SERGEY JİTOMİRSKİNİN “SİRAKUZLU ALİM” TARİXİ ROMANI YAYINLANIB
Bu günlərdə tanınmış rus yazıçısı Sergey Jitomirskinin tarixi mövzuda yazdığı “Sirakuzlu alim” romanı nəşr olunub. Qədim yunan mütəfəkkiri Arximedin həyat yolundan bəhs edən romanı Azərbaycan türkcəsinə yazıçı VAQİF SULTANLI çevririb.
Qeyd edək ki, “Srakuzlu alim” romanı Azərbaycan oxucularına ilk dəfə ötən əsrin səksəninci illərinin sonlarında təqdim edilib. “Kritika” yayın evinin illər sonar romanı təkrar nəşr etməsi əsərin mövzu-problem baxımından aktuallığından qaynaqlanır.
Əsərlərini daha çox sənədli-bioqrafik və elmi-fantastik üslubda yazmış Sergey Jitomirskinin (1929-2004) “Yaradılmış maşınlar” (1977), “Monqolustan və Tibet tədqiqatçısı P.K.Kozlov” (1989), “Lənətlənmiş Atlantida” (1992), “Qədim astronomiya və orfizm”, “Epikur” (2001), “Romul və Rem” (2003), “Misir hökmdarı” (2005) kimi roman və povestləri geniş oxucu kütləsinin marağını çəkmiş, ədəbi tənqid tərəfindən yüksək dəyərləndirilmiş və müxtəlif dillərə çevrilmişdir.
Sergey Jitomirskinin ilk dəfə 1982-ci ilə yayınlanan “Sirakuzlu alim” tarixi romanı onun yaradıcılığında önəmli yerlərdən birini tutur. Arximedin həyat yoluna işıq tutan əsər sadə, çəkici bir dillə yazılmış, alimin riyasiyyat və fizika sahəsində qazandığı elmi uğurlar bədii səpkidə canlandırılmışdır. Romanın mühüm özəlliklərindən biri burada yalnız baş qəhrəman kimi seçilmiş Arximedin həyat yolunun deyil, bütövlükdə antik dönəmin əfsanə örtüyünə bürünmüş tarixi mənzərəsinin yaradılmasıdır.
Hər il İmam Hüseynin (Allahın salamı olsun ona) şəhadəti, Kərbəla faciəsi yad edilərkən demək olar ki, eyni, standart məzmunlu iradlarla rastlaşırıq.
Bir tərəfdən deyilir ki, əzadarlıq mərasimləri xurafatdır, digər tərəfdən isə iddia edilir ki, bu ənənənin Azərbaycan xalqına, əslində, heç bir aidiyyəti yoxdur.
Sözsüz ki, insanın özünü zəncirlə döyməsi, qılıncla, xəncərlə yaralaması, yəni özünə xəsarət yetirib sağlamlığına ziyan vurması heç bir halda təqdir edilə bilməz. Yeri gəlmişkən, müasir Azərbaycanda Aşura günlərində qanvermə mərasimlərinin keçirilməsi şübhəsiz ki, olduqca savab bir işdir. Amma bizi maraqlandıran başqa məsələdir. Əzadarlıq ənənəsi həqiqətənmi Azərbaycan üçün yad ənənədir?!
Təziyə mərasimlərinin Azərbaycanla əlaqəsini araşdırarkən nəzərimizi cəlb etmiş aşağıdakı maraqlı faktları oxucuya təqdim edirik.
“O günlərdə (Kərbəla faciəsindən az sonra) Əbdurrəhmanın atası Səid ibn Mixnəf Əzdi Azərbaycanda idi. Əbdurrəhman evə yetişdikdə atası da gəlib çatdı və əhvalatı oğlundan soruşdu. Oğlu əvvəldən sonadək hər şeyi danışdı. Səid onun söylədiklərini eşidən kimi huşunu itirib atdan yıxıldı.
Özünə gələndən sonra – əfsus ki, burada olmadım ki, canımı o Həzrətə fəda edim – deyərək elə ağladı ki, orada olanların hamısını ağlatdı. Hüseyn əleyhissalamın dostları Səidin gəlişindən xəbərdar olub əza məclisi təşkil etdilər.
Üç gün Həzrəti Hüseyn əleyhissalama əza saxladılar. Səhəri gün Bənu Əzd qəbiləsinin üzvləri Səidin Azərbaycandan İraq alayı (3.000 döyüşçü) ilə gəldiyini və çoxlu mal gətirdiyini eşidib dəstə-dəstə onun görüşünə gəldilər. Səid yaxasını cırmışdı. Gələnlər Həzrəti Hüseyn əleyhissalamın müsibəti münasibətilə ona başsağlığı verdilər. Səid dedi: Camaat, Azərbaycanda padişah idim. Kufə, Bəsrə və İraqdan çoxlu məktub aldım.
Məni Kufəyə tələsdirdilər ki, ora gəlim. İstəyirdim ki, İmam Hüseyn əleyhissalam Məkkədən Kufəyə gələndə ona qoşulum, yaxud düşmənlərin hücumuna məruz qalarsa, o Həzrətin imdadına yetişim. Amma bunların heç biri mümkin olmadı. Hüseyn əleyhissalamın adı gələndə ciyərim yanır, parçalanır, dağılır, bu həyatda yaşadığıma görə özümü qınayıram”.
Haşiyə. Qədim Azərbaycanda yuğ adlı bir ayin olmuşdur. Yuğ mərasimi zamanı matəm nəğmələri (ağılar) ifa edilir, iştirakçılar üzlərini cırır, saçlarını yolur, başlarına kül tökür, qara geyinirdilər. Ərəb fəthlərindən və İslam dininin yayılmasından sonra həmin ənənə tədricən unudulmuş, yaddan çıxmışdır. Zənnimizcə, Azərbaycan dilindəki “yuğ”, “yuxu” və “yox” sözlərinin mənşəyi eynidir.
Yeri gəlmişkən, İslam ariflərinə və “Kitabi-Dədə Qorqud”a görə, yuxu kiçik ölümdür. Maraqlıdır ki, rus dilində yuxuya, yəni “kiçik ölüm”ə «сон» (son – axır) deyilir. Dünya həyatının – ömrün sonu ölümdür. Ölüm, əslində, insanın özünü deyil, onu əhatə edən maddi aləmi yoxa çıxarır. O həyatın əbədi mərhələsinə keçiddir. İmam Əli əleyhissalam sui-qəsdə məruz qalıb ölümcül yaralandıqda demişdi:
“Kəbənin Rəbbinə and olsun ki, nicat tapdım”. Dilimizdəki “yol”, “öl” (ölüm) və “ol” (olum) sözlərinin bir-birinə bənzəməsinin səbəbi budur ki, onların hər üçü, faktiki olaraq, eyni mənanı ifadə edir, ömrü, həyatı bildirir. İnsan ömrü səfərdir, yoldur: “yol” (yol ömürdür) –“öl” (ölüm keçiddir) – “ol” (olum əbədi həyatdır).
Beləliklə, Aşura şəhidləri üçün, ola bilsin ki, ilk təziyə mərasimi məhz Azərbaycandan gəlmiş 3.000 döyüşçünün iştirakı ilə keçirilmişdir. Amma bir tərəfdən, müəllif həmin hərbi birləşməni İraq alayı adlandırır, digər tərəfdən isə, ilk əzadarlıq məclisinin hansı formada keçirildiyi barədə dəqiq məlumat vermir. Lakin istənilən halda, sözügedən mənbədə Azərbaycan adının çəkilməsi maraq doğurur.
Bəs həmin dövrdə Azərbaycanda hansı xalq yaşayırdı? Gəlin, VII əsrə aid edilən “Kitab-əl-futuh” əsərinə nəzər salaq: Xəlifə Müaviyə özünün yaxın adamı Ubeyd ibn Şəriyyə əl-Curhumidən Azərbaycan haqqında soruşmuş və ondan belə bir cavab almışdır: “Azərbaycan qədimdən türklərin yaşadığı ölkədir. Onlar burada bir-birlərinə qaynayıb-qarışmış və vahid qövmə çevrilmişlər”.
Yuxarıdakı məlumatdan bəlli olur ki, Azərbaycanın və ümumilikdə Qafqazın əzəli xalqlarından biri də türklərdir. Belə isə türklər qədim zamanlarda böyük şəxsiyyətlərinin matəm mərasimlərini necə keçirirdilər?
VI əsr qot tarixçisi İordan: “Atilla öldükdə hunlar öz adətlərinə uyğun olaraq saçlarının bir hissəsini kəsib üzlərinə dərin yaralar vurdular. Hunlara görə, igid döyüşçüyə qadınların göz yaşı ilə deyil, kişilərin qanı ilə ağlamaq lazımdır”.
VII əsr Çin müəllifi Çjou-şun qədim türklərin matəm adətləri haqqında: “Ölüm günündə olduğu kimi, dəfn günündə də mərhumun qohumları qurban kəsir, at çapır və öz sifətlərini iti silahlarla yaralayırlar”.
VIII əsr Orxon–Yenisey abidələrindən: “Gözlərimdən yaş axır, fəryad qəlbimin dərinliklərindən gəlirdi, adamlar ağlayır, nalə çəkirdilər. Xalqın çoxu saçını, üzünü kəsirdi”.
Göstərdiyimiz misalların uzaq Pannoniya (Macarıstan) hunlarına, Altayda yaşamış göytürklərə aid olduğunu, onların Azərbaycanla heç bir bağlılığının olmadığını söyləyənlər qoy dilimizdəki bu ifadələrin mənasını izah etməyə çalışsınlar: “Qara qıyma gözləri qan yaşla doldu” (“Kitabi-Dədə Qorqud”dan), “gözlərindən qanlı yaş axdı”, “qan ağladı” və s.
Yazımızı dahi Hüseyn Cavidin Kərbəla müsibətinə həsr etdiyi növhə ilə yekunlaşdıraq.
Kərbəla Şahının adını еşidən, Əza məclisində matəm saxlayar. Matəm məclisində başına döyər, O məclisdə olar hamı bərabər. Ey ürək, sən bir an da bu müsibətdən gəl qafil olma, Cəza günü onun şəfaətindən başqa bir mükafat yox, Açıq gözlə baxsan şəhidlər ağasına, susuz Şaha sən, Zəhranı bir küncdə qəmli görərsən, O gecə nalə çəkib əza saxlamış, Oğlunun nəşinə baxaraq demiş, Qatilin etmədi Allahdan həya, Zeynəb göz yaşlarını axıdaraq, Şəhid Şahımıza matəm saxlamış, Arif, bu müsibətdən gəl qafil olma, Ariflər məclisi üçün bir qənimətsən.
Biz “sovetin uşaqları” olsaq da , evlərimizdə palıd kimi köklü- köməcli nənə- babalarımız “Əhli- beyt”i unutdurmadılar..
Qonşumuz ağ saçlı, ağ saqqalı Mikayıl babanın səsi hələ də qulaqlarımda səslənir:
Deyin, necə tökülməsin yaş bu gün, Kəsilibdi, yetmiş iki baş bu gün…
“Məhərrəmlik mərasimi”-ni , belə bir müsibəti ilk dəfə nənəmdən eşidib ,öyrəndim… Arvad qatı dindar deyildi, amma bu təziyyəni ölüncə unutmadı. Heç yadımdan çıxmaz, həmən günü qətl sınınca evə girməzdi. Belə isti havalara təsadüf olurdusa, günün şaxıyanında qapımızda var- gəl eliyə – eliyə bayatı deyib ağlayırdı:
-Şümür, ağ oğlun ölsün, Bağrı dağ oğlun ölsün. Azarrayıb yatmamış, Sappasağ oğlun ölsün…
Böyük qardaşım Səməndər qapımızın ağzına, öz pəncərəsinin altına qızılgüllər əkmişdi. Gün çırtıyan kimi qara kəlağayısını həmən gül ağacına bürüyərdi. Saçımdan qırmızı bantlarımı açırdı, çəhrayı sandallarımı mal pəyəmizin qapısının arxasında gizləyəndə anam, əmim arvadı güllü qoftalarını soyunub ,qarasını deyərdilər. Qardaşlarımın patefonunu cərəyandan ayırırdı, atamın xırda əl radiosunu jiletinə büküb yükdə gizlədirdi. Qorxurdu ,evin kiçikləri birdən onu açıb musiqi zad dinləyərlər… Anamı sabun əritməyə, uşaq .çimizdirməyə , paltar yumağa qoymazdı.
Mərasim qışa düşsəydi, eyni şeyi qarın- boranın altında eləyirdi… İtgin- sürgün qardaşlarını da Kərbəla şəhidlərinə qatıb ağlardı. Gözünün yaşını silmirdi, sinəsi aşağı axıdırdı, deyirdi , gözünün yaşı sinəsi aşağı axanların yeri bir ayrı olar, o dünyada… Qətl gününün axşamı daha çox kədərli olurdu.
Yeməyimizi axşam süfrəmizi ertəli açdırırdı, şər qovuşan kimi işıqları söndürürdü…
Beləcə, nənəmin təziyəsinin Şəmi – Qəribanı başlayardı. Arvad yanan xeymələri, kəsilən başları, susuz körpələri, qanlı meydanda bir cüt qələm qollarından olan Həzrət Abbası gözünün önünə gətirib yaşını sel kimi axıdırdı. Nənəmi gözündən, əlindən, baxışından anlayan anam bizi yerimizə yığıb çökərdi arvadın böyrünə.
Od- yalov xarakterini heç övladları belə bilməyən qaynanası əlini süfrəyə uzatmayınca acından ölsə belə anam ağzına loxma aparmazdl. Nənəm də ki, hər saat acımazdı…
Nənəm heç vaxt hədik bişirməzdi. Bu işin qarğaşasını Səkinə bibim çəkirdi. İmamların yeddisidə halva çalıb yeddi evə pay göndərirdi.
Qırx çıxınca üzü gülməzdi, heç kimlə danışmazdı.
Səməndər tarixçiydi, araşdırmalar aparırdı, rayon qəzetimizdə maraqlı yazıları ,hekayələri çap olunurdu.
“Məhərrəmlik mərasimi necə meydana gəldi” başlığıyla bir yazısı çap olunmuşdu . Orda nə yazıldığını unutmuşam. Musa əmimin dərs oxumayan Mahir oğlu qardaşımı nənəmə çuğullamışdı. Arvad sevimli nəvəsindən yaman küsmüşdü. Heç nəylə nənəsinin könlünü ala bilməyən qardaşım, qəzeti əlinə alıb yazdığı elmi məqalənin tamam əksini, nənəmin illərdi bəyənib təqdir elədiyi şeyləri qəzetə baxa- baxa ona söyləmişdi. Nənəsiylə barışmışdı.
Dərs dediyi əmim oğluna yalandan beş yazmışdı ki, dilini dinc qoysun…
Bir onu bilirəm ki, bizlər də ölüb gedəcəyik , bu faciə nəsildən- nəslə ötürüləcək. Çünki, bətnimizdəki körpələrimizin də beyninə onu əkib sonra bu dünyaya gətirmişik.
Xocalı boyda da müsibətizi heç unutmarıq. Onların da yarası sağalmaz. Körpəsini, çağasını kol dibində gizlədib sinəsini yağı gülləsinə sipər eləyən ana , balası əlindən alınıb süngüyə taxılan, döşü kəsilən , başı qoparılan şəhidlərimiz də Kərbəla çölündə qanı çay olanlar qədər yandırır bizi.
Yağının tikə- tikə doğradığı gülburnu, əli xına görməyən, çiyni gərdəyə dəyməyən Natiq də o səngərdə günlərlə susuzluqdan yanmışdı. Yerə düşən kimi su istəmişdi. İnanmıram, şümür ona su verib… Natiq də bir Kərbəla şəhidi deyilmi?
Poladımız, Mübarizimiz, Fəridimiz var bizim…. Ruhları şad , cisimləri ipək üstə yatsınlar.
P.S.foto 14 iyul 2024-cü il Yuxarı Gövhər Ağa Məscidində çəkilib.
“Ulduz” dəbiyyat dərgisi iyun sayında oxucularının görüşünə yeni təqdimatda gəlib.
Dərginin üz qabığı, mündəricatından tutmuş son səhifəsinə qədər dizaynında dəyişiklik olunub. “Ulduz”un yeni dizaynı Türkiyədə hazırlanıb, növbəti saylar da eyni qaydada tərtib ediləcək.
Bundan əlavə, jurnalın səhifə sayı da artırılır. Əvvəl 88 səhifə çap olunduğu halda, bundan sonra 96 səhifəli olacaq.
İyun sayı isə xüsusi olaraq 104 səhifə hazırlanıb. Eyni zamanda, jurnalın ölçüsündə də dəyişiklik edilib.
“Ulduz” jurnalının baş redaktoru, Əməkdar jurnalist, şair Qulu Ağsəs bildirib ki, daha bir yeni təşəbbüsün reallaşması gözlənilir. Belə ki, Ankarada çap olunan “Gənc ürəklər” dərgisinin baş redaktoru Muhterem Şahinlə Qulu Ağsəsin əldə etdiyi razılığa əsasən, “Ulduz”un növbəti xüsusi buraxılışı “Gənc ürəklər” dərgisində, “Gənc ürəklər” dərgisinin növbəti sayı isə “Ulduz”da oxuculara təqdim olunacaq.
“Ulduz”un iyun sayında maraqlı bədii mətnlər yer alıb.
Dərgi Tural Cəfərlinin “Özüylə söhbəti… və şeirləri” ilə açılır.
Sərdar Aminin “Rəsul nəsə demək istəyir”, Təvəkkül Boysunarın “Araz axır qıyqacı”, Ayişə Nəbinin “Relsə bağlanan çoban”, Nazilə Gültacın “İki limon”, “Murad futbola baxırdı”, “Stabilizator”, Mətanət Ulu Şirvanlının “Dikbaş”, İlqar İsmayılzadənin “İtmiş pul” hekayələri, Aydan Abdullayevanın “Darıxan yazı” essesi dərgidə işıq üzü görüb.
Bir müddət əvvəl dünyasını dəyişmiş gənc yazıçı Murad Muradovun “Kərimin ördəkləri” hekayəsi də ruhuna ehtiram əlaməti olaraq bu buraxılışda dərc olunub.
“Ulduz” jurnalı və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Ədəbiyyat fondunun təşkilatçılığı ilə Vaqif Səmədoğlunun 85 illik yubileyinə həsr olunmuş 35 yaşa qədər gənclər arasında keçirilən şeir müsabiqəsinin qalibləri – Cavid Qasımov, Allahşükür Ağa, Rəşad Nağı Mustafa, Eminquey Akif, El Roman, Seyyidəli Sübhinin şeirləri iyun sayında çap olunub. Eyni zamanda, Hafiz Hacıxalıl, Aysel Nəsirzadə, Rəsmiyyə Sabir, İnqilab İsaq, Ədalət Salmanın şeirləri “Şer vaxtı”nda oxuculara təqdim olunub.
“Tərcümə saatı”nda Xatirə Nurgülün tərcüməsində Sergey Dovlatovun “Ariel” hekayəsi dərc edilib.
Yazıçı-publisist Nadir Yalçın tanınmış şair Baba Vəziroğlu ilə müsahibəsi də jurnalın iyun sayında yer alıb.
Jurnalda İlham Abbasovun “Nobel” üzrə ədəbiyyat mükafatları laureatlarından Andre Jidin həyat və yaradıcılığından bəhs edən “Cuhud” soyadlı fransız yazıçısı” adlı məqaləsi dərc olunub.
“Gənc yazarlar üçün ustad dərsləri”nin növbəti mövzusu “Xorxe Borxesin “Dörd dövrəsi” barədə olub. Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının dosenti Məti Osmanoğlu sözügedən esseni şərh edib.
İyunun “Tribuna”sında filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusiflidir. “Yeni ədəbi nəsil” başlıqlı yazısında o, ümumi mənzərəyə nəzər salıb, iki mininci illərin ən gənc nümayəndələrindən bəhs edib.
“Dərgidə kitab”da İlhamə Nasirin qələm nümunələri işıq üzü görüb.
“Dərgidə sərgi”də isə Sumqayıt şəhəri 11 nömrəli tam orta məktəbin 5-ci sinif şagirdi Fəridə Cəfərovanın rəsmləri əksini tapıb.
Saat 23:38-dir…Sabah Aşuradır… -Kimdir narahat olan? -Hər ləhzədə kimdir bundan üşənən? -İllərin birikmiş sualları cavabını gözləyir.Televiziyalarda göbəyi açıq qızların çal-çağırları ərşə qovzanıb.Bu Tasua gecəsində əcəba, nəyin bayramını edirik? Bəlkə haqla bir səfdə durmaq nəcabətini, əsilliyini çoxdan itirmişik, xəbərimiz yoxdur! Bəlkə ədəb, ərkan, haqq, ədalət, halallıq sözlərinin lüğətimizdən çıxmasına göstərdiyimiz cəhd nəhayət öz bəhrəsini verməkdədir?! Bəlkə İblisin şər bayrağını Qırmızı təpəyə birinci sancmaq həvəsinin və hərisinin əsirinə çevrilmişik? Niyə yaxın 5-6 ilə qədər Məhərrəm ayında “Kərbəla” serialını, “Çağırış” filmini, bəd ayaqda – “Axırıncı aşırım”, “Yeddi oğul istərəm”, “Mən ki gözəl deyildim” kimi qəm notlarına köklənən milli filmlərimizi yayımlamaqdan qorxmurduq, bu gün isə büsbütün televiziyalarımız təslimiyyət bayrağını qaldırmağı özlərinə rəva bilmişlər? Təəssüf ki, mediamıza, məfkurəmizə, həyatımıza uzanan xəbis barmaqları sezirəm, duyuram, arabir də görürəm. O barmaqların hədəsi İmam Hüseyn siqlətinin yanında xeyli cılızdır axı. -Əfəndilər, o cılızlıq qarşısında “boynumuz qıldan incədir” deməyə tələsmirsiz ki? Bəlkə içdən, var gücümüzlə silkinib, üst-başımızın tozunu yerə tökmək vaxtı çoxdan çatıb? -Axı özümüzə nəyi unutdurmağa çalışırıq? -İmam Hüseyn əzadarlığını? -Niyə? Haqqın nahaqla mücadiləsini, savabın günahla müharibəsini, ədalətin batillə savaşını unutmaq kimlərin işinə yarıyır?! Axı toplum olaraq bunca illər ərzində şamayka – sudak (şiə və sünni arasındakı dilxoşluq, bir az da məzələnmək naminə edilən xitablar) müstəvisindən xeyli uzağa getməli idik! Gərək 90-cı illərin əvvəllərindən canımıza ürcah olan yabançı məzhəblərin, beyinsiz camaatların kirli missiyalarına qarşı ötən 30 ildə immunitet formalışdırmalıydıq. Heç düşünürsüzmü, bizim türk – azərbaycanlı kimliyimizin üzərindən Novruz bayramını və Aşura gününü götürsək xeyli çılpaq qalmış olarıq. O qədər çılpaq ki, əynimizə libas biçilməz, o qədər çılpaq ki, lüt-üryan görkəmimizdən utanarıq. Çılpaqlıq isə sözün bütün mənalarında özündə ayıblığı və yoxsulluğu ehtiva edir. -Bəs kimlər maraqlıdır çılpaq görünməyimizdə? -Çoxları! Sadalasam, gözəl, ibrətli bir epizodu qaçırmış olaram.Bu dəqiqə halva ehsanından nuş edib, eyvandan Mətbuat prospektinə gözümü zilləyirəm. Dəstə-dəstə qadınlar Hacı Cavad məscidindən çıxıb Nəşriyyatın tini ilə bizdən bizə sarı – İmamın yanından inamımıza tərəf gəlirlər. Zatən bir dəfə Hüseynin hüzuruna gedəndə, min dəfə o sənin yanına gələr.Bunu həyatda dəfələrlə görənlərdənəm.Belə ki, halallığın, mücadilənin, yaşam uğrunda hər hərəkətin yanında olarsan, onun müqəddəs nəzərini üzərində hiss edərsən, şəfaətini duymuş olarsan.Bu heyrətamiz bir aktdır – insani bir aktdır, bəşəri bir aktdır.İmam Hüseyn bir şəxsiyyətdən ziyadə həm də bir simvoldur, bir simgədir.Dar macalda yapışacağın, əl açacağın varlığın özüdür – İmam Hüseyn.Bəlkə yağılarımızı qorxudan da məhz bu faktordur.Bəlkə bədxahlar istəyirlər ki, əlimizi atanda dərin bir vakuma, boşluğa yuvarlanaq?! Bəlkə bizimlə ölüm-qalım yarışına girməyin bir səbəbi də budur? Yarış dedim, bir yazıçı fikrini xatırladım. Deyəsən, Bəkir Yıldızda oxumuşdum: -“Aşurada Hz.Hüseyn (əs) in bütün məziyyətləri – rəşadəti, hünəri, ədəbi, qüdrəti sanki bir-biriləri ilə yarışa girmişdilər, İmamda hansımız daha çoxuq deyə” Gözəldir, deyilmi?! Həm də olduqca sadə. Elə bu gecə yapacaqlarımız da çox sadədir: Bu saat qalxaq, bir-iki ağız dua oxuyaq, yaxşılığı, şücaəti, haqq yanında dayanmağı özümüzə bir daha təlqin edək!.İmam Hüseynlə Yezid (lənətlik) arasında seçim edək.Bu haqla nahaqq, halalla haram, əbədiliklə keçicilik, imamətlə xilafət arasındakı seçimdir.Dədələr söyləməsi: “Xilafət müvəqqəti, İmamət isə əbədidir, baqidir” Elə Bakı da baqidir…saat 23:38-dir…sabah Aşuradır…Eyvandan baxanda qarşımda Mətbuat prospekti görünür. Adamlar iki-bir, bir-bir seyrəlirlər.Seyrələn adamlar səhər erkən oyanacaqlar, çocuqluq xatirələri güc gəlsə, bəlkə heç yatmadılar da bu axşam.Axı Tasua gecəsi yatmazdıq keçənlərdə, dualar edər, rövzələr nəql edər, Ə.Racidən, X.Natəvandan, M.Ə.Sabirdən, Sərrafdan mərsiyyələr, növhələr oxuyardıq.Bəlkə yenə elə oldu. Bəlkə yenə nənəm sübhdən hayladı bizi, körpə, pambıq əlimizdən tutdu, apardı məscidə, “nəzir-niyazı hər ötənə yox, şikəstə, çolağa, kora verin!” -deyib tənbeh də elədi bizi. Bəlkə yenə əlimizdə halva-çörək, konfet, qoğal ehsan apardıq məscidə… Bir də hədik bişirməyi unutmayan anamın səsini bəlkə bu sayaq yenidən eşitdim:
-Ay Turan, hədik qaldı, bu bir boşqab hədiyi də apar qonşumuz Suğra doktora… Yeri gəlmişkən, qonşumuz Suğra doktor 22 ildir haqqa qovuşub, ancaq halva çalanımız, hədik bişirinəmiz bu gün də var, sabah da olacaq. Bayaq “İmamət əbədidir!” deyəndə bunu nəzərdə tutmuşdum. Görürsüz, necə düz çıxdı?! -Ay Turan, hədik qaldı…
Məqalədə çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndəsi olan xalq şairi Zəlimxan Yaqub yaradıcılığına qısa ekskurs edilir.Zəlimxan Yaqub yaradıcılığının müxtəlif mövzulu bədii nümunələri təhlil obyektinə çevrilərək,təhlil edilir.
In the article, a short excursion is made to the work of the folk poet Zalimkhan Yagub, a representative of contemporary Azerbaijani literature. The artistic examples of various themes of Zalimkhan Yagub’s work are analyzed by becoming the object of analysis.
Xalqın milli ruhundan ilham alıb,yazıb yaradan şairlər,yazıçılar həmişə xalqın and içdiyi müqəddəs pirə dönürlər.Məhz belə şairlərimizdən biri də Zəlimxan Yaqubdur.Zəlimxan Yaqub hələ sağlığında əbədiyyət qazanıb heykəlləşmişdir.Heydər Əliyev Zəlimxan Yaqub haqqında belə deyirdi:”Zəlimxan Yaqubun mövzuca rəngarəng və məzmunca dolğun olan şeirləri həmişə yeni səs,yeni söz kimi qəbul edilmişdir.Onun ulu əcdadlarımızın qədim sənəti olan aşıq yaradıcılığının incəliklərini dərindən bilməsi şeirlərinin bədii siqlətini daha da artırır.Şair Azərbaycan poeziyasının inciləri səviyyəsinə qalxa bilən nəzm əsərləri yarada bilmişdir”.[2,s.9]
Əsas hissə:
Ay Zəlimxan,yaxşı sarıl qələmə Qalsa yenə bu nəğmələr qalacaq.[1,s.136]
Qələmə yaxşı sarılan Zəlimxanın təkcə nəğmələri qalmadı,bütöv bir Zəlimxan dünyası bizlərə miras qaldı.Mövzu və məzmun baxımından rəngarəng olan Zəlimxan Yaqub yaradıcılığının prioritet mövzusu vətən idi.
Sən rəngi getməyən,ətri getməyən, Gülü saralmayan çəmənsən,Vətən! Füzuli sevdiyi,Sabir sevdiyi, Vurğunun vəsf etdiyi Vətənsən,Vətən!
Füzulinin,Sabirin,Vurğunun sevə sevə vəsf etdiyi Vətən Zəlimxan Yaqub üçün iki yer idi:biri-Azərbaycan,biri-Borçalı.Hər iki vətəndə şair üçün qəm,qüssə,kədər,nisgil var idi.Şair şeirlərində iki vətəninin olduğunu ürək ağrısıyla qeyd etmişdir:
O elimdi,o kəndim,bu şəhərim, O həsrətim,bu sevincim,bu qəhərim. Bəlli deyil nə axşamım,nə səhərim, Mən qalmışam axşamla dan arasında.[1,s.95]
Axşamla dan arasında qalan Zəlimxan Yaqub haqqında akademik Xudu Məmmədov belə deyirdi:”Zəlimxan Yaqub yaradıcılığında Vətən mövzusu mütləq ölçülərlə təsvir olunmur,ölçüsüzlüyə çevrilir.”[2,s.11] Şair özünü nə Azərbaycandan,nə də Borçalıdan ayrı hesab edə bilmir.Şair Azərbaycanla Borçalının eyni torpaqdan olduğunu qəti vurğulayır:
Bədən birdi,ət dırnaqdan ayrı deyil, Torpaq birdi,kök budaqdan ayrı deyil. O məmləkət bu torpaqdan ayrı deyil, Ayrı nə var ürəklə can arasında?[1,s.96]
Səməd Vurğun könül ilə canı necə ayrılmaz təsəvvür edirdisə,Zəlimxan Yaqub da eləcə Azərbaycanla Borçalını ayrılmaz təsəvvür edir.
Sıxılma,ey ürəyim, Təngimə,ey nəfəim. Solma,ömür çiçəyim, Heç nəyi istəmirəm, Həyata,insanlığa, İnam bəsimdir,bəsim. Nur verirsə,gözümə Vətən adlı gur ocaq, Hər şey gözəl olacaq.[1,s.82]
Bu misralarda biz gələcəyə olan inamı açıq-aşkar görürük.Bəlkə də,şair yuxarıdakı misralarda “hər şey gözəl olacaq”sözlərini gizli bir eyhamla işlədir.Ana balasına qovuşan kimi Azərbaycanın da Borçalıya qovuşmasını arzulayır. Zəlimxan Yaqub yaradıcılığında mütləq ölçüsüzlüyə çevrilən Vətən mövzusu ilə yanaşı xalq,millət mövzusu da kifayət qədər ustalıqla qələmə alınmışdır.Şair özünü Türk mənsubiyyətinə aid edir və bununla fəxr edir.Şair şeirlərində özünün mənsub olduğu qədim türklərin tarixinə,həyat tərzinə çox maraqlı şəkildə toxunmuşdur:
Silkələdin göyün yeddi qatını, Qucaqladın doğu ilə batını. Dur,yəhərlə ərənlərin atını, Dəniz kimi dalğalan,türk,qalxan,türk! Döyüşən türk,oyanan türk,qalxan türk![1,s.110]
Bu misralardan aydın olur ki,şair Türk xalqını Adəm ucalığına qaldırıb,vəsf edir.Zəlimxan Yaqub öz şeirlərində özünün şairlik istedadının xalqdan gəldiyini,xalqdan ilhamlandığını dəfələrlə qeyd etmişdir:
Oymaq-oymaq eli gəzdim,dolandım, Fikir verdim hikmətinə bu xalqın. Yatardımı əl qələmə,dil sözə, Vurulmasan söhbətinə bu xalqın.[1,s.107]
Zəlimxan Yaqubu xalq sevimlisinə çevirən onun şeirlərinin mayasını xalq hikmətinin təşkil etməsi idi.Şeirlərindən aydın olur ki,şair ilhamını xalqdan alır,şeirləri xalqdan qidalanır.
Ya Qoşqar olasan,ya da Şah dağı, Belə ucalasan,ucalanda da.[1,s.138]
Qoşqar kimi,Şah dağı kimi uca olan Zəlimxan Yaqub yaradıcılığından danışanda şairin ustadnamələrinə toxunmamaq qeyri-mümkündür:
Şairini ustadnamələri bilavasitə Aşıq Ələsgərin,Səməd Vurğunun,Osman Sarıvəllinin,Aşıq Şəmşirin və xalqdan ilham alan şairlərin yaradıcılığından can almışdır.
Yağış yağsa ,barlı bağa xeyri var, Tər çiçəyə,yaşıl tağa xeyri var. Nə zəmiyə,nə torpağa xeyri var, Dinsiz ömrü yaşamasan yaxşıdı.[1,s.107]
Şair öz ustadnamələrində insanlara müdrik bir filosof kimi məsləhət verir:
Yatmağa gəlmədin sən bu həyata, İnanma sozalan mənzilə çata. İnsafmı,yuxular başını qata, Ömrünü yellərə verib gedəsən.[1,s.138]
Şair öz şeirlərində hamının öz yerindən yuxarı olmadığını qeyd edir:
Həyatda hər kəsin öz qiyməti var, Hər baş zinət olmaz taca dünyada. Alçaqlıq bir sənət deyil insana, Ucalıq yaxşıdır,uca dünyada.[1,s.137]
Şair yuxarıdakı misralarda insanları uca olmağa, əzəmətli olmağa haraylayır. Sağlığında əbədiyaşarlıq qazanan,öz adını qızıl hərflərlə çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatına yazdıran Zəlimxan Yaqub yaradıcılığında təbiət mövzusunun özünəməxsus yeri vardır.Şair təbiəti öz doğma anası,özünü isə onun balası olaraq təsvir edir.Təbiət Allahın şah əsəridir deyən şair Zəlimxan Yaqub təbiət təsvirlərini o qədər səmimi hisslərlə təsvir edir ki,sanki həmin hadisələr bu dəm insanın gözü qarşısında canlanır:
Təbiət hadisələrinə poetiklik əlavə edən şair həqiqət çərçivəsindən kənara çıxmır,ona yeni bir bədii don geyindirir:
Allah vergisidir hər gül,hər çiçək, Öpür şeh damlası,oynadır külək. Baxırsan,qızarır qız yanağıtək, Gülün həyasına,ismətinə bax![1,s.78]
Şair məcazla həqiqətin vəhdəti ilə əsrarəngiz təbiət mövzulu şeirlərini təbiətin özündən vəcdə,təbə gələrək yazmışdır.Şair eyni zamanda bu təbiətin minlərlə Zəlimxan yaradacağına inanır:
Arıya bax,bal süzür,şan yaradır, Cana məlhəm,gözə dərman yaradır. Hər mənzərə bir Zəlimxan yaradır, Təbiətin ovsununa düşəndə.[1,s.73]
Təbiətin ovsununa düşən Zəlimxan Yaqub haqqında Hüseyn Arif belə deyirdi:”Zəlimxanın mayası sazla yoğrulub.Sazın bağrından qopan odu alovu,simlərdən süzülən zümzüməni onun şeirlərində eşitmək olar’’.[2,s.10]Yaxşı ki sən varsan,ay sədəfli deyən Zəlimxan Yaqubun şeir dünyasında saz Allah dərgahına qaldırılır,saz müqəddəsliyə çevrilir.
Türk xalqının min illər bundan qabaq yaratdığı,bu gün yaşatdığı,gələcəkdə qoruyub saxlayacağı saz Zəlimxan Yaqub şeirinin ana xəttidir,özəyidir.Şair sazı özünün ümidgahı,pənah yeri sayır:
“Saz”poeması sazın mükəmməl təsvirində şairin olduqca qiymətli əsəridir.Vətən anlayışı necə ölçüsüzlüyə çevrilirdisə,saz da bu poemada eləcə sonsuzdur,ölçüsüzdür.
Canım qara torpağın,nəfəsim göylərindir, Qəbirdə yatsam belə,həmişə həyatdayam.
Canı,nəfəsi nəininki torpağın,göylərindir,eyni zamanda Türk xalqınındır,Türk dünyasınındır.Bir ömür ciddi cəhdlə xalqı üçün çalışan Zəlimxan Yaqub məhz bu səbəbdən həmişəyaşarlıq tapdı.
Yerdən göyə ilahidən razıyam, Özüm üçün yaşamadım çox şükür! Kimə bəxtəm,kimə qismət,yazıyam, Özüm üçün yaşamadım çox şükür![1,s.127]
Özü üçün deyil,xalq üçün çalışan şairin məzarı müqəddəs pirə dönüb,ziyarətinə ellər gəlir.
Nəticə:
Mən yerin altdan çıxdım, Mən yerin üstdən gəldim. Bir ucu göyə bağlı, İlahi səsdən gəldim.[1,s.13]
Yerin altdan gələn,ilahi səsdən gələn Zəlimxan Yaqubun şeirləri hər bir insanın könül ovqatına çevrilərək,insanları məst edir.İlahi səsdən gələn Zəlimxan Yaqub ilahi səs kimi ilahilik qazanıb,xalqın ürəyini fəth eləmişdir. Əbədiyaşar şairin xatirəsi günü-gündən daha çox əziz tutulmaqdadır.Nə qədər ki,Türk xalqı,Türk dünyası var Zəlimxan Yaqub o qədər yaşayacaq!
Keçmişdə köküm yaşar,gələcəkdə budağım, Hər ötən saniyədə,hər gələn saatdayam.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat:
1.Zəlimxan Yaqub.Seçilmiş əsərləri.İki cilddə. I cild.Bakı,’’Şərq-Qərb’’,2006,248 səh. 2.Zəlimxan Yaqubun 70 illik yubileyi münasibətilə mərkəzi kitabxanaların uşaq şöbələri, MKS-nin şəhər, qəsəbə, kənd kitabxana filialları üçün hazırlanmış metodik vəsait – Bakı: F. Köçərli ad.Respublika Uşaq Kitabxanası, 2020.- 44 s.
