Azərbaycanın Xalq yazıçısı, dünya şöhrətli yazarımız Çingiz Abdullayevin icazəsi və xeyir-duası ilə ərsəyə gəlmiş “Çingiz Abdullayev” mükafatının ilk nümunəsi (№ 0001 – 05.03.2024-cü il, Bakı şəhəri) şəxsən Çingiz Abdullayevin özü tərəfindən Azərbaycan Yazıçılar Birliyində ölkəmizi Norveçdə ləyaqətlə təmsil etdiyinə, Ana dilimizin qorunmasında xüsusi xidmətlərinə görə Osloda Nizami Gəncəvi adına həftəsonu Azərbaycan dili məktəbi nin koordinatoru, Yazarlar Jurnalı nın Norveç təmsilçisi xanım Günay Əliyevaya təqdim olunmuşdur. Təbrik edirik!
Qəşəm şeir dəlisidir.Bu, həm də o deməkdir ki, o yaşamaq dəlisidir. Onun ayıq vaxtını görmədim, həmişə şeirdən sərxoşdur, ilham ayığındadır. Tək-tək şair onun qədər şeirin gücünə inanar, şeiri arxası, söykənəcəyi sayar.
Qəşəm Nəcəfzadə ilə köhnənin dostuyuq. İnstitutda məndən iki kurs aşağı oxuyan Qəşəmin şeir yazdığını eşidəndə özüm gedib onunla tanış olmuşdum. Onda gur saçı dağınıq, yellənə-yellənə gəzən bir oğlanıydı. Qəşəmlə Gəncənin, Bakının küçələrində çox var-gəl eləmişik, kitab mağazalarını gəzmişik, çay içmişik, ədəbiyyat haqqında danışmışıq. O, öz havası olan şairdir.
Şeirləri sadə və səmimidir. Şeirdə həmişə konkret bədii faktları olur. Bəlkə heç bircəcik də mücərrəd şeiri yoxdur. Bu tələskən adamın, demək olar ki, bütün şeirləri tələm-tələsik, bir nəfəsə yazılıb. İnanmıram ki, o, yazdığı şeirin üstünə təzədən qələm silkələyə. Yazdısa, qurtardı getdi. Necə deyərlər, “Yazıya pozu yoxdur!”
Qəşəmin şeirlərinin canı olduğu üçün bəzən misralarının köntöylüyü, qafiyələrinin uyuşmazlığı onun eyninə deyil.
Onun hərdən adamdan küsməyi də var. Xoşuna gəlməyən adi bir söz, hərəkət onu alt-üst eləyir. Ancaq küsülü qalmağa da dözümü yodur, bir də gördün, gəldi barışdı. Qəşəmi kim tərifləyirsə, deməli, onu duymayıb, düzgün başa düşməyib. Tərif siyasətdir, bu şair dostumsa siyasətdən min ağac uzaqdır.Onun şeirini dinləyirsənsə, bu, ona bəsdir.
Qəşəmin sözüdür, deyir: “Dünyanın dərdləri çoxalıb, nədir, dünyaya bu qədər şairlər gəlir?!”
Bəli, dünyaya gələn çox şairlərdən biri olan Qəşəm Nəcəfzadə nazik, yuxa şeirlər yazır:
A kişi, döymə arvadını,
Heç bilirsən onu kim sevirdi?
…O sənin üstünə yüz yol hirslənər,
Mən sənə yüz sevgi şeiri yazardım.
…Vaxt axır… şagirdlər duymurlar səni,
Gör necə qıyırlar kövrək səsinə.
Hardan bilsinlər ki, həsrət qalmışam
Qırx beş dəqiqənin bir dəqiqəsinə.
O, sevgi şairidir, özü də saf, dupduru, halal sevgi şairi. Onun könül oyunları ilə işi yoxdur.
Bütün bəlalara qarşı ən yaxşı immunitet diri sözdür. Biz şeirsiz yaşaya bilmədiyimiz kimi, cəmiyyət də bizsiz yaşaya bilməz.
Böyük, basabas, tünlük şəhərlərin şeir oxuyan sakit hücrələri də var. Milyonları olanlar var ki, rahat yuxusu yoxdur, təsəlliyə möhtacdır. Bax, şeir (ədəbiyyat) o təsəllidir.
Mən birnəfəsə elədiyim bu qeydlərimi gecə vaxtı yazıram. Bu gecə vaxtı, Qəşəm, səni düşünə-düşünə deyirəm:
İnsan təbiətən zəngin doğulur, sadəcə olaraq, həmin zənginliklər tədricən üzə çıxır, hiss edilir. Buna görə də o özünü yaşamalı, həmin yaşantıarla özündən və ətrafındakılardan xəbərdar olmalıdır. Onun şəxsiyyətə olan ehtiyacı o qədər həyati və güclüdür ki, insan bunu təmin etmək üçün fürsət tapmayınca özünü sağlam hiss edə bilməz. Bu fürsətin biri və bəlkə də birincisi sevgidir. Sevgi hisslərin daha çox üstünlük təşkil etdiyi ani və yaxud şüuraltı gedən uzunsürən prosesdir. Bəzən yaşadığı sevgi insanın üzündə yazılır, işıq saçır, ətrafı nurlandırır. Bu, həm də daxili zənginlikdən irəli gəlir. Qəlb zənginliyi mütləq simada əks olunur və çox zaman ətrafındakıları açıq-aydın görünən zənginlikləri ilə cəlb edir. Mən öz anamdan- Nazlı nənədən danışıram. O ana ki, üzünün nurundan, şirin söhbətindən, ağıllı, nəsihətamiz kəlmələrindən doymaq olmurdu. O, sonadək, lap ömrünün axırına kimi eləcə də qaldı. Bunlarla birgə, dərin müşahidə və təhliletmə qabiliyyyəti olan Nazlı xanım el şairlərinin şeirlərini, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini sanki sətir-sətir sinəsinə yazmışdı və yazılanları da, o, ömrünün son günlərinə qədər, yeri düşəndə, səsləndirirdi. Anam ali təhsilli deyildi, heç orta təhsilini də doğru-düzgün ala bilməmişdi, daha dəqiqi, almağına imkan verilməmişdi. Ana babaları bəy, ata babaları regionun ən nüfuzlu din xadimləri olduğundan dinə qarşı mübarizəni gündəlik norma kimi elan edən sovet hökuməti onları ”xalq düşməni” elan edib vətəndən didərgin salmışdılar. Bu üzdən anam qürbət həyatı yaşayır, elə hey yanıqlı ah çəkər, doğulduğu yerlər üçün göz yaşı tökərdi. Anamın yanıqlı bayatıları adamın iliklərinə işləyərdi: Tökmə, surahı tutmaz, Daşar, günahı tutmaz. Haqqı olan kəsləri, Haqsızın ahı tutmaz. Hər dəfə özünə qapanıb fikirli -fikirli gözləri yol çəkəndə bilirdik ki, yenə xəyallar doğma yurddadır… 1971-ci il idi. Yenə sazaqlı payız qapını kəsdirmişdi. Payız da tələsirdi, anam da. Payızın sərt sazaqları artdıqca qışa bir addım da yaxınlaşır, ağacların sonuncu yarpaqlar da məğlubedilmişlər kimi bir-bir yerə düşür, irigövdəli, qollu-budaqlı ağaclar da sanki soyuqda üşüyür, gözümün qarşısında kiçilir, yığılırdı. Bunları mən, anamın dili ilə desək, “bekar adamlar” müşahidə edirdi. Anam isə bu vaxtlarda gördüyümüz kimi, yenə öz hazırlığında-qış hazırlığında idi. İpə sərilmiş əriştəni ağappaq süfrənin üstünə irisini ayri, bir az xırdalanmışları da bir ayrı yığırdı. Təndirin üstündəki sac qıpqırmızı idi. Yaş dəsmalla sacın alouşunu alan anam əriştədən aşsüzənlərə doldurur və sacın içinə tökürdü. Yanındakı ərsini yerə qoymur, əriştəni sacda qovururdu. Onun zərif, ağ bənizi pörtüb qıpqırmızı olmuş, gözləri yaşarmışdı. Bu mərasim günortadan bir az ötmüş bitdi. İndi anam bağçada sərdiyi süfrələrdə əriştənin soyumasını gözləyirdi və deyim ki, qonum-qonşuda bu işi xalalar, bibilər bacılar yığışıb birlikdə edərdi. Bizimsə xalamız uzaqda- Dərələyəzdə yaşayırdı, Mələk bibim işlədiyindən yalnız bazar günləri bizə gələrdi. İkinci bibim isə uzaq bir dağ kəndində, Gərməçataqda yaşadığı səbəbindən və minik vasitəsi olmadığından tez-tez gələ bilmirdi. Deməli, anam belə işləri tək görməli olurdu. Biz hamımız anamın qulluğunda idik. Bu illər ərzində artıq daşlaşmış o qayda- heç birimizin anamızın bir sözünü iki eləməsini xatırlamıram. Nə dedisə, müzakirəsiz-filansız, elə o anda da yerinə yetirdik. Yarma, əriştə, qovurma, pendir, ehtiyat un hazır olanda anam da özünü qışa hazır hesab edir, o da qışın gəlməyinə bizim kimi sevinirdi. Qış hazırlığının vacib elementlərindən biri də kömür sobasının qurulması idi və onu da atamla birgə qurmuşdular. Soyuq dekabr günləri idi. Anamın üzü gülürdü. Çox qayğılı görünən üzü bu gün təbəssümlə dolu idi. Kimsə xəbər gətirmişdi ki, qovuşuqlu aşıq Nəsib Naxçıvandadır, sizə də gələcək. Anamın qanadı olsa uçardı. Hörmətli qonağımızı qarşılamaqla əlaqədar evdə hazırlıqlara başlanılmışdı. Aşıq Nəsibin anamgilə qohumluğu çatırdı. Bir də, aşıq Nəsib vətəndən- Dərələyəzdən gəlirdi axı! Qar yağıb yolu-izi basmışdı. Anam bir az bikef kimi görünürdü. Görünür aşıq Nəsibin gəlməyəcəyini düşünürdü. Axşamüstü Salatın nənənin nəvəsi Qərib üstü-başı qar içində özünü içəri saldı: “Nağı dayı, bayırda bir kişi var tanımıram o sizi soruşur”. Atam tez paltosunu geyinib çölə çıxdı. Getməyi ilə qayıtmağı bir oldu. Yanında tanımadığımız bir kişi vardı. Hə, deməli, aşıq Nəsib bu imiş. Anam əl-ayaqda idi. Onun da, atamın da paltosunun qarını çöldə çırpdı, hal-əhval tutdu. Babamgillər, xalamgillər, qohum-əqraba haqqında məlumat aldı. Sobanın üstündə pıqqapıq qaynayan çaydandan çay süzdü və yemək hazırlığına başladı. Biz yəni qızları da onunla bərabər idik. Anam süfrə açdı. Biz əyləşmədik. Atamla aşıq Nəsib yeməyə başladı. O biri otaqda isə Xalidə ilə Validə uşaqlar üçün süfrə açdı. Naxçıvanda aşıq yox idi. Olanlar isə (Şahbuz tərəfdə) Qərbi Azərbaycandan gəlmə insanlar idi. Yemək ritualı başa çatdı, süfrə yığışdırıldı, yenidən ortalığa çay gəldi. Adətən kəndin ziyalıları, ayrıca ağsaqqaları belə vaxtlarda bizə- atamla uzun qış gecələrində söhbətə gələrdilər. 1941-45-ci il Böyük Vətən müharibəsin iştirakçısı Əlpaşa dayı isə hər gecə söhbətə gələrdi. O, hər gəlişində içəri keçən kimi, birinci işi balaca bacım Alidəyə cibində gətirdiyi, öz həyətlərindən yığılıb qurudulmuş məviz gətirərdi. Alidə də məvizi heç kəsə verməz, ona baxan o biri uşaqlara göz süzdürərdi ki, Əlpaşa dayı məvizi mənə gətirib. Bu gün kənd camaatı sanki sözləşmişdilər və birucdan gəlirdilər. Otaqda yer daralırdı. Aşıq Nəsib sazı asta-asta çalır, nəsihətamiz şeirlər deyirdi. Gecə xeyli uzandı. Aşıqlar bir az dildən zirək olurlar axı, həm də ev yiyəsi deyə bilməz deyə özü gələnlərə səsləndi: Bu gün bir az gec oldu, sabah axşam yığılın, mən də sazı sizin üçün dilləndirim. Camaat yavaş-yavaş dağıldı. Anam hamını yerbəyer etdi. Aşıq Nəsib atamla qonaq otağına keçdi. Səhər yuxudan oyananda çay süfrəsi hazır idi. Elə bil anam gecə yatmamışdı. Südü maşına verib (süd maşınından keçirib) xamanı da süfrəyə qoymuşdu. Süfrə elə bil işıq saçırdı. Yemək başa çatdı. Nəsib dayı atamla bərabər evdən çıxdı. Sonra eşidəcəyik ki, meşəbəyi Səməd dayı o taydakı meşədən bir canavar, bir dənə də tülkü vurubmuş. Dükanın qabağında meydanda kişilər dövrə vurub vurulmuş heyvanlara baxır, Səməd dayıya suallar verirdilər. Nəsib dayı da atamla birgə orada olublar, söhbət onlara çox maraqlı gəlmişdi. Hə, anam bir-birinin içində olan otaqların hər ikisini xalça ilə döşəyir, divarın dibincə döşəkçələr qoyur, çatmayan yerlərə yorğanları qatlayıb oturmağa yer düzəldirdi. Axşamın düşməsini mən hamıdan çox gözləyirdim. Nəsib dayı hündür, kök, yaraşıqlı bi kişi idi. Ağzından dürr tökülürdü. Axşama qədər saatları saydım, nəhayət, axşam düşdü. Kənd camaatı yavaş- yavaş yığışır, hamı qeyri-adi nəyisə gözləyirdi. Gələnlər ədəblə keçib bardaş qurub əyləşir, bir – birinin qarşısından yeni bir sıra yaradırdılar. Arada aşığın dolanmasına yer də saxlayırdılar. Meydan qurulandan sonra Nəsib dayı ayağa qalxaraq sazı sinəsinə basdı. Aşıq “İrəvan çuxuru” oxuyurdu, mənimsə gözlərim anamı axtarırdı və tapdı. O, qapının ağzında oturmuş, gözlərini uzaq, çox uzaq qeyri- müəyyən bir nöqtəyə dikmişdi. Nə düşünürdü, görəsən?! Anası Nahidə (Nahad nənə) saçlarınımı darayırdı, yoxsa atası Mirzəlioğlu İbrahim nəsihət verirdi, bəlkə də, Dərələyəzdə çiçəklərin arasında gəzirdi. Mənə elə gəldi ki, o, həmin məqamlarda atalı -analı günlərini yaşayırdı. Onu da tutdum ki, anam Nəsib dayının çəkmələrinin səsinə xəyallardan ayıldı. Nəsib dayı isə öz sevimli havalarını bir-bir dəyişirdi. İndi “Orta Sarıtel”ə keçmişdi. Məclisdəki bütün adamlar sazın sehrində idi və apaydın görünürdü. Bu hava başlayandan sona qədər anam gizli-gizli ağladı. Yanına gəldim: Ay ana, niyə ağlayırsan? Gör, Nəsib dayı nə gözəl oxuyur…! “Bəs sən niyə ağlayırsan?”- deyəndə anam dilləndi və astaca əlavə etdi: Sən qulaq as. Anamla keçirdiyimiz o pərəsəng günləri xatırladım”. Bir azdan Nəsib dayı “Baş Sarıtel”ə keçdi. Kömür sobasının istisi adamlara elə xoş idi ki, sanki bayırda lopa-lopa yağan qarı belə düşünmürdülər, hamı sazın sehrində idi. Anamın gözlərindən narın-narın yaş ələnirdi. Mənsə yenə anamın dizinin dibini kəsdirdim: “Ay ana, nə oldu, niyə ağlayırsan? Nə yaxşı Nəsib dayı gəldi! Ağlama, nə olar, bəsdir”. Anam yenə özünəməxsus tərzdə : Ana yurdumun iyini hiss etdim, bircə anlıq düzü-dünyanı dolanıb özümü Dərələyəzdə Yastı bulağın başında gördüm… Yaxşı dur, ayqqabıları cütlə qoy, camaat rahat geyinsin. Nəsib dayı da deyəsən , camaatla sağollaşırdı elə sazla, sözlə.
Sevda Seferli xanımın bu şeirinin mənası o qədər yaxın gəldi ki mənə, onu tərcümə etməyə qərar verdim!
Мне настолько близким оказался смысл и дух этого стихотворения Севды ханум Сафарли, что решила перевести его!
Sevda SƏFƏRLİ
ÖMÜR, KİM QOVUR SƏNİ
Ömür günlərimi bir-bir aparır, Ömür illərimi səssiz qoparır, Ömür baltalayır, ömür hey yarır. Soldurub bağçamda sünbül-süsəni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
Bu gün uçub gedir, dünən heç dinmir, Dünən nə desin ki, sabah bilinmir. Ömür, üşüyürsən, qəlbin isinmir, Sabah bilinmirsə, qovma sən məni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
Çapır köhlən atın, hey tələsirsən, Qəsdəmi durmusan, belə nə sirsən? Ömrümə günümə qənim kəsirsən. Apardın, boşaldı illərin çəni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
Arxamızca qaçır, yüyürür zaman, Elə tələsirik özümüz yaman, Bürüdükcə ömrü tutqun çən-duman, Duman tək itirsən, sil duman-çəni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
Ömür qatarımız ötüb keçdikcə, Silinib ömürdən dünən itdikcə, Ömür karvanının yolu bitdikcə, Çəkib aparırsan olub keçəni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
Həsrətlə boylannıq dünənə sarı, Gəncliklə araya çəkirik barı, Ömür ne tez keçdi, qalmadı yarı. Tez cücərib böyüyən, olan səməni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
İllərim zamanın ağır şələsi, Günlərim olmasın ömrün tələsi, Hələ xoş illərim ömrə gələsi. Mənmi səni qovdum, yoxsa sən məni? Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni?
Sevda, yazılmamış dastanın qalıb, Hələ biçilməmiş bostanın qalıb, Vətəndə gözləyən gülstanın qalıb. Qovsun badi-səba ömrə əsəni, Tələsmə, ay ömür, kim qovur səni.
Севда САФАРЛИ
Жизнь моя, ты не спеши, кто торопит тебя?
Жизнь дни мои, как ветром срывая, уносит, Жизнь годы мои раз за разом тихо косит, Жизнь день ото дня свои удары наносит, Прикрылась листопадом в моём саду земля, Жизнь моя, ты не спеши, кто торопит тебя?
День сегодняшний прошёл, вчерашний всё молчит, Он ведь знать не может, что день завтрашний сулит, Жизнь, ты мерзнешь, согреться твоя душа спешит, Если завтра неизвестно, не гони меня, Жизнь моя, ты не спеши, кто торопит тебя?
Словно резвые кони, вы, годы, спешите, Почему жизнь мою вы покинуть хотите, В чём тайна этой спешки, вы хоть подскажите. Уже достаточно ушло годов у меня, Жизнь моя, не спеши так, кто торопит тебя?
Жизнь наша словно бежит и нас подгоняет, Почему-то нас торопиться заставляет, Густой туман в всё время на нас насылает, В этом жизни тумане мы теряем себя, Жизнь моя, не спеши так, кто торопит тебя?
Поезд жизни нашей остановок не знает, Прошлые дни из памяти стереть желает, И пройденной дороги конец приближает, Всё с собою уносит, ничего не щадя, Жизнь моя, не спеши так, кто торопит тебя?
Оглянуться на прошлые дни мы желаем, Словно этим молодость себе возвращаем, Как быстро жизнь прошла, с тоской восклицаем, Не для того мы родились, чтоб уйти спеша, Жизнь моя, не спеши так, кто торопит тебя?
Мои годы – тяжкая ноша прожитых лет, И перед жизнью придется держать им ответ, Ждут ли меня ещё светлые дни или нет? Я ли тебя всё тороплю, или ты меня, Жизнь моя, не спеши так, кто торопит тебя?
Севда, ты дастан свой ещё не написала, Ты с посевов своих урожай не собрала, И родины своей расцвет не увидала, Ветры, что уносят, насылать пока нельзя, Жизнь моя, не спеши так, кто торопит тебя?
TOLSTOYUN “İLYAS”I Bu hekayə hələ 1890-cı ildı “Gülnar Xanım” tərəfindən osmanlı türkcəsinə çevrilib. Yazını və hekayəni oxumaq məsləhətdir, ən azı Tolstoyun xətrinə…
…Dahi Lev Tolstoyun “İlyas” adlı bir hekayəsi var. Yazıçı çox ibrətamiz, həyati bir hadisəni qələmə alıb. 1885-ci ilin 17-18 mart tarixində Krımda yazılmış bu müxtəsər hekayə böyük yazıçının sağlığındaykən bir sıra dillərə tərcümə edilib. Hələ 1890-cı ildə həmin hekayə tərcüməçi Olqa Lebedeva tərəfindən türkcəyə tərcümə olunub. Maraqlı burasıdır ki, Olqa Sergeyevna Lebedeva “Gülnar Xanım” təxəllüsü ilə bir sıra rus müəlliflərinin əsərlərini osmanlı türkcəsinə çevirmişdi. Yeri gəlmişkən, ərəb, fars və türk dillərini bilən Olqa xanım Kazanda doğulmuş, bir müddət Türkiyədə yaşamış, İslamı qəbul etmişdir… … İndiki halda söhbət Lev Tolstoyun hekayəsindən gedir. Bəli, hekayənin qəhrəmanı başqırd kəndlisi İlyas, öz zəhməti hesabına kasıblığın daşını atır, var-dövlət, sərvət qazanır. İndi onun ilxısı, sürüsü, naxırı var. Övladları da valideynlərinin sayəsində yaxşı dolanır… Amma, necə deyərlər, sən saydığını say… Xəsəliklər, oğrular, habelə gözlənilməz qəzalar nəticəsində İlyasın zəhmət hesabına yığdığı var-dövlət tədricən əldən çıxmağa başlayır. Elə bir zaman gəlib yetişir ki, ailə kasıblığın caynağında çabalayır. Qonşu Mühəmmədşah əlicənablıq göstərir, müflis olmuş ailəni öz evinə dəvət edir. Bundan sonra İlyas və arvadı Şam-şemağı Məmmədşahın evində yaşamalı olur. Bəs vaxtilə fələyə kələk deməyən, imkanlı olmuş ailə bu həyatla necə barışır?.. Qəribə də olsa ər-arvad düçar olduğu həyatdan nəinki narazılıq etmir, hətta özlərini xoşbəxt hiss edir… Bir dəfə Məmmədşahın evinə elçilər gəlir. Qonaqlar İlyasın keçmişi ilə maraqlanıb öyrənirlər ki, o, vaxtilə çox zəngin adam olub. İlyasa verilən suala onun müdrik xanımı cavab verərək deyir ki, indi biz çox xoşbəxtik, çünki vaxtilə başımız var-dövlət yığmağa qarışmışdı, axirətimiz haqda düşünməyə vaxtımız olmurdu, sərvət yığmaq ehtirası gözümüzü qapamışdı, nə düz-əməlli yatır, nə də dincələ bilirdik. Amma indi çox sakit, qulağıdinc, mənalı bir ömür yaşayırıq… Söhbətə qarışan İlyas deyir ki, bəli, doğrudan da indi biz xoşbəxtik. Tanrı gözlərimizi həqiqətə açıb… Bir sözlə, vaxtilə bəndənizin dediyi kimi, “Dünyada qalacaq dünyanın malı, Heç kəsə qalmayıb, Firuz Mustafa…”
P.S. Dahi Tolstoyun qısa hekayəsində başqırd kəndlisinin timsalında müsəlman əxlaqına, dininə və Kitabına böyük ehtiram aydın hiss edilməkdədir.
p.p.s. Müxtəsər bir hekayə haqda bu çaparaq qeydləri qələmə alarkən araşdırma apardım ki, görüm “İlyas” dilimizə çevrilib, ya yox. Araşdırmanın nəticəsi müsbət oldu: istedadlı tərcüməçi Azad Yaşar hekayəni dilimizə çevirib. Oxumağınız məsləhətdir. Heç olmasa, Tolstoyun xətrinə…
Жайдын толукшуп турган мезгили эле. Жашыл көйнөк кийген селкидей, жумшак желге ыргалган бак-дарактар толукшуган жайдын көркүнө көрк кошуп турган сыяктанат. Эмнегедир ой басып турду туткундап. Ойлорум менен санааларым биригип түрдүү сезимдерди пайда кылчу болду. Катуу соккон бороон окшоп удургуп учат. Кээде ойлорумдун учугун кармай албай, темселеп издеп да калам. А кээде алда кайда алып учкан ойлордун туткунунда телмирген каректериме кубаныч уялап, жашоомду көрккө бөлөгөн кубанычтуу ойлордун кучагында термелип көпкө олтурам… Ушунуңа шүгүр, кудай колдосо экен дейм. Кыргыздын элинен кагылса болот.Созго бай, учкул сөздөрү терең ойдун маанисин таамай түшүндүрүп турат. Ооба, чын эле ошондой, тагдырымдын таалайыма жазганы да ошондой. Жаш курак. Эч нерсеге баш ийбей, мен кыйынмын деп гана жүргөн мезгил. Классташтар көп болуп танаписте турган элек. Баарыбыз ар нерсенин башын сүйлөгөн, ойносок оюнга, күлсөк күлкүгө тойбогон окуучулук шок мезгил. Классташ баламдын мага кылган мамилеси менин балалык баёо сезимдеримди кайдадыр уурдап кетип, өзүмдү бир кыйла чоңоё түшкөндөй сезимдерге кептеди. Байкабай турган мезгилде бир классташым келип капыстан бетимен өөп жүгүргөн боюнча класстан чыгып кетти. Мен аябай ызаа болуп кеттим. Эмне кылышымды билбей эле аң-таң болуп туруп калдым. Ошондогу абалым башкача болуп, эки бетим кызарып, классташтарымдан уялып, калтырак басып кетти. Бирок ошондогу бетимдин кызарганы, денемди калтырак басканы бул менин алгачкы жолку таза сезим экен. Эх чиркин, таза сезим, тунук сезим экен. Мындай сезим менде биринчи болуп жатат. Себеби, кыздар бири-бири менен урушушуп, көңүлдөрүн калтырганга чейин барышчы, менин жигитимди тартып алды деп. Мен негизи балдар менен жакшы сырдашчымын. Ошентип кийинки сабак башталып, ал бала мени карай албай өзүнчө эле бушайман. Ошондон тартып жакын болуп кеттик.Кундо сабакта бир партада олтуруп, эң жакшы санаалаш классташтардан болуп кеттик. Бири-бирибизден сыр жашырбай калдык.Ал классташым орто бойлуу, бой-мүчөсү келишкен, күлкүсү өзүнө жарашкан, үнү коңур, мүнөзү оор ойлонуп сүйлөгөн, сулуу татынакай жигит эле. Ал жигитти талашып урушкан кыздар коп болчу. Жылдызы жанган маxабаттын насибинен чекесин кемитип ооз тие баштадым окшойт.Ортобуз жакындай баштады.Ошол жылдын январь айынан баштап ынак боло баштадык.Оо, кандай сонун сезимдер менен ойлор айтылат эле. Көрсө балалык ойлор,таза сезимдер турбайбы, эч нерсеге баш ийбей жалаң гана мен деген… Ал жигит кээде сабакка кечигип келип, бөлөк партага отуруп калса,мага жеткенге алек болуп аябай бушайман болор эле.Переменага чыкканда сөзсүз салам айтып,анан мени озуно тарта тургандай соз таап суйлочу.Ошентип мен ага тез эле конуп кеттим.Ал мени кадимкидей башкарып алды. Мен анын айтканындай болуп калдым.Созду узартпайын, кыскасы капаста жашаган куштай болдум да калдым.Бир куну сабактан чыгып бара жатсам ал мага кайрылып: ,,-жоголуп кетсең, бутуңдагы калыңдан таап алам”-деди.Мен кылчайып карасам сонун кулкусу менен тамаша, деп койду.Ай да отот, жыл да отот демекчи, ал жигит 8- классты бутуп шаарга окууга кетти. Ошол жылы окууга отуп, Фрунзеде окуп калды. Мен болсо орто мектепти толук бутуром деп калып калдым. Мен мектепте 9- класста окуйм. Ал кат жазат:- “Сагынычтуу салам кат” -деп, таттуу создор, кандай окуун, жакшы оку, жакшы жур,кочого чыкпа.Анан катынын этегинде беттинден өөп ,,МЕН” деп койчу. Катты мен кунуно үч, төрт жолу окуучумун.Анысы аз келгенсип, кучактап алып уктачу элем. Мен деле аябай сагынчумун. Катына жооп жазчумун.Тилектерим деле жакшы мазмунда болчу. Ичимдеги сырымды бут жазчумун .Кээ бир сырларымды айтып арызданчумун. Анан катымдын этегин минтип аяктачымын:- ,,Мен сени сагындым, качан келесин?”- деп. Дагы бир катында чыкыйып суроттко тушуп,суротун салып жибериптир. Сонун тушуптур, өөп-өөп, жыттап- жыттап алдым. Бир аз болсо дагы сагынычым тарап калгансыды. Ошол куну катка жооп жазып, кат жеткируучу ящике салып келдим. Күтүүдөн 4 ай мен учун 4 жыл болуп кетчү. Сагынычтуу кутүүлөр, сагынып кээде куса болом, мен деле кошо кете бербей деп өкүнүп да кетем. Эмнеси болсо да кышкы каникулду кутом. Ошентип сагынып журуп кышкы каникул да келди. Каникул менен кошо тигил бала да келди. Куттум, куттуудөн жадап буттум болуп олтурсам эле ,баягы тааныш ышкырык угулду, жүрөгүм алып учуп эле жугуруп сыртка чыктым. Ошол жылы кар оор тушкон. 1967-68 жылдары.Карды трактор менен курошчу. Курондудон адам корунчу эмес. Журоктун соккону сыртка чейин угулгансып,бироо мени кармап кала тургандай, устумо колго тийгенди кийип жугуруп чыкчымын. Көрсө ал балалык сезимдеги таза суйуу турбайбы.Эх чиркин, коркун токкон таза сезим, мынча неге кулпунасың, мынча неге таптазасың, эч нерседен кам санабай, тупкурун ченеп билбеген, алдыда эмне кутуп турганын билбей, озуно гана ишенген, эң бир күчтүү, эң бир ыйык асыл сезимдер экен го. Тунгуюктун татаал жолдорун, кадамдарын, туйшукторун билбей туруп, жигитимдин күнүмдүк законуна баш ийгенимди айтсаң. Кучагын жайып эле жөнөйт мени карай, мен аны карай, ошентип кыса кучактап чекемен өөп, мм кандай таттуусун деп койчу. Аркы беркини айтат ,ширин сөздөр, жакшы оку, окубасаң чоң окуудан кыйналасың деп кеп-кеңешин айтат. Сүйлөшүп сөздү түгөтө албайбыз. Бирок ал аябай тартипти сактаган ушунчалык зеендуу болчу. Айылга кеп болгум келбейт дечү. Баарысы жайында болот. Сен окуйсуң жогорку окуу жайында, супсулуу менин периштем деп койчу. Ошол күнү күн суук болчу, ал деле кеткиси жок , менин деле кетким жок, бирок мен ушуп кеттим. Ичиркенип жибердим. Кой сени үшүтүп албайын, кире гой менин сулуум деп мени үйгө киргизип коюп кетти. Эртеси келди, атасынын чоң тонун кийип. Бирок ал жигит өтө сак , тартипти сактаган жигит болчу. Кучагына мени бекем кысып, чекемен өөп, перим менин, периштем деп эркелетип көпкө турду. Кучагында турганда мага анын жүрөгүнүн соккону толтоосунан чыгып кетчүдөй болуп угулчу. Созду таап сүйлөгөн, созду ала качып кетпеген, зыңкыйган жигит эле. Ошон учун мен аны сыйлачуумун. Ошентип жүрүп кышкы каникул деле бүттү. Ал окуусуна кеткенде, менин ичим аябай бук болуп, ыйлагым келчү. Мен үчүн жарык күн караңгыдай сезилип, узун түндөр уйкусуз болуп калаар эле. Мектепке түнү менен ыйлай берип шишип барам, эмне болду деп сурашат мугалимдер деле, курдаштарым деле. Мен ооруп жатам деп коём. Сабакка класс жетекчи агайыбыз келди, баарын сурап, ким сабакка келди,ким келген жок, мага келип эле бул мөлмөлгө эмне болгон шишип, ооруп жатасынбы, анда бара бер деп жооп берсе болобу, сүйүнүп эле агай рахмат деген боюнча үйгө жөнөдүм. Нары бери сабак болуп жүрүп эле күндүн кандай өткөнү билинбей март айы да келип калды. Марттын келиши менен табият да өзгөчө сулуу болуп чыга келет. Кар кетип мээлүүн соккон муздак шамал адамды чыйрыктырып турат. Ошонусуна карабай адамдардын тиргилиги көбөйүп, билинбеген түйшүк менен алпурушуп, убакыт өтө берет. Март айында тигил жигит дагы каникулга келет. Мен тим эле март айын кубануу менен тосуп алам. Ошентип жигитим келди. Анын келгендигин мага классташым айты. Тим эле эмне кыларымды билбей, ушунчалык суйундум. Ал мага жолугууга келди, кудай озун сактай кор, ал кучагын жайып мени коздой чуркады, мен кучагымды жайып аны коздой чуркадым, келип эле мандайымдан жыттап, опту. Мен дагы ага билгизбей жыттап алдым. Копко журдук кыз жигит болуп суйлошуп кочодо. Убаккыттын мындайда тез эле өтүп кеткенин айт! Коштошкум келбей турса дагы, аргасыз мен кетейин дедим, макул болду. Ошентип мени дагы бир жолу жыттап алды да мейли деди. Уйго кирдим, ал кетти. Негедир уйкум качып кетти. Бир аз нары оонап, бери оонап жатып зорго уктадым. Эртен менен 5 жаштагы синдим менен кужулдашып жатып анан турдук. Кун ачык бир дагы булут жок. Тим эле озунчо рахат аласын. Кечке чейин өзүмдүн жумушумду жасап бүттүм. Бир аз эс алайын дегичекти көчөдөн сонун, созолонгон ышкырык чыкты, мен атып эле сыртка чыктым.Синдимди апам же бир тууган эжем өзү менен алып калат. Мен деле каникулдамын. Ал мени кийинип чык деди.Мен кирип кийинип чыктым. Велосипедтин артына олтуруумду өтүндү. Мени үйдөгүлөр өз оюма коёр эле. Мен ошондой баарысын түшүнгөн кыз болчумун . Жездем айтчы мени уят кылбашын керек деп. Айткан сөздү туура кабыл алчумун. Велосипед менен кеттик, ошол маалда мага кайрылып: -болду кайра үйгө келбейсиң , мен сени ала качтым -деди. -Мейли, кете берем, дедим. Каткырып сонун күлкүсү менен күлүп жөн болду. Ал жигит соз ала качып сүйлөгөнду жаман көрөт эле, өзү сөзүнүн аягына чыгып,мени карап сен эмне дейсиң дейт. Мен эмнени айтам орто мектепти бүтүром, жогорку окуу жайына тапшырам дедим.Окууну бүтүрүп экөөбүз үйлөнөбүз мен сенден 2 кыз,2 эркек балалуу болсом, калган жошоом сен менен бактылуу жашасам, өмүр бою ыраазымын дедим. Рахмат сага, кандай сонун тилектерин бар, мен дагы сага кошулам чын жүрөктөн деп мени бек кучактап өпкүлөп да жиберди. Ошонтип учкан куштай далай кундор отту. Бирок бардыгы сонун, таттуу кундор. Жаркыраган жай да келди. 9 -классты буттум, жигитим 1- курсту бутту. Ал айылга келди.Толукшуп,толуп турган айга окшоп, тээ бийик которулгон кундун нурундай корунот ал. Мага келгенде тим эле көчөгө алтын сээп кеткендей болуп жаркырайт.Оолдо жараткан Кудайым, аны мынчалык неге таза сезим менен суйдум экен? Ушунча адамдын ичинен бир гана ушул жигитти. Озум деле тан калам, буга жетпей ыйлап, тытышып жургон кыздар канча дейсин. Айта берсем соз жетпейт, кыргыздын создору тугонуп калчудай болот. Аны кимге тенешимди деле билбейм. Ага тең келе тургандар төрөлө элек болуш керек. Жараткан Теңирим мени күнөөлөй көрбө! Сенин алдыңдагы пенделер тең келбейт окшойт.Таптаза сезим,таза махабаттын чекеси кемитилбей, сезимдер азайбай, ойлор түгөнбөй, акылмандар айткандай, суйуудогу арзуулар кайра жаралып арноо менен өткөн күндөр көп экөөбүздүн арзуубуз көкөлөп асманга учуп,жерге көнбөй турган мезгил турбайбы көрсө. Ойлор түгөнбөйт турбайбы, кайра бирден чыгып,чагылган сыяктуу жанып турат турбайбы.Бир күнү киного кирдик, астыңкы орунга олтурдук.Кино бүткүчө эки жакты каратпай кучагына кыскан бойдон кинону бүтүрүп чыкчыбыз. Ал жигит окуусуна кетти. Ошол бала кеткенде мен өтө кыйналып, чөгүп кетчимин. Кундо кылып жаткан ишимдин дайынын билбей , баш аламан болуп калам. Ошондо мен:- “Санаама санааңды кошуп, санаалаш болуп кетсеңчи”-деп кыңылдап ырдап да калам. Махабат отунун таттуу сезимдери күндө күч ала баштады. Бир куну үйгө жээнибиз келип калды. Анын жигити киного чакырып, үчөөбүз чогуу үйдөн чыктык. Ал кыз менден кичүү бир мектепте окуйбуз. Кинодон чыгып үйгө баратсак бейтааныш балдар тигил кыздын жигитин чакырып калды. Кудай сактай көр, тапа- тупа эле болуп калды. Жүгүрүп жанына жетип бардык. Барсак бети канжалайт, баары кан болуп калыптыр. Мен ага эмне болду мынчалык, буларга карыз белең, эмнеге мындай болуп кетти деп чыйпылыктасам, мени карап жылмайып койду. Бетин жууп тазалап, кийимдерин кагып, күүп ордуна алып келдик. Тигил баланын кызы жоош былжыраган кыз болчу, ага эч нерсе жеткен деле жок. Жөн гана мыйыгынан күлүп койду. Мен андан тың кыз болуп сурадым. Эмне болду деп.Ал күлүп жөн гана сенин жигитиң сага кароолчу коюп кетиптир, деди. Сонун жүзүнөн жылдызы төгүлгөн жигит болчу. Андай болсо кечирип кой, ал жигитим келсе сенден кечирим сурайт сөзсүз, дедим. Жаман сөзгө чеберсиң да деди. Экинчи сени менен баспайм дедим. Үйлөрүбүзгө кеттик. Күлкүгө тойбогон, өмүрүмдүн гүлү жаңы ачылып келе жатканда, ушул балага баш ийип, мектептен үйгө, үйдөн мектепке болуп калган жолум. Ойлонбобтурмун да, гулумдун гул таажылары шамалга учуп жок болорун. Тагдырым убакытка баш ийдирип, мен ойлогон ойлорумду, таттуу сезимдеримди таза жолго салбай адаштырып жиберди. Ошентип мага жуучулар келе баштады, бирок мен билбейм үйдөгүлөр эмне деп жөнөтүшөт. Жигитимден кат келет. Катына жооп берем. Убакыт жок жетише албай калам, күнүмдүк жашоодогу жумуштарым, ГТО тапшырабыз, физкультурадан сабактардан чейрек чыгып, жүдөгөн убак. Нары ыйлак сиңдим бар. Апасы дайыма жумушта. Эмнеси болсо дагы бардыгына жетишүүгө аракет кылам. 10-класс бутуруучу, мамлекеттик экзамен тапшырабыз.Ошонтип жүдөп жүрүп экзамен тапшырып бүттүк, аттестатым жакшы бүттү. Мектеп менен коштоштук, ар кимибиз ар жакка тарадык. Кыздар турмушка чыгышты, балдар армияга кетишти .Кээ бирлери иштегени жумушка калышты. Кээ бирлери жогорку окуу жайына, айтайын окуу жайларына тапшырдык. Ал жылы окуу жайына өткөндөр аз болду. Мен Ошко математикалык факультетине тапшырып өтпөй калдым, же болбосо ОГПИ ге. Айылга келгичекти шаштым, мени бирөө куугансып, жашаган жерим бир тууган эжемдин үйүндө болчумун.Мен айылга келдим, кайактан укканын билбейм, кечинде келди, мен тим эле чет мамлекеттен келген адамдай өзгөрдүм 2 айдын ичинде.Койчу баарысы өзгөрүп, эжем айтат сен шаарда жашашын керек экен, татынакай болуп кетипсиң, супсулуу болуп деди. Анан жигиттим келди, жарык болчу жердиги ак майда кызыл гүлү бар көйнөкчөн болчум , бутумда ак туфли. Ал байкуш мени коруп башкача болуп кетти. Учурашып бастык, мени сурады эмнеге өтпөй калдың деп, мен айттым акыркы экзаменден диктанттан 2 алып калдым деп. Койчу, сен диктантты жакшы жазчы эмес белең, жок андай болушу мумкун эмес, деди. Мен мектепте окуганда жакшы жазчымын, мугалимдер мага жүктөп, диктантты текшергенге жардам берчимин. Бакка бардык чеке жагына, көпкө сүйлөштүк аркы беркини, анан ай чыга келди, жаркырайт, эч жеринде туман жок. Ошол убакта созолонгон үнү менен:- “Мени сенден, сени менден талашып”- деп ырдады үнүнун жетишинче. Кайра каткырып күлүп койду. Мен эркелеп күлүп койдум. Олдо кудай ай кандай сонун жаштыгым, эч убакта жаңылбайм, жазбайм дечүмүн.Суйуумдон куса болуп кетем кээде мен.Ойлосом көзүмө жаш тегеренип кетет. Эч нерседен ой жок. Экообуз бирге эле жүрсөк болду деген гана тилек. Бир күнү үйдөгүлөр бас кызым үйгө кир дешти, кирсем кошуна эже баласы менен үйдө олтурган экен. Кошуна эженин мени келин кылып алгысы келип жүргөнүнөн кабарым бар эле. Алар сүйлөй электе эле артыма карай бурулуп, эшикти көздөй жөнөдүм. Денемди калтырак басып чыкты. Алар мени азыр эле алып кетчүүдөй сезимдерден коркконумдан карегиме жаш тегеренип кетти. Жигитим жайкы каникулга келген убак эле. Озумө келе албай турганымда ышкырык чыкты. Сүйүнүп эле эшикке чуркап чыктым. Уйдөн алыстап кеткенге шаштым. Ага жолугуп эле ылдамдай басып кетип калдым. Ал менин ыйлаган көзүмдү карап туруп бирок сураган жок эмне болду деп, мен айткан жокмун мындай болду деп. Ошол боюнча ага жолугуп алаксып кеттим. Экөөбүз көпкө сүйлөштүк. Ал Фрунзеде окуйт, мени ала кет, мени ала качып кетишет дедим. Ойлонуп туруп азыр болбойт деп койду. Мен дагы ичимден бир аз ызаланып, себебин сурабастан тим болдум. Эмнегедир ички туюмумда анын ушул келишинде мага болгон кандайдыр бир салкындыкты сезгендей болдум. Ал өтө митаам бала эле. Акылдуулар митаам болот эмеспи. Мага эч нерсени сездирбей, мурдагыдай эле болуп жолугуп кеткен эле. Бирок ошол бойдон ал кийин кышкы каникулга келген менен мага жолугууга келген да жок. Ошолор жашаган тарапка үйдөгүлөр жумуштап жөнөтүшкөн эле. Чоң көчөдө баратсам анын апасы жолугуп калып, жолдун аркы бетинен мен тарапка өтүп келди да, менин бетимден өөп, күт макулбу деди. Биздин ортобуздагы мамилени экөөбүздүн тең үйүбүздөгүлөр билишчү. Тагдыр мени ошентип далай электин көзүнөн өткөрүп баштады. Жигитимдин мага жолугууга келбегенин эжеме айттым. Кат деле жазбай калганын дагы айтып бердим. Эжем менден такып эч нерсе сураган жок. Мени үйдөгүлөр башка шаарга жөнөтүштү. Врач болуп иштеген агам жашаган шаарга бардым. Мага иш дайындап коюшуптур, барарым менен эле ишке турдум. Старший инспектор по кадрам болуп кирдим. Ишим жакшы баарысы жалаң орустар. Алар өтө маданияттуу. Конушуп кеттим. Тагдырга баш ийесин да, таалайыма жазганы ушул болсо эмне кылам.Суукта ушуп, ысыкта күнгө күйүп жүргөнүмдү айт. Калп эле бир жигитти сүйөм ушу менен жашайм деп кур кыялга батып жүргөнүмдү айт. Ошентип менин жандай көргөн жигиттим үйлөнүп алды. Эмне себептен башкага үйлөнүп алганы табышмак бойдон калды… Ошентип баа жеткис балалыктагы аруу сүйүүм менен кошо таза, тунук сезимдерим менен кош айтыштым. Уйдогулор мени сөз менен жеткире токмоктошту.Акем кызым болду, жигит жөнүндө укпайын, окуйсуң деп катуу-катуу суйлоду. Ал жигит окуусун бүтүп, аялы экөө бир кесиптин ээси экен, иштегени айылга келишиптир. Алаканды үйлөп кана калып калдым. Кайран жан сага кор болуп, зарлап күн өткөргөн. Сүйүүнүн жүрөк эзген азаптарынан кутулуу оңой болгон жок. Олумдон сырткары болсон, баарысын жеңесиң деген туура экен. Ишим менен алаксып кеттим.Тунук сезим, албууттанып күйгөн оттун жалынына күйүп, шамалдын бороонуна учуп, суунун ташкынына кошулуп агып, жамгырдын селине жуулуп кайдадыр сел болуп агып кеткенсиди. Узулбогон үмүт менен жашап журдум. Ошонтип таптаза тунук сезимди кайтара албай ийне жоготкон адамдай болуп темселеп калдым. Аны эми кайтартып алсам деле өзүндөй болбойт.”Олтурган ордуң толобу? Мурункудай болобу?” демекчи.Тилегеним ага бак берсин, эч нерседен кем болбосун. Бир чети эч себепсиз менден кол үзүп, башкага үйлөнүп кеткенине капалансам, бир чети менин тамчыдай таза, тунук сезимдеримди баалай албаган алсыз бир жандын жашоомдон өз убагында чыгып кеткенине ыраазы болом… Өткөн күндөрдү ойлосом, муун-жуунүм бошоп,карагиме жаш айланат. Кантейин тагдырыма таарынбайм.Жаралганда пешенеме жазганы ушул да. “Сен таарынсаң таарын тагдырга, бирок жаным мага таарынба” демекчи. Ушундай сүйүү берген тагдырыма таазим кылам.
Сегодня день писателей! Не самые глупые люди! Создавали свои миры, которые оставались на тысячелетия. Не самые трусливые. Шли на костёр, подвергались пыткам, с них сдирали кожу, четвертовали, но они не отказывались от своих взглядов. Не самые богатые. Даже Дюма-отец, получавший невероятные гонорары, сумел сохранить всего лишь две золотые монеты. Без них жизнь была бы невыносимо однообразной. Кто ещё может так показать красоту нашего мира? Всю глубину человеческих отношений и чувств? Рассказать о невероятной любви и показать нам изнанку человеческой души! Писатели и Поэты. Вот так. С большой буквы!
Hər il bu münasibətlə kimlərsə məni təbrik edir, mən də kimlərisə… Bu il bu konuda susmağa üstünlük versəm də, təbriklərdən sonra beş-üç cümlə yazmaq qərarına gəldim. Klassik postulat və doktrina olsa da təkrar etməliyəm: ədəbiyyat həyatın güzgüsü, inikası olmalıdır. Bəs yazı adamı və ya onun yazısı bu gün “güzgü” və “inikas” rolunu oynaya bilirmi? Yazılan, nəşr edilən kitablar lazımi səviyyədə qarşılanır və ya oxunurmu? Bəzən deyirlər ki, bizdəki ədəbiyyat… Yaxşı, tutaq ki, “bizdəki ədəbiyyat” qaneedici deyil, bəs “oradakı” ədəbiyyatı necə, oxuyurlarmı? Bu gün ədəbiyyat ictimai-siyasi proseslərə təsir edə bilirmi? Və nəhayət. Ədəbiyyat AĞIR SƏNƏTdir. Amma bu gün bu ağır sənəti YÜNGÜLSƏNƏT üstələməkdədir. Az qala ictimai şüurun bütün paradiqmalarında mövcud rıçaqlar yüngülsənəti təşviq və təbliğlə məşğuldur. Beynəlxalq yazıçılar günümüz mübarək. 03.03.2024.
