Milli Kitabxanada Azərbaycan Ordusunun Aprel qələbəsinin 10-cu ildönümünə həsr olunan ənənəvi kitab sərgisi və elektron layihələr istifadəçilərə təqdim edilib
Bu gün Azərbaycan Ordusunun parlaq tarixi qələbələrindən olan şanlı Aprel döyüşlərinin 10-cu ildönümüdür.
Milli Kitabxanada Aprel döyüşlərinin tarixi əhəmiyyətini ictimaiyyətə çatdırmaq, gənc nəsildə vətənpərvərlik ruhunu gücləndirmək və şəhidlərimizin xatirəsinə böyük ehtiram göstərmək məqsədilə “Aprel döyüşləri” adlı elektron məlumat bazası, “Aprel döyüşləri – böyük zəfərin başlanğıcı” adlı virtual sərgi və “Aprel döyüşləri və ya dördgünlük müharibə” adlı geniş ənənəvi kitab sərgisi istifadəçilərə təqdim edilib.
Elektron məlumat bazasında (https://anl.az/el/emb/aprel_doyusleri/index.html) sistemləşdirilmiş tammətnli resurslar “Rəsmi sənədlər”, “Dördgünlük müharibə”, “Aprel şəhidləri”, “Kitablar”, “Məqalələr”, “Aprel döyüşlərinin xatirəsi”, “Fotoqalereya” və “Videoqalereya” bölmələrində onlayn istifadəçilərə təqdim edilir.
Virtual sərgidə (https://anl.az/el/vsb/Aprel_doyusleri/index.htm) Lələtəpə, Talış yüksəklikləri və digər strateji yüksəkliklərin işğaldan azad olunması, Lələtəpə fatehlərinin qəhrəmanlıqları, Aprel döyüşləri – böyük zəfərin başlanğıcı, Böyük Zəfər haqqında dövri mətbuat məqalələri, Azərbaycan və müxtəlif dillərdə ədəbiyyatlar, fotolar nümayiş olunur.
Ənənəvi kitab sərgisində isə 2016-cı ilin Aprel döyüşləri zamanı əldə olunan qələbələr, Azərbaycan ordusunun tarixi Zəfəri, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin uzaqgörən hərbi və siyasi strategiyası, Azərbaycan əsgərinin əfsanəvi qəhrəmanlıqları və torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canından keçən şəhidlərimizin döyüş yolu haqqında Azərbaycan və müxtəlif dillərdə ədəbiyyatlar, dövri mətbuat məqalələri və fotolar nümayiş olunur.
2016-cı il aprelin əvvəllərində Azərbaycanın ön xətt mövqeləri və yaşayış məntəqələri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən intensiv artilleriya atəşinə məruz qalırıb və ordumuzun bölmələri əks-həmlə ilə təxribatların qarşısını alıb.
Tarixə Aprel döyüşləri kimi düşən dördgünlük müharibədə qəhrəman əsgər, gizir və zabitlərimiz təcavüzkar Ermənistan ordusuna ağır zərbələr endirərək 2 min hektardan artıq ərazi – Tərtər rayonunun Talış kəndi ətrafındakı yüksəkliklər, Cəbrayıl rayonunun Lələtəpə yüksəkliyi və Cocuq Mərcanlı, Goranboy rayonunun Gülüstan kəndi və Tərtər rayonunun Madagiz kəndi istiqamətində bəzi mövqelər düşməndən azad olunub.
Aprel döyüşləri Azərbaycanın qəhrəman ordusunun hazırlığını, əsgərlərin igidliyini və Ali Baş Komandan İlham Əliyevin uzaqgörən strateji baxışını göstərərək gələcək Böyük Zəfərə yol açıb. Nəhayət, 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsində Müzəffər Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında 30 illik işğala son qoyaraq ölkəmizin ərazi bütövlüyünü bərpa edib.
Türkan Hüseynlinin “Sarı ördək fiquru” (üçüncü yazı) Müasir dövrdə incəsənətin ən saf, ən təbii və ən təsirli qatlarından biri məhz uşaq yaradıcılığıdır. Bu baxımdan gənc rəssam Türkan Hüseynlinin təqdim olunan əsəri sadəliyi ilə diqqət çəksə də, mahiyyət etibarilə dərin emosional və estetik yük daşıyan bir sənət nümunəsidir. Bu rəsmdə ilk baxışdan sarı rəngli balaca bir ördək təsviri görünsə də, əslində burada uşaq dünyasının təmizliyi, həyatın ilkin duyğuları və rənglərin psixoloji dili öz əksini tapır. Əsərin mərkəzində yerləşən sarı ördək fiquru kompozisiyanın əsas ideya daşıyıcısıdır. Sarı rəng təsadüfi seçilməmişdir. Rənglərin psixologiyasında sarı günəşin, istiliyin, sevincin və həyat enerjisinin rəmzi hesab olunur. Türkanın bu seçimi onun daxili dünyasında hökm sürən nikbinliyi və saf duyğuları əks etdirir. Ördəyin sadələşdirilmiş forması isə uşaq təfəkkürünün birbaşa, filtrsiz və səmimi baxışını nümayiş etdirir. Burada akademik realizmdən çox, hisslərin və təsəvvürün ön planda olması diqqəti cəlb edir. Fonun açıq mavi çalarlarla işlənməsi əsərin ümumi ovqatını tamamlayır. Mavi rəng sakitliyin, sonsuzluğun və xəyalın simvoludur. Bu fon üzərində sarı ördəyin daha da qabarıq görünməsi rəssamın instinktiv kompozisiya duyumuna malik olduğunu göstərir. Aşağı hissədəki yaşıl tonlar isə təbiətin, həyatın davamlılığının və yenilənmənin rəmzi kimi çıxış edir. Beləliklə, üç əsas rəng – sarı, mavi və yaşıl – əsərdə harmonik bir üçlük yaradaraq vizual balans qurur. Rəsmdə diqqət çəkən digər mühüm cəhət formaların sadəliyidir. Ördəyin konturları sərt deyil, yumşaq keçidlərlə verilib. Bu isə əsərə dinamik yox, daha çox sakit və müşahidə xarakterli bir aura bəxş edir. Göz detalının xüsusi vurğulanması isə fiqura müəyyən canlılıq qatır. Bu kiçik detal vasitəsilə rəssam obrazı “canlandırmağa” nail olur. Publisistik baxımdan bu əsər yalnız bir uşaq rəsmi kimi deyil, həm də gələcək potensialın göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir. İncəsənət tarixində bir çox böyük rəssamların yaradıcılığı məhz bu cür sadə, lakin səmimi eskizlərlə başlamışdır. Türkan Hüseynlinin əsərində də müşahidə olunan rəng duyumu, kompozisiya instinkti və obraz yaratmaq bacarığı onun gələcəkdə bu sahədə daha uğurlu nəticələr əldə edə biləcəyinə işarə edir. Eyni zamanda bu rəsmdə uşaqlara xas olan azadlıq hissi açıq şəkildə hiss olunur. Burada heç bir çərçivə, heç bir məcburi qayda yoxdur. Rəssam istədiyi kimi görür, hiss edir və bunu rənglər vasitəsilə ifadə edir. Məhz bu sərbəstlik incəsənətin ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biridir. Nəticə etibarilə, Türkan Hüseynlinin bu əsəri sadəliyin içində gizlənən dərinliyi ilə seçilir. Bu rəsmdə həm uşaqlıq saflığı, həm də yaradıcı potensialın ilkin işartıları öz əksini tapır. Bu cür əsərlər bizə xatırladır ki, incəsənətin əsası texnikadan əvvəl hissdir – və Türkan bu hissi artıq kətan üzərinə köçürməyi bacarır.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Türkan Hüseynlinin “Yazın gəlişi” əsəri haqqında (ikinci yazı) Təsviri sənət insanın daxili aləminin ən saf və birbaşa ifadə vasitələrindən biridir. Xüsusilə uşaq və yeniyetmə rəssamların əsərlərində bu saflıq daha aydın hiss olunur. Gənc rəssam Türkan Hüseynlinin “Yazın gəlişi” adlı əsəri də məhz belə səmimi, təbii və duyğularla zəngin yaradıcılıq nümunəsidir. Bu tablo yalnız bir təbiət təsviri deyil, həm də ümidin, yenilənmənin və saf duyğuların bədii ifadəsidir. Əsərə ilk baxışda diqqəti cəlb edən əsas məqam onun rəng palitrasıdır. Rəssam yaz fəslinin xarakterik çalarlarını – yaşılın müxtəlif tonlarını, göyün sakit mavilərini və çiçəklərin parlaq rənglərini ustalıqla bir araya gətirmişdir. Yaz fəsli təbiətin oyanışı, həyatın yenidən başlanğıcı kimi qəbul olunur və bu xüsusiyyətlər əsərdə açıq şəkildə hiss olunur. Təbiətdə baş verən bu dəyişikliklər insan psixologiyasına da müsbət təsir göstərir, ona enerji və ruh yüksəkliyi bəxş edir . Türkanın əsəri də məhz bu müsbət enerjini tamaşaçıya ötürməyi bacarır. Kompozisiyanın mərkəzində geniş çəmənlik təsviri yer alır. Bu çəmənlikdə müxtəlif rəngli güllər – qırmızı, mavi, sarı tonlarda təsvir olunmuş çiçəklər həyatın rəngarəngliyini simvolizə edir. Güllərin müxtəlif ölçülərdə verilməsi isə perspektiv hissini gücləndirir və əsərə dinamika qatır. Bu çiçəklər yalnız təbiətin elementi deyil, həm də sevincin, ümidin və gələcəyə inamın rəmzidir. Əsərin sol hissəsində yerləşən ağac və onun altında təsvir olunmuş kiçik fiqur xüsusi diqqət çəkir. Bu fiqur sanki təbiətlə dialoq halındadır – ya dua edir, ya da sadəcə yazın gəlişini hiss edərək ona heyran qalır. Bu detal əsərə fəlsəfi məna qatır: insan və təbiət vəhdəti, insanın təbiət qarşısında kiçik, lakin duyğusal varlıq olması ideyası ön plana çıxır. Rəsmin aşağı hissəsində verilmiş kiçik su hövzəsi isə həyatın davamlılığını, təbiətin dövranını simvolizə edir. Suyun içindəki detallar – balıqları xatırladan formalar, su bitkiləri – kompozisiyanı zənginləşdirir və onu daha canlı edir. Bu elementlər uşağa xas müşahidə qabiliyyətinin və təxəyyülün gücünü göstərir. Göy üzündə çəkilmiş ay fiquru isə əsərə xüsusi poetik çalar verir. Adətən yaz mövzulu rəsmlərdə günəş dominant olur, lakin burada ayın seçilməsi rəssamın fərqli baxışını nümayiş etdirir. Bu, həm də gecə ilə gündüzün, sakitliklə oyanışın vəhdətini ifadə edə bilər. Türkan Hüseynlinin bu əsərində diqqət çəkən ən mühüm cəhətlərdən biri onun səmimiyyətidir. Burada akademik qaydalardan daha çox duyğu, təmiz baxış və uşağa xas fantaziya ön plandadır. Bu isə əsəri daha təsirli və yadda qalan edir. Belə işlər göstərir ki, gənc rəssamın yaradıcılıq potensialı kifayət qədər yüksəkdir və düzgün istiqamətləndirildikdə gələcəkdə daha yetkin və dərin əsərlər ortaya qoya bilər. Publisistik baxımdan yanaşdıqda, “Yazın gəlişi” əsəri təkcə bir rəsm deyil, həm də bir mesajdır. Bu mesaj insanları təbiətə daha həssas yanaşmağa, onun gözəlliklərini görməyə və qiymətləndirməyə çağırır. Eyni zamanda, bu əsər uşaqların yaradıcılıq imkanlarının dəstəklənməsinin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir. Nəticə etibarilə, Türkan Hüseynlinin “Yazın gəlişi” əsəri həm estetik, həm də mənəvi baxımdan dəyərli bir yaradıcılıq nümunəsidir. Bu tablo baharın təravətini, uşaqlıq saflığını və insanın təbiətlə harmoniyasını özündə birləşdirərək tamaşaçıya sadə, lakin dərin bir duyğu yaşadır.
Türkan Alpturan (Hüseynli) 13 aprel 2018-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Kiçik yaşlarından rəsmə böyük maraq göstərir. Hal-hazırda rəsm təhsilini davam etdirən Türkan bu sahədə ilk təhsilini 2024-cü ildə Türkiyə Cumhuriyətinin Eskişehir şəhərində ESAZDER-in (Eskişehir Azərbaycanlılar Dərnəyi) nəzdində olan uşaq dərnəyində almışdır. İngilis dili təmayüllü liseyin rus dili bölməsində ikinci sinif şagirdi olan Türkan öz ana dili – Azərbaycan dilini gözəl bilir, bu dildə kiçik hekayələr yazır. Eyni zamanda yapon dilini də öyrənir. Boş vaxtlarında gimnastika ilə məşğul olur. Musiqiyə böyük marağı olan Türkan pianoda ifa etməyi də öyrənir. Balaca rəssamın ad gününü təbrik edir, uğurlar diləyir, həyatının rəssam palitrasındakı rənglər kimi rəngarəng olmasını arzulayırıq.
Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poemasında real həyatla mifoloji tale yazısı sintezi
Dədələr “İgid ölər, adı qalar” deyiblər. Nədənsə Qarabağ üzərində Ermənistan-Azərbaycan savaşı başlanandan sonra elin dilində igidi şəhid əvəzlədi. Millət döyüşlərdə şücaət göstərib-göstərmədiyinə fərq qoymadan müharibədə həlak olmuş bütün oğullarına eyni qaydada yas saxladı. Bəlkə, bu da bir hikmətdəndir. Ruhaniyyətdə heç nə hikmətsiz deyildir. Onsuz da insan dərrakəsi şəhidlərini mərtəbəsinə görə uğurlamaqda tam ədalət sahibi deyildir.
Yaradan öz hümmətinə doğru yol göstərmək üçün zaman-zaman peyğəmbərlər göndərib. Peyğəmbərlər də özlərindən sonra savaba alqış şairləri göstərib. “Yaradan onlara da yaratmaq istedadı bəxş edib”, deyib. Əlbəttə, o şairləri ki, vətəndən, millətdən salnamə yazsın. O şairləri ki, torpaq uğrunda, din uğrunda, dil uğrunda canından keçmiş igidlərin adını əbədiləşdirsin. İgidin adı bədii əsərlərdə (dastanlarda, romanlarda, poemalarda) əbədiləşməzsə, sonrakı nəsillər onları necə tanıyar?
Ən azı buna görə şair Asya Əhmədovanı alqışlamaq, onun “Sən Vətənsən” poemasını təqdirəlayiq hesab etmək olar. Poema Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı şəhid kapitan Noçuyev Surxay Əbdül oğlunun əziz xatirəsinə həsr olunub. Düzdür, Qəhrəman Surxay Noçuyev haqqında onlarla məqalə, oçerk, xatirə yazısı yazılıb. Yazıçı Azad Qaradərəli “Noçuyev taktikası” adlı hekayə yazıb. Yazıçı Ayaz İmranoğlu “Komutan” romanında Surxayın əbədi və ədəbi obrazını yaradıb. Lakin bunlarla yanaşı poemanın da xüsusi yeri, xüsusi çəkisi var. Romandan, hekayədən hər hansı bir bölməni nəql etmək olar. Poemadan isə hansısa parçanı əzbərdən söyləməklə həm qəhrəmanı yad etmiş olursan, həm də onu yad edənlərin ovqatını kökləyə bilərsən.
Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poeması cəmiyyət tərəfindən rəğbətlə qarşılandı. Hətta söz-qələm adamları yazılı mediada öz münasibətlərini də bildirdilər. Düzdür, şair poemanı dərhal çapa göndərməyib. Əhatəsində olan elm, ədəbiyyat mənsublarına oxudub, çap üçün yetərli olub-olmadığını öyrənmək üçün onların münasibətini soruşub. Həmin adamlardan bəziləri poema haqqında öz fikirlərini resenziya-rəy formasında yazaraq bildiriblər. Onlardan tarix elmləri doktoru Eynulla Mədətlinin, şair Ramiz Qusarçaylının, fəlsəfə elmləri doktoru Füzuli Qurbanovun, filologiya elmləri doktoru Mərziyyə Nəcəfovanın qələm məhsullarını Asya Əhmədova poemanı kitab şəklində çap etdirəndə kitaba daxil edib.
Surxay Noçuyev əslən Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndindəndir. Rayonu uşaq yaşlarında erməni işğalı nəticəsində tərk edib. Asya Əhmədova da o kənddə doğulub boya-başa çatıb. Əlbəttə, Surxayın həyatını, döyüş yolunu, göstərdiyi şücaət və igidliklərini ilk olaraq onu tanıyanlar, yaxud, daha çox məlumat toplamaq imkanı olanlar qələmə alsalar, daha mükəmməl obraz yaranar, daha dolğun bir əsər üzə çıxar. Peyğəmbərin Yaradan tərəfdən ondan sonra şairlərə xüsusi lütf verildiyinin də hikməti, zənnimcə, elə bundadır.
Adətən, əsərlərdə proloq verilir, bu hissə, sanki məbədin giriş qapısıdır. Asya Əhmədova “Azərbaycan” deyə sözünə başlayır. Məhz, belə də olmalıdı. Qəhrəmanlıq salnaməsi elə-belə də başlamalıdı. Bu adın müqəddəsliyini damarlarımızda hiss etməsək, əzəmətini duymasaq, nə onun uğrunda canımızdan keçə, nə də mükəmməl əsərlər yarada bilərik.
“Hər daşında bir igidin tarixçəsi, Bayrağında şəhidlərin vüqarı var”, “Oğulların səngərlərdə qurd ürəkli, Qartal kimi dayandılar dağ başında” kimi beytlərlə Asya Əhmədova Vətənin əzəmətini vurğulayır, hər zaman igidlərin səngərdə müdafiədə durduqlarını qeyd edir, eyni zamanda dağ başında qartal kimi qorxmazcasına dayandıqlarını diqqətə çatdırır. Surxay da bu igidlərdən biridir. “Körpə idi, uşaq idi Surxayın da, Ürəyinə Vətən dərdi saplananda” deyə qəhrəman bu Vətəni uşaqlıqdan ürəyinə saplanan dərd olaraq gəzdirib, şəhadətə yüksələnə qədər yaşadıb və özü də bu boyda dərdlə bərabər Vətənləşib. Vətənləşmək isə yalnız əməllə sübut olunur. Dünyada ən müqəddəs hesab etdiyin şirin canı Vətən yolunda əsirgəmirsənsə, deməli, vətənləşirsən.
Bu məqamın poemada necə əks olunduğunu filologiya elmləri doktoru Mərziyyə Nəcəfova da “Vətənpərvərliyin poetik dərki” yazısında qeyd edib. “Asya Əhmədova Surxayın simasında Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda canından keçib, Vətən olan oğulların şücaətini bütün tamlığı ilə ifadə edə, o oğulların döyüş boyu qəhrəmanlıqlarını misralara gətirə bilib. “Vətənçün canından, qanından keçib, Olur Vətən boyda Vətən oğullar!””
Asya Əhmədova bu, ilk irihəcmli poetik əsəri ilə Surxay Noçuyevin timsalında, sanki, min illər boyu başına müsibətlər gətirilmiş böyük bir millətin növbəti qərinəsinə nəzər salmışdır, bir salnamə yaratmışdır. Bu salnamədə bölmə-bölmə sinədağlayandan qələbə qüruru yaşadanadək bütün hadisələr öz axarı ilə nəzmə çəkilmişdir. Qarabağ üzərində qurulmuş savaş böyüyür. Qonşu rayonlar bir-birinin ardıca erməni qoşunları tərəfindən işğal olunur. Yurd-yuvasından didərgin salınmış millət vətən boyu pərən-pərən düşür. Doğma eli tərk etmək istəməyən bir el – Zəngilan mahalı öz igidləri sayəsində dirəniş göstərir, vuruşur və üçtərəfli mühasirəyə düşür, mərkəzlə bütün əlaqələr kəsilir. “Bir el addımlayır Araza sarı” bölməsində Asya Əhmədova qeyd edir:
Gələrmi hardansa kömək bir daha?
Salamat çıxarmı güman sabaha?
Ümidin bağlayıb göydə Allaha,
Bir el addımlayır Araza sarı.
Bilmirəm, müəllif o dövrü yaşayıbmı? Hər halda yaşamasaydı, bu cür təsirli təsvir edə bilməzdi. Üstündən bu qədər müddət keçsə belə zəngilanlılar o dövrü xatırlayanda üzüntüsüz, göz yaşı axıtmadan ötüşə bilmirlər. Bu, faktdır. Hərbçilər döyüşə-döyüşə geri çəkilirdilər. Meğri, Qafan, işğal olunmuş qonşu Qubadlı və Cəbrayıl rayonları tərəfdən ən azı 4-5 dəfə üstünlüyə malik erməni ordusu Zəngilan alayını Araz çayına – İranla sərhəddə tərəf sıxışdırıb geri çəkilməyə məcbur edirdi. Əhaliyə doğma yurd yerlərini tərk edib Araza üz tutmaqdan başqa çıxış yolu qalmamışdı.
Əlbəttə, müharibə əsəri tamam başqadır. Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poemasına da bütövlükdə müharibə əsəri kimi baxmaq düzgün deyil. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi bu poema bir dövrün, bir qərinənin salnaməsidir. Müharibənin vurduğu yaralar isə poemada çox təsirli şəkildə ifadə olunub.
Köçkün həyatı, çadırların çətin şəraiti, mərhələlərlə yataqxanalara köçürülmə və bu çadır-yataqxanalarda Vətən adlı böyük bir dərdlə böyüyən, torpaqları erməni işğalından azad etmək fikrini bir an belə ağlından çıxartmayan uşaqların, yeniyetmələrin, oğulların ən qüvvətlisi Surxayın simasında cəmləşib. Ancaq arada “Atəşkəs” var, ölkə bu rejimdə yaşamağa, işğala hələ ki, dözməyə məcburdur.
Qəlbində nisgil yaşada-yaşada Surxay böyüyür. Dərsə gedir, yeni tanış olduğu, dostlaşdığı həmyaşıdları ilə müxtəlif oyunlar oynaya-oynaya püxtələşir. Heç vaxt yaddaşından çıxartmadığı, istəsə belə çıxarda bilmədiyi yol ilə – Vətəninin azad etmək üçün əməyini, canını belə əsirgəməyəcəyi yol ilə irəliləyir. Bu yol onu əbədiyyata aparır.
Müəllif Surxayı birdən-birə qəhrəman kimi təqdim etmir, ancaq misra-misra buna zəmin yaradır. Surxayın doğulub boya-başa çatdığı yurd yerlərini, təkcə barı, bəhəri, bərəkəti ilə seçilməyən, həm də bu yerin qidası ilə böyüyüb qüvvətli ərən olanlardan söz açır. Zəngilanı son damla qanınadək qoruyan bəzi igidlərdən, onların döyüş yolundan bəhs edir. Artıq dastana çevrilmiş yeddi polisi, son anadək səngərdən çıxmayan, çox qüvvətli düşmənə müqavimət göstərən yeddi polis döyüşçüsünü xatırladır. Surxay bunları məktəbdə müəllimlərdən, evdə doğmalarından eşidə-eşidə irəliləyir, lakin hələlik bir iş görə bilmir. Çünki “Atəşkəs” rejimidir, bir iş görmək üçün isə şərait yetişməlidir.
Bu ərəfədə Tovuz hadisələri baş verir. Asya Əhmədova bu hadisəni nəzərdən qaçırmır. 44 günlük Vətən Müharibəsinin, bəlkə də, başlama səbəbini elə bu hadisədə axtarır. Sözsüz ki, “Atəşkəs”ə məhəl qoymayan ermənilər tez-tez təxribat törədirdilər. Generalla bərabər on dörd rütbəli hərbçinin ölümü ilə nəticələnən Tovuz hadisələri bu təxribatların ən böyüyü idi. Asya xanım yazır:
General ölmüşdü, şəhid ruhuydu,
Ayağa qaldırıb xalqı, milləti.
Sıyrılıb yayından çıxan oxuydu,
Kimsə görməmişdi belə qeyrəti.
Bəli, o gün millət birləşmişdi, bütövləşmişdi, hamı küçələrə çıxmışdı, qisas tələb edirdi. Amma ölkə qanunlarla idarə olunur. Ali Baş Komandan səbrlə, təmkinlə gözləyirdi. O, bilirdi ki, ermənilər dinc durmayacaq, yenə təxribatlar törədəcək və torpaqlarımızı azad etmək üçün zəmin yaradacaq. Lakin son dəfə Beynəlxalq Təşkilatların bu təxribata da necə reaksiya verəcəyini gözləyirdi. Eyni zamanda son hazırlıq işləri görülürdü. Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış bölmələri tərəfindən könüllü şəkildə torpaqlarımızın erməni işğalından azad olunmasına qoşulanların siyahıyaalınması keçirilirdi. Əlbəttə, bir neçə gün ərzində bu siyahı on min nəfərin üzərindən o tərəfə keçmişdi. Ordu və digər qoşun növlərində döyüş təlimləri keçirilirdi.
Nəhayət, Beynəlxalq Təşkilatların susqunluğu və ermənilərin növbəti təxribatı Ali Baş Komandanı iradə nümayiş etdirməyə səslədi.
Sonda bir məsələni qeyd etməmək mümkünsüzdür. Poemada insan obrazları ilə yanaşı bir fəsil obrazı da var. Bu fəsil Payızdır. “Epiloq”da Asya Əhmədova yazır:
Bu dünyaya göz açsam da səndə, payız,
Dəyərini bilməmişəm,
Gələn yazı gözləmişəm,
Mən səni heç sevməmişəm.
Torpaqların son işğalı payızda oldu. İşğal tarixli fəsli necə sevmək olar? Amma güc, enerji təkcə sevgidən yaranmır, həm də qəm-kədərdən, nifrətdən yaranır. Azərbaycan bu işğalla barışmadı, yaşadı, böyüdü, kədərindən enerji aldı, güc aldı.
Asya Əhmədova qəhrəmanının həyatında Payızın xüsusi yer tutduğunu vurğulayır. Payızda dünyaya gəlir, Payızda ailə qurur, xoşbəxliyinə qovuşur, Payızda uzun müddət qəlbində bəslədiyi torpaqların azad olunması uğrunda savaşa atılır, Payızda ikinci övladının dünyaya gəlməsi xəbərini alıb sevinir, Payızda vuruşa-vuruşa Qarabağın tacı Şuşa şəhərinin azad olunmasında iştirak edir və… şəhadətə qovuşur. Bəlkə də bu, bir mistikadır, mifoloji tale yazısıdır.
“Mən səni sevdim, Payız,
Mən səni sevdim, Payız!”
Bütün bunlar poemada təfsilatı ilə təsvir olunub. Məncə, çox təsirli də təsvir olunub. Təhlil olunası çox mətləblər var. Lakin bir yazıda bunların hamısına münasibət bildirmək mümkünsüzdür və bu, sırf mütəxəssislərin öhdəsindədir.
Bütün bunlara rəğmən poema mükəmməl bir əsər kimi Azərbaycan ədəbiyyatına öz töhfəsini vermiş olur. Sözsüz ki, ədəbiyyatşünaslar tərəfindən dəyərləndirməlidir.
…Tabor komandiri mayor Sabir Ələkbərov şəxsi heyətə müraciət edərək sözə başladı:
-Qardaşlar! Artıq Vətən Müharibəsinin başladığını bilirsiniz. Bu gün səhər işğalçı Ermənistanın hərbi birləşmələri yeni torpaqlar zəbt etmək iştahası ilə bütün təmas xətti boyunca hücuma keçmişdir. Əllərində olan bütün növ silahlardan istifadə edirlər. Cənab Ali Baş Komandan bu işğala son qoymaq üçün “Əks hücum” planı üzrə azğın düşmən qüvvələrini geri oturtmaq, onları müqəddəs torpaqlarımızdan qovub çıxarmaq barədə əmr vermişdir. Bəli, səbirsizliklə gözlədiyimiz an gəlib çatdı. Mən qısa, lakin aydın danışmağa çalışacağam.
Sonra divardan asılmış xəritəyə yaxınlaşdı.
-Gördüyünüz kimi, xəritədə şimaldan cənuba təmas xətti boyunca və üzü qərbə doğru daha dərinliklərdə düşmənin müşahidə məntəqələrinin, dayaq postalrının, hərbi hissələrin, silah-sursat anbarlarının, digər istehkam və qurğularının yerləri əks olunmuşdur,- əlindəki karandaşla haşiyəyə alınmış və nömrələnmiş yerləri göstərərək davam etdi,- Bunlar həmin məntəqələr və postlardır. Şimaldan cənuba doğru ardıcıl olaraq nömrələniblər. Şərti olaraq bu məntəqlər “kaftar yuvaları” adlandırılıb. Qısa olsun deyə “KY1”, “KY2”, “KY3” və sairə kimi işarələnib. Yəni, “kafat yuvası 1, 2, 3 və sairə”. Bilirsinizmi niyə? Çünki, bu vəhşi yaramazlar müqəddəs torpaqlarımızı goreşən kimi dəlik-deşib edərək özlərinə yuvalar qurublar. İnşallah, bu yuvalar onların axırıncı gördükləri olar. Yeri gəlmişkən, onların keçilməz hesab etdikləri dırnaqarası “Ohanyan səddi” artıq ordumuza lazım olan yerlərdən yarılmışdır. Moto-atıcı qüvvələrimiz sürətlə irliləməkdədir. Qardaşlarım, ötən illər ərzində biz sizinlə dəfələrlə minalanmış ərazilərdən keçərək kəşfiyyat tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirmiş, düşmənə zaman-zaman layiqli dərs vermişik. Bu dəfə isə, onları son nəfərinə qədər torpaqlarımızdan qovub çıxaracağıq. Əlbəttə, sağ qalanlarını. Beləliklə, düz yarım saatdan sonra hərəkətə keçirik. Gecə ikən minalanmış sahələrdən keçib, bizə tapşırılmış məntəqələri dığalardan azad edərək Milli Ordunun əsgərlərinə təhvil verəcək, tapşırıq üzrə, düşmənin dayaq məntəqələrini məhv etməkdə davam edəcəyik… Görürəm ki, sıralarımızda yeni döyüşçülər var. XTQ ailəsinə xoş gəlmisiniz,-üzünü gənc döyüşçülərə tutub davam etdi,- Yəqin ki, komandirləriniz ailəmiz barədə sizə kifayət qədər məlumat veriblər. Biz bir-birimizə qardaşdan da yaxınıq, bunu heç vaxt unutmayın.
Sonra tağım komandirlərini yanına çağırdı: “Gəlin xəritələrinizi götürün”.
Gecə yarıdan keçmişdi. Minalanmış ərazilər artıq arxada qalmışdı. Münasib bir yerdə dayandılar. Komandir zabutləri yanına çağırdı.
-Qardaşlarım, bu andan etibarən dəstələrə bölünüb öhtəmizə düşən kaftar yuvallarını dağıtmaq üçün hərəkətə keçəcəyik. “KY14”-ə mən gedirəm, “KY13”-ə baş leytnant Əmrah Cəfəov və “KY15”-ə baş letnant Dəyanət Aslanlı. Leytnant Ağamalıyev, sənin tağımın mənim sərəncamıma keçir, bu o deməkdir ki, sən də mənimlə gedirsən. Əvvəllər olduğu kimi, sakitcə, düşməni ürkütmədən onları əhatəyə alıb mövqelənəcəyik. Hər tərəfdən snayperlər bizi mühafizə edəcək və qaçmağa cəhd edən dığaları sərrast atəşlərlə məhv edəcəklər. Səhər saat dörd tamamda, eyni vaxtda həmlə edəcəyik. Postlar arasındakı məsafələr uzaq və relyef mürəkkəb olduğu üçün, bir-birimizi görməyəcəyik. Odur ki, saatlarımızı yoxlamalıyıq… Bizim üç saata yaxın vaxtımız var. Bu müddət ərzində düşmənin qeyd olunan məntəqələrinə çatıb mövqelənəcəyik. Dediyim kimi, saat dörd tamamda həmlə edib, bacardıqca tez və səs-küy yaratmadan kaftar yuvalarını dağıdacağıq. Unutmayın, bir dığa belə gözdən yayınıb qaçmamalıdır. Bu əməliyyat onların digər postları üçün ən yaxşı “sürprizimiz” olmalıdır. Azad etdiyimiz postların mühafizəsini təşkil edib, Milli Ordunun döyüşçüləri gələnə qədər gözləyəcəyik. Postları onlara təhvil verdikdən sonra dərhal, “KY14”-də toplanacağıq. Yenə də gecə saatlarında Hadrut istiqamətinə gedən yolu mühafizə edən “KY16” və Cəbrayıl istiqamətinə gedən yolu mühafizə edən “KY17” postlarını ələ keçirmək üçün iki dəstəyə bölünüb hərəkətə keçəcəyik. Hər şey aydındırmı?
-Aydındır komandir,- deyə hər üçü cavab verdi.
-Di onda haydı, Allah amanında! Özünüzü və şəxsi heyəti qoruyun, qardaşlar!
Qucaqlaşıb ayrıldılar.
Mayor Ələkbərov sürünərək müşahidə postunun 5-6 metrliyinə çatdı. Əli ilə digərlərinə də yaxınlaşmaq barədə göstəriş verdi. Döyüşçülər təlimdə olduğu kimi bir-birlərindən müəyyən məsafədə səngər boyu mövqe tutdular. Keşikdə dayanmalı olan erməni əsgəri avtomatı qucağına alıb müşahidə məntəqəsinin divarına söykənib mürgüləyirdi. O biriləri isə iki-iki, üç-üç səngərdə, torpağın üstündə yan-yana yatmışdılar. Adamın onlara yazığı gəlirdi. Lakin… Komandir saatına baxdı, bir neçə dəqiqə də gözlədi. Sol əlini qaldırıb snayperçiyə keşikçini vurmaq barədə işarə etdi. İki ədəd əl qumbarasını səngərə, düşmən əsgərlərinin sıx yerinə tulladı. Həmin an da snayper gülləsi keşikçini yerə sərdi. Bu “hücum” əmri idi. Səngər boyu qumbaralar partlamağa başladı. Dığalar yuxudan tamam-kamal ayılmağa belə imkan tapmadılar. İgidlərimiz artıq səngərdə onları məhv edirdilər. Qaçmaq istəyənlər isə snayper gülləsinə tuş gəlirdilər.
Əməliyyat qısa müddətə və uğurla başa çatdı. İtkimiz yox idi, yalnız Leytnant Ağamalıyevin dizi daşa dəydiyi üçün yüngülcə zədələnmişdi. Düşmənin isə əlli nəfərədək canlı qüvvəsi məhv edilmişdi. Komandir onların leşlərini səngərdə səliqə ilə yan-yana düzmək göstərişini verdi. Sonra onların silah-sursatlarını götürüb postdan 30-35 metr kənarda təpənin arxasında mövqeləndilər. Bir qədər sonra baş leytnant Cəfərovdan məlumat gəldi: ”“KY13” kaftarlardan təmizləndi. İki nəfər yaralımız var. Onlara ilk tibbi yardım göstərmişik”. Təxminən iyirmi dəqiqədən sonra baş leytnant Aslanlı da raport verdi: “Tapşırıq yerinə yetirildi. Düşmənin sayı biz gözlədiyimizdən xeyli çox, səksən nəfərə yaxın idi. Onların çoxu ön cəbhədən qaçanlar idi. Bunu həmlədən qabaq müşahidə edərkən aydınlaşdırmışdıq. Çünki, aralarında çoxlu yaralı var idi… Təəsüf ki, itkisiz ötüşmək mümkün olmadı, gizir Əhmədov və əsgər Mehdizadə şəhid oldular. Üç nəfər yaralımız var, birinin vəziyyəti ağırdır”. Mayor Ələkbərov hər ikisinə mühafizəni təşkil edib gözləmək tapşırığı verdi. Özü isə qərargahla əlaqə saxlayıb vəziyyət barədə məlumat verdi. Yaralı və şəhidlərin təxliyyəsinin təşkil olunmasını xahiş etdi.
Artıq hava işıqlanmışdı. Gecəki sakitlikdən əsər-əlamət qalmamışdı, hər iki tərəfdən atılan mərmilər, raketlər vıyıltı ilə o tərəf- bu tərəfə uçurdu. Mayor düşmən tərəfdən atılan raketlərin uçuş trayektoriyasına diqqət yetirirdi. “İt uşağı, yaşayış məntəqələrimizi hədəfləyiblər,”- dedi. Çox əsəbi idi. Elə bu an baş leytnant Cəfərovdan məlumat gəldi: “Komandir, düşmən böyük qüvvə ilə üstümüzə gəlir”. Mayor binoklu götürüb təpənin üstünə qalxdı, kolluqların arasında yerə uzanıb müşahidə etməyə başladı. Uzaqdan gələn texnikaların əvvəlcə tozu, sonra isə özləri göründü. Onları saymağa başladı:
-Bir, iki, üç… üç ədəd tank, beş ədəd PDM, altı yük maşını… təbii ki, əsgərlə dolu… Lənətə gələsiniz!- sonra leytnantı səslədi,- Kənan, uşaqları qaldır, hərəkətə keçirik. Qərargaha da vəziyyət barədə xəbər ver. Artilleriya hazır olsun, verəcəyim koordinatları vurmaq lazım olacaq.
Nəzərdə tutduğu təpəyə çatmaq üçün dərə ilə azı üç yüz metr məsafəni qət etməli idilər. Üstəlik ağır zirehlərlə, çantalarla, silah-sursatla. Bu onları açıq nişangah edəcəkdi. Ancaq başqa heç nə ağlına gəlmirdi, köməyə tələsmək lazım idi. “KY17”-yə də məhz həmin təpəni aşaraq getməli idilər. Hadisələri bir qədər qabaqlamalı oldular.
-Qardaşlarım, igidlərim, ardımca!
Təpəyə maneəsiz çata bildilər. Həm “KY13”ə, həm də “KY14”ə gedən yol məhz bu təpənin cənub tərəfində haçalanırdı. Düşmən texnikaları “KY13”ə doğru istiqamət götürən kimi tanklardan atəş açmağa başladılar. Mərmilər “KY13”ün üzərinə yağırdı. Müşahidə məntəqəsinin qalıqları ətrafa səpələnirdi. Qulaqbatırıcı partlayış səsləri, yanğın, tüstü, toz… post cəhənnəmə dönmüşdü, göz-gözü görmürdü. Həmin yolun axırında, Cəfərovun dəstəsinin ələ keçirdiyi postun təxminən əlli metrliyində düşmənin bir PDM-i tüstülənirdi. Məsələ aydın idi, baş leytnant düşmənin çox güman ki, təminat gətirən texnikasını zərərsizləşdirdiyi üçün düşmən duyuq düşmüşdü. Yəqin vurulan PDM -dən qərargahlarına məlumat ötürə bilmişdilər.
Mayor dərhal düşmənin hərəkət etdiyi koordinatları qərargaha ötürdü və leytnantı yanına çağırdı:
-Kənan, biz düşmənin məkrli planını pozmalıyıq. Onlar üçün ikinci cəbhə açmalıyıq. Qoy mühasirəyə düşdüklərini düşünsünlər…- ani olaraq fikirləşib düzəliş etdi,- yox anlasınlar. Tez qumbaraatanın birini mənə ver, birini də sən götür. Arxadakı yük maşınını sən vur, lap öndə gedəni də mən. Uşaqlara da de hazır olsunlar, ilk növbədə pulemyot və snayperçilər. Əsl qisas məqamıdır, cəhənnəmə göndərəcəyik bu dığaları. Ancaq Cəfərov inciyəcək bizdən, onun ovuna şərik olduq.
-Komandir, ona da pay çatacaq, görün nə qədərdir bu şərəfsizlər,- leytnant da zarafatla cavab verdi.
-Haydı, başlayırıq. Atəş!
Ardıcıl olaraq şəxsi heyətlə dolu iki yük maşını partladıldı. Daha sonra PDM-in ən qabaqda gedəni. Elə həmin an birinci tank da alovlanmağa başladı. Bu isə baş leytnantın düşməndə yaranmış çaşqınlıqdan məharətlə istifadə etməsinin nəticəsi idi. Lakin hələ ki, düşmənin hücumu davam edirdi. İndi ermənilər mayorun dəstəsinin mövqeləndiyi təpəni də vururdular. Yaralananlar da var idi…
Bir neçə dəqiqədən sonra topçularımız düşmən texnikalarını mərmi yağışına qonaq etməyə başladılar. “Bayrakdar TB2” də səmada, onların başı üzərində əzəmətli “Qorxulu yuxu” bəstəsinin növbəti notlarını yazırdı… Yol boyu ətrafa səpələnən erməni leşlərin sayı anba-an artırdı. Sağ qalanlar meyitləri və yaralıları atıb qaçmağa can atırdılar. Lakin bu mümkünsüz idi…
-Məni baş leytnant Cəfərovla calaşdır, – mayor rabitəçiyə göstəriş verdi. Rabitəçi “baş üstə”-deyib dəstəyi ona tərəf uzatdı.
-Buyurun komandir, Cəfərov xətdədir.
-Cəfərov, vəziyyət necədir?- deyə mayor soruşdu.
-İtkilərimiz var, cənab mayor. Üç şəhid, dörd yaralı. Birinin vəziyyəti ağırdır.
-Lənət olsun! Lənət olsun!..
-Komandir, sizdə vəziyyət necədir?
-Çavuş Muradovu, əsgər Talıblını itirdik. Altı nəfər yaralımız var. Lənət olsun!..
Şəhid və yaralıları götürüb mövqelərinə qayıtdılar. Bir azdan təminat və təxliyyə qrupları da gəldi. Su, təzə göyərti, meyvə, hətta isti yemək də gətirmişdilər. Onlarla gənc bir həkim də gəlmişdi. Komandirə yaxınlaşıb hərbi qaydada salam verdi:
-Salam, cənab mayor. Mən, hərbi həkim leytnant Elnur Misirxanlı sizin sərəncamınıza göndərilmişəm. İcazə verin şəhid və yaralıların təxliyyəsini təşkil edim.
-Salam qardaş, salam. Əlbəttə, buyur, nə lazımdırsa elə. Uşaqlar sənə kömək edərlər. Çalışın tez çıxın burdan, bizi hər an bobarduman edə bilərlər.
-Cənab mayor, mən sizinlə qalacağam.
-Bu çox təhlükəlidir, həkim,- komandir etiraz etdi.
-Komandanlıqdan rəsmi icazə almışam, cənab mayor. Mən Almaniyadan bunun üçün gəlmişəm,-deyə həkim cavab verdi.
-Almaniyadan? Orada təhsil alırdın?
-Xeyr, işləyirdim. Məndən başqa da çoxlu sayda qardaş-bacılarımız, o cümlədən tibb işçiləri xarici ölkələrdən könüllü olaraq Vətənə xidmət etməyə gəliblər. Komandir, bütün xalqımız ayaq üstədir. Baxın, bu ərzaqları bizə yol boyu veriblər. Kim necə bacarır, elə də döyüşür. Bu “Vətən Müharibəsidir!”- deyirlər… Yəni… mən qalıram.
-Yaxşı, olsun. Sən məni qürurlandırdın, həkim. Allah köməyin olsun, işini gör.
“KY17”- ölmək olmaz.
Birinci gecəni nisbətən rahat hərəkət edə bildilər. Ayın üzünü buludlar örtmüşdü, ulduzlar da sanki qeybə çəkilmişdi, qatı qaranlıq hökm sürürdü. Gecəgörmə cihazlarının köməyi işə yaramasa da düzənlik ərazini sürünərək keçə bilmişdilər. Minalanmış sahə də onlar üçün keçilməz olmadı. Hava işıqlanmağa başlayanda kolluq sahəyə çatmış, kəşfiyyatçı dronların nəzərini cəlb etməmək üçün kolluqların arasında gizlənmişdilər. Axşama qədər dincəlmək imkanı əldə etmişdilər. Hərçənd ki, döyüşlərin belə qızğın vaxtında sakitcə dayanıb gözləmək onların xarakterinə yad idi, lakin, bu onların döyüş üslubu idi- həm də müdrik… İkinci gecə yolları ayrılmışdi. Birinci dəstəsyə baş leytnant Dəyanət Aslanlı, ikinci dəstəyə isə mayor özü rəhbərlik edirdi. Təxminən bir saat sürünərək getməli olmuşdular. Nəhayət, təpəliklərin daha çox və daha hündür olduğu yerə çatmışdilar. Bu yerlərdən üzü qərbə dağ silsiləsinin başladığını da güman etmək olardı. Düzünə, yol ilə getsəydilər iki saata düşmən postuna çata bilərdilər. Bu isə çox təhlükəli idi. Həm də onlar postun arxasına keçməli idilər. Yolları daha bir kilometr, bəlkə də daha çox uzanmışdı. Səhər açılmamış pusqu qurub hücum etməli idilər.
Güman etmək olardı ki, üzü qərbə, cəbhənin dərinliklərinə getdikcə müşahidə postları bir-birilərindən daha aralı məsafədə yerləşir. Lakin, belə deyildi- xəritədə “KY17” ilə “KY18” arasındakı məsafə daha yaxın görünürdü. Yəni, erməni hərbi birləşmələri relyefə uyğun, həm də strateji məqsədlə mövqelənmişdilər.
Sonuncu yoxuşu qalxarkən həkim leytnant Ağamalıyevin axsadığını müşahidə etmiş və komandirə məlumat vermişdi. Sən demə daş parçası leytnantın sağ dizini ciddi zədələyibmiş. Həkim dərhal ona tibbi yardım göstərmiş, yalnız bundan sonra yollarına davam etmişdilər. Həm də, bunu gizlətdiyi üçün leytnant komandirdən tənbeh almışdı. Əslində heç belə fikri olmamışdı, sadəcə, ağrıların ötəri olduğunu düşünmüşdü…
-Allahü Əkbər! Ardımca igidlərim! Ana Vətən naminə! Hücuma keçirik!- komandir göstəriş verdi.
İlk olaraq komandir özü qumbaraatanla düşmənin müşahidə məntəqəsini vurdu. Məntəqə təpənin ən hündür yerində idi. Metal dirək üstündə quraşdırılmış pulemyot və ona bərkidilmiş projektor eyni anda oxu ətafında fırlana və aşağı-yuxarı hərəkət edə bilirdi. Hədəfi çox aydın görmək olurdu. Ona görə də özü ilk hədəf oldu. Pulemyotun arxasındakı əsgər də pulemyotla birlikdə parça-parça olub dərəyə doğru səpələndi. Döyüşçülərimiz əllərindəki qumbaraları səngərə tulladılar. Səngər boyu eyni anda baş verən partlayışlar düşməni çaş-baş saldı. İgidlərimiz dərhal səngərə atıldılar. Əlbəyaxa döyüş başladı. Sağ qalanları bıçaqla, ya da qol gücünə məhv edirdilər. Dığalar itki verə-verə geriyə çəkilməyə başladılar. Komandir öndə gedirdi. Səngərin sonuna otuz-otyz beş metr qalmış dəmir qapı göründü. Komandirin qarşısında qumbara partlamağı ilə dəmir qapının danqıltı ilə örtülməsi eyni anda baş verdi. Leytnant həmin istiqamətə bir qumbara atdı, qumbara qapıya dəyib partladı və əks-səda verdi, ancaq qapı açılmadı. Komandir arxası üstə yerə, daha doğrusu leytnantın üstünə yıxıldı. Leytnant gücünü toparlayıb oturdu və komandirin başını dizləri üstünə qoydu. Onun sifəti qan içində idi, çətinliklə nəfəs alırdı. Qəlpələr onun boğazını deşmiş, ayaqlarını parçalamıdı.
-Həkim, tez bura gəlin,- deyə leytnant var gücü ilə cığırdı. Lakin… Komandir son gücünü toplayıb xırıltlı səslə: “İşimizi başa çatdır, komandir Kənan…”- deyə bildi.
Sanki Kənanın beyni tormozlanmışdı- heç nə eşitmir, heç nə görmürdü. Komandirin başını qucağına alıb hönkürürdü. Həkimin yalvarışları da onu sakitləşdirə bilmirdi…
-Leytnant Ağamalıyev, hücumu davam etdirin! Komandiri qoyun yerə, mən onu müayinə etməliyəm,- deyə bu dəfə həkim daha qətiyyətlə təkid etdi.
-Gecdir qardaş, komandir şəhid oldu.
İki nəfər döyüşçü də onlara yaxınlaşdı. Köməkləşib komandiri yerə uzatdılar. Döyüş isə davam edirdi. Yalnız indi fikirlərini toparlaya bilən leytnant qalxııb qəmir qapıya yaxınlaşdı, bağlı idi. Sonra geriyə dönüb qumbaraatanı istədi, qapını nişan aldı. Toz-torpaq, daş qırıqları ətrafa səpələndi… qapı açılmadı.
Müşahidə məntəqəsinin qalıqları alovlanıb yanırdı. Lakin onun arxa tərəfindən səngər minamyot atəşinə tutulurdu. Mərmilərin biri səngərin lap yaxınlığına düşdü. Partlayış dalğası səngərin kənarındakı torpağı onların üstünə tökdü. Daha bir mərmi isə səngərə, dəmir qapının iki addımlığına düşdü. Qapı deformasiyaya uğrasa da, yenə də açılmadı. Laikn, qaş və beton qırıqları onun qabağına tökülüb açılmaq ehtimalını daha da qəlizləşdirdi. Sanki döyüşün gedişatından ürəklənən düşmən əsgərləri gizləndikləri yerdən çıxıb hücuma keçdilər. Qabaqda gələnin əlində pulemyot, o birilərinin əlində avtomat, qumbara, qumbaraatan… Güllələri hara gəldi səpirdilər. Kənan snayperçilərə: “Bu kaftarları susdurun!”- deyə əmr etdi. Özü isə səngərdən çölə atılaraq iri bir sal daşın arxasına keçdi. Aralarındakı məsafə anba-an azalırdı. İlk olaraq sərrast atəşlə pulemyotçunun peysərini dağıtdı. Snayperçilər də digərlərini cəhənnəmə vasil edirdilər. Gözləmədikləri müqavimətə rast gələn düşmən əsgərləri yenidən yoxa çıxdılar.
Kənan: “Ardımca qardaşlar! Allahü Əkbər!”- deyə irəli şığıdı. Həkim də əlində avtomat onların cərgəsində idi. Düşmənin “yoxa çıxdığı” yerə çatdılar. Hər ehtimala qarşı atəşa ara vermirdilər. Orada da səngər və dəmir qapı var idi. Məsələ aydın idi. Erməni əsgərləri hər iki tərəfə çıxışı olan bunkerdə gizlənmişdilər. Arxa qapıdan üzü qərbə doğru uzanan səngər əlli-altımış metrdən sonra qurtarırdı, oradan isə enişə doğru pilləkənlərlə hərəkət etmək nəzərdə tutulmuşdu.
Arxa qapının yaxınlığında dayandılar. Kənan qapıya tərəf ardıcıl iki qumbara tulladı. Yenə eyni mənzərə ilə qarşılaşdılar. “Lənətə gələsiniz, it uşağı!”- bu dəfə snayperçi gizir Nuriyev dilləndi.
-Eybi yox, inşallah onların axırına çıxarıq,- deyə Kənan cavab verdi. – Snayperçilər, əlli metr sağda və əlli metr solda mövqelənib gözləyin,- sözünə davam etdi,- Qardaşlar, siz bu dığaların leşlərini səngərə topalayın, əlimizə-ayağımıza dolaşmasınlar. Həm də ki, biz axı sivil ordunun əsgərləriyik, meyitlərdən qisas almırıq. Bu qapının cəftəsinə qumbara bağlayın, çıxmağa cəhd etsələr, xəbərimiz olsun. Qənimət silahları toplayın, gərəyimiz olacaq. Bu iş burada bitmədi, onlar hökmən hansı deşikdənsə çıxacaqlar. Gözümüz dörd olmalıdır. Rabitəçi hardadır? Dərhal qərargaha məlumat verməliyik. Həkim, qadan alım, yaralılarla məşğul ol. İtkilərimiz barədə məlumat ver ki, mən də qərargaha raport verim. Uşaqlar, buradan bacardıqca tez uzaqlaşıb münasib bir yer seçib gözləməliyik. Hər cürə həmləyə hazır olmalıyıq.
Artıq hava işıqlanmışdı. Yaralı və şəhid silahdaşlarını təxminən yetmiş metr kənardakı təpənin arxasına daşımışdılar. Təəssüf ki, komandirdən savayı daha dörd nəfər igidimiz də şəhid olmuşdu. Yaralılar yeddi nəfər idi, əksəriyyəti qəlpə yarası almışdı. Məhv edilmiş dığaların sayı isə otuz səkkiz idi.
Seçdikləri mövqe təhlükəsiz idi, həm də düşmən tərəfdən edilə biləcək həmlənin qarşısını almaq üçün əlverişli idi. Artıq təxliyyə dəstəsi göndərilmişdi. Kənan “KY16”-nın da dığalardan tam təmizləndiyi barədə məlumat almışdı. İndi bir qədər dincəlmək olardı. Sol cinahda mövqelənmiş snayperçidən məlumat gəldi: “Pilləkənlərin qurtardığı yerdə daha bir qapı aşkar edildi. Ermənilər bir-bir çıxıb, gizlənə-gizlənə üzü dərəyə doğru gedirlər”.
-Nəzarətdə saxlayın, hələ atəş açmayın. Gözləyək, hamısı çıxsın. Getdik kaftar ovyna, qardaşlar!- leytnant əmr verdi. Ehtiyatla hərəkətə keçdilər. Həkim arxadan Kənana çatıb qolundan tutdu: “Qardaş, sən axsayırsan, ayağın qan içindədir,- dedi,- Gözlə, ayağına baxım”.
-İndi bunun vaxtı deyil. Gedək, işimizi sona çatdıraq,- Kənan etiraz etdi.
Gizli bunkerdən çıxan düşmən əskərlərinin sayı təxminən on beş nəfər olardı. Əyilə-əyilə dərəyə tərəf qaçırdılar.
-İndi onları öz minamyotları ilə məhv edəcəyik. Haydı qardaşlar, başlayırıq,-Kənan ilk atəşi özü açdı. Bu dəfə düşmən müqavimət göstərməyə imkan tapmadı. Hamısı məhv edildi. Sonra onların izi ilə düşüb kontrol yoxlama əməliyyatı apardılar. Üçüncü qapı açıq idi, içəridə tam sakitlik idi. Kənan hər ehtimala qarşı qumbaraatanla içəriyə bir mərmi atdı. Tunelin divarı dağılıb giriş-çıxışı bağladı.
Həkim Kənanın ayağını yoxlayanda dəhşətə gəldi. Mayor Ələkbərovun şəhid olmasına səbəb olan qumbaranın qəlpələri Kənanın da ayağını dizə qədər bir neçə yerdən yaralamışdı. Vaxtında tibbi yardımın edilməməsi onun çoxlu qan itirməsinə səbəb olmuşdu.
Axşama yaxın təxliyyə və təminat qrupları gəldilər. Düşmənlərin diqqətini cəlb etməmək üçün avtomobilləri beş-altı yüz metrlikdə saxlamışdılar. Yaralı və şəhidləri çiyinlərində aparmalı oldular. Yarası daha yüngül olanlardan iki nəfəri saxlamaq məcburiyyətində idilər, təcili yardım maşınında yer məhdud idi. Kənan qərar verməli idi. O, özünün və əsgər Tuncay Balaqardaşovun qalacağını elan etdi. Həkimin etirazları fayda vermədi.
Səhərə yaxın “KY16” -nın fatehləri də gəldilər. Onların da sıralarında azalma var idi. İki şəhid və altı yaralı. Onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etmişdi. Axşama qədər dincəlib gecə yenə növbəti “ova” çıxacaqdılar.
Kənan indi özünü daha gümrah hiss edirdi. O da yoldaşları ilə növbəti tapşırığın icrasına getmək istəyirdi. Lakin baş leytnant Aslanlı buna qəti etiraz etdi. Milli Ordunun döyüşçüləri gəlib postu təhvil götürənə qədər “KY17”-nin mühafizəsi leytnant Kənana tapşırıldı. Yaralı əsgər Tuncay da onunla qalacaqdı.
Payız günəşinin şüaları əvvəlcə Tuncayın üzünə sığal verirdisə də, indi daha çox gözlərinə qıcıq verməkdə maraqlı idi. Üzünü əks tərəfə çevirib bir qədər də yatmaq istədi. Ancaq harada olduğunu dərk edən kimi qalxıb oturdu. Həm də çiynində bərk ağrı hiss edirdi. Görünür sağ çiyni üstə çevrildiyi üçün yarasına xətər yetirmişdi. Ətrafa boylananda Kənanı ayaq üstə var-gəl edən gördü.
-Sabahınız xeyir, komandir,- deyə onu salamladı.
-Salam əsgər. Aqibətin xeyir olsun, necəsən?
-Siz yaxşı olun, komandir. Şükür Allaha, yaxşıyam.
-Yaxşı ol, yaxşı ol. Bu çox vacibdir. Çiynin əziyyət vermir?
-Boş şeydir, komandir. İndi yaxşıyam.
– Elə isə, qalx, yuyun. Bir az toqqamızın altını bərkidək, işimiz çox olacaq. Gərək əvvəlcə buranın müdafiəsini təşkil edək. Bu goreşənlərə bel bağlamaq olmaz. Qəflətən hardansa pırtlayıb çıxa bilərlər.
Tuncay əl-üzünü yuyub Kənanın yanına gəldi. Kənan təxminən beş-alltı kilometrlikdə görünən o qədər də hündür olmayan dağı göstərib soruşdu:
-O dağı görürsən? Yaxşı-yaxşı bax. Dığaların bayrağıı da görünür.
-Qardaşlarımız indi oraya gedirlər. İnşallah, sabah, ya biri gün o zirvədə bizim bayrağımız dalğalanar!
-İnşallah!
– Çox çətin döyüş olacaq. Yəqin ki, buradakı vəziyyətdən artıq məlumatlıdırlar. Müdafiəni gücləndirib daha ayıq-sayıq olmağa çalışacaqlar.
-Kaş ki, biz də onlarla gedərdik, komandir.
-Hə, elədir. Əslində mən Laçına, Şuşaya qədər, zəfər çalacağımız günə qədər qardaşlarımla bir yerdə döyüşəcəyimə ümid edirdim. Ancaq, nə etmək olar, taledir… Hələlik bizə bu postu qorumaq tapşırığı verilib. Bu tapşırığı yerinə yetirək, sonrası… Allah Kərimdir, baxarıq görək nə olacaq. Gedək, səhər yeməyimizi yeyək. Yağımız, pendirimiz, soyutma yumurtamız, termos çayımız, tərəvəzimiz, toyuq ətinin qızartması… maşallah, hər şeyimiz var. Hələ konservləri demirəm.
-Elədir, komandir. Ancaq, ocaq üstə qaynadılmış bulaq suyunun çayı nə ləzzət verərdi…
-Həəəə… maşallah, iştahan yaxşıdır. Onun da vaxtı gələr inşallah. İndi ocaq qalamaq olmaz. Qətiyyən olmaz. Heç kibrit də yandırmaq olmaz, nişangaha çevrilərik. Müharibənin öz qanunları var…
Səhər yeməyindən sonra bir-birlərinə kömək edib yaralarının sarğısını dəyişdilər. Yenə sakitlik pozulmuşdu. Yenə top mərmiləri, raketlər o tərəf-bu tərəfə uçurdu. Ermənilər tərəfdən atılan raketlər daha uzağa istiqamətlənmişdi. Yenə yaşayış məntəqələrimizi hədəf götürmüşdülər.
-Görürsən, şərəfsizlər yenə dinc əhaliyə hücum edirlər. Ora bax, orada ki, bizim döyüşçülər yoxdur. Görürsən, buradan bizim mövqelər necə aydın görünür? Bəs bunlar hara tuşlayıblar o raketləri? Alçaqlar! Qaniçənlər!..- Kənan çox əsəbiləşmişdi. Belə məqamda Tuncay nə edəcəyinə, komandiri necə ovudacağına qərar verə bilmirdi. Əslində özü də gərginlik içində idi. Qeyri-adi bir gücə malik olmaq, bir anın içində Ermənistan Ordusuna məxsus bütün hərbçiləri, onların silah-sursatlarını, anbarlarını, hərbi texnikalarını məhv etmək istəyirdi.
-Yaxşı… gedək işimizlə məşğul olaq,- nəhayət ki, Kənan qərar verdi,- Düşünmürəm ki, bu postu geri almaq indi onların yadına düşsün. Qorxularından giriblər dəlmə-deşiklərə. Əsl məqamdır.
Kənan ərazini bir daha nəzərdən keçirib əlindəki çubuqla torpağın üstündə cizgi çəkdi.
-Bura ermənilərin gələcəyi yol, bura müşahidə məntəqəsi, bax bu onlanın qazdığı səngər, bura isə bizim dayandığımız yerdir,- sonra yenidən yola tərəf boylandı, cizgiyə əlavələr edə-edə izahata davam etdi,- biz yolun yoxuş hissəsinin başlanğıcında, bax bu sərt döngədə tələ quracağıq. Əlimizdə olan məsafədən idarə olunan yeganə partlayıcı qurğunu bu döngədə gizlədəcəyik. Üzü yoxuşa, yəni posta doğru daha bir necə yerdə partlayıcılar quraşdıracağıq. Bizdə çoxlu sayda mərmi və qumbaralar var. Bir-birlərinə bağlamaqla partalyışın dağıdıcılıq qabiliyyətini artıracağıq. Bunun üçün bizə uzun məftil, naqil, yaxud da ki, kəndir lazım olacaq.
-Həəə, bax elə bundan da başlayacağıq. Ərazidə axtarmaq lazım gələcək. Əgər məftil, ya da naqil tapa bilməsək, özümüz kəndir düzəltməli olacağıq. Görürsən ərazidə nə qədər cır-cındır var? Dığaların paltarlarının ətrafa səpələnmiş cırıqları. Hələ leşlərinin üstündə nə qədər var…
-Komandir, o leşlərə yaxın getmək mümkün deyil, hamısı şişib, üfunət qoxuyur…
-Yox əşşi, sözgəlişşi dedim. Ona ehtiyac qalmayacaq. Biz meyitləri soyundurmuruq, təhqir etmirik. Biz şərəfli Azərbaycan Ordusunun əsgərləriyik… Bax belə, qardaşım. Nə deyirsən, başlayaq?
-Siz əmr edin, komandir! Mən dərhal axtarışa başlayıram. Ancaq ki, komandir, sizə çox hərəkət eləmək olmaz. Ayağınızın yarası qanayar, ağırlaşma baş verər,- deyə Tuncay fikrini bildirdi.
-Sənin də çiynin yaralıdır da, onda neyləyək, müdafiəmizi təşkil etməyək? O taxta parçasını mənə ver, özümə əl ağacı düzəldəcəm. Sən başla. Ehtiyatlı ol, ən vacibi budur.
-Baş üstə, komandir.
Işləri üç saata yaxın davam elədi. Hər qumbaraya iki minamyot mərmisi bərkitmişdilər. Sonra bir-birindən on-on iki metr məsafədə yolun kənarında elə yerləşdirmişdilər ki, partlayış zamanı qəlpələr mümkün qədər uzaq məsafəyə yayılsın, həm də yaxınlıqdakı texnikaya ciddi zərər yetirə bilsin. Onları elə əlaqələndirdilər ki, kəndirin sonundan dartan kimi qumbaralar partlayacaq, mərmiləri da partladacaqdı. Bunu isə pusquda dayanacaq Tuncay etəmli idi. İşarəni Kənan verəcəkdi, qumbaraatanla öndəki texnikanı vurmaqla. Sonra məsafədən idarə olunan partlayıcı partladılacaq və düşmənlər pulemyot atəşinə tutulacaqdı. Bunu da Kənan edəcəkdi. Tuncay isə müxtəlif məsafələrdə topalayıb saxladıqları qumbaraları bir-bir düşmən tərəfə atacaqdı. Ancaq bu işi sol əli ilə etməli idi, sağ çiyni işləmirdi. Çox sevdiyi snayper tüfəngini neçə dəfə çiyninə sıxıb atəş açmağı məşq etmişdisə də, alınmamışdı. Barmaqlarını hərəkət etdirə bilirdi, hətta, yüngül yük də götürə bilirdi. Lakin, hər dəfə qolunu hərəkət etdirəndə çiynində kəskin ağrı hiss edirdi. Buna baxmayaraq təpənin üstündəki yulğun ağacına bərkitdikləri avtomat silahın tətiyinə bağladıqları kəndiri dartmaqla atəşi təmin edəcəkdi. Bununla da düşməni çaşdırmağa, saylarının çox olduğuna inandırmağa və onlarda vahimə yaratmağa çalışacaqdılar. Əgər düşmən yalnız bir texnika ilə gələrdisə, yalnız bir partlayışla kifayətlənəcəkdilər. Kənan əvvəlcə qumbaraatandan, sonra pulemyotdan istifadə edəcək, Tuncay isə bir neçə qumbara tullamaqla kifayətlənəcəkdi. Komandirə bu qərarı barədə heç nə deməsə də, Tuncay, lazım gələrsə, qənimət götürdükləri avtomatı sinəsinə sıxıb düşmən üzərinə şığıyacaqdı. Lap çiynindən qan axa-axa da olsa bunu edəcəkdi. Avtomatı sol çiynunə sıxası olsa da… Bilirdi ki, komandir buna icazə verməyəcək, ona görə də bu qərarı sirr olaraq saxlayırdı. Özünü elə göstərirdi ki, guya sadəcə məşq edir, avtomatı sol çiyninə basıb nə gəldi nişan alırdı.
-Milli Ordunun döyüşçüləri axşam qaranlıq düşəndə gələrlər yəqin ki. İndi gəlmək çox təhlükəlidir. Ermənilər hara gəldi raket atırlar. Həm də hələ ki, yollara nəzarət edə bilirlər. Yaxşı ki, Hava Hücumundan Müdafiə qurğularımızın köməyi ilə o raketlər havada ikən partladılır. Hələ ora bax, buradan da görünür. Görürsən, bir-birinin ardınca necə partlayırlar?- Kənan nəzərlərini səmadan çəkmədən sual verdi. Tuncay da həmin istiqamətə baxdı və “görürəm” deməklə olayları təsdiqlədi.
Günorta naharından sonra özləri üçün kölgənəcək düzəltmək qərarına gəldilər. Düşmən sığınanacağının ətrafa səpələnən qalıqlarını topalayıb dünəndən mövqeləndikləri yerə gətirdilər.
Alaçığabənzər bir çardaq düzəltdilər. Torpağı hamarlayıb dığaların nimdaşlarını yerə döşədilər. Üstündən isə öz çadırlarını sərib uzandılar. Bir qədər darıxdırıcı sükutdan sonra Tuncay yerində qurdalanmağa başladı.
-Nə olub əsgər, çiynin ağrayır?- deyə Kənan soruşdu.
-O öz yerində ey, komandir, artıq alışmışam. Ancaq, məni rahat buraxmayan o qədər suallar var ki, çiynimin ağrısı onların yanında heç nədir…
-Döşə gəlsin, imkanım çatan qədər cavab verməyə çalışaram.
-Fikirləşirəm ki, görəsən bu ermənilər niyə bu qədər nankordurlar? Niyə öz həyatlarını da, bizim həyatımızı da bu qədər rahatsız edirlər?..
-Ağzında “nankor” deyirsən. Elə ona görə də,- Kənan bir qədər fikirləşib davam etdi,- Elə bilirsən bunlar özbaşınadırlar? Ya öz güclərinə güvənib hərəkət edirlər? Əsla yox. Bunların boğazına yal atıb bizim üstümüzə hürdürən daha qorxulu qüvvələr var.
-Onu bilirəm ey, bəs bunların düşüncəsi yoxdur, Allahdan qorxmurlar?
-Olsaydı, belə etməzdilər. Qəlblərində Tanrı xofu olsaydı, belə etməzdilər. Bunlar şeytandırlar, iblisdirlər, goreşən kaftardırlar. Ətrafa nəzər sal, gör bir dənə də olsa salamat tikili qalıb? Qəbirləri belə eşib-dağıdıblar… Dünya yarandığı gündən od içində yanır. Zamanın gedişatını öz xeyirlərinə dəyişmək istəyən zalım qüvvələr həmişə belə başıboş ünsürlərdən istifadə edirlər. Onlar üçün xüsusi idealogiyalar hazırlayır, xalqları bir-birlərinə qırdırırlar… Başqa sualın var?
-Komandir, siz evlisiz?- Tuncay verdiyi sualdan sanki utanırmış kimi mövzunu dəyişməyə çalışdı.
-Evliyəm, beş yaşında oğlum da var.
-Bəs sən necə, evlisənmi?
-Mən hələ yox. Amma…
-Amma gözaltın var, hə?
-Nişanlanmışam. Gələn ay toyum olacaqdı…
-“Olacaqdı” nədir? Olacaq, inşallah! Kənd toyu olacaq, ya şəhər? Yəni ki, həyətdə, ya şadlıq sarayında?
-Həyətdə, dədə-baba qaydası ilə.
-Nə gözəl! Məni də özünə sağdış götürərsən?
-Əlbəttə komandir, bu mənim üçün böyük şərəf olar.
-Bax, bu pulu görürsən? Həmişə köynəyimin döş cibində gəzdirirəm. Mənim bir dostum var, tar müəllimidir, oğlum Hüseynin kirvəsidir. Söz verib ki, oğluma tar çalmağı öyrədəcək. Özünün də həvəsi var ey… Nə isə, işdir də, mənə nəsə olsa, bu pulu götürüb gedib o müəllimi taparsan. Adı Ayazdır- Ayaz İmranoğlu. Çox gözəl sənətçidir, gözəl müəllim, gözəl də insandır. Milli Musiqi Akademiyasında dərs deyir. Bu pulu verərsən ona, Hüseynə tar alar. O bilir kimdən almaq lazımdır. Danışdıq?
-Danışdıq ey, komandir. Axı…
-Bilirəm, bu məqamda, burada ölmək olmaz. Bu postu qorumalıyıq, bu strateji əhəmiyyət kəsb edir… Hər ehtimala qarşı dedim.
Atrıq günəş bugünlük işini tamamlayıb dağların arxasına keçməyə başlamışdı, şəfəqləri közərib sönmək üzrə idi. Atışma səsləri də üzü qərbə doğru, sanki, günəşin izi ilə yerdəyişmə edirdi. Elə həmin səmtdən gələn başqa, qarışıq səslər bu ahəngi pozdu. Düşmən texnikaları dağların arasından çıxıb onlara tərəf irəliləyirdi. İrəlidə bir tank, ardınca üç PDM və bir yük maşını…
-Qalx qardaşım, gedək öz mövqelərimizə. Mənim işarəmi gözlə, tələsmə,- Kənan Tuncayı qucaqlayıb kürəyinə yüngülcə bir şillə vurdu,-özünü qoru.
-Komandir, Allah amanında!
Tanklar uzaqdan atəş açmağa başlamışdılar. PDM-lərdən də pulemyotların atəşi ara vermirdi. Ətraf od tutub yanırdı, güllələr viyilti ilə başlarının üstündən keçir, ya da torpağa sancılırdı. Bayaqdan iki-üç metrliyində dayanıb gözlərini Kənana zilləyən ilan da yoxa çıxmışdı. Kənan ona nə qədər “Ay ilan, ay Allahın heyvanı, yazıqsan, çıx get. Bir azdan burada həyat cəhənnəmə dönəcək”- desə də ilan yerindən tərpənməmişdi. İlan getmişdimi, gülləyə tuş gəlmişdimi, məlum deyildi… Artıq gözləmək olmazdı. Kənan tətiyi çəkdi. Partlayışın zərbəsindən tankın qülləsi dərəyə yumbalandı. Sonra məsafədən idarə olunan partlayıcı ilə bir PDM-i məhv etdi. Bu dəfə pulemyot işə düşdü. Kənan yük maşınının kabinasındakıları güllələyib mühərrikxananı, sonra kuzovu atəşə tutdu. Çadır dəlmə-deşik olduqca, çığırtı səsləri də artırdı, maşın alışıb-yanırdı. Kənanın yerini müəyyənləşdirmişdilər, indi güllələr ünvanlı hədəfə atılırdı. Tuncay nədənsə gecikirdi. İndi an məsələsi ən vacib amil idi. Və… nəhayət ardıcıl baş verən partlayışlar düşməni tamamilə sarsıtdı. PDM-lərdən biri dərəyə yuvarlandı. Düşmən əsgərləri silahlarını atıb qaçmağa başladılar… Daha heç kimi görə bilmirdi. Ölmüşdülərmi, gizlənmişdilərmi?- bilmirdi. İndi Tuncayın yanına tələsmək lazım idi. Əl ağacını götürüb axsaya-axsaya səngərin cənub tərəfinə- Tuncayın yanına tələsdi. Avtomat eləcə də qalmışdı. Əslində Tuncay indi onun arxasındakı xəndəkdə olmalı idi. Əvvəlki yerində, harada ki, partlayış yaratmaq üçün kəndiri dartmalı idi, orada da yox idi. Ətrafa göz gəzdirdi. Tuncay yuxarıda, düşmən tankının lap yaxınlığında hərəkətsiz vəziyyətdə üzü üstə uzanmışdı. Cəld onun yanına qalxdı. Ətrafına səpələnmiş müxtəlif ölçülü isti metal parçaları görünürdü ki, partladılmış tanka məxsus idi. Onlardan biri Tuncayın kürəyinə sancılmışdı, hələ də çox isti idi. Gödəkçəsinin kürək hissəsini , hətta Tuncayın da kürəyini yandlrmışdı. Kənan ehmalca metal parçasını dartıb çıxardı, yaraya əsgi parçası basıb elə həmin kəndirlə bağladı, onu arxası üstə çevirdi. Tuncayda həyat əlamətləri hiss olunmurdu. Ancaq, kəndirin ucu ovcunda idi. Diqqətlə baxanda məlum oldu ki, kəndir bu yerdən qırılıbmış- kəndirin ucu hələ də tüstülənirdı. Deməli bu səbəbdən Tuncay yuxarıya, təhlükəli yerə qalxmışdı… Kənan ehmalca toz-torpağı onun sifətindən sildi. Çiyni qan içində idi. Başındakı dəbilqə də bir neçə yerdən çatlamışdı, qulaqlarında qan var idi. Nəbzi vurmurdu. Kənan onun çiynindən tutub çətinliklə aşağıya- səngərə sürüdü. Sonra ona süni nəfəs vermək üçün yaxasını açıb təlimat üzrə- əllərini qoşalayıb sinəsini basmağa başladı. Bir, iki, üç…
-Aç gözlərini qardaş! Xahiş edirəm, yalvarıram, aç gözlərini! Axı səni nişanlın, valideynlərin gözləyir… aç gözlərini…
…iyirmi beş, iyirmi altı…
-Aç gözlərini əsgər! Ölmək olmaz! Eşidirsən? Biz hələ xidməti borcumuzu sona çatdırmamışıq. Aç gözlərini, qalx ayağa, xidmətini davam etdir!..
Dağların arxasında, bayaq günəşin gizləndiyi yerdə qəribə bir atəşfəşanlıq yarandı. Səma al-əlvan rəngə boyandı. Mərmilər havada o tərəf-bu tərəfə uçur, partlayaraq vahiməli səslər yaradırdı…
-Aç gözlərini, ora bax! Sən də mən görənləri görməlisən, mənim kimi qürurlanmalısan, sənin buna haqqın var! Bax, Ermənistan Ordusunun növbəti silah-sursat anbarı da partladıldı. Deməli qardaşlarımız artıq oradadırlar. Aç gözlərini qardaş! Sabah tezdən orada dığaların yox, bizim ay-ulduzlu, üçrəngli bayrağımızın dalğalandığını görəcəyik…
Müseyib İbrahim oğlu İlyasov 1951-ci il fevralın 11-də Oğuldərə kəndində müəllim ailəsində anadan olub. Əslən Azərbaycanımızın dilbər guşəsi Laçın rayonundandır. Oğuldərə kənd məktəbində orta təhsil, Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda – ali təhsil, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində doktorantura təhsili almışdır. Laçın rayonunun Oğuldərə kənd məktəbində müəllim, direktor müavini, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində müəllim, kafedra müdiri işləmişdir. Pedaqogika elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllimdir. Anadan olmasının 75 illiyi tamam olur.
Ötən əsrin yetmişinci illərində Bakının hündür məkanlarının birində, hazırda Şəhidlər xiyabanın qonşuluğunda, Dağüstü parka yaxın bir Çəmbərəkənd deyilən coğrafi ərazi, keçmiş yaşayış sahəsi, məhəllə vardı.
Köhnə Bakının yadigarı idi Çəmbərəkənd. İndi ondan əsər-əlamət qalmayıb. Yerində əvvəlcə “Moskva” mehmanxanası, sonradan elə həmin yerdə daha gözəl və möhtəşəm hotel kompleksi inşa edildi. Təbii ki, Çəmbərəkəndin bir hissəsində.
Çəmbərəkənddə evlər bir-birinin yanında və bir-birinin ayaq tərəfində (yuxarıdan aşağıya) sıralanırdı. Mən M.F. Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunda (hazırda ADU) II kursda, ingilis-Azərbaycan dilləri müəllimi ixtisası üzrə təhsil alırdım. Çəmbərəkənddə Mirzə kişinin kiçicik evlərinin birində (ev demək mümkündürsə, əslində daxmasında) qalırdım. Qonşuluqda başqa institutda oxuyan tələbələr kirayənişin idilər.
Tələbəlik illəri idi. İndiki tələbəlik illərindən çox fərqli. Ali təhsili başa vuranda bilirdin ki, doğma rayonuna, yaxud hansısa başqa rayona təyinat alacaq, işə başlayacaqsan. İşlə təminat çox da problem yaratmırdı.
Qonşuluqdakı tələbələrlə rastlaşanda hal-əhval tutur, bu zaman təbii ki, bir-birimizə sual verirdik. Mən soruşanda “Necəsən?” Novruzdan cavab alırdım: “Sağ ol, zərər yoxdur”.
Əvvəllər təəccüb edərdim. Elə bilirdim elə deməklə zarafata salır. Sonra alışdım. Sən demə, bizim “Sağ ol, yaxşıyam” cavabımıza alternativ onların, yerlərinin cavabı imiş. Amma gözəl sözdür – “zərər yoxdur”. Yəni hər şey qaydasındadır.
Bu əhvalatı niyə nümunə gətirdim?
İndi insanlar sanki 30-50 il bundan əvvəlki insanlar deyil. Həmişə olduğu kimi, aramızda yaxşıları da var, yaxşı olmayanları da. Xeyirxahları da var, bədxahları da. Bu, təbiidir. Olmalıdır. Fəqət sayı artıb yaramazların. Yalaqların, yaltaqların, tor quranların, paxılların, mərdimazarların. Belərindən zərər görürsən.
Təbii ki, deyilənlər hər şəxsə aid deyil. Həyatda, ətrafımızda həm də elə şəxslər vardır ki, onlar ömründə kiminsə xətrinə dəyməyiblər, xeyirxahlığı, yaxşılığı özlərinə bayraq ediblər. Zərər vurmaq nədir, zərəri, ziyan vurmağı özlərinə yaxın buraxmayıblar.
Belə zərərsiz insanlardan biri də Müseyib müəllimdir. Pedaqogika elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim Müseyib İbrahim oğlu İlyasov. Dostumuz.
Bu xeyirxah dostumuzun bu il fevral ayının 11-də anadan olmasının 75 illiyi tamam olur.
Müseyib İbrahim oğlu İlyasov 1951-ci il fevralın 11-də Oğuldərə kəndində müəllim ailəsində anadan olub. Əslən Azərbaycanımızın dilbər guşəsi Laçın rayonundandır. Burada orta məktəbi bitirib, Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda (hazırda GDU) ali təhsil aldıqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Oğuldərə kənd 8 illik məktəbində müəllim, daha sonra direktor müavini vəzifəsində çalışıb. Az müddətdə Laçında nümunəvi müəllim və bacarıqlı təhsil təşkilatçısı kimi tanınmış, iş təcrübəsi rayonda yayılmışdır.
M.İ. İlyasov kənd məktəbində vur-tut 6 il (1971-1977) işlədi. Pedaqoji elmlərə dərin marağı, dissertasiya müdafiə edərək elmi dərəcə almaq arzusu onu Bakıya gətirdi.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasında təhsil alan Müseyib müəllim “Kənd məktəblərarası tədris istehsalat kombinatlarında şagirdlərin peşəyönümünün pedaqoji əsasları” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etdi (1987, elmi rəhbəri professor Hüseyn Əhmədov).
O, hələ 1980-ci ildə, aspirantura təhsilini başa vuranda pedaqoji universitetdə Pedaqogika kafedrasının müəllimi təyin olunmuşdu. Sonralar kafedranın baş müəllim (1989) olmuş, dosent vəzifələrinə seçilmişdir (1991).
Respublika televiziyasında ayda bir dəfə efirə çıxan ”İstehsalatın əsasları. Peşə seçmə” adlı televiziya tədris proqramının aparıcısı olmuş (1984–1995-ci illər), peşəseçmənin əsasları ilə əlaqədar maraqlı, diqqətəlayiq və məzmunlu verilişlər aparmışdır.
Müseyib İlyasov 2011-ci ildə pedaqogika elmləri doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün “Şagirdlərin peşə seçməyə hazırlanmasının pedaqoji əsasları” mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir. Elmlər doktorudur. 2017-ci ildə professor elmi adını almışdır.
Pedaqogika elmləri doktoru, professor Müseyib İlyasov pedaqogika elmi sahəsi üzrə elmi kadrların yetişməsində yaxından iştirak edir. Onun elmi rəhbərliyi ilə bir çox doktorant və dissertant dissertasiya müdafiə etmişdir. M.İ. İlyasov eyni zamanda dissertasiya müdafiələri zamanı dəfələrlə rəsmi opponentlik etmişdir. ADPU-da fəaliyyət göstərən pedaqoji elmlər üzrə Dissertasiya Şurasının üzvü olmuş, bir müddət şuranın nəzdindəki elmi seminarın sədri vəzifəsini yerinə yetirmişdir.
Hazırda Azərbaycan Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının “Filologiya və pedaqogika” ixtisasları üzrə Ekspert Şurasının üzvüdür.
Pedaqoji kadrların hazırlanmasında da fəallıq göstərir. Tələbələrə mühazirə oxuyur. Bir müddət ADPU-nun Məktəbəqədər təhsilin pedaqogikasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır (2013-2025-ci illər). Hazırda universitetin Təhsil menecmenti kafedrasının professorudur.
Müseyib müəllimin tədqiqatları pedaqogika elminin bir sıra sahələrini özündə birləşdirir. Lakin daha çox təhsilalanların peşə seçməyə hazırlanması; müəllimlik peşəsi və müəllim hazırlığı problemləri üzrə tədqiqat aparırır.
Professor xeyli diqqətəlayiq əsərlərin müəllifidir. Onların bəzilərini diqqət mərkəzinə gətirək: “Şagirdlərin peşə seçməyə hazırlanmasının pedaqoji əsasları”, “Müəllim peşəkarlığı və pedaqoji səriştəliliyin müasir problemləri”, “Müasir təhsil: ənənədən innovasiyaya”, “Məktəbdə peşəyönümü işinin sistemi”, “Yuxarı sinif şagirdlərinin vətəndaşlıq tərbiyəsi”, “Peşəyönümün əsasları”, “Müəllimin pedaqoji ustalığı” “Peşə, sənət və ixtisas seçimi haqqında söhbətlər”, “Pedaqoji tədqiqatların metodları və metodologiyası”.
Müseyib müəllim qışın oğlan çağında dünyaya göz açıb. Xalq təqviminə görə, kiçik çillə hər il 31 yanvar – 1 fevral gecəsindən etibarən 20 fevraladək (20 gün) davam edir. Böyük çillədən (21 dekabr – 30 yanvar) sonra qədəmini qoyan bu dövr nisbətən kəskin soyuq və küləklərlə, sərt şaxtalarla, qarın ətrafı ağ örpəyə bürüməsi ilə səciyyələnir. Bahar fəslinə təbiətin yolu qışdan keçir. Müseyib müəllim 75 qışı, 75 baharı yola salıb. Arzumuz budur ki, daha 25 qışı və 25 baharı da arxada qoysun. Xoş əməllər, xeyirxahlıq, yaxşılıq carçısı ola-ola!
Pedaqogika elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim Müseyib İbrahim oğlu İlyasovu 75 illik yubileyi münasibətilə təbrik edirik!!!
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, cənab İlham Əliyev, 23 fevral 2026-cı il tarixində, Azərbaycan pedaqoji antologiya salnaməsində yeni, parlaq bir mərhələnin başlanğıcını qoyan Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncam imzalamışdır.
Azərbaycanın pedaqoji fikir səmasında Nizami Gəncəvi necə bir günəşdirsə, Səməd Vurğun da həmin səmanı işıqlandıran parlaq ulduzlardan biri kimi öz sözünü demişdir. Və yaxud, Azərbaycan xalqının düşüncə tarixində Nizami Gəncəvi necə əbədi bir söz abidəsidirsə, Səməd Vurğun da həmin abidənin davam edən nəfəsi, yaşayan ruhudur.
Dünya məndən soruşdu ki,
De, məsləkin, yolun nədir?
Dedim: Vətən torpağına
Könlüm quşu pərvanədir.
Səməd Vurğunun bu suala verdiyi cavab vətənə olan sevgiyə və onun müqəddəsliyinə işarə edir. Şairin bir məsləyi, bir amalı var. O da vətənə xidmət, həm də layiqincə xidmətdir. Vurğun vətənini sevmək və ona xidmət etmək məqsədini yaradıcılığının ilk illərindən ən yüksək hədəf olaraq seçmişdir. Vətən torpağı, şairin təfəkküründə vətənə olan xidmət və çağırışın məkanıdır.
Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixinin üfüqlərini genişləndirən Səməd Vurğun vətəninə olan möhkəm sevgi və heyranlıqla şeirini ərsəyə gətirən bir vətən şairidir. Poeziyada vətəndaşlıq keyfiyyətlərini ən yüksək sənətkar məziyyəti hesab edərək, o, sənətini millətin gələcəyinə xidmət etmə vasitəsi olaraq görmüşdür. S.Vurğun yazırdı ki, “Vətən eşqindən ilham alan bir şair ömrü boyu bəxtiyardır… hər hansı bir qələm sahibi, kim üçün yazıram? – deyə özünə sual verdiyi zaman, qarşısındakı kamala yetmiş, öz tarixinin, öz varlığının qədrini bilən bir xalq gördükdə qartal qanadları ilə uçar, onun vətəndaşlıq vüqarı şeir və sənət ilhamına yelkən qaxar, içindən əbədi olaraq “Yarat!”, “Yarat”! – deyə bir səs gələr”.
Şairin “Xanlar”, “Komsomol poeması”, “Fanar”, “26-lar”, “Bəsti”, “Aygün” və digər əsərləri sovet ideologiyasının siyasi və sosial quruluşlarını əks etdirir. Lakin bu gün artıq həmin ideologiyalar və qurumlar – sosializm, Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı, kolxoz, sovxoz, kommunizm – tarixə qovuşmuşdur. Ancaq demək olmaz ki, şairin əsərlərindəki adət-ənənələr, mövsümi mərasimlər, kənd-şəhər həyatının xüsusiyyətləri və poetik tərbiyəvi fikirlər də öz əhəmiyyətini itirib tarixə qarışmışdır. Xeyir, bu sözlər hələ də şairin surətləri vasitəsilə bizimlə danışır və oxucunun ruhuna toxunur. Zaman keçsə də, bu fikir və təsvirlər öz aktuallığını qoruyur və bu gün də hər bir oxucuda dərin izlər buraxır.
“Komsomol poeması”nda oxucuların əzbərdən bildiyi və hər kəsin ruhuna öz izini qoyan “Dünya” adlı şeir, fikrimizin əyani sübutudur.
Ulduzlar havanın bağrını dəlir,
Qayalı dağlardan duman yüksəlir,
Xəyalım gecəni salama gəlir,
Çapdırır atını birbaşa dünya.
Yerlərə baxıram – bağçalı, bağlı,
Göylərə baxıram – qapısı bağlı,
Kainat ixtiyar, sirli, soraqlı,
Əzəldən yaranıb tamaşa dünya.
Bir də görürsən ki, açılan solur,
Düşünən bir beyin bir torpaq olur;
Bir yandan boşalır, bir yandan dolur,
Sirrini verməyir sirdaşa dünya.
Əzəldən belədir çünki kainat,
Cahan daimidir, ömur amanat.
Əldən-ələ keçir vəfasız həyat,
Biz gəldi-gedərik, sən yaşa, dünya!
İşıqlandırdığımız bu dörd bənd sovet dövrünün ideologiyasını və xüsusilə də gənclərin həyat, ölüm və dünya haqqındakı baxışlarını poetik şəkildə əks etdirir. Sözlərin ahəngdar və təkrarlanan ritmi ilə oxucuda dərin düşüncələr yaradır, eyni zamanda həyatın keçici olduğunu və dünya ilə əlaqənin sirrini vurğulayır.
“Komsomol poeması” əsərində Səməd Vurğunun dünyaya milliliyimizi daşıyan və Novruz bayramını şairanə şəkildə təsvir etdiyi “Novruz bayramında” adlı bölümü tarixə gömmək mümkünmü? Xeyir, mümkün deyil! Hətta mümkün olsa da, bu, çox böyük itki olardı. Poemada axır çərşənbədə ilin tamam olması, “ilin at üstündə təhvil olması”, hər bir qapıda tonqal yandırılması, uşaqların tonqal üzərindən “hoppanması”, bacadan salınan torbaların, Kosanın şəbeh çıxarması, balacaların təzə paltar geyinməsi, gəlinlərin və qızların bəzənib-düzənməsi, əllərinə xına yaxması və qonşu qapıların pusulması kimi gözəl və canlı məqamlar şairin şirin, axıcı dili ilə elə ustalıqla təsvir edilib ki, onları izah etməyə bizim qələmimizin gücü çatmaz. Novruz bayramının o gözəl anlarını ancaq həmin poemadan oxuyub ruhumuzu oxşaya, feyziyab edə bilərik. Qeyd etdiyimiz kimi, “Komsomol poeması”ndakı “Novruz bayramında” bölümü, bizim milliliyimizi dünyaya çatdıran və tarixə qovuşması mümkün olmayan bir şedevrdir.
Novruz bayramının gözəlliklərini daha dərindən işıqlandırmaq üçün bir neçə məqamı nümunə olaraq təqdim edək ki, Səməd Vurğunun əzəmətli təsvirlərinin nə qədər dərinə getdiyini anlamaq mümkün olsun.
Axır çərşənbədir… İl tamam olur…
Bu il, – kənd içində danışır hamı, –
At üstə gəlmişdir Novruz bayramı –
Qulunluq at üstə…
Bu bir muraddır.
Baxın, hər qapıda bir tonqal yanır,
Uşaqlar hoppanır od-alov üstdən;
Göyə şölə düşür, yer işıqlanır,
Od da yandırmayır heç kəsi qəsdən.
Kosanın başında bir keçə papaq,
Zınqırov da asıb lap kəlləsindən.
Onun çıxardığı oyunlara bax,
Nə üzdən tanınır, nə də səsindən.
Gah olur mələyir qoyun sayağı,
Gah da bir at olub kişnəyir kosa.
Yüz qapıya dəyir onun ayağı,
Yüz evdən pay alır o heç olmasa.
Bəzənib-düzənib gəlinlər, qızlar
Xına da qoyurlar öz əllərinə.
Gecələr göz qırpır göydə ulduzlar
Bizim kənd yerinin gözəllərinə.
Təzə paltar geyən körpələr şaddır,
Baxıb ləzzət alır ata-analar.
De, bu gün hamımı qəmdən azaddır?
Yox, bu əziz gündə dərdlilər də var.
Xəyalat başını bir an tərk edir,
Xeyirxah bir xəbər eşitmək üçün
Qonşu qapısını pusmağa gedir…
De, qız nə eşitsə yaxşıdır birdən?
Kimsə öz oğluna: “Toyunu görək!”
Humay bir quş kimi durdu yerindən:
Sıçrayıb göylərə qanad gərərək.
Bütün bunlar bizə onu deməyə əsas verir ki, şair, öz əziz xalqının adət-ənənələrini, sosial və mədəni məişətini, psixoloji xüsusiyyətlərini, dilinin zənginliklərini, estetik koloritini həm maddi və həm də mənəvi aləmini yüksək səviyyədə mənimsəmişdir. Bu yanaşmalar, onun etnoqrafik müşahidələrini sənətkarlıqla birləşdirərək əsərlərində təsvir etdiyi xalq həyatının təbii və təkmil bir şəkildə əks olunmasına imkan vermişdir.
Şairin hər bir şeiri, baharın təravəti kimi təravətli və canlıdır. O, təbiəti poetik dildə o qədər incə və zərif şəkildə bəzəyir ki, oxucunun gözlərində təbiətə qarşı yeni və füsunkar bir baxış yaradır. Hər bir kəlməsində təbiətin təbii gözəlliklərini, rənglərini və hərəkətlərini canlı bir şəkildə canlandıraraq oxucunun ruhunu o aləmə aparır. Şairin dilində təbiət, təkcə mövcud olmayan bir mənzərə deyil, həm də insana ilham verən, gözəlliyi və harmoniya ilə dolu bir dünyadır.
Səməd Vurğun “Təbiət ilhama çağırır məni” adlı şeiri ilə təbiətə, həyatın məna dərinliklərinə və ilhamın mənbələrinə dair düşüncələrini əks etdirən bir poetik səhnə yaratmışdır. Şeirdə təbiət və insan münasibətinin, xüsusən də ruh və bədii yaradıcılıqla əlaqəli hisslərin üzərində dayanan bir düşüncə axını var. Şeirdəki hər bir misra bir duyğu, bir mövzuya yönəlmişdir və şair bu mövzuları təbiət, ilham, məhəbbət və yaradıcılıq müstəvisində birləşdirir. Şeirin hər on iki bəndində təbiət, insan və şairin daxili aləmi arasındakı əlaqə dərindən təsvir edilir. Bu misralarda təbiətin dəyişən fəsilləri, xüsusi olaraq yazın təravəti və təbiətin oyanışı (qarın əriməsi, dağların yaşıllaşması) şairin ruhunu işıqlandırır. Bu, poetik simvolizm vasitəsilə təbiətin insana verdiyi ilhamı göstərir. Dağların “yamyaşıl geyinməsi”, bulaqların “göz kimi duruluğu”, qarın əriməsi və yağışın çəməni islatması – hər bir obraz, şairin yaratdığı əsərin ilham alacağı təbiətin ahəngini və gözəlliyini ifadə edir. Təbiət bir mühitdən daha çox, ilham verən bir mənbəyə çevrilir. Zəmilərin və tarlaların “üzü gülməsi” və sünbülün dəni, təbiətin insan ruhunu nurlandıran gücünü simvollaşdırır. Göylərdən gələn ilham və ya göy üzü ilə əlaqə, şairin mənəvi kök saldığı torpağın mövqeyini əvəzləyir. Torpaq həm maddi, həm də mənəvi mənada şairin varlıq səbəbidir. Şairin torpağa bağlılığı, onun əsərlərinin kökünü təşkil edən mədəni və mənəvi zənginliyi, ilham aldığı mühiti ifadə edir.
Yenə də yamyaşıl geyinir dağlar,
Göz kimi durulur qaynar bulaqlar.
Əriyir güneylər döşündəki qar,
Yağış da isladır o göy çəməni
Təbiət ilhama çağırır məni!
Görürəm, dan yeri yenə sökülür,
Göydən yer üzünə nurlar tökülür.
Zəmilər, tarlalar üzümə gülür,
Saralır gözümdə sünbülün dəni,
Bu nemət ilhama çağırır məni!
Mən yaranmamışam göylər övladı,
Əzəl şöhrətimdir torpağın adı.
Bu eşqim çoxuna qismət olmadı…
Şairim! Aç, payla söz xəzinəni
Şeiriyyət ilhama çağırır məni!
Ürək dil açır ki, – sönməmiş odum,
Hücuma başlayır mənim söz ordum.
Könüllər mülkündə min yuva qurdum;
Unutmaz aləmdə sevən sevəni,
Məhəbbət ilhama çağırır məni!
Göründüyü kimi, şair şeiri ilə təbiət, torpaq, eşq və yaradıcılıq arasındakı əlaqəni poetik şəkildə araşdırır. Təbiətin müxtəlif dövrləri, şairin ruhunu oyandıran, ilham verən bir vasitə kimi təqdim olunur. Onun ilhamını alaraq yaratdığı sənət əsəri, həm də insanın öz daxili aləmi ilə əlaqəsini və ruhunun hərəkətə gəlməsini təmsil edir. Şairin sözləri, təbiətin və insanın ruhunun birləşdiyi, yaradıcı bir aləmi işıqlandırır. Şeirin məzmunu sonda bizə deyir ki, bu aləmdə hər bir kəlmə bir həyat, hər bir misra bir düşüncə, hər bir şeir bir nəfəs alır.
Səməd Vurğunun 1928-ci ildə qələmə aldığı “Andım” şeirində yazır ki:
Mən and içmişəm ki, bir də qələmim
Gözəllərdən ilham almayacaqdır.
Peymanını pozan xəyal həmdəmim
Dərgahıma sayə salmayacaqdır.
Şairin gözəllikdən ilham almayacağına dair içdiyi “and”, onun öz bədii aləmi ilə əlaqəli daxili bir öhdəlik kimi çıxış edir. Bu qərar, şairin müstəqilliyini qorumağa çalışarkən yaradıcı prosesinə bir növ məhdudiyyət gətirir. Lakin bu “and”ın pozulması, şairin öz içindəki mənəvi və psixoloji mübarizəni göstərir. Təbiətə, insana və xüsusilə gözəlliyə qarşı dərin bir ehtiras və vurğunluq hissi keçirən Səməd Vurğun, ilham mənbəyi olaraq gözəllikdən uzaqlaşarsa, yaradıcılığının və poetik təxəyyülünün canlılığını və gücünü itirməzmi? Əlbətdə ki itirər. Çünki gözəllik, şair üçün sadəcə bir estetik və bədii mühit deyil, həm də onun daxili aləminin təzahürü, həyatın mənəvi və fiziki gözəlliklərini özündə əks etdirən vacib bir qaynaqdır. Buna görə də, gözəllikdən ilham almaq, Vurğunun poetik inkişafı və yazdığı əsərlərin keyfiyyəti üçün mühüm bir amildir. Şairin ilham mənbələrindən biri olan gözəllikdən məhrum olması, onun yaradıcılığının əsas sütunlarından birinin zəifləməsi anlamına gətirər görüşündəyik.
Deməli, şairin sonrakı illərdə vədinə sadiq qalmaması, həm də onun yazıçı-şair-dramaturq kimi daxili ehtiyacını, yaradıcı təxəyyülünün sərhədsizliyini işıqlandırır. Şairin “xəyal həmdəmim” olaraq səciyyələndirdiyi hər bir ilham mənbəyi, onun poetik axtarışının ayrılmaz tərkib hissəsidir. Şairin “peymanını pozan xəyal həmdəmim” deməsi, bir tərəfdən onun öz qəlbinin zəifliyini, digər tərəfdən isə bədii təxəyyülünün nə qədər güclü olduğunu göstərir. Şair öz “andını” pozur, çünki ilhamın qarşısında məğlub olur – ilham bir növ şairin sadiq dostu olur və ona qarşı müqavimət göstərmək, bu bədii inkişafın önündə bir əngəl kimi durur.
Səməd Vurğunun sonrakı illərdə qələmə aldığı “Anam gəlini”, “Təbriz gözəlinə”, “Səlyan gözəli”, “Ruhumda ruhunun parçası vardır”, “Şairin sevgilisinə”, “Ala gözlər”, “Oxu, gözəl” və digər şeirləri, şairin əvvəlki vədlərinə və “andına” xilaf çıxmasından açıq şəkildə xəbər verir. Bu şeirlər, onun gözəlliyə və sevgiyə olan vurğunluğunun və təbiətin cazibəsinə qarşı içindəki müqavimətini pozduğunun, bir növ bədii təxəyyülünə məğlub olmasının simvoludur. Hər bir misrada, o, gözəlliyin, sevgilərin və ilhamın qarşısında yenə də zəif qalır, özünü bu ilham mənbələrindən qurtarmağa çalışsa da, sonda onlara yönəlir və qələmindən yeni bir sevda, yeni bir gözəllik əsəri doğur.
Səməd Vurğun, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, zamanın fövqünə yüksələrək sənəti ilə əbədiyyət qazanmış sənətkarlardandır. Onun qələmindən süzülən hər bir fikir bu gün də ruha toxunur, düşündürür, yaşadır və yenidən yaradır.
Əziz oxucum! Vurğun öldü deməyək, bir əbədi sənəti var!
01 aprel 1981-ci il — Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi, dramaturq, tərcüməçi və ictimai xadim Rəsul Rzanın vəfat etdiyi gündür.. Rəsul Rza (tam adı: Rəsul İbrahim oğlu Rzayev) 6 (19) may 1910-cu ildə Göyçay şəhərində anadan olmuş, 1 aprel 1981-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. O, 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuş, Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Rəsul Rza XX əsr Azərbaycan poeziyasında bədii düşüncənin yenilənməsinə güclü təsir göstərmiş sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı fəlsəfi dərinliyi, azad poetik təfəkkürü və insanın daxili dünyasına yönəlmiş bədii axtarışları ilə seçilir. Şairin əsərlərində zaman, vicdan, məsuliyyət, mənəvi bütövlük və həqiqət kimi mövzular aparıcı yer tutur. Bu xüsusiyyətlər onun poeziyasını bu gün də aktual və düşündürücü edir. Rəsul Rza yalnız şair kimi deyil, həm də dramaturq, tərcüməçi və ictimai xadim kimi milli mədəniyyətin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Onun fəaliyyəti Azərbaycan ədəbi mühitində yeni poetik istiqamətlərin formalaşmasına təsir göstərmişdir. Görkəmli şair yüksək dövlət mükafatlarına layiq görülmüşdür. Bu gün böyük sənətkarın xatirəsini ehtiramla yad edirik. Ruhu şad olsun.
