DAĞLAR (Dağlara xitabən üçüncü şeiri) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!
* * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!
* * * Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı, Qoynunda yağılar məskən salmışdı, Canımı sağalmaz bir dərd almışdı, Sayalı qonağın mübarək, dağlar!
Bu gün Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin banisi, Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmiş, mərkəzləşdirilmiş Azərbaycan dövlətini yaratmış şəxsiyyət Şah İsmayıl Xətainin dogum günüdür.
Şah İsmayıl Səfəvi 1487-ci il, 17 iyulda Ərdəbildə anadan olub. Tarixçi və araşdırmaçıların verdiyi məlumatlara görə, İsmayıl 12 yaşında olarkən Səfəvi əmirlərinin və digər türk tayfalarının dəstəyi ilə öz əcdadlarının başladığı mübarizə yoluna qədəm qoyur. Onun tərəfdarlarının çıxışı 1499-cu ildə baş verir. Əvvəlki çıxışlardan fərqli olaraq, bu dəfə hərəkat qısa müddətdə Azərbaycanın hüdudlarından kənara yayılır. Səfəvilərin ilk çıxışlarının məqsədi yalnız Azərbaycanı birləşdirmək idisə, İsmayıl Səfəvi və onun tərəfdarları bəzi başqa ölkələri də əhatə edəcək böyük dövlət yaratmağı qərara alırlar. Ağqoyunlu və Şirvanşah qoşunları ilə üç qanlı, lakin müzəffər döyüşdən sonra, 1501-ci ildə İsmayıl Səfəvi Təbrizə daxil olur, özünü Azərbaycanın hökmdarı elan edir. Yeni və eyni zamanda, Azərbaycan tarixində ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət – Səfəvilər dövləti və ya bəzi mənbələrdə deyildiyi kimi, Qızılbaşlar dövləti yaradıldı. Bundan sonra Şah İsmayılın nəhəng imperiya yaratmağa yönəlmiş aktiv siyasi, hərbi və ideoloji fəaliyyəti başlanır.
Bu fəaliyyət cəsarətli işlərlə, çoxsaylı risklər, qurbanlar, məğlubiyyətlər və qələbələrlə müşayiət olunurdu. Səfəvi dövlətinin yaranmasında əsas amil həmin dövləti quranların türk olması, həmin dövlətin tarixi Azərbaycan torpaqlarında meydana gəlməsi və buradakı insanların “Qızılbaşlıq”a sadiq olmalarıydı.
Tarixçi alim, dosent Zaur Əliyevin yazdığı kimi: “Şah İsmayıl Xətai doğulan gündən “Günəş və Aslan” təşkilatının idarəçiləri olan ağsaqqalların, qaynaqlarda qeyd edildiyi kimi, “Gün görənlərin” himayəsi altında olub. Onun dünyaya gəlişi də İstanbulun geri alınması kimi qədim kitablarda yazılıb.
Şah İsmayıl fövqəl fiziki gücə və zəkaya sahib bir şəxs idi. Onun anadan olmasından sonra “Gün görənlər” dərhal onu himayəyə götürüb hazırlayır, həyatı Lələlərin təlimi və tərbiyəsi ilə davam etdirir. Səfəvilər dövləti onu quran və inkişaf etdirən türk tayfalarının şərəfinə “qızılbaş ölkəsi”, “qızılbaş dövləti”, Səfəvi hökmdarı isə “qızılbaş padşahı” deyə qeyd olunur. Şah İsmayıl Azərbaycan türkcəsini Hindistandan Bağdada qədər yaydı. O, Dövlət dilini türk dili elədi. Üstəlik türk dilində əsərlər yaradaraq bu gün də əsl türk sənəti olan qədim ozanlıq inkişafına təkan verdi. Onun şeir yazmağı ilə yanaşı gözəl səsi olduğu da deyilir. Özü sazda ifa edib oxuyurdu.
Şah İsmayılın çox gənc olmasına baxmayaraq, onun sərkərdəlik istedadı, döyüşçü cəsarəti və hökmdar zəkası Şərqdə və Qərbdə hökmdarları, o dövrün görkəmli adamlarını həmişə, elə bu gün də heyran edir. Şah İsmayıl Səfəvinin dövlətin siyasi-hüquqi quruluşuna baxışları onun uşaqlıq illərindən, Qızılbaşlar hərəkatının başçısı kimi fəaliyyətə hazırlandığı və bu ruhda tərbiyə edildiyi dövrdən formalaşıb.
Onun şəxsi və siyasi keyfiyyətlərinin formalaşması üçün Səfəvi əmirləri və digər türk tayfalarının başçıları da səy göstərib, lakin bu keyfiyyətlər əsasən çoxsaylı daxili siyasi amillərin təsiri altında yaranıb. Şah İsmayılın xalqın və dövlətin həyatının bütün tərəflərini əhatə edən fəaliyyəti xalqın öz köklərini dərk etməsinə, dayanıqlı etnik kodun və mədəni identikliyin formalaşmasına kömək edirdi. Şah İsmayıl fenomenal şəxs idi. Yaxşı sərkərdə, idarəçi, mədəniyyəti sevən, şəhərsalmağa meyilli və ən əsası qeyri-adi fiziki gücə sahib idi. Məhz ona görə də hər bir onu sevən bu sözləri deyirdi “qurban olduğum, sadağa olduğum Pirim Mürşüdüm” .
Nəinki Azərbaycanda dünyanın hər yerində tarixçilər də , azərbaycanlılar da Azərbaycan düşmənləri də bilir ki, Şah İsmayıl Xətai qədər Azərbaycan dövlətçiliyinə xidmət edən ikinci bir şəxs olmayıb. 23 may 1524-cü ildə dünya tarixinin ən görkəmli şəxslərindən biri olan böyük sərkərdə, Azərbaycan xalqının böyük oğlu Şah İsmayıl Xətainin rəhmətə gedən günüdür. Cəmi 37 yaş… Ömrünün ən çal-çağırlı dövründə…Bəlkə də bu ölüm kabusu olmasaydı, şahımız hələ neçə-neçə uğurlara, qələbələrə imza atacaqdı. Onu qardaşın-qardaşla qardaş qanı tökməsimi yıxdı? Onun ömrünü nanəciblərin, başqalarının qapılarında “duz dadıb” özününkünə təpik atanların şər-böhtanları, yersiz qınaqlarımı taleyinə qara yazdı? İndi ətrafımızda bu qədər nadan varkən, gör hələ 500 il əvvəl nə qədər nadanlar, cahillər olub yurdumuzda. O nadanlar var qüvvələri ilə Şahımızın günəş kimi parlaq şəxsiyyətini çamurlara qərq edib.
Xiffət etdi, ah çəkdi, susdu, bütün dərdlərini içinə çəkdi və….Dərdə saldı çəkiləsi mümkün olmayan dərdlər, Şahımızı….Ucu -bucağı görünməyən böyük bir xaniman, böyük bir imperiya yaratdı, amma ətrafındakı murdar nəfsli, iyrənc qəlbli insanların xırda qınağına, əsilsiz yalanlarına, böhtanlarına dözüm göstərə bilmədi… Dərd içini parçaladı, parçaladı…. və bir gün…
Ömrünün son illərində ailəsinə və ardıcılı olan qızılbaşlara vəsiyyət edir:”Çox çalışdım. Artıq kamala dolmuşdum. Çox əlləşdim – müharibə olmasın, dedim, olmadı.Budur, Çaldıran döyüşündən on il keçib. Hələ bir dəfə üzüm gülməyib, dodaqlarımda təbəssüm olmayıb… … Ömrün son günlərini yaşayıram… Sizin üçün bu az ömrümdə əlimdən gələni eylədim. Fəthlər edib, parça-parça bölünmüş diyarımızı birləşdirməyə çalışdım. Vətənin bir sıxma torpağını bir ovuc qızıldan, türk dilimizin bir küçücük sözünü bir ölçü ləl-cəvahirətdən üstün bildim. Hər ikisinin Vətənimizin və dilimizin əbədiyyəti üçün. Nə bacardımsa onu eylədim. Yaxşı nə başladımsa – onu göyərdin! Səhvlərimi təkrar etməyin! Sizə vəsiyyətim budur!.. Sizə üç əmanət qoyub ərən babalar: dilimiz, qeyrətimiz, Vətənimiz-can sizin can onlar əmanəti!”
Ruhu şad, məkanı cənnət olsun , qüdrətli Azərbaycan oğlunun!
P.S. Qüdrətli Şah İsmayıl Xətaini Əzizə Cəfərzadə “1501” əsərində “işğalçı, qaniçən, qəddar” göstərməyə çalışsa da, Fazil Mustafa “millət vəkili” statusuna tam zidd olan müsahibəsində “Səfəvilər fəlakət tariximizdir” desə də, yazıçı Aqşin Yenisey profil statusunda “Səfəvilər İmperiyasının dağılmasına Səfəvi elitasının seksual pozğunluğunun səbəb olduğunu” iddia etsə də, bir həqiqət bu kainata əbədi hakimdir:” Günəşi örtsədə qara buludlar, Yenə günəş adlı bir qüdrəti var”. Hələ bir həqiqət də var ki, o daha kəskindir və onu demirəm, çünki hamı bilir.
İmkan ola, bir ömür dünya səyahətinə çıxasan. Gözlərini qıyıb, Yaponiyadan Amerikaya baxasan, elə oradan Nyu- Yorka, Vaşinqtona güllər atasan… Göylərindən atom- atom, çiçək yağa, ləçək yağa… Sonra gəlib, Amerikadan başlayasan utanmağa…
Keçəsən ordan Kanadaya, yaşıl çəmənliklərdə, möhtəşəm bir ağacın altda süfrə sərəsən, yeyib- içib dincələsən. Dincəlməkdən yorulasan, bezəsə, lap uzqlara baxasan, Avstraliyada kenqurulara göz vurasan… Gəlib çıxdın dünyadan ayrı düşmüş qitə- adaya, kisələrdə pul yox, colux- cocux görəsən. Öz- özündən fikir, xəyal hörəsən.
Üzüb gedəsən Antarkitidaya, buz dağlarda gəzəsən, qar yağa qar aləmlərə, üşüyəsən, sonra yavaş- yavaş sən də orda donasan, buz içində buz parçası olasan…
Erkən yazda əriyəsən, Afrikaya axasan. Qara- qara, başda lələy, əldə nizə gəzəsən, xəyalında keçmişini görəsən. Avropadan gələn ağlar, təbiəti, insanları qaralayır, yaralayır… Qucaq – qucaq qan içində hərnə gördü qamarlayır…
Enib gələsən vətənə, Görəsən dost- yoldaş çıxıb gedib, Təkcə sən qalıbsan pir çinar, Öpəsən üçrəngli torpağını, Cənnət elə səniymişsən!- deyəsən, Azərbaycanda öləsən.
Şah İsmayıl Səfəvinin Azərbaycan taxtına oturması orjinal qaynaqdan…
Orta əsrlərdə “taxt” anlayışı dövlətçilik rəmzi hesab olunurdu. Ona görə də “Azərbaycan taxtı” yaxud “Azərbaycan səltənəti” deyəndə muasir anlamda “Azərbaycan dövləti” kimi anlaşılmalıdır. Bu tarixi fakt “tarixdə Azərbaycan dövləti” olmayıb deyənlərin iddialarının nə qədər gülünc olduğunu isbat edir..
“.. İgidliyinə görə Tozqoparan adlandırılan Piri bəy Qacar isə ordunun ön dəstəsi olaraq yola düşdü. (Rəqib) tərəfdən özünü Rüstəm və İsfəndiyardan əskik bilməyən Həsən ağa Şəkər oğlu qaraula (kəşfiyyata) gəlmişdi (o), Mişkin vilayətinin Kərmavəz (adlı yerində) Piri bəy Qacarın gəlmək xəbərini eşidib qaçdı və AZƏRBAYCAN padşahı olan Əlvənd bəy ibn Yusif bəyin qoşunu ilə birləşdi.
Xəbər çatdırdı ki, artıq Şah İsmayıl və ordunun ön dəstəsi yaxındadır. Xülasə, Əlvənd bəy həddən artıq hücuma hazır olan qoşununu nizama saldı və Naxçıvan vilayətinin Şərur düzündə şahanə müharibə oldu. Piltən bəyin nəvələri Qarçıqay Məhəmməd, Lətif bəy və Seyid Qazi bəy 8 min süvari igidlə öldürüldü. Əlvənd bəy güclə canını qurtarıb Diyarbəkrə qaçdı. Əzəmət bayraqları darüssəltənə Təbrizə gəldi. Kama çatmış Şah (İsmayıl) xoşbəxtliklə padşahlıq taxtına oturdu. Xütbə və sikkə padşahın ləqəbləri ilə bəzəndi..”
Əbdi bəy Şirazi “Təkmilətül-Əxbar” s.24 (1570-ci il)
Rəqsin dili hamı üçün başa düşüləndir. Onu tərcümə etməyə qətiyyən ehtiyac yoxdur. Rəqs sənəti xalqın adət-ənənələrindən danışır. Şöhrətini dünyaya yayır. Belə bir məsuliyyətli işə sadiq olan Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblı 54 ildir ki, xalq mədəniyyətini inkişaf etməyə xidmət edir. 2022-ci ilin noyabrında Türk Dövlətləri Təşkilatının Səmərqənd Zirvə Toplantısı çərçivəsində keçirilən konsertdə və 2023-cü ilin mayında Mükərəmmə Turğunboyevanın anadan olmasının 110 illiyi tədbirində bu ansambl öz rəqsləri ilə iştirak edib. Ansambl bu il aprelin 25-30-da Xivə şəhərində keçirilən II beynəlxalq “Ləzgi” rəqs festivalında iştirak etməklə fəxri birinci yerə layiq görülüblər. Söhbətimiz ansamblın bədii rəhbəri, Xalq artisti Rüfət Xalilzadə ilə olacaq. 2018-ci ildən məzkür rəqs ansamliyə Rüfət Xəlilzadə rəhbərlik edir. Rüfət müəllim, Azərbaycan xalq rəqslərinin tarixindən danişsaniz. Azərbaycan xalq rəqslərinin kökləri çox qədimlərə gedib çıxır. Xalq rəqslərimizin ilk nümunələri Qobustan qayaların lövhələrdə təsvir olunan Yalla rəqsləridir. Qobustan qayalarının 15 min illik tarixi var. Azərbaycan xalq rəqslərində bizə məlum olan 24 müxtəlif ritm var. Azərbaycan xalq rəqsləri cəməviy, yəni yalla, cüft və solo rəqslərdən ibarətdir. Azərbaycan xalq rəqsləri müəyyən tarixi dəvrni keçib. Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblı necə təşkil olunub? İlk dəfə xalq mahnı və rəqs ansamblı böyük bəstəkar Üzeyirbəy Hojibəyov tərəfindən yaradılmışdır. Məlumdur ki, Üzeyir Hacibəyov ilk Şərq simfoniyasını yaratmış, “Əsli və Kərim”, “Layli və Məcnun”, “Arşın mal alan” kimi musiqi əsərləri yazmışdır. İstedadlı rəqs ustası Əlibaba müəllim Abdullayev Üzeyir Hacibəyovun yaratdığı dövlət mahnı və rəqs ansamblına dəvət olunub. O vaxt peşəkar rəqs ansamblı yox idi. Ansambldakı fəaliyyəti dövründə Əlibaba Abdullayev Azərbaycan rəqs məktəbinin böyük nümayəndəsi hesab olunur. Həmçinin Əmina Dilbazi, Qorxmaz Qurbanov kimi ustad sənətkarlar incəsənət məktəblərinin ansamblının təşkilində xidmət göstərmişlər. Belə ki, Azərbaycan dövlət rəqs ansamblı 1970-ci ildə Əlibaba Abdullayev tərəfindən yaradılmışdır. 2018-ci ildən bu ansamblin bədii rəhbərisiniz. Fəaliyyətinizdən danişsanız. Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri işlədiyim müddətdə yox olmaqda olan bir sıra xalq rəqslərinin, əsasən də milli rəqslərin dirçəldilməsinə diqqət yetirmişəm. Əvvəlki bədii rəhbər müasirliyi təbliğ edən rəqslər səhnələşdirib. Amma xalq rəqslərimizi inkişaf etdirə bilmədi. Bildiyiniz kimi, musiqimiz simli, dəmli və zərb alətləri ilə ifa olunur. Əsas qayəmiz rəqslər vasitəsilə milli müsiqilarımızı, geyimlərimizi, adət-ənənələrimizi saxlamaq, yaşatmaqdır. Bizim hazırladığımız verilişlər digər verilişlərdən milli mənsubiyyətinə görə fərqlənir. Yeni səhnəyə qoyulan rəqslər arasında “Tənzərə”, “Qaladan qalaya”, “Misri”, “Qaytağı”, “Şələqoy” rəqsləri musiqisi, hərəkət ardıcıllığı ilə seçilir. Onlarda milli geyimlərimizdən, ritmlərimizdən istifadə olunub. Milli sərvətimiz olan rəqslərimizi qoruyub saxlamaq bizim borcumuzdur. Qafqazda ilk dəfə olaraq xalq dastanları əsasında milli “Koroğlu” baletini yaratdıq. Bu balet vətənpərvərlik və cəsarət ideyalarına əsaslanır. Balet hərəkətləri rəqs üslubunda səhnələşdirilib. Sizin “Qaytağı” rəqsinizin bəzən Ləzginka raqsi ilə yanılışdirirlər. İki rəqs arasında hansı fərqlər var? “Qaytağı” rəqsi Oğuz boylarının ən qədim rəqslərindəndir. Rəqsin adı bu boy ilə bağlıdır. Oğuz boyundan olan qayılar Azərbaycanın dağlıq bölgələrində yaşayırdılar. Ovçuluqla dolanırdılar. Bu rəqsdə Qayıların xarakterləri də öz əksini tapıb. Rəqsimizdə ayaq hərəkətlərinə daha çox önəm verilir və qolları ilə qollarını açanda qartala oxşayır. Bu rəqsin digər əsas elementi cəsarət, ehtirasla yerimək, qeyri-adi fəndlər etmək və ən əsası ciddilikdir. Qafqaz xalqlarının əksəriyyəti bu rəqs ritmlərindən istifadə edir. Lakin hər Qafqaz ritminin öz adı yoxdur. Ona görə də bu ritm “Ləzginka” adlanır. Halbuki Qaytağı rəqsi ləzginka deyil, bizim milli rəqsimizdir. Qaytağı rəqsi ritmik olaraq digər Qafqaz rəqslərinə bənzəyir. Lakin, onun musiqisi nağmələrində Şərq motivlərindən istifadə etmişdir. Ona görə də bu rəqs ləzginkadan tamamilə fərqlidir. Bu rəqs musiqisi bir çox bəstəkarlar tərəfindən yazılmışdır. Nümunə olaraq Üzeyir Hocibəyov, maestro Niyazi, Tofiq Quliyev, Fikrət Əmirov kimi məşhur sənətkarların “Qaytağı”larını göstərmək olar. Kişi və qadın rəqslərinin xüsusiyyətləri hasılərdır? Təbii ki, xalq rəqslərinin səhnələşdirilməsində həmin xalqın gənc oğlan və qızlarının adət-ənənələri, xarakterləri böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qadın rəqsləri, Tərəkəmə, Uzundərə rəqsləri, kişi rəqsləri, Qocalı, Qazaxi rəqsləri icazə verilir Kişi rəqslərində gənclərə xas olan cəsarət, igidlik, solaxaylıq keyfiyyətlərini əks etdirməyə çalışırıq. Oğlanların rəqslərinin məzmunu güc, dözümlülük, cəsarət xüsusiyyətləri ilə bir-biri ilə rəqabət kimi başa düşülə bilər. Gənc kişilərin rəqslərində fərqli hərəkətlər – ayaqların ucunda yeriməsi, tullanan kimi arxaya fırlanması hər bir insanı heyrətləndirəcək. Gənclər öz hərəkətləri ilə “mən səndən daha cəsur və güclüyəm” deyə “danışırlar”. Oğlanların rəqslərində igidlik rəmzi olan qartal rəmzini ifadə edirik. Çünki tarixdə böyük Səlcuqlu imperiyasının simvolu ikibaşlı qartal kimi təsvir edilir. Rəqslərdə gənclər qollarını açıb sanki səmada uçurlar. Qadınların rəqslərinə gəlincə, onlar ceyran kimi zəriflik və incəliklə rəqs edirlər. Hərəkətlərində təmkin, zəriflik, şərəf öz əksini tapır. Onlar yumşaq nəvaziş və incəlik ifadə edirlər. Onda heç bir ehtiras görmürsiz. Ansamblınızın gələcək planları haqqında qısaca məlumat versaniz. Azərbaycan peşəkar səhnə rəqsləri mərhələ-mərhələ inkişaf etdirilir. Musiqişünas Rauf Bəhramlı “Azərbaycanın xalq rəqsləri” kitabını bizə hədiyyə etdi. Kitabda 400-dən çox rəqs istinadını ehtiva edir. Məncə, Azərbaycan xalq rəqslərinin cəmi 5-6 faizi səhnəyə qoyulur. Gələcək hədəflərimiz itirilmiş rəqslərimizi canlandırmaqdır. Rəqs xətləri, hərəkət texnikaları yaxşı aranjimanlı musiqi ilə düzəldilib cilalanmalı və tamaşaçıların ixtiyarına buraxılmalıdır. Bu baxımdan sənət adamları ölkəmizin mədəniyyətinə ciddi xidmət etməlidirlər. Ansamblımiz Türkiyə, Çin, Rusiya, İordaniyadə çıxış edib. Xalqımızın milli mədəniyyətini əks etdirən rəqslərimizi bir çox başqa ölkələrdə də zənginləşdirmək, dünyanın başqa ölkələrində də konsertlər keçirmək niyyətindəyik.
Bu yaxınlarda köhnə Xivədə keçirilən “Ləzgi” beynəlxalq rəqs festivalında 1-ci yer tutmağınız münasibətilə sizi təbrik edirik, festivalla bağlı təəssüratlarınızı bölüşün. Çox sağ olun. Bu, bizim ümumi qələbəmizdir. Çünki özbək və Azərbaycan xalqı əslində bir millətdir. Mədəniyyətimiz, adət-ənənəmiz, dinimiz eynidir. Biz bu festivalda “Mənim Azərbaycanım” və “Qaytağı” rəqsləri ilə iştirak etdik. Bizə 1-ci yeri verdiyiniz üçün təşəkkür edirik. Bu müsabiqə bir çox xalqların milli rəqsini yaşatmağa xidmət edir. Qardaş rəqs ansamblına gələcək işlərində uğurlar arzulayırıq.
Söhbətləşdi: Ziyodulla Həmidullayev Əlişir Nəvai adına Daşkənd dövlət özbək dili və ədəbiyyatı universitetin tələbəsi
Alban təqvimi — Qafqaz Albaniyasında istifadə olunmuş sivil və dini təqvimdir. Bu təqvimin varlığını ilk dəfə 1832-ci ildə Mariy Brosse irəli sürmüşdür.Ananiya Şirakatsiyə aid 114 nömrəli əlyazmaya istinad edən Brosse bu təqvimdə 12 ay olduğunu göstərir. Təqvim avqust ayından başlayırdı. Ayların adları həm Udi dilində həm də Fars dilində izah olunur. Paris, Tbilisi həmçinin İrəvanda saxlanılan 12 fərqli əlyazmada bu aylar sıralanmışdır. Utili tarixçi Ovannes İmastaserin (1047–1129) qeydlərinə əsasən qədim Alban və Gürcü təqvimləri 29 Avqustda başlayırdı. Bu təqvimin əsasında Udi təqvimi hazırlanmışdır.
Navasardun Alban təqvimində ilk ay olmuşdur. Əslən orta pəhləvi dilində olub “yeni il” mənasına gəlir.
T’ule Alban təqviminin ikinci ayı. T’ul — albanca olub, “şərablıq üzüm” deməkdir. Udi dilində də üzüm mənasına gəlir.
Namos’ Alban təqviminin üçüncü ayı. Bu ad üçün iki ehtimal irəli sürülüb. Bir ehtimala görə o farsca ibadət mənasına gələn “namaz” sözündəndir, ikinci bir ehtimala görə isə bu yenə farsca olan “nəm” sözündən gəlir.
Çil Təqvimin dördüncü ayıdır. Udi dilində “toxum” mənasına gəlir.
Bokavon Təqvimin beşinci ayı. Udi dilindəki “yığmaq, dərmək” mənasına gələn “bok’sun” sözündən yarandığı güman edilir.
Altı və yeddinci aylar Alban təqviminin altıncı və yeddinci aylarının mənası barədə etimoloji təklif irəli sürülməmişdir.
J’qul Alban təqviminin səkkizinci ayıdır. Udi dilində “yaz, bahar” mənasına gəlir.
Doqquz və onuncu aylar Bu ayların adlarının mənası haqqında məlumat yoxdur və Udi dili ilə də açıqlanmır.
Exna Alban təqviminin on birinci ayıdır. Udi dilində “ex” sözü “biçin” mənasına gəlir.
Baxna Alban təqviminin son ayıdır. Udi dilində be’q’ sözü “günəş” mənasına gəlir.
P.S. … məncə, albanlar da elə indi azəbaycanlılar olan kimi mövcud olublar…
Bu günlərdə Filoogiya elmləri doktoru Esmira Fuadın ərsəyə gətirdiyi “Güney Azərbaycan etnokulturoloji dəyərlər diskursunda” adlı kitabı Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maddi vəsaiti ilə çap olunub. Kitabda ilk olaraq qədim Oğuz-türk yurdunun bölünməsinə gətirib çıxaran tarixi gerçəklikləri özündə əks etdirən – Azərbaycanın Rusiya qarşısında ilk yenilgisinin təsdiqi olan rəsmi sənəd – Kürəkçay müqaviləsi – Andlı öhdəlik, Qarabağ mülkündə, Zeyvə çayı yaxınlığındakı Gülüstan kəndində imzalanmış Gülüstan müqaviləsi və bədnam Türkmənçay “Sülh” müqaviləsi yer alıb. Və bu adında “sülh” yazılan-içəriyində isə əsrlərcə bir-vahid olan Azərbaycanın bölünməsi əks olunan müqavilələrin bir yurdun, bir elin iki yerə parçalanmasındakı rolu təhlil olunur. Daha sonra İranda buxovlanan Azərbaycan türkcəsinin real durumu, Türkkökənli adların bütün İranda və Güney Azərbaycan ərazisində planlı şəkildə mərhələlərlə farslaşdırılması və bu gün də prosesin davam etdirilməsi gerçək faktlar əsasında gündəmə gətirilir, hətta bu son dərəcə ağrılı məsələnin ədəbiyyata yansımasına da toxunulur, Güney Azərbaycanın tarixi abidələri: Təbrizdə yaşayan daş yaddaşımız vərəqlənir, Güney Azərbaycanda adət-ənənələr: Çillə gecəsi – Çillə bayramı, Novruz, Xıdır Əlləz-Xıdır Nəbi və Qurban bayramlarının tarixi, bu günü, xalq həyatına nüfuz etməsi məsələləri ədəbi müstəviyə gətirilir. Dad və zənginliklə milliliyin vəhdətini özündə yansıdan Güney Azərbaycan mətbəxinin özəllikləri açıqlanır. Güney Azərbaycan türklərinin ana dili problemindən sonra ikinci ən böyük problemi olan Urmu gölünün qurudulması məsələsi tarixi faktlara əsaslanaraq incələnir, xalq həyatının və milli kimliyin əks-sədası olan Güney Azərbaycan folklorunun, şifahi xalq ədəbiyyatının bir çox janrları örnəklərə söykənərək təhlil olunur, Təbriz folklor nümunələrinə Sürəyya xan Şapşalın baxış bucağından nəzər salınır. Asif Atanın (Əfəndiyev) Güney Azərbaycanla bağlı düşüncələri açıqlanır. Güneydə nəsr, “Fləş Fikşn”: Kibriti hekayələr, Güney ədəbiyyatında feminizm hərəkatı, qarşı tərəfin qələm adamlarının Qadına poetik münasibəti, tərcümə ədəbiyyatı və yayın məsələləri çözülür, real durum və çapa təqdim olunmuş əsərlərdən qısaca söz açılır, o taylı-bu taylı – Bütöv Azərbaycan ədəbiyyatında zəfər diskursu təhlil edilir. Bu dəyərli kitabın təqdimatı 10 sentyabr 2024-cü ildə AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasının dairəvi zalında keçirildi… Yazıçı Aysel Əlizadənin aparıcılığı ilə keçən təqdimatda bilim adamları,şair və yazıçılar, oxucular iştirak edirdi. Çıxışçıların hər biri kitabın ədəbiyyatımıza, tariximizə, bütöv Azərbaycanımıza olan layiqli bir töhvə olduğunu vurğuladı. “Güney Azərbaycan etnokulturoloji dəyərlər diskursunda” hər bir vətəndaşın masaüstü kitabı olması fikri önə çəkildi.
Rövşən Abdullaoğlu: – “Təsəvvür edin: siz elə bir şəhərdə yaşayırsınız ki, orada poçt şöbəsi, kilsə, mağaza, məktəb və hətta polis bölməsi mənzilinizdən bir neçə dəqiqəlik məsafədə yerləşir. Və bütün bunlar bir binada. Alyaskada belə bir şəhər var! Uittier – bütün əhalinin bir binada yaşadığı şəhər.” Fotolar:
26 avqust həssas və qayğıkeş ana, dövlətimizin, xalqımızın rifahı, inkişafı naminə yorulmadan çalışan, bütün fəaliyyəti boyu humanizm, bəşəri dəyərləri özünə rəhbər tutmaqla, mənsub olduğu xalqın kiçikdən-böyüyə hər bir fərdinin sevimlisinə çevrilən ölkəmizin birinci xanımı Mehriban Əliyevanın doğum günüdür.
Yazarlar cameəsi adından Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanı doğum günü münasibətilə təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!!!
