Maral ilə bir Cüyür Virtual dost oldular, Meyillərin daha çox, Şəbəkəyə saldılar. Nəhayət ki, bu işdən Sıxıldılar bir qədər, Gördülər ki, burada Gedir xeyli vaxt hədər. Onlar canlı görüşmək Qərarına gəldilər, Bunu daha faydalı, Həmdə doğru bildilər. Ancaq Cüyür görərkən Tanımadı Maralı, Sıçrayaraq kənara Durdu xeyli aralı. Dedi: “Qorxunc buynuzun, Həmin Maral deyilsən. Mən təsəvvür edənə Oxşamırsan qəti sən. Yox-yox, istəmirəm tay Dostluq edəm sizinlə. Bu halını görərkən İnanmadım gözümə”. Maral dedi: “Ey Cüyür, Etmə peşiman məni. Bilirsən ki, doğma tək Əziz bilirdim səni. Ancaq bu gün olanlar Məni qorxuya saldı, Çox pis hallara düşdüm, Əlim-üzümdə qaldı. Gərək yox imiş sizə Bağlanmağa bu qədər, Bizim qiyabi dostluq Mənə yaşatdı kədər”. İbrət götür, ey insan, Yaxşı tanı yoldaşı, Bil ki, virtual dostluq Bəzən ağrıdır başı.
Evdə süni Çiçəyi Qoymuşdular güldana, Təbii Gül də vardır Onunla lap yan-yana. Bura gələn hər bir kəs Sevirdi Gül ətrini, Gözəl sözlər söyləyib Xoş edirdi xətrini. Çiçək bunu görüncə, Həsəd çəkdi bu Gülə. Kinayəli baxaraq Gəldi həmən də dilə. Dedi: “Bura gələnlər Zövqsüzdürlər yaman çox , Məndəki gözəlliyi Bir hiss edib duyan yox. Məgər təbii olan Bu qədərmi cəlb edir? Onu sevir adamlar, Məndən isə yan gedir.” Eşidincə Gül bunu Dedi: “Ey süni Çiçək, Həsəd çəkmək yerinə Bunu bilməyin gərək. Süni olan heç bir şey Vermir təbii yerin Bu yaranış sirridir Mənası da, çox dərin. Olmayanlar həqiqi Çox tez nəzərdən düşür Təbiilik hər zaman, Xoş duyğular bölüşür.”
Salam olsun çox dəyərli oxucum. Bu dəfə söhbətimizin mövzusu təmsil – təmsillər barədə olacaq.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında təmsil janrına yeni nəfəs, yeni üslub gətirən qələm sahiblərindən biri də Valeh Heydərdir. Onun təmsilləri klassik ibrət ənənəsini yaşatmaqla yanaşı, müasir insanın qarşılaşdığı mənəvi, sosial və ekoloji problemləri obrazlar dili ilə çatdırır. Bu təmsillər həm sadə oxucuya, həm gənclərə, həm də cəmiyyətin düşünən təbəqəsinə yönəlmiş bir “Oyanın!” çağırışıdır.
Valeh Heydərin “Aləm savaş içində” adlı təmsili ilk baxışdan təbiət elementlərinin söhbəti kimi görünsə də, əslində insanın yaratdığı fəlakətlərə təbiətin etirazı kimi səslənir. Ağac, Külək və Su – bir-birini tamamlayan üç ünsür – sanki dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən yanğınlara, ekoloji çirklənməyə, su hövzələrinin korlanmasına, iqlim dəyişikliklərinə şahidlik edən canlı təbiət nümayəndələri kimi danışır.
Küləyin “Əsməyə də qorxuram” deməsi, Suyun “Çirkab adlı dərd”dən xəstələnməsi, Ağacın meyvəsinin çürüməsi – bunların hər biri müasir ekoloji böhranın bədii şəkildə ifadəsidir. Təmsil insanı düşünməyə vadar edir: biz təbiəti məhv etdikcə, əslində özümüzü təhlükəyə atırıq. Təbiətin canı ağrıyırsa, insanın da gələcəyi ağrıyır.
“Çox gözəldir təbiət” təmsili isə müasir dövrün əsas problemini – insanların ekranlara əsir düşməsini gündəmə gətirir. Burada Ağ Dovşan bahalı telefonun cazibəsinə qapılıb real dünyadan, ətraf təbiətdən, dostlarından uzaq düşür. Qəfəsdəki Boz Bülbülün ondan narahatlığı təkcə şəxsi qayğı deyil; bu, bütün cəmiyyətə ünvanlanmış xəbərdarlıqdır.
Müəllif obrazlı şəkildə göstərir ki, bəzən biz öz əlimizlə özümüzün “ekran qəfəsini” yaradırıq. Ətraf aləmin, təbiətin gözəlliklərini, həyatın sevinclərini virtual dünyanın kölgəsində itiririk. Təmsilin nəticə mesajı bir çağırışdır: insanlar, ekrandan baş qaldırın, dünyaya baxın – həyat gözəldir, təbiət əvəzolunmazdır.
“Gözəl Qu quşunun səhvi” təmsili isə əxlaqi-didaktik ruhu ilə seçilir. Burada müəllif təkəbbürün insanı hansı vəziyyətə salacağını yumşaq, lakin təsirli şəkildə göstərir. Gözəlliyinə güvənən, lovğalanan Qu quşu qazlara lağ edir, onları kiçik görür. Amma həyatın sərt anında məhz həmin qazlar onun köməyinə gəlir.
Bu təmsil aşağıdakı dəyərləri ön plana çıxarır:
–Hər kəsə hörmət
–Dostluğun qiyməti
–Mərhəmətin gücü
–Lovğalığın sonu etirafdır
Hekayətin sonunda Qu quşunun səhvini başa düşməsi vacib bir dərsdir: insan nə qədər istedadlı, gözəl, bacarıqlı olsa belə, təvazö həmişə yüksək keyfiyyətdir.
Valeh Heydərin təmsillərinin:
–dili sadə, anlaşıqlı,
–məzmunu dərin,
–mesajı aydın,
–obrazları isə həm realist, həm də simvolikdir.
O, Ezopdan üzü bəri; Nizamini, Füzulini, Krılovu, Seyyid Əzim Şirvanini, Qasım bəy Zakiri, Mirzə Ələkbər Sabiri, Hikmət Ziyanı, Mikayıl Məxfini yada salan bir ibrət ənənəsini bu günün gerçəkliklərinə tətbiq edir. Məsələn, ekologiya, texnologiya asılılığı, insan münasibətləri və mənəvi aşınma kimi müasir mövzular onun təmsillərində həm poetik, həm də publisistik çalarlarla təqdim olunur.
Bu baxımdan Valeh Heydərin yaradıcılığı təkcə ədəbiyyatın yox, həm də cəmiyyətin ehtiyacı olan bir ədəbi məktəbdir – öyüd-nəsihət məktəbi, düşüncə məktəbi, insanlıq dərsi.
Valeh Heydərin təmsilləri günümüzün problemlərinə bədii güzgü tutur. O, insanı təbiəti qorumağa, texnologiyadan ağılla istifadə etməyə, lovğalıqdan uzaq olmağa, dostluğu qiymətləndirməyə çağırır. Bu əsərlər həm uşaqlar, həm gənclər, həm də böyüklər üçün eyni dərəcədə ibrətamiz, düşündürücü və maarifləndirici xarakter daşıyır.
Belə təmsillər cəmiyyətin mənəvi toxumasını möhkəmləndirən nadir ədəbi nümunələrdir — necə ki təbiət safdır, necə ki dostluq müqəddəsdir, necə ki insanlıq ən böyük dəyərdir.
HAŞİYƏ:
Çox dəyərli oxucum, bu yazımı yazarkən çox qəribə bir hadisənin şahidi oldum. Yazı prosesində qeyri-iradi əvvəlki dövrlərdə yazıb yaratmış müəllifləri sıra ilə yazarkən Hikmət Ziya ilə Mikayıl Məxfi arasında qaldım. Hansının əvvəl anadan olduğunu xatırlaya bilmədim. Əlimin altında belə bir ensiklopedik kitab olmadığına görə hamımızın məlumatlar əldə etmək üçün istifadə etdiyi axtarış sistemlərinin köməyi ilə internet üzərindən məlumat əldə etməyə çalışdım. Hikmət Ziya haqqında müəyyən qədər məlumatlar olsa da, Mikayıl Məxfi barədə ümumiyyətlə heç bir məlumat tapa bilmədim. Təsəvvür edirsiniz, bu adımın adı belə yoxdur indiki dövrdə, sərhədsiz internet məkanında… Ani olaraq özüm də tərəddüd içərisinə düşdüm. Bəlkə heç belə müəllif olmayıb. Adları nəsə qarışdırmışam. Bir az fikirləşəndən sonra Ağdam rayonun Yusifcanlı kəndində həyətimizlə bir səpilmiş kitabxanamda olmuş tünd çəhrayı üzlü məzəli həriflərlə yazılmış – Mikayıl Məxfi “Belələri də var” – kitabın cildini dəqiq xatırlaya bildimm. Xeyli düşünəndən sonra təmsil kitablarımın içərisində dəqiq Mikayıl Məxfi və Hikmət Ziya adlı iki müəllif olduğunu özüm üçün yəqinləşdirdim. Və Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron kataloqunda axtarış etdikdən sonra axır ki, heç olmasa bir mənbədən Mikayıl Məxfinin adını tapa bildim. Ancaq təvəllüd məsələsinə yenə aydınlıq gətirə bilmədim. Yazı prosesində avtomatik xatırladığım ardıcıllıqla birinci Hikmət Ziya, sonra isə Mikayıl Məxfi yazdım. Ertəsi gün kitabxanaya getdim və orada olan Mikayıl Məxfinin dörd kitabını götürüb birdə vərəqlədim (o kitablardan ikisi mənim kitabxanamda olub – “Belələri də var”ı düzgün xatırlamışdım), ancaq yenə nəinki təvəllüd barədə, ümumiyyətlə ad, (təxəllüs) soyad və ata adından başqa heç bir məlumat əldə edə bilmədim. Çox ibrətamiz hadisədir və məsələ hələ də açıq olaraq qalır (məhz bu baxımdan müasir müəlliflərin əksəriyyətinin kitabların üzqapağının arxasında özləri haqqında mühüm məlumatları qeyd etməsi təqdirə layiq haldır – məlum hadisədən sonra mən də növbəti kitablarımda mütləq bu variantdan istifadə edəcəm ).
Bu hadisədən sonra kitablarda olan Mikayıl Məxfinin fotolarının şəklini və hər kitabdan seçdiyim müxtəlif şeirləri köçürüb internetə yerləşdirdim. İndi müxtəlif axtarış sistemlərində “Mikayıl Məxfi” yazanda heç olmasa müəllifin adı, fotosu və bir-iki təmsili çıxır.
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm.
Ağac, Külək, Su ilə Bir araya gəldilər, Xeyli söhbət eyləyib Gerçəkləri bildilər. Külək dedi: “Çox yerdə Fəlakətlər yaşanır, Aləm savaş içində, Ətraf od tutub yanır. Daha elə olub ki, Əsməyə də qorxuram, Yanğın artmasın deyə Sakit durub baxıram.” Su isə dedi: “ Mən də Çox çarəsiz qalmışam, ‘Çirkab’ adlı bir dərdə Düşüb xəstə olmuşam. Gözlərimin önündə Ölür hər növ balıqlar, Canlıları yamanca Ağır dərdə salıblar.” Dinlədikcə onları Ağac qorxudan əsdi, Eşitdiyi xəbərlər Qəlb sıxdı, nəfəs kəsdi. Dedi: “İndi anladım, Niyə meyvəm çürüyür, Ağacları cürbəcür Xəstəliklər bürüyür.” Bu sözləri duyduqca, Hey sızladı təbiət, Dedi: “Nədən azalıb Kainata məhəbbət?… Səhvlərini anlayıb Düz yol tutmalı bəşər, Yoxsa bir gün özünün, Başı bəlaya düşər.”
ÇOX GÖZƏLDİR TƏBİƏT
(təmsil)
Ağ Dovşanın bahalı Bir telefonu vardı. Fikrin salmışdı ona, Artıq neçə aylardı. Qəfəsdəki Boz Bülbül İzlədikcə bu halı, Oxşar taleyin görüb, Çox pozuldu əhvalı. Dedi: “Səni telefon İş-gücündən ayırıb, Hətta ətraf aləmlə Əlaqəni tam qırıb. Dinləmirsən daha sən Heç bir kəsin sözünü, Hətta uzaq tutursan Doğmalardan özünü.” Dovşan dedi: “Ey Bülbül, Qalmısan dar qəfəsdə, Oxusan da nəğmələr, Ruhun olubdur xəstə. Bu səbəblə, yəqin ki, Mənə irad tutursan. Nə olar ki, yerində Sakit dayanıb dursan?” Bülbül dedi: “Ey dostum, Məni düzgün anla sən, Bu ‘ekran’ qəfəsində Sən özün də əsirsən. Çıxartmısan ən yaxın Dostlarını yadından, Unutmusan ki, necə Gün batır, sökülür dan. Belə davam edərsə, Ömrün keçər mənasız, İtirərsən çox şeyi, Bir gün qalarsan yalnız.” Bağlanmayın, insanlar, Mobil ekrana hədsiz. Çox gözəldir təbiət, Sevin, seyrə çıxın siz.
GÖZƏL QU QUŞUNUN SƏHVİ (təmsil) Bir gün gözəl Qu quşu Təkəbbürlü danışdı, O, qazlara lağ edib, Güldü, həddini aşdı. Dedi: – Mənəm bu gölün Yaraşığı, bəzəyi. Sizdə yoxdur gözəllik, Tərifləyim mən nəyi? Qazlar dedi: – Gözəl quş, Bu lovğalıq nə gərək? Bəlkə, mehriban olub, Dost tək əl-ələ verək. Lovğalanıb Qu quşu Yenə eylədi çox naz, Dedi: – Sizinlə dostluq Heç vaxt faydalı olmaz. Ancaq qışın şaxtası Onu bəlaya saldı, Lovğa quşun ayağı Buzun içində qaldı. O, bərk fəryad edincə, Qazlar səsi eşitdi. Cəld uçdular oraya Bilsinlər ki nə işdir. Görüb onun bu halın Tez qərara gəldilər, Döyəcləyib sərt buzu Sındırdılar, dəldilər. Azad oldu bir anda Qu quşunun ayağı. Gördü yenə qayıtdı Həyatının xoş çağı. Bundan sonra qazlarla O, çox yaxın dost oldu. Öz səhvini anlayıb, Yaxşı ibrət də aldı. Dedi: – Gərək hər yerdə Öz həddini biləsən, Nə kimsəyə lağ edib, Nə də yersiz güləsən.
Valeh Heydərin “Şəhidlər” adlı soneti mövzu və məna baxımından dərin mənəvi qatlara malikdir. Şairin hər misrasında həm dini, həm milli, həm də bəşəri bir duyğu özünü göstərir. Şeirin əsas ideyası – şəhidlərin müqəddəsliyi, onların ucalığı və vətən naminə ölməzliyidir. Əvvəlki bəndlərdə şəhidlərin böyüklüyü ilahi dəyərlərlə bağlanır. Şair “Allahın sözüdür müqəddəs bu ad” deyərək şəhidlik anlayışının adi bir fədakarlıq olmadığını, Tanrı yanında uca bir mərtəbə olduğunu vurğulayır. Burada həm İslamın şəhidlik anlayışı, həm də milli şüurun zirvəsi poetik şəkildə ifadə olunur. İkinci bənddə şəhidlərin izi müqəddəs torpağa həyat verən nur kimi təsvir edilir: “İzi düşən yerdə gül-çiçək bitər”. Bu bədii təsvir yalnız bir obraz deyil, həm də əbədiyaşarlığın simvoludur. Şəhidlərin ayaq basdığı torpağın cənnət qoxusu ilə anılması, onların varlığının saf və müqəddəs bir iz buraxdığını göstərir. Üçüncü bənddə isə şəhid obrazı daha fərdi və emosional çalarla təqdim olunur. Şair onları “əsl ucalıq simvolu” kimi görür. “Həmişə var olmaq deyildir asan, əbədi oğlusan ana vətənin” misralarında şəhidin həyatını qurban verməklə xalqın yaddaşında, tarixin yaddaşında ölməz qalması ideyası işlənir. Burada fani ömürlə əbədiyyət arasında müqayisə aparılır və şəhidin seçimində əbədiyyət üstünlük qazanır. Son iki misra isə şeirin kulminasiyasıdır. “Şərə kim edərsə sinəsin sipər, ölərsə ruhuyla düşməni yenər.” – misraları şəhidliyin ən ali məqamını göstərir. Burada ölüm son nöqtə deyil, ruhun qələbəsi, düşmənin məğlubiyyətidir. Şairin qənaətinə görə, şəhidin bədəni torpağa qovuşur, amma ruhu mübarizə aparmağa davam edir. Ümumilikdə, Valeh Heydərin bu soneti həm dini, həm fəlsəfi, həm də vətənpərvərlik məzmunlu bir poetik nümunədir. Əsərdə klassik poeziyanın forması – sonet quruluşu müasir mövzu ilə birləşir. Şair şəhidliyi yalnız bir qəhrəmanlıq aktı kimi yox, həm də insan ruhunun ucalığı, millətin böyüklüyü və əbədi varlığı kimi təqdim edir. Bu şeir bir daha təsdiqləyir ki, şəhidlər sadəcə bir ömrü qurban verən insanlar deyil, həm də gələcək nəsillərə yol göstərən, vətənin ölməzlik rəmzlərinə çevrilən müqəddəs varlıqlardır:
ŞƏHİDLƏR (sonet)
Şəhidlər önündə baş əyər bəşər Allahın sözüdür müqəddəs bu ad Ona səcdə edər göydə mələklər Yolunu həsrətlə gözləyər sirat
İzi düşən yerdə gül-çiçək bitər Keçdiyi zirvələr cənnət ətirli Vətən harayına ilk onlar yetər Həyata gəlişi, gedişi sirli
Ey ismi gözəlim, elə ucasan Yoxdur aləmdə də başqa bir tənin Həmişə var olmaq deyildir asan Əbədi oğlusan ana vətənin
Şərə kim edərsə sinəsin sipər, Ölərsə ruhuyla düşməni yenər
