərlərindən biridir. Monoqrafiyanın ümumi məzmunu göstərir ki, müəllif Zaur Ustac yaradıcılığına yalnız bir şairin poetik irsi kimi deyil, bütövlükdə XXI əsr Azərbaycan uşaq poeziyasının inkişaf meyillərini əks etdirən mühüm bədii hadisə kimi yanaşmışdır. Bu yanaşma əsərin elmi əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, müəllifin tədqiqat obyektini geniş filoloji kontekstdə qiymətləndirməsinə imkan vermişdir. Monoqrafiyada irəli sürülən nəzəri fikirlər və aparılan poetik təhlillər göstərir ki, Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının ideya-estetik inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm nümunələr sırasındadır. Əsərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri tədqiqatın sistemli və ardıcıl qurulmasıdır. Müəllif əvvəlcə uşaq ədəbiyyatının nəzəri-konseptual problemlərinə toxunur, daha sonra Zaur Ustacın yaradıcılığını müxtəlif aspektlərdən – ideya məzmunu, poetik strukturu, bədii sənətkarlıq sistemi, obrazlar aləmi, kompozisiya xüsusiyyətləri, ritm, qafiyə, dil və üslub, funksionallıq və poetik dinamika baxımından təhlil edir. Bu metodoloji ardıcıllıq oxucuda bütöv elmi təsəvvür formalaşdırır və müəllifin irəli sürdüyü nəticələrin inandırıcılığını artırır. Monoqrafiyada milli kimlik, vətənpərvərlik, türklük ideyası, Bütöv Azərbaycan düşüncəsi, ana dilinə sevgi və milli-mənəvi dəyərlərin poetik ifadəsi geniş şəkildə araşdırılmışdır. Müəllif əsaslandırır ki, Zaur Ustacın uşaq şeirlərində bu ideyalar sadəcə çağırış və şüar səviyyəsində deyil, yüksək bədii-estetik keyfiyyətlərə malik obrazlar, simvollar və poetik vasitələr vasitəsilə təqdim olunur. Belə yanaşma uşaqlarda milli özünüdərk hissinin formalaşmasına xidmət etməklə yanaşı, onların estetik zövqünün inkişafına da müsbət təsir göstərir. Kitabın mühüm üstünlüklərindən biri də müəllifin poetika məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməsidir. Qafiyə sistemi, poetik ritm, kompozisiya quruluşu, bədii obrazların yaradılma texnologiyası, adlar sistemi, qadın və qız obrazlarının poetik modeli kimi problemlər ilk dəfə bu qədər geniş və sistemli şəkildə araşdırılmışdır. Xüsusilə “Ağıllı Gülər” şeirinin kompozisiya və funksional xüsusiyyətlərinin təhlili müəllifin poetik mətnə müasir nəzəri baxışını nümayiş etdirir. Bu cür təhlillər monoqrafiyanın yalnız konkret bir müəllifin yaradıcılığı haqqında deyil, ümumilikdə Azərbaycan uşaq poeziyasının poetik qanunauyğunluqları barədə də mühüm elmi nəticələr ortaya qoyduğunu göstərir. Əsərdə Zaur Ustac yaradıcılığının digər Azərbaycan uşaq yazıçılarının poetik irsi ilə müqayisə edilməsi də xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır. Müqayisəli təhlil nəticəsində müəllif Zaur Ustacın fərdi yaradıcılıq üslubunu, poetik dünyasının özünəməxsus cəhətlərini və milli uşaq ədəbiyyatındakı yerini daha dolğun şəkildə müəyyənləşdirə bilmişdir. Bu yanaşma tədqiqatın obyektivliyini təmin edən əsas amillərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Monoqrafiyanın digər mühüm cəhəti onun pedaqoji istiqamətdə də aktual əhəmiyyət daşımasıdır. Məktəbəqədər təhsil kontekstində uşaq poeziyasının funksiyalarının araşdırılması, şeirlərin tərbiyəvi və didaktik potensialının qiymətləndirilməsi əsərin praktik əhəmiyyətini artırır. Bu xüsusiyyət kitabdan ali məktəblərdə, müəllim hazırlığında, metodik vəsaitlərin hazırlanmasında və uşaq ədəbiyyatı üzrə elmi araşdırmalarda istifadə imkanlarını genişləndirir. Ayətxan Ziyadın elmi üslubu dəqiq, ardıcıl və əsaslandırılmışdır. Müəllif nəzəri müddəalarını konkret poetik nümunələrlə möhkəmləndirir, elmi nəticələrini faktlara söykənərək təqdim edir. Bu isə monoqrafiyanın akademik səviyyəsini yüksəldən əsas xüsusiyyətlərdən biridir. Əsərin dili elmi xarakter daşısa da, sadə və anlaşıqlı olduğundan geniş oxucu auditoriyası üçün də əlçatan görünür. Bütün bunlar göstərir ki, “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tədqiqi istiqamətində yeni elmi mərhələni ifadə edən fundamental araşdırmadır. Kitab yalnız Zaur Ustac yaradıcılığının sistemli elmi təhlili ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının poetik inkişaf meyillərini, estetik prinsiplərini və nəzəri problemlərini də işıqlandırır. Ayətxan Ziyadın bu monoqrafiyası elmi yeniliyi, metodoloji bütövlüyü, faktoloji zənginliyi və nəzəri ümumiləşdirmələri ilə Azərbaycan filologiyasının mühüm nailiyyətlərindən biri hesab oluna bilər. Əsər gələcək elmi tədqiqatlar üçün etibarlı mənbə olmaqla yanaşı, uşaq ədəbiyyatı sahəsində çalışan alimlər, müəllimlər, doktorantlar, magistrantlar və bu sahəyə maraq göstərən bütün oxucular üçün dəyərli elmi qaynaqdır. Monoqrafiya Zaur Ustac yaradıcılığının milli ədəbiyyat tarixində layiqli yerinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir və Azərbaycan uşaq poeziyasının gələcək elmi tədqiqi üçün yeni istiqamətlər açır. “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının elmi tədqiqinə mühüm töhfə verən sanballı əsərdir. Kitab Zaur Ustac yaradıcılığının poetik sistemini ilk dəfə bu qədər geniş və sistemli şəkildə araşdırmaqla yanaşı, uşaq poeziyasının nəzəri problemlərinin öyrənilməsinə də yeni elmi baxış gətirir. Monoqrafiya gələcək tədqiqatlar üçün etibarlı elmi mənbə olmaqla yanaşı, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf tarixinin öyrənilməsində də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
