Özəl günlər ərəfəsində tanınmış şair, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustacın müxtəlif illərdə yazdığı şeirlərdən ibarət “Sevgi dolu şeirlər” adlı kitab işıq üzü görüb.
Kitab gözəl insan, əsl ziyalı bu sahədə öz sözünü çoxdan demiş təcrübəli naşir Zaur Qafarzadənin rəhbərlik etdiyi “Adiloğlu” nəşriyyatında nəfis tərtibatla “Zaur Ustac – 50” yubiley tədbirləri çərçivəsində nəşr olunaraq geniş oxucu kütləsinə təqdim olunmuşdur. Zaur Ustacın “Sevgi dolu şeirlər” kitabı artıq satışdadır.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi kitab yubiley tədbirləri çərçivəsində nəşriyyat tərəfindən şairin yubileyinə hədiyyə olaraq nəşr olunmuşdur. Ərəfəsində olduğumuz xüsusi günlərdə kitabın satışından əldə olunacaq gəlir də eyni zamanda “Yazarlar” jurnalı tərəfindən gənc yazarlara dəstək məqsədilə vaxtaşırı keçirilən sosial layihələrin həlli istiqamətində sərf olunacaq.
Kitab geniş oxucu kütləsi – ilk növbədə özəl günlərdə hədiyyə axtarışına çıxan uşaqlı-böyüklü, qızlı-oğlanlı, cavanlı-qocalı, kişili-qadınlı hər kəs üçün nəzərdə tutulub. Professor Vaqif Yusifli Zaur Ustacın sevgi şeirləri haqqında belə yazır: “…Zaur Ustac sevgi şeirlərində yaşanılan, duyulan hissləri qələmə alır…”
Dünyanın təməli sevgidir, gülüm! Dərdin, ah-nalənin özü də sevgi…
Deyən Zaur Ustacın “Sevgi dolu şeirlər” kitabı bütün özəl günlərdə (doğum günlərində, dostunuzu, sevgilinizi, anananızı ziyarət edərkən) sizin ən gözəl, ən dəyərli sovqatınız olacaq. Kitab eyni zamanda son 30 ilin Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti ilə maraqlanan mütəxəssislər – filoloqlar, jurnalistlər, ali və orta təhsil müəssisələri müəllimləri, tələbələr, doktorantlar üçün də faydalı mənbə rolunda çıxış edə bilər və bu baxımdan çox əhəmiyyətli qaynaqdır.
Kitabda toplanmış müəllifin təxminən bir qərinə zaman kəsiyi ərzində qələmə aldığı nəzm nümunələri müasir Azərbaycan poeziyasının ən tanınınmış görkəmli nümayəndələrindən biri olan Zaur Ustacın yaradıcılıq prinsiplərini, estetik görüşlərini, bədii dillə ifadə etdiyi aksioloji dəyərlər sistemini təbliğ və təhlil etmək nöqteyi-nəzərindən, onun şeir modellərinin böyük ədəbiyyata səciyyəvi bədii strukturun ideya (məzmun) strukturu ilə vəhdətini önə çəkmək, müasir oduğu qədər də öz soy-kökünə bağlılığını əks etdirmək baxımından olduqca faydalı olmaqla bərabər, ana dilimizin leksik tərkibini onun aktiv ve passiv fondu kimi də böyük əhəmiyyət kəsb edir, öyrədir. Burada köhnəliklə yenilik arasında əlaqəni, dilimizin zəngin söz ehtiyatlarından faydalanmaq qabiliyyətini, istifadə yollarını əyani şəkildə görür və zövq alırıq.
Filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Yusiflinin ön sözü ilə başlayan kitabın redaktoru filoloq, çağdaş dünya ədəbiyyatı üzrə ixtisaslaşmış müstəqil ədəbiyyat tənqidçisi Günnur Ağayeva, rəssamı isə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqınln üzvü tanınmış xalçaçı rəssam Natiq Nəcəfzadədir.
Kitab artıq satışdadır istənilən şəxs onu əldə edib sevgi dolu şeirlərlə tanış ola bilər.
Zaur Ustac demişkən: “Sevin ki, seviləsiniz!”
Kitabı əldə etmək istəyənlər bu nömrə ilə əlaqə saxlaya bilər (votsap da var):
Əməkdar müəllim ” Qızıl qələm ” mükafatı laureatı Əzimov Səlim Köçəri oğlunun ” Yurd yeri ” kitabına istinadən, VII Bölü
TÖVSİYƏLƏR
“Alicənab adamlardan gözlənilən ən böyük kəramət, lütf və mərhəmət ondan ibarətdir ki, bu kitabı nəzərdən keçirdikdə bir səhv, ya anlaşılmazlığa rast gəlsələr, zəhmət çəkib onu düzəltsinlər, əvvəlcədən bizim üzr və təşəkkürümüzü qəbul etsinlər. Allah qoysa, belə də olar”.
Nəsirəddin Tusi, “Əxlaqi Nasiri”
Hər xalqın mənəvi, dini, siyasi siması daha dolğun şəkildə təşəkkülünü onun öz vətənində tapır. Xalq özünün milli və ümumbəşəri əhəmiyyətli dəyərlərini də öz vətənində yaradır. İnsan təlim-tərbiyə ala-ala inkişaf edir, vətəninə xidmət edir. Vətən mənim tərcümeyi-halımdır, şanlı keçmişim, bu günüm, gələcəyimdir.
Mən bugün özümü ona görə xoşbəxt hesab edirəm ki, 1951-ci ildən bu günə kimi vətənimə bir müəllim kimi, bir ziyalı kimi xidmət etmişəm və edirəm. Vaxtilə dərs dediyim şagirdlərimdən bu gün həyatda namusla oxuyan, işləyən, xalqına, vətəninə xidmət edənlər çoxdur. Mən müəllim adı, peşəsi ilə həmişə fəxr etmişəm. Vaxtilə Azərbaycanın çox böyük maarifçi ziyalılarından olan Həsən bəy Zərdabidən soruşurlar ki, “hansı sənət, peşə daha yaxşıdır”? Böyük maarifçi ziyalı cavab verir ki, “əgər məndən soruşsalar ki, hansı peşə daha yaxşıdır, fikirləşmədən deyərəm ki, müəllimlik”.
Bəli, müəllim adı bütün dövrlərdə şərəfli olmuşdur. Bunları deməkdə məqsədim odur ki, mən də bir müəllim kimi həm öz kəndimizdə, həm də oxumağa bizim məktəbə qonşu kəndlərdən gələn xeyli gəncə həyat vəsiqəsi vermişəm. Onların içərisində çox böyük əmək, müxtəlif peşə sahibləri, elm adamları, xadimləri var. Onların içərisində vətənimizi göz bəbəyi kimi qoruyan, vətənin yolunda canından keçən, əməyi, qəhrəmanlığı dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilənlər də vardır. Aşağıda oxuculara təqdim etdiyim siyahı yaxın son illərdə məktəbi bitirənlərdir. İşlədiyim 1951-ci ildən 1973-cü ilə kimi Novruzlu kənd orta məktəbini bitirənlərin siyahısı əldə yoxdur. Ağdam-Novruzlu murdar ermənilər tərəfindən işğal olunanda başqa əşyalar, sənədlərlə bərabər, məktəbin rəsmi sənədləri də məktəbdə qaldı, əldən çıxdı.
Əziz gənclər!
Siz, cavan və sağlam olduğunuz zaman yaşlıları başa düşmək o qədərdə asan olmur. Onlar çox həssas, uşaq kimi küsəyən olurlar. Sizin həyat və geyim tərziniz, dinlədiyiniz musiqi onların xoşuna gəlmir. Amma əziz gənclər, dostlar, siz balaca olarkən nənə, baba, ana və atanız daim yanınızda olurdular. Onlar sizi sevir, gecələr nağıl danışır, gəzməyə aparır, qayğınıza qalırdılar. İndi isə siz onlara öz məhəbbət və qayğınızla cavab verməlisiniz. Rollarınız dəyişib, amma mahiyyət eynidir. Daha güclü və imkanlılar ehtiyac olanlara kömək edir.
Bilməlisiniz ki, yaşlıların belə davranışının da səbəbləri
var. Heç bir yaşlı insan özünü qoca kimi qəbul etmir. Ruhən onlar özlərini cavan hiss edir, onlarında öz arzuları və ideyaları var. Onlar ünsiyyətə və dostluğa ehtiyac hiss edirlər. Onların istəklərinə diqqətlə yanaşın. Sizin işlərinizlə maraqlandıqları zaman etinasızlıq göstərməyin. Təəssüf ki, yaşlı insanlar adətən çox şıltaq olurlar.
Buna görə onlara hirslənməyin, vaxt gələcək, siz də yaşlanacaqsınız. Yaşlı insanların şıltaqlıqlarının əsas səbəbi onlara yetərli dərəcədə diqqət yetirməməyinizdir. Onları sevdiyinizi söyləyin, tez-tez onlardan məsləhətlər alın, süfrə arxasında onları mütləq başda oturdun. Yaşlılar keçmişləri haqqında danışmağı çox sevir, onlara cavanlıqları haqqında suallar verin. Adətən, yaşlıların boş vaxtı çox olur. Bizim məqsədimiz onlara boş vaxtlarını səmərəli keçirməkdə kömək etməkdir. Yaşlı insanlar uşaq kimidir. Onları da uşaq kimi əzizləyin.
Unutmayın ki, yaşlılıq tək valideynlərimizə, nənə-babalarımıza aid deyil, o, gələcəkdə bizim hər birimizi gözləyir. Unutmayın ki, övladlarınız sizin yaşlılara qarşı davranışınızı özlərinə nümunə götürürlər.
Yaşlılara həmişə hörmətlə yanaşın. Danışanda sözləri asta-asta, amma yüksək səslə deyin. Onlari əzizləməyi unutmayın, tez-tez qucaqlayın, yanlarında oturun, gözəl sözlər deyin.
Hər biriniz gələcəkdə yaşlı olacağınızı unutmayın!
Bunları deməkdə məqsədim odurki, insanın daxili və xarici aləminə, psixoloji durumuna, doğulub boya-başa çatdığı təbii məkanın böyük təsiri vardır. Dünyaya gələn hər bir adamın keçəcəyi həyat yolunda ailə tərbiyyəsinin böyük rolu vardır. Tanımadığın adam biri-biri ilə tanış olanda soruşur ki, harlısan, kimlərdənsən?!
Su aydınlıqdır, çay axıb getdiyi ərazilərdə bar-bəhər gətirməklə insanlara həyat verir. Sizində əməlləriniz su kimi şəffaf, aydın olsun.
Bir kənddə yaşamaqla yanaşı, 1951-ci ildən Novruzlu kənd orta məktəbində müəllim, dərs hissə müdiri, direktor işləmişəm. Dağlıq Qarabağ hadisələrinin günahsız qurbanları olduq. Vətəndə vətənsiz yaşadıq. Çox eybəcərliklər gördük. Qulaqlarımız çox sözlər eşitdi. Biz büdrədik, amma yıxılmadıq. Böyük şairimiz Məmməd Araz demişkən:
Bu gün gərək
Hər anımız «Vətən» desin.
Qılıncımız, qalxanımız «Vətən» desin
Ölənlərin əvəzinə,
Qalanımız Vətən» desin!
Mənə belə gəlir ki, aşağıdakı siyahıda gənclərin bir qrupu öz adını, soyadını görəcək, fikirləri keçən günlərə, yurd yerlərinə gedəcək. Əziz gənclər, keçən günləri xatırlayın, gələcəyin yollarını fikirləşin, düşünün, Qarabağda, Ağdamda, Novruzluda yaşamağa nail olun!
Aşağıda, göstərilən siyahını oxuyun, bir-birinizi xatırlayın, imkan daxilində bir-birinizi axtarıb, tapın.
1974-1993-cü illərdə Novruzlu orta məktəbini bitirənlər Adı, soyadı, atasının adı
1 Atayeva Ellada Əmikişi qızı
2 Atayeva Mariya Tofiq qızı
3 Abışova Həcər Bəhmən qızı
4 Abdullayeva Nəsiyət Lətif qızı
5 Abdullayev Adil Əli oğlu
6 Axundova Ədibə İlyas qızı
7 Abdullayeva Gülsəba Yusif qızı
8 Abbasov Nazim Təyyar oğlu
9 Abdullayev Tofiq Hüseyn oğlu
10 Abışov Qurban Haqverdi oğlu
11 Atayeva Nuridə Tofiq qızı
12 Abbasova Elyana Təyyar qızı
13 Abdullayev Teyyub Xanış oğlu
14 Abışova Təranə Xanlar qızı
15 Abdullayeva Rafilə Lətif qızı
16 Abışova Pəri Bəhmən qızı
17 Abışov Aslan Haqverdi oğlu
18 Abbasquluyeva Çiçək Abdulla qızı
19 Abdullayeva Aidə Əli qızı
20 Atayev Vəliyəddin Tofiq oğlu
21 Atayev Mehman Sahab oğlu
22 Abdullayev Aqub İxtiyar oğlu
23 Adullayev Ramiz Əli oğlu
24 Abdullayev Qədir Əsgər oğlu
25 Atayeva İfadə Əmikişi qızı
26 Atayeva Rafət Əliağa qızı
27 Axundova Esmira İlyas qızı
28 Abışov İlham Haqverdi oğlu
29 Abdullayev Şakir Yusif oğlu
30 Abışova Zəhra Bəhmən qızı
31 Abışova Gülüstan Xanlar qızı
32 Abdullayeva Nüşabə Yaqub qızı
33 Abdullayeva Əfiqə Lətif qızı
34 Abdullayev Nazir Əsgər oğlu
35 Abbasov Loğman Təyyar oğlu
36 Abbasquluyev Tahir Abdulla oğlu
37 Atayev Ələddin Əmikişi oğlu
38 Abdullayeva Rahilə Əli qızı
39 Abdullayeva Nuriyə İxtiyar qızı
40 Abbasova Dilbər Şafa qızı
41 Abdullayev Yadigar Lətif oğlu
42 Abdullayev İnqilab Əli oğlu
43 Abdullayev Adil Əsgər oğlu
44 Abdullayeva Südabə Yaqub qızı
45 Abdullayeva Rahilə Xanış qızı
46 Abışov Ziyəddin Müstəcəb oğlu
47 Atayev Yamən Əliağa oğlu
48 Atayev Osman Sahab oğlu
49 Atayev Sədrəddin Tofiq oğlu
50 Abdullayev Rəfail Xanış oğlu
51 Abbasquluyeva Gülnarə Abdulla qızı
52 Abışova Maya Bəhmən qızı
53 Atayev Xosrov Sahab oğlu
54 Abışova Sevil Haqverdi qızı
55 Abbasova Süsən Təyyar qızı
56 Abışov İsmayıl Xanlar oğlu
57 Abdullayev Məzahir Xanış oğlu
58 Abdullayev Mahir Əsgər oğlu
59 Abdullayeva Emeliya Əli qızı
60 Abdullayeva Mahirə Zakir qızı
61 Abdullayeva Zeynəb İxtiyar qızı
62 Atayev Xaləddin Əmikişi oğlu
63 Abışov Zəfər Müstəcəb oğlu
64 Abışov Maarif Haqverdi oğlu
65 Atayev Yaməddin Əliağa oğlu
66 Atayev Nəsiyəddin Tofiq oğlu
67 Abdullayeva Rəsmiyyə Əsgər qızı
68 Axundov Habil İlyas oğlu
69 Abışov Mayıl Xanlar oğlu
70 Abdullayeva Lətafət Xanlar qızı
71 Abbasova Mirvari Şafa qızı
72 Abışova Şuxvarə Bəhmən qızı
73 Aslanov Tufan Cəmil oğlu
74 Atayeva Nəcibə Sahab qızı
75 Atayev Ramiyəddin Əliağa oğlu
76 Abbasquliyev Əli Abdulla oğlu
77 Abdullayev Qaryağdı Əsgər oğlu
78 Axundov Cahid İlyas oğlu
79 Atayev Bəxtiyar Əliağa oğlu
80 Abışova Əfruz Xanlar qızı
81 Abdullayev İsa Xanlar oğlu
82 Atayev Əliyar Fəqan oğlu
83 Atayeva Nəcibə Sahab qızı
84 Abbasov Şükür Şafa oğlu
85 Abdullayeva Zülfiyyə Yaqub qızı
86 Ağayev Şəmsi Aydın oğlu
87 Atayev Vüqar Əlfirid oğlu
88 Abbasquliyev İsmayıl Abdulla oğlu
89 Abdullayeva Könül Zakir qızı
90 Abdullayev Namiq Nəsib oğlu
91 Abdullayeva Sevinc Vaqif qızı
92 Abdullayev Habil Xanış oğlu
93 Abışov Xəlil Müstəcəb oğlu
94 Abbasova Kifayət Şafa qızı
95 Axundova Gülşən İlyas qızı
96 Ağayeva Aynurə Aydın qızı
97 Atayeva Yeganə Fəqan qızı
98 Abışov Elşən Xanlar oğlu
99 Abdullayev Cavanşir Vaqif oğlu
100 Abdullayev Ayaz Yaqub oğlu
101 Atayeva Mədinə Fəqan qızı
102 Abışova Gülşən Bəhmən qızı
103 Axundov İlham İsa oğlu
104 Abdullayeva Səbinə Nəcib qızı
105 Abdullayeva Xuraman Həmid qızı
106 Abdullayeva Təranə Zakir qızı
107 Abdullayev Fikrət Xanış oğlu
108 Abdullayev Mail Yusif oğlu
109 Abdullayev Mobil Xanış oğlu
110 Axundov İmran İsa oğlu
111 Atayev Ramil Əlaslan oğlu
112 Abışova Arzu Müstəcəb qızı
113 Abdullayev Rafiq Tağı oğlu
114 Abdullayeva Ruhiyyə əsgər qızı
115 Abdullayev Məhəmməd Fərrux oğlu
116 Ağayeva Aliyə Aydın oğlu
117 Atayeva Afət Fəqan oğlu
118 Abışova Vəfa Tahir qızı
119 Axundova Cəmilə İsa qızı
120 Abdullayeva Vüsalə Aqub qızı
121 Abışova Vəsilə Tahir qızı
122 Bayramov Nazim Qosdan oğlu
123 Bayramova Ramilə Əlqan qızı
124 Bayramova Jenya Qəzənfər qızı
125 Bayramova Lətifə Şura qızı
126 Bayramov Nazım Fəqan oğlu
127 Bayramova Rübabə Şura qızı
128 Bayramov Müzəffər Qəzənfər oğlu
129 Bayramova Nailə Qosdan qızı
130 Babayeva Nisə İmamqulu qızı
131 Bayramova Təranə Vaqif qızı
133 Bayramov Nəriman Qəzənfər oğlu
134 Bayramova Ruhiyyə Əlqan qızı
135 Bayramov Afiq Qosdan oğlu
136 Bayramova Gülgəz Şura qızı
137 Bayramova əntiqə İbrahim qızı
138 Bayramov Yavər Mustafa oğlu
139 Bayramova Almaz Qəzənfər qızı
140 Bədəlov Rizvan Fazil oğlu
141 Bayramova Təzəgül Şura qızı
142 Bayramova Nuranə Vaqif qızı
143 Bayramova Fəxriyyə Mustafa qızı
144 Bayramov Faiq Əlqan oğlu
145 Bayramova Nərminə Vaqif qızı
146 Bayramov Mahir Hümbət oğlu
147 Bayramova Gülşən Fəqan qızı
148 Bədəlova Reyhan Fazil qızı
149 Bayramov Asəf Mustafa oğlu
150 Bayramova Zümrüd İbrahim qızı
151 Bayramov Kənan Qosdan oğlu
152 Bayramov Habil Nağı oğlu
153 Bayramov Gündüz Şura oğlu
154 Bayramov Fikrət Əlqan oğlu
155 Bədəlova Ceyran Fazil qızı
156 Bayramov Şəmsiyə Mustafa qızı
157 Bayramov Mübariz Nağı oğlu
158 Bayramov Alişan Fəqan oğlu
159 Bayramov İslam Qosdan oğlu
160 Bayramov Bayram İbrahim oğlu
161 Bayramov Azər Mustafa oğlu
162 Bayramov Musa Nurəddin oğlu
163 Bayramov Mobil Mütəllim oğlu
164 Bayramov Fikrət Mustafa oğlu
165 Bayramova Mehbarə Nürəddin qızı
166 Bayramova Aidə Nağı qızı
167 Bədəlova Zümrüd Fazil qızı
168 Bayramov Zaur Yaqub oğlu
169 Bayramova Rəfiqə Nürəddin qızı
170 Bayramov Şamil Mütəllim oğlu
171 Bədəlova Hürü Fazil qızı
172 Bayramova Sevinc Mütəllim qızı
173 Bayramova Zibeydə Mustafa qızı
174 Bayramova Elmina Yaqub qızı
175 Bayramov Emil Yaqub oğlu
176 Bayramova Gülşən Nurəddin qızı
177 Bayramova Aygün Nurəddin qızı
178 Bayramova Vəfa Mütəllim qızı
179 Verdiyev Əli Əşrəf oğlu
180 Vəliyeva Gülnarə Şahmar qızı
181 Vəliyeva Şəhla Əşrəf qızı
182 Vəliyev Şahlar Şahmar oğlu
183 Verdiyev Adil Əşrəf oğlu
184 Vəliyev Rövşən Şahmar oğlu
185 Vəliyev Rəhim Şahmar oğlu
186 Vəliyeva Nəzakət Cahangir qızı
187 Vəliyeva Həcər Şahmar qızı
188 Vəliyev Elgiz Cahangir oğlu
189 Vəliyeva Xuraman Şahmar qızı
190 Vəliyeva Mətanət Cahangir qızı
191 Vəliyeva Elnarə Şahmar qızı
192 Vəliyev Qədir Şahmar oğlu
193 Quliyev Vidadi Pəniş oğlu
194 Qurbanov Sahib Qocay oğlu
195 Qurbanov Əhəd Hidayət oğlu
196 Quliyeva Pərişan Xamiz qızı
197 Quliyeva Cəmilə Cəlil qızı
198 Quliyeva Qızıngül Rəşid qızı
199 Quliyev Faiq Xamiz oğlu
200 Quliyeva Əntiqə Məhəmmədəli qızı
201 Quliyeva Fatma Kamal qızı
202 Quliyev Amanxan Rəşid oğlu
203 Qasımov Əsgər Məhəmməd oğlu
204 Quliyeva Sevda Məcid qızı
205 Qasımov Teylor Fətiş oğlu
206 Qurbanova Nəzakət Hidayət qızı
207 Quliyeva Səadət Pəniş qızı
208 Qasımov Şakir Qədir oğlu
209 Quliyeva Lətafət Pəniş qızı
210 Quliyev Rövşən Oqtay oğlu
211 Quliyev Taleh Kamal oğlu
212 Qurbanov Nayib Qaçay oğlu
213 Qurbanov Əkbər Hidayət oğlu
214 Quliyev Əmirxan Rəşid oğlu
215 Qasımova Şərifə İnkişaf qızı
216 Quliyeva Ema Xəqani qızı
217 Quliyev Rəhim Qulu oğlu
218 Quliyev Saleh Kamal oğlu
219 Qurbanov Pənah Hidayət oğlu
220 Quluyev Əvəz Qulu oğlu
221 Quliyev Məmmədxan Rəşid oğlu
222 Quliyev Mübariz Oqtay oğlu
223 Qasımov Həbib İnkişaf oğlu
224 Qurbanov Sabir Hidayət oğlu
225 Qurbanov Amil Şamil oğlu
226 Quliyev Rövşən Xəqani oğlu
227 Qasımov Cabir Hacı oğlu
228 Quliyeva Tofiqə Qulu qızı
229 Quliyev Balaxan Rəşid oğlu
230 Qurbanov Rafil Şamil oğlu
231 Qasımov Tələt İnkişaf oğlu
232 Quliyev Vüqar Xumuş oğlu
233 Quliyev Araz Xəqani oğlu
234 Quliyeva Sevinc Füzuli qızı
235 Qasımova Nəcibə Hacı qızı
236 Qurbanova Familə Hidayət qızı
237 Quliyev Ələkbər Qulu oğlu
238 Quliyeva Səadət Məhəmməd qızı
239 Qurbanova Kəmalə Şəmil qızı
240 Qurbanov Hafiz Şəmil oğlu
241 Qasımov Səməd İnkişaf oğlu
242 Quliyev Vüqar Oqtay oğlu
243 Quliyeva Əsmayə Füzuli qızı
244 Qasımov Cahid Hacı oğlu
245 Qurbanov Elbrus Yavər oğlu
246 Qurbanova Kəmalə Hidayət qızı
247 Quliyeva Ofeliya Mirzalı qızı
248 Quliyeva Alidjanə Mirzalı qızı
249 Quliyeva Saidə Qulu qızı
250 Qurbanova Nailə Şamil qızı
251 Qasımov Ramiz Hacı oğlu
252 Quluyev Firudin Xəqani oğlu
253 Quluyeva Aybəniz Yavər qızı
254 Qurbanov Mais Şamil oğlu
255 Quluyeva Canxama Mirzalı qızı
256 Qasımov Əliş İnkişaf oğlu
257 Quliyeva Gülşən Fizuli qızı
258 Qurbanov Rauf Musa oğlu
259 Quliyeva Radə Qulu qızı
260 Qurbanov Valeh Yavər oğlu
261 Quliyev Mütalib Rəhim oğlu
262 Quliyeva Nərgiz Qulu qızı
263 Quliyev Zori Mirzalı oğlu
264 Dolxanova Sevil Yaqub qızı
265 Dolxanova Məleykə Dolxan qızı
266 Dolxanov Akif Əlfəsiyab oğlu
267 Dolxanov Eldəniz Məhəmməd oğlu
268 Dolxanov Etibar Əlfəsiyab oğlu
269 Dolxanova Nuridə Yaqub qızı
270 Dolxanov Şükürxan Dolxan oğlu
271 Dolxanova Nigar Haqverdi qızı
272 Dolxanova Bilurə Yaqub qızı
273 Dolxanova Elza Qanboy qızı
274 Dolxanov Bakir Əlfəsiyab oğlu
275 Dolxanov Silyan Misir oğlu
276 Dolxanov Əsiryan Misir oğlu
277 Dolxanov Nəsirxan Misir oğlu
278 Dolxanov Vaqif Yaqub oğlu
279 Dolxanov İntiqam Əlfəsiyab oğlu
280 Dolxanova Fəridə Fərrux qızı
281 Dolxanova Radə Əlfəsiyab qızı
282 Dolxanov Mirzə Qanboy oğlu
283 Dolxanova Elmira Misir qızı
284 Dolxanov Əhliyət Əlfəsiyab oğlu
285 Dolxanova Nüşabə Fərrux qızı
286 Dolxanova Nadya Misir qızı
287 Dolxanov Qəhrəman Misir oğlu
288 Dolxanova Afət Misir qızı
289 Dolxanov Rza Qanboy oğlu
290 Dolxanova İlhamə Əlfəsiyab qızı
291 Dolxanova Tamella Əlfəsiyab qızı
292 Dolxanova Arifə Fərrux qızı
293 Dolxanov Mahir Yaqub oğlu
294 Dolxanova Yeganə Məhəmməd qızı
295 Dolxanov Bəxtiyar Rövşən oğlu
296 Əliyev Mehman Baloğlan oğlu
297 Əliyev Nazim İlyas oğlu
298 Əhmədov Şiruyə Şirin oğlu
299 Əsədova Nailə Niftalı qızı
300 Əsədov Əlövsət Adışirin oğlu
301 Əzimov Fikrət Səlim oğlu
302 Əzimov Sabit Soltan oğlu
303 Əzimov Mehman Səlim oğlu
304 Əliyev Qabil Talış oğlu
305 Əliyev Sabir İlman oğlu
306 Əliyev Xaləddin Zülfi oğlu
307 Əkbərova Şəhla Şirin qızı
308 Əhmədov Yasin Məhəmmədəli oğlu
309 Əkbərova Nataliya Şirin qızı
310 Əhmədov Möhübbət İlyas oğlu
311 Əliyeva Rübabə Xanış qızı
312 Əliyev Nazim Əkbər oğlu
313 Əsgərov Şakir Bəbir oğlu
314 Əhmədova Zəntiqə Həsən qızı
315 Əliyeva Qəmər Qaraxan qızı
316 Əhmədova Bənövşə Xanış qızı
317 Əkbərova Raisa Elman qızı
318 Əhmədov Əbülfət Həsən oğlu
319 Əliyeva Sevil Zülfi qızı
320 Əsədova Tofiqə Adışirin qızı
321 Əliyeva Mətanət Xanoğlan qızı
322 Əliyev Sahib Misir oğlu
323 Əliyeva Nazilə İbrahim qızı
324 Əzimova Cəmilə Səlim qızı
325 Əzimova Şəmsiyyə Soltan qızı
326 Əliyeva Sədiqə Baloğlan qızı
327 Əliyev Azad Talış oğlu
328 Əliyev Valeh Əkbər oğlu
329 Əliyev Famil Salman oğlu
330 Əliyeva Gülsarə Xanoğlan qızı
331 Əliyeva Sevil Murad qızı
332 Əhmədova Kəmalə Xanış qızı
333 Əhmədov Firdovsi Həsən oğlu
334 Əzimov Vidadi Səlim oğlu
335 Əliyeva Ziyafət İlyas qızı
336 Əliyev Ramiz İlman oğlu
337 Əhmədov Əbülfət İlyas oğlu
338 Əsgərova Səriyə Bəbir qızı
339 Əliyev Güloğlan Baloğlan oğlu
340 Əliyeva Leyla Xanış qızı
341 Əliyeva Nailə Şahmalı qızı
342 Əliyeva Arzu Zülfi qızı
343 Əsədova Şəhla Adışirin qızı
344 Əsədov Əli Məhəmmədli oğlu
345 Əliyev Kamal Murad oğlu
346 Əliyev Əli Xanoğlan oğlu
347 Əkbərov Elşən Elman oğlu
348 Əliyev Sabir Talış oğlu
349 Əliyev Namiq İlyas oğlu
350 Əliyev Şəmsəddin Zülfi oğlu
351 Əhmədova Elyana Həsən qızı
352 Əkbərov Ceyhun Şirin oğlu
353 Əliyeva Rəsmiyyə Salman qızı
354 Əliyev Saleh Əkbər oğlu
355 Əhmədov Azər Qəşəm oğlu
356 Əhmədov Zalış Xanış oğlu
357 Əliyev Xosrov Seyidalı oğlu
358 Əliyev Elxan Şahmalı oğlu
359 Əliyev Əzim Xanoğlan oğlu
360 Əliyev Zəfər Baloğlan oğlu
361 Əzimzadə Hafız Səlim oğlu
362 Əsədova Ətrabə Məhəmmədəli qızı
363 Əzimov Nəvai Soltan oğlu
364 Əliyeva Raya İlman qızı
365 Əliyeva Rəsmiyyə İbrahim qızı
366 Əliyev Şahlar Yelmar oğlu
367 Əhmədov Bakir İlyas oğlu
368 Əkbərova Xuraman Elman qızı
369 Əliyeva Mahirə Süleyman qızı
370 Əhmədova Gülyana Həsən qızı
371 Əliyev Əkbər Zülfi oğlu
372 Əliyev Mobil Talış oğlu
373 Əliyeva Zülfiyyə Murad qızi
374 Əzimova Sədaqət Saday qızı
375 Əsədov Eyvaz Adışirin oğlu
376 Əliyeva Zəminə Baloğlan qızı
377 Əzimova Kəmalə Soltan qızı
378 Əliyev Arzuman İbrahim oğlu
379 Əhmədov Natiq İlyas oğlu
380 Əliyev Rizvan İdris oğlu
381 Əliyev Əhməd Surxay oğlu
382 Əliyeva Aminə Xanoğlan qızı
383 Əliyeva Raisa Salman qızı
384 Əliyev Telman Şahmalı oğlu
385 Əliyeva Tükəzban Xanış qızı
386 Əsədova Səmər Məhəmmədəli qızı
387 Əhmədova Ofeliya Həsən qızı
388 Əhmədzadə Elnarə Məhiyəddin qızı
389 Əsədova Arifə Adışirin qızı
390 Əliyev Asəf Surxay oğlu
391 Əsgəriv Cahid Əmir oğlu 392 Əliyeva Mətanət Talış qızı
393 Əliyeva Xuraman Süleyman qızı
394 Əliyev Cəfər Seyidalı oğlu
395 Əhmədov Səbuhi Qəşəm oğlu
396 Əliyev Yavər Xanoğlan oğlu
397 Əliyev Şahlar Süleyman oğlu
398 Əliyeva Esmira Süleyman qızı
399 Əsədov Şahin Adışirin oğlu
400 Əhmədova Arzu İlyas qızı
401 Əhmədova Şərafət Həsən qızı
402 Əliyeva İlhamə Yelmar qızı
403 Əliyev İslam Baloğlan oğlu
404 Əliyeva Şəlalə Talış qızı
405 Əliyev Nuşirəvan Süleyman oğlu
406 Əhmədzadə Zəmirə Məhiyəddin qızı
407 Əliyeva Esmira Əli qızı
408 Əsgərova Əminə Əmir qızı
409 Əliyev Ənvər Əbülfət oğlu
410 Əhmədova Zəminə Əşrəf qızı
411 Əkbərov İlham Elman oğlu
412 Əliyeva Xatirə Vəliyəddin qızı
413 Əliyeva Kəmalə Seyidalı qızı
414 Əliyev Araz Surxay oğlu
415 Əliyev Mübariz İlman oğlu
416 Əliyeva Gülnar Əli qızı
417 Əhmədzadə Məhəmməd Əli oğlu
418 Əsədov Araz Adışirin oğlu
419 Əhmədova Səmər Əşrəf qızı
420 Əhmədov Mərdan Həsən oğlu
421 Əliyeva Roza Süleyman qızı
422 Əliyev Məzahir Salman oğlu
423 Əliyev Zülfüqar Əbülfət oğlu
424 Əliyeva Sevinc Qənimət qızı
425 Əliyeva Vəfa Səfər qızı
426 Əliyev Ələkrəm Xanoğlan oğlu
427 Əliyeva Gülnarə Ənvər qızı
428 Əliyev Əlikram Xanoğlan oğlu
429 Əliyeva Gülnarə Ənvər qızı
430 Əliyeva Nəzirə Tahir qızı
431 Əliyeva Yeganə Yelmar qızı
432 Əhədov Keyvan Cavad oğlu
433 Əliyeva Aytəkin Yelmar qızı
434 Əliyev Gündüz Vəliyəddin oğlu
435 Əliyev Mübariz Əli oğlu
436 Əliyev Müşfiq Əmir oğlu
437 Əliyev Mahir Tahir oğlu
438 Əliyeva Səlyan Salman qızı
439 Əliyeva İlhamə Seyidalı qızı
440 Əhmədov Elşən Həsən oğlu
441 Əliyev Filman Salman oğlu
442 Əsgərov Nəsimi Əmir oğlu
443 Əliyeva Sənubər Qənimət qızı
444 Əliyev Vüqar Yelmar oğlu
445 Əyyubova Nargilə Rasim qızı
446 Əhmədzadə Cəfər Məhi oğlu
447 Əliyeva Minarə Xanoğlan qızı
448 Əhmədova Nigar Aydın qızı
449 Əliyev Nəsimi Şəmsəddin oğlu
450 Əliyeva Güllər Əbülfət qızı
451 Əliyeva Samirə Əmir qızı
452 Zeynalova Qətibə Əfqan qızı
453 Zamanova Süsən Nəcəf qızı
454 Zeynalov İntiqam Əfqan oğlu
455 Zamanov Nadir Nəcəf oğlu
456 Zeynalov Vəliyəddin Əfqan oğlu
457 Zamanova Zənifə Nəcəf qızı
458 Zamanova Vəzifə Nəcəf qızı
459 Zamanov İlham Çingiz oğlu
460 Zamanov Talıb Nəcəf oğlu
461 Zeynalova Xalidə Hümbət qızı
462 Zeynalova Gülnarə Ənvər qızı
463 Zeynalova Aynurə Ənvər qızı
464 İsmayılov Ələkbər Rüstəm oğlu
465 Zamanov Fikrət Fərhad oğlu 466 Kazımova Səadət İmamqulu qızı
467 Kazımova Cəmilə Rəşid qızı
468 Kazımov Adəm Kamil oğlu
469 Kazımova Rəbiyyə İmamqulu qızı
470 Kazımov Səfər Məmməd oğlu
471 Kazımova Raifə İbiş qızı
472 Kazımova Rəsmiyə Bəşir qızı
473 Kazımov Elşad Rəşid oğlu
474 Kazımova Nahidə Fazil qızı
475 Kazımov Sərvaz Kamil oğlu
476 Kazımov Ceyhun İdris oğlu
477 Kazımova Bəsirə Məmməd qızı
478 Kazımov Elşən Bəşir oğlu
479 Kazımov Famil Fazil oğlu
480 Kazımov Ramil Kamil oğlu
481 Kazımov Araz Bəşir oğlu
482 Kazımova Nəcibə İdris qızı
483 Kazımova Ətrabə Fazil qızı
484 Kazımova Şövkət Məmməd qızı
485 Kazımova Hökümə Bəşir qızı
486 Kazımova Arifə Əlağa qızı
487 Kazımova Sevinc Rəşid qızı
488 Kazımova Nərminə İdris qızı
489 Kazımov Vüqar İdris oğlu
490 Kazımov Şamil Fazil oğlu
491 Kazımov Əli Əlağa oğlu
492 Kərimov Etibar Yusif oğlu
493 Kazımov Mehralı Əlağa oğlu
494 Kazımov Qardaşxan Məmməd oğlu
495 Kazımov Hafiz Miriş oğlu
496 Kazımova Xatirə Miriş qızı
497 Kərimova Şəlalə Yusif qızı
498 Kərimov Elsevər Yusif oğlu
500 Kazımova Vəfa Miriş qızı
501 Kazımova Samirə Hüseyn qızı
502 Gərayev Namaz Məmməd oğlu
503 Gərayeva Zərif Tofiq qızı
504 Gərayev Səməd Məmməd oğlu
505 Gərayev Kahin Əli oğlu
506 Gərayeva Aygün Məmməd qızı
507 Gərayev İlqar Elxan oğlu
508 Gərayev Ataman Saleh oğlu
509 Gərayev Vidadi Tofiq oğlu
510 Gərayev Fuad Məmməd oğlu
511 Gərayev Gəray Tofiq oğlu
512 Gərayev Barat Saleh oğlu
513 Gərayeva İlhamə Elxan qızı
514 Gərayeva Vəsilə Tofiq qızı
515 Gərayeva Güləsər Saleh qızı
516 Gərayev Hüseynxan Tofiq oğlu
517 Gərayev Natiq Saleh oğlu
518 Məmmədov Baxşeyiş Zakir oğlu
519 Məmmədov Çingiz Əzizalı oğlu
520 Mikayılov Nizami Əlif oğlu
521 Gərayeva Leyla Tofiq qızı
522 Məmmədov Rasim İlyas oğlu
523 Məmmədov İnqilab Şura oğlu
524 Məmmədov Ehtiram Yaqub oğlu
525 Mikayılov Nazim Əlif oğlu
526 Məmmədova Ətrabə Əzizalı qızı
527 Məmmədova Nişanə Yəhya qızı
528 Məmmədova Yeganə Süleyman qızı
529 Məmmədova Qəndaf Mirzalı qızı
530 Mirzəyev Yaşar Niyaz oğlu
531 Məmmədov Yusif İlyas oğlu
532 Məmmədov İlqar Şura oğlu
533 Məmmədov Loğman Əzizalı oğlu
534 Mikayılova Afidə Əli qızı
535 Məmmədova Nuranə Cavad qızı
536 Mirzəyev Elçin Niyaz oğlu
537 Məmmədov Hikmət Yaqub oğlu
538 Məmmədova Şəhla Şura qızı
539 Mikayılova Elmira Əlağa qızı
540 Məmmədov Xəqani Zakir oğlu
541 Mikayılov Sadiq Əlif oğlu
542 Məmmədov Sədi Yaqub oğlu
543 Məmmədova Nailə İlyas qızı
544 Mirzəyeva Məhsəti Niyaz qızı
545 Məmmədova Almaz Muxtar qızı
546 Məmmədtağıyeva Kəmalə İldırım qızı
547 Mikayılova Ceyran Əlağa qızı
548 Məmmədova Şəmsiyə Süleyman qızı
549 Məmmədova Saida Şura qızı
550 Məhərrəmov Abel Abdulla oğlu
551 Məmmədova Sədaqət Mirzalı qızı
552 Məmmədova Maral Əzizalı qızı
553 Məmmədov Vasif Rəşid oğlu
554 Məmmədov Rəhman Süleyman oğlu
555 Məmmədova İlahə Yaqub qızı
556 Məmmədov Atamoğlan Şura oğlu
557 Məmmədov Rais İlyas oğlu
558 Məmmədov Rövşən Rəşid oğlu
559 Mikayılova Səkinə Əlağa qızı
560 Məmmədtağıyev Habil İldırım oğlu
561 Mikayılova Kəmalə Əli qızı
562 Mikayılova Elmira Əlağa qızı
563 Məmmədov Hafiz Zakir oğlu
564 Məmmədov Əli Yaqub oğlu
565 Məmmədov Rəşid Yaqub oğlu
566 Məmmədova Zülfiyyə Cavad qızı
567 Məmmədov Cabir Süleyman oğlu
568 Mikayılov Hüseyn Həsən oğlu
569 Mikayılov Rəsul Əli oğlu
570 Məmmədova Solmaz Mirzalı qızı
571 Məmmədov Mübariz Rəşid oğlu
572 Məmmədova Gülnarə Məmməd qızı
573 Məmmədov Ağamoğlan Şura oğlu
574 Məmmədov Anar Yaqub oğlu
575 Məmmədov Ramil İlyas oğlu
576 Məmmədova İlhamə Rəşid qızı
577 Məmmədov Həbib Əzizalı oğlu
578 Mikayılova Nüşabə Həsən qızı
579 Məmmədov Famil Rəşid oğlu
580 Məmmədtağıyev Elmir İldırım oğlu
581 Mirzəyev Davud Niyaz oğlu
582 Məmmədov Azər Süleyman oğlu
583 Məmmədov Qabil Əzizalı oğlu
584 Məmmədov Müşfiq Rəşid oğlu
585 Məmmədov Rizvan Mirzalı oğlu
586 Məmmədov Münasib Qaçay oğlu
587 Məmmədov Müzəffər Qaçay oğlu
588 Mirzəyeva Mehriban Adil qızı
589 Mikayılov Hüseyn Saday oğlu
590 Mikayılov Yusif Həsən oğlu
591 Mikayılov Müşfiq Saday oğlu
592 Məmmədov Sadiq Cəmil oğlu
593 Məmmədova Rahilə Rəşid qızı
594 Məmmədov Səyavuş Şura oğlu
595 Məmmədov Cahid Əzizalı oğlu
596 Məhərrəmova Sevinc Ziyadxan qızı
597 Mikayılov Elsevər Saday oğlu
598 Məmmədov Namiq İlyas oğlu
599 Məmmədova Təranə Rəşid qızı
600 Məmmədova Aynurə Cavad qızı
601 Məmmədova Gülnurə Cavad qızı
602 Məmmədova Nailə Rəşid qızı
603 Məmmədova Rəfiqə Cəmil qızı
604 Mirzəyev Rəhman Adil oğlu
605 Mikayılova Tünzalə Həsən qızı
606 Məmmədova Ruhiyyə Rəfail qızı
607 Mirzəyev Ələddin Adil oğlu
608 Məmmədova Ülviyyə Elxan qızı
609 Məmmədova Könül Rəfail qızı
610 Məmmədova Cahan Rəşid qızı
611 Məmmədova Vüsalə Əsgər qızı
612 Mikayılov Ramil Saday oğlu
613 Mirzəyeva Aynurə Sabir qızı
614 Mürsəlov Bəxtiyar Mirzə oğlu
615 Məmmədov Zahid Əzizalı oğlu
616 Məmmədova Leyla Cəmil qızı
617 Mirzəyev Elgiz Sabir oğlu
618 Mövlayev Yəhya Əyyub oğlu
619 Novruzov Vilayət Cəfər oğlu
620 Mikayılov Nazim Əli oğlu
621 Mikayılov Məzahir Əhməd oğlu
622 Nağıyev Mehdi Oktyabr oğlu
623 Nağıyeva Tünzalə Oktyabr qızı
624 Nağıyeva Nailə Oktyabr qızı
625 Rüstəmova Şərqiyyə Şiraslan qızı
626 Rüstəmov Nadir Rüstəm oğlu
627 Rüstəmov Sabir Vəliyəddin oğlu
628 Rüstəmova Şəkurə Rüstəm qızı
629 Rüstəmova Gülüstan Şiraslan qızı
630 Rüstəmov Asif Nasib oğlu
631 Rüstəmova Təranə Vəliyəddin qızı
632 Rüstəmova Nigar Rüstəm qızı
633 Rüstəmov Rizvan Nasib oğlu
634 Rəhimova Radə Rəhim qızı
635 Rüstəmova yeganə Nasib qızı
636 Rüstəmova Rasimə Şiraslan qızı
637 Rüstəmova Məleykə Möhsün qızı
638 Rüstəmov Məzahir Nasib oğlu
639 Rüstəmova Nazimə Vəliyəddin qızı
640 Rüstəmov Faiq Məhiyəddin oğlu
641 Rüstəmov Vüqar Şiraslan oğlu
642 Rəhimov Elşad Rəhim oğlu
643 Rüstəmova Yeganə Məhiyəddin qızı
644 Rüstəmova Lalə Nasib qızı
645 Rüstəmova Afət Məhiyəddin qızı
646 Rüstəmov Zamin Şiraslan oğlu
647 Rüstəmov Sadiq Vəliyəddin oğlu
648 Rüstəmov İlham Möhsün oğlu
649 Rüstəmova Aygün Məhiyəddin qızı
650 Rüstəmov Nadir Rüstəm oğlu
651 Rüstəmov Larisa Valeh qızı
652 Rüstəmov Habil Məhiyəddin oğlu
653 Rüstəmova Xalidə Rüstəm qızı
654 Süleymanova Roma Məhəmməd qızı
655 Sadıqova Elmira Sadiq qızı
656 Sadıqova Ofeliya Sadıq qızı
657 Süleymanova Xatirə Elman qızı
658 Süleymanov Razı Mirəli oğlu
659 Sadıqova Elmira Camal qızı
660 Süleymanov Ramiz Məhəmməd oğlu
661 Süleymanova Gülsarə Cavad qızı
662 Sadıqova Aidə Camal qızı
663 Süleymanov İsmayıl Mirəli oğlu
664 Sadıqova Şərafət Sadıq qızı
665 Süleymanov Ərəstün Məhəmməd oğlu
666 Süleymanova Sədaqət Mirəli qızı
667 Süleymanov Ələkbər Mirəli oğlu
668 Sadıqova Nailə Camal qızı
669 Süleymanov Firdovsi Məhəmməd oğlu
670 Sadıqova Güllü Camal qızı
671 Süleymanova Zabitə Məhəmməd qızı
672 Səfərov Namiq Əli oğlu
673 Süleymanov Taleh Telman oğlu
674 Sadıqova Sevinc Allahverdi qızı
675 Sadıqov Rəhim Camal oğlu
676 Süleymanova Könül Mirəli qızı
677 Süleymanova Kəmalə Telman qızı
678 Sadıqova Gülşən Camal qızı
679 Süleymanov Tələt Telman oğlu
680 Süleymanova İlhamə Telman qızı
681 Süleymanov İlkin Süleyman oğlu
682 Süleymanov Anar Məhəmməd oğlu
683 Talıbov Rəhman Xurşud oğlu
684 Talıbova Elmira Şükür qızı
685 Talıbov Əjdər Şura oğlu
686 Talıbov Rizvan Xurşud oğlu
687 Teymurov Ağalar Xanlar oğlu
688 Talıbova Amaliya Şura qızı
689 Talıbov Fail Şükür oğlu
690 Tağıyeva Sahibə Zakir qızı
691 Talıbova Tamaşa Şura qızı
692 Talıbova Almas Xurşud qızı
693 Talıbova Ruzə Şükür qızı
694 Talıbova Gülnaz Xurşud qızı
695 Talıbov Semdar Xanlar oğlu
696 Talıbov Akif Şura oğlu
697 Talıbov Şahməmməd Xurşud oğlu
698 Teymurova Güllü Xanlar qızı
699 Talıbov Rais Şükür oğlu
700 Talıbova Əfiqə Xurşud qızı
701 Talıbova Afət Şükür qızı
702 Talıbov Turab Məhərrəm oğlu
703 Talıbova Yasəmən Şura qızı
704 Teymurova Şəlalə Xanlar qızı
705 Talıbova Azadə Şura qızı
706 Talıbova Səlimə Şura qızı
707 Talıbova Zəminə Məhərrəm qızı
708 Talıbova Əzizə Xurşud qızı
709 Talıbova Əsmər Məhərrəm qızı
710 Teymurov Pərviz Xanlar oğlu
711 Talıbov Zaur Məhərrəm oğlu
712 Talıbov Şahmurad Xurşud oğlu
713 Talıbov Vüqar Məhərrəm oğlu
714 Teymurov Böyükkişi Xanlar oğlu
715 İsmayılov Ələkbər Rüstəm oğlu
716 İmanova Şəfəq Ərşad qızı
717 İmanova Afaq Ərşad qızı
718 İsmayılov Əli Rüstəm oğlu
719 İsmayılov Asəf Rüstəm oğlu
720 İbrahimova Dilguşə Fətiş qızı
721 İsmayılova Radə Rüstəm qızı
722 İsmayılova Zəminə Rüstəm qızı
723 İsmayılova Xalidə Rüstəm qızı
724 İsmayılov Rafiq Əmir oğlu
725 İsmayılov Nofəl Əlvan oğlu
726 İmanova Hicran Ərşad qızı
727 Həsənova Raya Həsən qızı
728 Həsənov Mahmud Xəlil oğlu
729 Hüseynova Gülüş İzzət qızı
730 Hüseynov Fazil Qaraxan oğlu
731 Həsənova Lətifə Məhəmməd qızı
732 Haqverdiyeva Sevda Arif qızı
733 Hüseynova Lətafət İzzət qızı
734 Hüseynova Rəbiyyə Hüseyn qızı
735 Həsənov İlqar Məhəmməd oğlu
736 Haqverdiyev Səfər Səfəralı oğlu
737 Hüseynov Kərim Əli oğlu
738 Həsənov Hüsən Həsən oğlu
739 Həsənova Reyhan Süleyman qızı
740 Həsənov Bağban Süleyman oğlu
741 Haqverdiyev Qəfər Səfəralı oğlu
742 Həsənov Məmməd Məhəmməd oğlu
743 Haqverdiyeva Rəsmiyə Əli qızı
744 Hüseynov Mobil Hüseyn oğlu
745 Həsənova Solmaz Həsən qızı
746 Həsənova Leyla Məhəmməd qızı
747 Haqverdiyeva Ramizə Səfəralı qızı
748 Həsənova Seyran Süleyman qızı
749 Həsənov İlqar Həsən oğlu
750 Hüseynova Tünzalə Hüseyn qızı
751 Haqverdiyev Rəsul Səfəralı oğlu
752 Həsənov Vəli Süleyman oğlu
753 Həsənov Firuz Süleyman oğlu
754 Həsənov Bəxtiyar Məhəmməd oğlu
755 Haqverdiyev Bəsti Əli qızı
756 Həsənov Qaməddin Süleyman oğlu
757 Haqverdiyeva Səadət Səfəralı qızı
758 Haqverdiyev Elnur Əli oğlu
759 Haqverdiyev Zaur Əli oğlu
760 Həsənov Yaməddin Süleyman oğlu
761 Həsənov Rəhim Mətləb oğlu
762 Paşayev Vəli Hümbət oğlu
763 Paşayeva Arzu Aslan qızı
764 Paşayev Zabil Camal oğlu
765 Paşayev Musa Hümbət oğlu
766 Paşayev Məleykə Camal qızı
767 Paşayeva Nuridə Aslan qızı
768 Paşayeva Səfayə Salman qızı
769 Poladova Güllü Qara qızı
770 Paşayeva Gülnarə Həmdullah qızı
771 Paşayeva Leysan Salman qızı
772 Paşayeva Amaliya Aslan qızı
773 Poladova Xariqə Sovet qızı
774 Paşayev Məmmədxan Hümbət oğlu
775 Poladova Xalisə Sovet qızı
776 Paşayeva Ədibə Hümbət qızı
777 Poladova Xatirə Qara qızı
778 Paşayeva Zoya Aslan qızı
779 Paşayev Xaliq Salman oğlu
780 Poladov Polad Qara oğlu
781 Poladova İlhamə Sovet qızı
782 Paşayev Əlövşən Aslan oğlu
783 Poladova Pakizə Sovet qızı
784 Paşayev Müşfiq Aslan oğlu
785 Paşayev Xaləddin Salman oğlu
786 Poladova Şəlalə Sovet qızı
787 Poladov Bəhlul Qara oğlu
788 Poladov Zahir Sovet oğlu
789 Paşayev Elnur Sabir oğlu
790 Paşayev Elnur Aslan oğlu
791 Paşayev Şamil Aslan oğlu
792 Cəfərov Vaqif Əli oğlu
793 Cəfərova Cəmilə Əli qızı
794 Cəfərova Rahimə Həsən qızı
795 Cəfərov Zəfər Yusif oğlu
796 Cəfərova Fəridə Əli qızı
797 Cəfərova Səidə Həsən qızı
798 Cəfərova Zoya Həsən qızı
799 Cəfərova Saidə Əli qızı
800 Cəfərova Gülyanaq Yusif qızı
801 Cəfərov Namiq Əli oğlu
802 Cəfərova Mətanət Həsən qızı
803 Cəfərova Kəmalə Əli qızı
804 Cəfərov Qurban Əli oğlu
805 Cəfərova Azadə Həsən qızı
806 Cəfərova İlhamə Əli qızı
807 Cəfərov Mobil Zülfi oğlu
808 Cəfərov Qabil Zülfi oğlu
809 Cəfərova Heyran Mürsəl qızı
810 Şirinov Tariel Novruz oğlu
811 Şirinov Rəsul Yusif oğlu
812 Şirinova Rahilə Sarı qızı
813 Şükürov Şakir Hüseyn oğlu
814 Şükürov Şahin Niftalı oğlu
815 Şirinova Kəmalə Şirin qızı
816 Şirinov Elbar Malçı oğlu
817 Şirinova Tahirə Novruz qızı
818 Şirinova Şəhla Yusif qızı
819 Şirinova Adilə Şirin qızı
820 Şirinova Mətanət Ayazxan qızı
821 Şükürova Mehparə Niftalı qızı
822 Şükürova Yeganə Niftalı qızı
823 Şirinov Fərrux Şirin oğlu
824 Şirinov Eyvaz Malçı oğlu
825 Şükürova Səkinə Niftalı qızı
826 Şirinova Şəfiqə Yusif qızı
827 Şirinova Könül Ayazxan qızı
828 Şirinov Əntiqə Yusif qızı
829 Şirinov Cabir Sarı oğlu
830 Şirinov Səbuhi Malçı oğlu
831 Şükürova Nüşabə Niftalı qızı
832 Şirinova Tofiqə Şirin qızı
833 Şirinov Cahid Yusif oğlu
834 Şirinova Ətrabə Sarı qızı
835 Şirinov Fəxri Ayazxan oğlu
836 Şirinov Abbas Malçı oğlu
837 Şirinov Xəyyam Malçı oğlu
838 Şirinova Əfiqə Yusif qızı
839 Şükürov Emin Niftalı oğlu
840 Şirinova Tünzalə Malçı qızı
841 Şirinov Dayandur Ayazxan oğlu
842 Şükürov Şaiq Niftalı oğlu
843 Şirinov Bakir Yusif oğlu
844 Şükürova Mədinə Niftalı qızı
845 Şirinov Mais Ayazxan oğlu 846 Şirinov Samir Məhərrəm oğlu
847 Şükürova Samirə Asif qızı
848 Xəlilova Almas Məhi qızı
849 Xəlilova Kifayət Məhi qızı
Qeyd: Ola bilsin ki, siyahıda bəzilərinin adı yoxdur. Bəri başdan üzr istəyirəm.
Onlarla dünən də, bu gün də fəxr edirəm
Bir rəvayətdə deyilir ki, Həzrəti Rəsulillah İmam Həsən (ə) öz çiyninə götürəndə demişdi: «İlahi, mən onu sevirəm, sən də onu sev və her kas onu sevsa, san da onu sev»,
Səhih Buxari 3/20.
Hörmətli oxucular, müəllim işlədiyim bütün dövrlərdə bu peşə ilə fəxr etmişəm, müqəddəs peşəyə hörmətlə yanaşmışam, onun qədrini bilmişəm, o adın hörmət və şərəfini qorumuşam. Rus yazıçısı Lev Tolstoy yazırdı ki; «Müəllimlik başa qoyulan tac deyildi ki, ona baxıb fəxr edəsən, yaxud inək deyil ki, onu hər gün sağasan».
Müəllim olmaq üçün gərək savadlı olasan, mehriban-xöş sifət olasan, uşaqla uşaq, böyüklə böyük olasan. İşlədiyim uzun illərdə də, bu gün dərs dediyimlə də uşaq kimi rəftar etmişəm, amma ona gələcəyin dəyərli şəxsiyyəti kimi baxmışam. Mən hər zaman şagirdlərimi sevmişəm, onlar da məni seviblər. Bu gün onların içərisində müxtəlif sənət sahibləri alim, müəllim, həkim, mühəndis, tanınmış iş adamları, dövlət məmurları, Milli Qəhrəmanları, polis işçıləri, rəssam, şair və s. adamlar vardır. Bakı Dövlət Universitetinin professoru Cahangir Məmmədli, professor Misir Rəhimov, texnika elmləri doktoru Aydın Əliyev, tarix elmləri namizədi Şahlar Kərimov, mərhum filosov Şahnəzər Hüseynov, biologiya elmləri doktoru Allahverdi Dolxanov və b.
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Natiq Əhmədov, polis polkovnikləri Toğrul Rəhimov, Həsən Əmirov, Zəfər Əliyev, polis kapitanı Qüvvət Məhərrəmov, «Qırmızı Ulduz>>> ordenli Rizvan Talıbov va b.
Yol polisi işçılərindən mayor Arif Bayramov, Ələkbər İsmayılov, Etibar və Ehtiram Şirinov qardaşları, mərhum mayor Bağman Abbasov, kapitan Bakir Əhmədov, Hüsən Həsənov, Rais Talıbov və b. Milli Təhlükəsizlik orqanının işçılərindən Turab Talıbov (Ağcabədi rayon şöbəsınin rəisi).
Müəllimlərdən Tağı Abdullayev (toylar kralı), Əlqan Bayramov, İdris Kazımov, Yelmar Əliyev, Ələmdar Bayramov, Səfayə Paşayeva (Bakıda orta məktəb direktoru), Məzahir Əliyev (məktəb direktoru), İldırım Səfərov, Hüseyn Kazımov, Məhərrəm Şirinov və b.
Jurnalistlərdən mərhum Musa, İsa Axundov qardaşları, Elbar Şirinov, Əbulfət Əhmədov (şair) və b.
Müğənnilərdən Humay Məmmədova, Ramiz Əliyev, Əlisəfa, Əlövsət Hüseynov qardaşları, tarzən Hüseyn Hüseynov va.b.
Həkimlərdən Məmməd Məmmədov, Cəfər Məmmədov, Qənbər Mənsurov, Ənvər Sadıqov, Aydın Bayramov, Cəlal Bağırov, Elsevər Kərimov və.b.
İqtisadçılardan Nizami Quliyev, Zülfi, Asif Cəfərov qardaşları, Məmməd Məmmədov, Şahin Qasımov və b.
Neft mühəndislərindən Mehman və Vidadi Əzimov qardaşları.
İş adamlarından Nazim Abbasov, Famil Kazımov, Ramiz, Şamil Talıbov qardaşları, Sərdar, Fikrət, Sabir Əzimovlar, Əliaslan, Əlfirid, Ələddin, Xaləddin qardaşları, Fəxrəddin Hüseynov, Əmir, Eldar, Şakir qardaşları, Məhərrəm Talıbov, Musa Abışov.
Aktyorlardan Yadıgar Muradov (Aşıq Yedeyar), Teymur Məmmədov.
Din xadimlərindən Hacı Cəlil İbrahimov, Hacı Məmmədbağır Məmmədov, Hacı Bəhram Mirzalıyev.
Rəsam və şairlərdən Salam Mirzalıyev, Adil Qasımov, Sovet Məmmədov və başqa şagirdlərimlə fəxr edirəm.
Seyran Səxavətin hansı əsərlərini oxumusunuz, bilmirəm. Hansını onun şah əsəri hesab edirsiniz, bunu da bilmirəm. Ancaq mənə görə Seyran Səxavət özü Allahın sözbəsöz diqtə etdiyi və millətimizin də qələmə aldığı şah əsərdir.
Qarabağ torpağında yazılmağa başlamış, sonrakı fəsilləri Bakıda, Azərbaycanın hər yerində yazılmış bir möhtəşəm ədəbi şedevrdir Seyran Səxavət. Yeni fəsilləri hələ də yazılmaqda davam edir…
Elə yazıçılar, elə qələm adamları var, sözün namusuna toxunur. Sözün ismətini ləkələməkdən sanki həzz alır. Sözü öz şəxsi, “bədii” şəhvətinin qurbanına çevirir. Sözlə lakey kimi davranır.
Seyran Səxavət isə, əksinə, Sözün namusunu qoruyur. Sözü yerdən qaldırıb öpüb gözünün üstünə qoyur. Ramiz Rövşən demişkən, Sözün tozunu alır. Silib, təmizləyir, hisdən-pasdan arındırıb, ürəyinin üstündə, dilinin ucunda saxlayır. Yeri düşəndə o Sözü layiq olduğu o təmiz, ağ vərəqlərə bükür, üstünə Ədəbiyyat “markası” yapışdırıb, Əbədiyyətə pay göndərir.
Yaxından tanıyanlar, dərindən bələd olanlar yaxşı bilir: Seyran Səxavət həmişə sözünün ağasıdır. Amma Sözün ağası deyil.
Bəziləri kimi Sözə nökər kimi baxmır, qul kimi rəftar etmir. Sözlə dostluq edir, sirdaşlıq edir. Yeri gələndə ata qayğısı göstərir, yeri gələndə qardaş sevgisi. Sözə sevgili kimi baxır; Sözə vurulur, sevir-sevilir, “sevişir”. Bu “ədəbi izdivac”dan sağlam və güclü, ağıllı və əxlaqlı “balalar” – romanlar, povestlər, hekayələr, pyeslər, şeirlər doğulur. Nur topu kimi oğlan-Söz. Su sonası kimi qız-Söz.
Seyran Səxavət özlüyündə ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin şah əsəridir. Seyran Səxavət dil təfəkkürümüzün başına gələn ən qeyrətli hadisədir. Seyran Səxavət ana dilimizin düzgün işləyən “təmizlik qurğusudur”, millətinin dərdlərinin süzgəcidir.
Mən necəsə bir dəfə ustad sənətkar, kinorejissor Ramiz Həsənoğluna bir “poetik” cızmaqara həsr etmişdim. Orda belə bir bənd vardı:
“Allahın yarım qoyduğu Filmin ardını çəkirəm. Dünya çoxdan dəli olub, Mən də dərdini çəkirəm”.
Seyran Səxavət də, bax, çoxdan dəli olmuş bu dünyanın dərdini çəkən azsaylı “yaradıcı dəliqanlıların” ən ağıllısıdır. Dəli-dolu və ağıllı…
Seyran Səxavəti çoxdan görmüşdüm. Doxsanıncı illərin axırında, iki mininci illərin əvvəlində. Əvvəl də, sonra da.
Gözlərində bulanıqlıq var idi. Üzündə tutqun hava əsirdi. Səsi indikindən qısıq səslənirdi. Sözləri yarımçıq, fikirləri alaçiy çıxırdı. Gülüşləri “günahkar”gəlirdi. Seyran Səxavətin üzündəki adam adamların üzünə baxırdı, içindəki insan insanlardan qaçırdı sanki. Çox fərqli idi o Seyran Səxavət bu Seyran Səxavətdən. Dünən, tutaq, Bakıda “Şuşa” restoranında oturub dostları ilə yeyib-içib, dərdləşən, Şuşasızlıqdan kədərlənən Seyran Səxavətlə bu gün Şuşadan -Cıdır düzündən bütünləşmiş ölkəsinə baxıb qürurdan qəhərlənən Seyran Səxavət arasında Yerlə Göy qədər fərq var.
Bu gün baxıram, üzündəki duman da dağılıb gedib, gözündəki buludlar da sovrulub, çəkilib. Daha sözləri də bütövləşib. Gözlərinə işıq gəlib. Səsi də əvvəlkindən gur çıxır.
Kim azad olunmuş Qarabağı görmək istəyirsə, Seyran Səxavətdən yaxşı “bələdçi büroşürü” tapa bilməz. Seyran Səxavət ayaqüstə gəzən Ərgünəş silsiləsidir, Kirs zirvəsidir. Danışan Cıdır düzüdür. Yeriyən Laçındır. Canlı Qarabulaqdır, Şuşadır, Xankəndidir. Boyu uzunu Kəlbəcər dağlarıdır. Nəfəs alan, yaşayan Qarabağdır.
Qarabağın yenidən doğuşu ilə sanki dünyaya Seyran Səxavət də yenidən gəlib. Bu, əsl Seyran Səxavətdir. Bu Seyran Səxavəti gözləyirdim. Əsgərimiz azad etdiyi Qarabağdan mənə, bizə Seyran Səxavəti yenidən bayram hədiyyəsi olaraq göndərib. Göndərib və ona deyib: “Yağlıvənd balası, o müqəddəs Sözün xətrinə səni yetmiş səkkiz yaş cavanlaşdırmışam, get, bir ömür təzədən yaşa…”
LİAHİ, sənin əzəli və əbədi mövcudluğun var olub, olan və olacaqların yeganə səbəbidir. Şüurlu mövcud etdiklərindən biri kimi, sənə şükür edə bilməyimə sonsuz şükürlər edirəm…
İLAHİ, sənə sonsuz şükürlər olsun ki, zaman xəttinin milyardlarla nöqtələrinin birində, mənə oxşar milyonların içindən birini- məni seçdin, mövcud etdin. Bu insan idrakına sığmaycaq ehtimallar çoxluğundan bir şans deməkdir…
İLAHİ, sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni canlı mahiyyətində mövcud etməyi qərar verdin. Mən su olsam neylərdim…? Canlılar məndən ötrü bir- birlərini öldürərdi, məni çirkləndirərdilər… Mikroblardan balinalara qədər olanları yaşada bilməzdim, hüceyrələrdə, kapilliyarlarda, borularda axa bilməzdim… Soyuq qar olub, kimsəsiz zirvələrdə mənasız dayana bilməzdim. Və mən sərinlədib, sonra boğa bilməzdim, ruzi verib, sonra hamısını bütövlükdə uda bilməzdim… Ayna kimi təmiz, gah bulanıq, hərdən səsli, birdən lal ola bilməzdim. Özümə möhtac olanları qurudub, nəfəsini kəsə bilməzdim. Gah dərin, gah dayaz ola, hər yerə axa bilməzdim… Mən su olsam neylərdim İLAHİ?? Su ola bilməzdim…
Mən torpaq olsam neylərdim…? Bərəkət verib, ruzi verib, böyüdüb, gəzdirib, sonra uda bilməzdim… Günahsız insanların, körpə mələklərin üzərinə tökülüb, onları vaxtsız bu dünyadan ayıra bilməzdim.. Bitkilərin, heyvanların üstümdə mübarizəsinə aşağıdan yuxarı baxa bilməzdim. Tarix boyu insanların müharibə səbəbi olub, üzərimdən axan qanlarını özümə hopdura bilməzdim. Üstümdə yeriyən tanklar əzərdi məni. Çəkilən kəmərlər boğardı məni. Varlının beton divarları, kasıbın yamaqlı çəpəri məni hissələrə bölərdi, göydələnlər altında nəfəsim kəsilərdi, qürurum ölərdi… Bərələ baxardım sinəmdəki səngərlərə, üşütmə tutardım insan udduğum zəlzələ, ləngərlərlə. Dözməzdim torpaq olmağa, tapdaq olmağa, bu gün birinə, sabah başqasına bostan olmağa… Dəyişkən- qara, qonur, boz, sarımtıl, özündən qırmızı, Qarışıq- gilli, qumlu, şoran, duzlu, şit. ..ola bilməzdi. İLAHİ, sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni torpaqdan yaratdın, torpağa qaytaracaqsan, ancaq torpaq kimi mövcud etmədin. Gücüm, özüm yetməzdi torpaq olmağa, mən torpaq ola bilməzdim…
İLAHİ, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni cansız yaratmadın. Kəssək olsam, tez əzilərdim, daş olsam, başlar qırardım… Məni şeytana atardılar, onu əzə bilməzdim, yalançı olardım… Qaya olsam soyuq, biganə, dəmir olsam kəsən, betonlar arasında boğulan, kükürd olsam böğan olardım, keçmişdən gəlib, ciyərlərə dolardım… Qızıl olsam gah parıldayıb, gah küsən, öz- özündən itən olardım. Mən heç bir cansız ola bilməzdim, bacarmazdın, mövcudluqdan qaçardım…
İLAHİ, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni canlı yaratmağa qərar verdin! Ancaq məni bitki yaratmadın… Mən ot olub vaxtsız biçilərdim, ayaqlanardım… İnsan ümidinə qalıb susuz quruyardım, heyvanlar üçün üst- üstə, taya yığılardım. Meyvə olsaydım, bazarlarda satılardım, mənə qiymət qoyardılar, əzib- sıxıb, istədikləri maye halına salardılar… Kasıb baxıb, şişərdi, varlılar kom- kom alardılar… Mən ot, tərvəz, meyvə ola bilməzdi, insan ümidinə, tamahına dözməzdim. Ağac da ola bilməzdim, qolumu kəsərdilər, yarpaqlarımı, çiçəklərimi vaxtsız dərərdilər… Məndən gəmi, qapı, ən pisi isə döşəmə düzəldərdilər… Pis otaqlara açılan, pusulan qapı, döşəmə ola bilməzdim… İLAHİ, mən bitki ola bilməzdim…
İLAHİ, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni heyvan kimi canlı mövcud etmədi.! Balina, akula olsam neylərdim? doymazdım, nə qədər çeynəmədən udsaydım… İstəməzdim yaşamaq naminə doymadan udmağı. Xırdaları udub, böyük mövcudluq kimi qalmağı.. Balıq olsam qarmaqlara keçərdim, yaşamağın eşqiylə hara gəldi üzərdim??…Balina, balıq ola bilməzdim… İLAHİ, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni sürünən yaratmadın…Mən ilan ola bilməzdim… Zəhərli olduğumu bilmədən necə yaşayardım? gözüm zəif görərdi, soyuqqanlı olardım, ya qorxudan, ya tamahdan sarılardım, sancardım… Yox, ilan ola bilməzdim, dar, qaranlıq yollarda sürünə bilməzdim…
İLAHİ, sənə sonsuz şükürlər olsun ki, qartal, bayquş, nə də sərçə kimi xəlq etmədin… Gözüm çox iti olardı, caynaqlarım güclü, tez görərdim, parçalayardım… Xarabalıqlar arzu edərdim… quş ürəkli olardım, bir dən üçün həyacandan əsərdim… Mən yırtıcı, qarğışçı, həyacanlı ola bilməzdim…
İLAHİ, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni dördayaqlı yaratmadın! mən leşyeyən ola bilməzdim, pələnglərin artığını gözləyəm. Pələng ola bilməzdim, parçalayam, hökm sürəm. İt ola bilməzdim.. Hürümək yorardı məni… yal üçün yaltaqlana, sümsüklüyü bacarmazdım.. küçələrdə, qapılarda azardım.. mən it ola bilməzdim… Canavar kimi yaxşılıq edəni, yediyimdən artığını xain olub parçalaya bilməzdim… Tülkü kimi bic- bic baxardım, hiylə qurardım??? mən tülkü ola bilməzdim… Eşşək yükü də götürə bilməzdim… həm işləyib, həm təhqirə dözə bilməzdim, ən gözəl gözlə, incə su içməklə bərabər , şıllaq ata, anqıra bilməzdim… Ayı olub qanmazlığı, porsuq olub yeyib- yatmağı bacarmazdım…mən heyvan ola bilməzdim! Bacarmazdın. . Yaşamaq üçün vəhşiliklər. oyunlar edə bilməzdim. Meymun da ola bilməzdim ! Yersiz gülüş, mənasız əsəbləşmək yorardı məni.. Nə insana, nə heyvana bənzəməyən meymun mahiyyətinə dözə bilməzdim, yerləşməzdim. Bacarmazdım . Yaşamaq üçün alçalmazdım, yüngülləşməzdim… qürurumla güləşməzdim..
İLAHİ, zərrədən kainata qədər olanları qüdrəti, hikməti , elmi ilə mövcud edən, zamanın insan ağlına sğmayan ən kiçik anında, mövcud olmuşları, olanları, olacaqlar nəzarətdə, nizamda saxlayan, zaman və məkanı vəhdətdə, tam görən ALLAH, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni insan formasında su, torpaq, bitki və heyvan mahiyyətində yaratmadın!!
İLAHİ, Sənə sonsuz şükürlər olsun ki, məni nə keçmişdə, nə gələcəkdə, səhralarda, tropiklərdə, buzlu, qarlı yerlərdə deyil, indiki zamanda, cənnətin əkizi- Üçrəngli AZƏRBAYCANDA , azərbaycanlı yaratdın. İnsan mahiyyətində, İNSAN, bioloq, yazıçı kimi mövcud etdn.
ÜÇ QARDAŞ (Azərbaycan, Türkiyə, Pakistan qardaşlığına)
Bir qardaş sağında, biri solunda, Təpəri dizində, gücü qolunda, Qardaşlıq məşəli yanır yolunda, Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan! * * * Xətai amalı bu gün oyaqdır, Nadirin əməli bu gün dayaqdır, İlhamın təməli bu gün mayakdır! Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan! * * * Zamanla yaşadıq xeyli qeylü-qal, Görməsin bir daha bu birlik zaval, Dağlara biryolluq qayıdır Hilal, Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan!
Yıkansın insanlık, kirinden arınsın. Kutlu olsun dostluk, bolluk bereket ve beraberlik kardeşlik tütsün ocağı.
Üşümesin artık, canlıdan yana ne varsa, İllede çocuklar ve derya kuzular, Titremesin elleri ve ayakları leylekler göçerken.
Aydınlık ki sıcak ısıtsın, Gündüz ile geceyi.
Toprağı yarıp fışkırsın, Buğday tohumları, Dize dize kışkırtsın Börtü böceği.
Yaylada selamlıyorum onları, Bir karış buğdaylar henüz çimlenmiş, Demetleyip kesiyorum, Adetten…çiçeği.
Tanrıya dua ediyorum, Bir bahçıvan işçi gibi. Diliyorum el açıp ayette heceyi.
Bu topraklar bizden sonrada beslesin, Avuç içlerinde kuşları, Rüzgarda salınsın, Meyve ağaçları gelinlik kız gibi, Bir ana gibi emzirsin, Kalabalık eceleri ve niceleri.
El bağlayıp varıyorum, Azımız çok olurken, Yeşerip köklenen dağlara Hü çaputları bağlıyorum. Turnalar ağızlarından muştular taşırken, Bir düşüm aydınlanıyor , Çağrılırken gerçeğe. 21 Mart 2024
Şərq mədəniyyətini qiymətli inci əsərləri ilə zənginləşdirən ustadlardan biri də Məhəmməd Füzulidir. Hərtərəfli biliyə malik, insana ilahi məhəbbət aşılayan, oxucusunu ülvi ideyalarla yaşamağa çağıran və pedaqoji fikrin inkişafında müstəsna yer tutan Məhəmməd Füzuli gahdan bir elm adamı kimi, gahdan astronom kimi, gahdan psixoloq, filosof kimi, gahdan bioloq kimi, gahdan həkim kimi, gahdan da musiqiçi kimi bəşər mədəniyyəti tarixində silinməz izlər buraxmışdır. Təbii, deyə bilmərik ki, Füzuli elmin müəyyən bir sahəsinə aid xüsusi bir əsər yazmışdır. Lakin hər bir əsərində rast gəldiyimiz fikirlər və mülahizələr bizə onu deməyə əsas verir ki, Füzuli elmi təfəkkürün pik nöqtəsində dayanmışdır. M.Füzulinin əsərlərini oxuduqca görürük ki, Füzuli həm də yüksək mülahizəyə malik bir pedaqoq olmuşdur. Füzuli öz elmi və düşüncələrini irəli sürərkən lazım gələndə Sokratdan, Platondan, Aristoteldən, Miletli Falesdən, Anoksaqordan, Miletli Empedokldan, Pifaqordan, Plutarxdan, Heraklitdən, İbn Sinadan, digərlərindən də sitatlar gətirir və bu kimi alimlərin fikrini ehtiramla şərh edir. Qeyd etmək lazımdır ki, Məhəmməd Füzuli ilk öncə panteistdir. O, hər bir varlıqda, hər bir hadisədə Allahın təzahürünü, onun özünü görür, bu bütün müqəddəs varlıqlara, ilahi şəxsiyyətlərə – Məhəmməd Peyğəmbərə, həzrəti Əliyə, onun övladları imam Həsənə, imam Hüseynə aiddir. Deməli, Məhəmməd Füzuli belə qənaətə gəlir ki, Allah hər şeydə vardır, o hər şeydə mövcuddur, buna görə də əslində gizlin deyildir. M.Füzuli sevmək üçün nəcib sifətlər, zəngin mənəviyyat, əhdə vəfalı olmağı təbliğ edirdi. Əxlaqın mənşəyi və mahiyyətini düzgün aydınlaşdıran Məhəmməd Füzuli belə nəticəyə gəlir ki, əgər məsələ ata sözünü və ya müdrik sözləri sadəcə əzbərləməkdən ibarət olsaydı, onda əxlaq tərbiyəsinə ehtiyac qalmazdı, retsep və düsturlar verməklə cəmiyyətdəki əxlaqi qəbahətləri asanlıqla aradan qaldırmaq olardı.Əxlaqi prinsip və qayələrin toqquşduğu bir cəmiyyətdə yaşayıb-yaradan Məhəmməd Füzuli həyatın hər növ haqsızlıqlarına ədalətsizliyə, hüquqsuzluğa, zorakılığa qarşı daim qiyam qaldırmışdır.
Lütfün əlası sözün mənasını bilməkdir – deyən Məhəmməd Füzuli az sözlə nəcib insani xüsusiyyətləri obrazlı şəkildə ifadə etmişdir. Söz sənətinin dahi ustadı “Füzuli özünün az bir zamanda böyük şöhrət qazanmasına baxmayaraq, biliksiz şeirin təməli olmadığını bilərək, elmləri dərindən öyrənməyə başlamışdır” [1, s.302].
Bədii təfəkkür dairəsi geniş və zəngin olan Füzuli qəzəl, qəsidə, tərcibənd, tərkibbənd, müxəmməs, təxmis, mürəbbe, qitə və s. geniş istifadə etmişdir. Füzuli “şeirə hər şeydən əvvəl, həyatın məhsulu, “qəlb xəzinəsinin gövhəri” kimi baxır” [2, s.28]. Fikrin obrazlı şəkildə ifadəsi, az sözlə geniş məna vermək qabiliyyəti şairin qəsidələrinə də aid xüsusiyyətlərdəndir. Şərq klassik poeziyasının bütün şəkli xüsusiyyətlərindən özünə məxsus bir sənətkarlıqla istifadə edən Füzuli əsərlərini boş və mənasız sözlərlə doldurmaqdan çəkinmiş, ərəb, fars və Azərbaycan dilinin zəngin xüsusiyyətlərini mənimsəyərək hər sözünə, hər bir ifadəsinə dərin məna və orijinal xüsusiyyətlər verməyə çalışmışdır. Şərqşünas Bertelsin dediyi kimi, bu qəsidələr məntiqcə bitkin, bədii cəhətcə bütövdür. Bu qəsidələrin beytlərinin yerini dəyişdirmək qeyri-mümkündür. Öz hisslərini bədii nitqi ilə ifadə etmək bacarığı Füzuli qəsidələrinə xüsusi gözəllik verərək şeirin məna dairəsini genişləndirmişdir. Bədiiliyin pedaqoji-psixoloji və fəlsəfi sirləri qeyd etdiyimiz kimi Füzulinin şeirlərində öz ifadəsini tapmışdır. Bütün bunlar şairin qəsidələrini yüksək qiymətləndirməyə haqq verir.
Hər bir füzulişünasa aydındır ki, Füzuli bütün yaradıcılığı boyu çalışmışdır ki, ərsəyə gətirdiyi əsər özündən əvvəlki və müasirlərinin əsərlərinə bənzəməsin. Bu fikirlə bağlı Füzuli yazır: “Qəzəlin özünəməxsus bir dili və müəyyən bir kəlmə aləmi vardır. Təsadüfən, məndən əvvəl gələn şairlərin hamısı yüksək anlayışlı, dərin düşüncəli insanlar imiş. Qəzəl üslubuna yarayan hər gözəl ibarəni, incə məzmunu elə işlətmişlər ki, ortada bir şey qalmamışdır. İnsan onların bütün yazdıqlarını bilməlidir ki, çalışıb vücuda gətirdiyi əsərlərdə özündən əvvəl söylənən mənalar olmasın. Elə vaxtlar olmuşdur ki, gecə səhərə qədər oyaqlıq zəhərini dadmış və bağrımın qanı ilə bir məzmunu tapıb yazmışam. Səhər olanda başqa şairlərlə uyğun gəldiyini görüb, yazdığımı pozmuşam, ona sahib çıxmamışam (şeirlərim sırasına salmamışam). Elə vaxtlar da olmuşdur ki, gündüz axşama qədər düşüncə dəryasına dalıb, söz almazı ilə məna gövhərini deşmişəm. (Bunu görənlər:) bu məzmun anlaşılmır, bu ləfz xalq arasında işlənilmir və xoşagəlməzdir – deyər-deməz, o məzmun gözümdən düşmüş, hətta onun üzünü köçürməmişəm” [3, s.16].
Şərq ədəbiyyatında qəlb şairi, eşq və məhəbbət nəğməkarı kimi tanınan Füzulinin şeirlərinə qida və can verən yeganə amil və hərəkətverici qüvvə məhəbbətdir.
Dil yaxşıdır ki, Allahın birliyini söyləsin,
Əgər elə olmasa, ağızda dil olmasa yeydir.
Eşq olsun o kamil yaradana ki, iki aləm də,
Onun cızmış olduğu kainatın əbədi naxışıdır [4, s.177].
Bu beytlər yüksək məhəbbətlə sevən bir aşiqin real duyğularıdır. Füzuli Allaha xitabən deyir ki, sən yəqinsən, bəsbəllisən, zənnə, təqlidə gülmək lazımdır. “Doğrudan da, şair məşuqun sifətindən danışanda, o həqiqi sevgilinin ehtiyacsızlığının kamalını göstərərkən sadiqdir…” [5, s.16] – deyir. Füzuli deyir ki, hər kim ruhun bədəndə necə zahir olmasını, ruh ilə bədənin eyniyyət və fərqlənmə cəhətlərini bilsə, Tanrının da şeylərdə necə zahir olmasını, Tanrı ilə şeylərin eyniyyət və fərqlənmə cəhətlərini bilər və beləliklə, hər kim “özünü tanısa Tanrısını da tanıyar” [4, s.109].
İslamiyyətin dini prinsipləri şairin əxlaqi görüşlərində üzə çıxır. Mütərəqqi fikirlər təbliğ edən şairin dini əsərlərində belə (“Hədiqətüs-süəda”, “Məslə ül-etiqad” və s.) şairin humanist ideyaları, həyati əməlləri oxucunu təsir altında saxlayır.
M.Füzulinin sevgisi və ya sevgilisinə iki aspektdən yanaşa bilərik. Birinci sevgisi Ulu Tanrı və ya ilahi məhəbbətə, sonra Məhəmməd Peyğəmbərə, Həzrəti Əliyə və onun övladları imam Həsən və imam Hüseynə əsaslanır ki, biz bunları mütləq ruh adlandırırıq, cismani sevgi, həmçinin ilahi bir varlıq sayırıq. Füzuli öz divanına Əlini mədh edən qəsidə ilə başlayır. Əlini ibtidasız əvvəl, sonsuz axır, peyğəmbərə yardım edən, vəlilərin görən gözü, üzünün nurlu parıltısı ilə, öz ziyasından bir günəş yaradan haqq ilə olan adlandırır, haqqın ondan göründüyünü, haqq ilə əbədi olduğunu söyləyir və qəsidənin bir yerində “Ali-Əba”dan danışır, onlara and içir.
Mənim həmişə işim tək Əlini tərifdir,
Bir özgə işlərə yoxdur könüldə vəqt, məcal.
Mən and içib demişəm yüz kərə Əli həqqi,
Nəcəfdən özgə məni çəkməyir nə şərq, nə şimal.
Füzuli arzu edir müjdeyi-əta eşidə,
O da həmişə yaza böylə mədhi – Heydərü Əli [5, s.212]
M.Füzulinin tərənnüm etdiyi gözəl, öz təbirincə desək misilsiz təsir qüvvəsinə malik ideal gözəldir. O elə gözəgörünməz lətafətə malikdir ki, onun lətafətinin çoxluğunu idrak nəzərə alsaydı hiss qüvvələri zəifləyərdi. Bədr zühurunu onun camalı ilə kamala yetirmişdir. O bir gözəllik sahibidir ki, baxışı, xətti, xalı, qəddi ilə aşiqləri cəlb etmişdir. Məlahətdə yeganədir. Bir işıqlı ulduzdur ki, səyyarələrin mərkəzindən ən uzaq nöqtəyə çatmışdır. Qaməti bir şaxədir ki, ruh bağçasında aşiqlərin göz yaşı ilə artmış, böyümüşdür.
Bu və ya buna bənzər beytlərində şair “vahid dost”unu (Yaradanı) xüsusi qüvvət və ehtirasla yüksəklərə qaldırır. “Füzuli eşqinin mənasını hərtərəfli aydınlaşdırmaq üçün çox mühüm bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır” [6, s.27]. M.Füzulinin qəsidələrindəki eşq-məhəbbət fəlsəfəsi dərin ictimai, əxlaqi mənaya malikdır.
M.Füzulinin şeirlərində xalqın zəmanədən narazılıq, həyatdan şikayət motivləri mühüm yer tutur. Orta əsr mühiti, rəzalət və riyakarlıq xalq kimi şairə də o qədər iztirab vermişdir ki, bəzən fikirlərində dünyada düzlük olmadığı qərarına gəlmişdir.
Rəhm qıl, rəhm xəlqə kim, Həqdən
Bulasan aqibət cəzayi-əməl.
Xəlqə sən rəhm qılmayınca, sana
Rəhm qılmaz Xudayi-əzzə və cəll [7, s.285].
M.Füzuli qəsidələrində və ya “Şikayətnamə” əsərində hakimlərin, zülmkar şahların hakimiyyəti altında yaşayan xalqın həmişə əzab-əziyyətdə olacağına işarə edərək “Vay olsun o məmləkətin halına ki, hakimi zalimdir” – deyir. Füzulinin böyüklüyü bundadır ki, o, nədən yazır-yazsın, ictimai hadisələrə biganə qalmamış, zamanın nəbzini tuta bilmişdir.
Füzulinin qəsidələrində əxlaqi fikir və qayələr də mühüm yer tutur. “Böyük mütəfəkkirin eşqi, məhəbbəti insan həyatının, insan qəlbi və hisslərinin əsas qayəsi saydığını, eşqin şairin yaradıcılığında tərənnüm edilən başlıca motiv olduğunu demək olar ki, Füzuli irsini tədqiq edən bütün alimlər söyləyirlər. Bu füzulişünaslıqda şəksiz-şübhəsiz qəbul edilmiş bir məsələdir” [8, s.130]. Müxtəlif əxlaqi prinsip və qayələrin toqquşduğu bir cəmiyyətdə yaşayıb-yaradan şair bu məsələyə etinasız qala bilərdimi? Hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, Füzuli bütün varlığı ilə ülviləşdirdiyi, ləkəsiz bir gövhər qədər saflaşdırıcı məhəbbəti ən yüksək əxlaqi sifət sayır, ilahi eşqi bütün dünya eşqinin fövqündə tutaraq, başqa xoşagəlməz əməlləri şeytani əməl olduğunu göstərərək yaramaz işlərdən uzaqlaşmağı məsləhət görür.
Günahdır eşqdən özgə əməllərin hamısı
Eyib deyilmi, günah işləyib, olum rüsva? [5, s.294]
Qəsidələrdə həsəd əhli, paxıl və alçaq adamlar xeyirxah insanlara, nəcib və ali şəxslərə qarşı qoyulur. Burada təmiz əxlaqi sifətlərə malik insanlar çirkin adamların fasiləsiz hücumuna məruz qalırlar.
Məzəmmət əhli bizi dəhrdə edər təhqir,
Nə vəsldən bir əsər var, nə rəhmdən bir əsər [5, s.290].
Yaxud:
Kədərlənir ürəyim tənələr eşitdikcə,
Odur ki, dinləmirəm təni, vermirəm məna [5, s.294].
M.Füzuli hər bir qəhrəmanını lirik üslubda təsvir edir. Hadisələri daha çox prosesdə qələmə alan Füzulinin qəhrəmanları daxilən yetişir, mənəviyyatca tamamlanırlar. Füzulinin yaradıcılığındakı surətlərin çoxu köməksizdir. Daxilən böyük, namuslu və vicdanlı insanlar əksərən tək, kimsəsiz təsvir olunur. Mərd insanların köməksizliyi bir neçə səbəblə əlaqədardır. Əvvələn Füzuli göstərmək istəmişdir ki, bu insanları köməksiz edən yaltaqlıqdan, paxıllıqdan uzaq olmaları, namuslu əməklə yaşamaları, heç kimə boyun əyməmələridir. Füzuli həyatın hər növ haqsızlıqlarına “ədalətsizliyə, hüquqsuzluğa, zorakılığa qarşı” [9, s.58] daim qiyam qaldırmışdır.
Riyakarlıq və paxıllıq kimi pis əxlaqi sifətlərin tənqidinə Füzulinin qəsidələrinin, demək olar ki, əksəriyyətində rast gəlmək mümkündür. “Vay olsun o şəxsə ki, riyakarlıqla ömür keçirir” – deyən şair belə şəxslərə, hətta nəsihət etməyi də yersiz hesab edir: xeyirxah və nəcib insanları onlardan çəkinməyə çağırır: “Çirkin adamların müaşirətindən həzər et” – deyir.
M.Füzuli “insanın əxlaqi keyfiyyətlərinə yüksək qiymət vermiş” [10, s.153], insanın əxlaqının təmizliyindən danışaraq böyük bir nəsihətçi, müdrik ustada çevrilmişdir: “Zatən təbiətim alçaq işlərdən uzaqdır”, “fəsad işlərə adət etmədim”, “qəlbim həmişə həqiqətə mail olmuşdur”, “məcaz zəncirlərinə müqəyyəd olmadım” – deyərək oğurluq, tamahkarlıq, mütilik kimi sifətləri ifşa edir, faydalı, vəfalı, ədəbli olmağı, fəsad işlərdən uzaq olmağı təbliğ edir, insanları sədaqətə, etibarlılığa, ata-anaya, Vətənə, torpağa, eşqə, məhəbbətə, öz ülvi duyğularına sədaqətə çağırır.
Çox zaman fikirlərini açıq söyləyə bilməyən Füzuli zəmanədən narazılığı cananın cövr və cəfasında çəkdiyi əziyyət və işgəncə pərdəsi ilə örtürdü. Zamanında hər bir arzunun maniələrlə pərdələndiyini gördükdə kədərlənir, bir çıxış yolu tapa bilmədikdə cəmiyyətdən uzaqlaşıb gizlində yaşamaqla nicat tapacağına ümid bəsləyirdi. “Paxıllıqdan, cəmiyyətdən uzaqlaşmaqla bir mağarada gizləndim, düşmənlərin qorxusunu bilməmək üçün mənə bu qələdə doğru yol göstərildi”. Belə mistik motivlər Füzuli dövründə olan ictimai bərabərsizliyin, zülm və əsarətin nəticəsidir. Məhz bu cür haqsızlıqlar şairi “faniyi-mütləq”ə sığınmağa məcbur edir.
Gətirdi təngə nakəslər məni, arzum budur daim,
Nə mən bir kəslə, nə də bir kəs mənimlə aşina olsun.
Fəqət, hümmət məni istər görə dünyadə müstəğni,
Təbiətcə o istər hər gəda padişah olsun.
Gəda tək ummaram pay süfrəsindən hər kəsin, əmma,
Könül istər Əlinin asitanında gəda olsun [5, s.176].
Əgər şair bir tərəfdən kədərlənir, dünyadan əl çəkib “üzlət” aləminə (bir tərəfə çəkilib təkbaşına oturma mənasında) sığınmağa can atırsa, digər tərəfdən zülm və haqsızlıqlar dünyasında özünü bütün çırkinliklərin fövqündə tutur, sənətinə, qüvvəsinə, ideyalarının qüdrətinə, fənası olmayan bir bəqaya çatacağına o qədər inanır ki, bu hal onu sevindirir. Füzulinin “fikrincə, insan faydalı əməlləri ilə cəmiyyətə xeyir verməyi bacarmalı, bununla da özünü tanıtdırıb, etibarlı mövqe kəsb etməlidir. Əks təqdirdə onun varlığı kimsə tərəfindən hesaba alınmaz” [11, s.68].
Qeyd edək ki, “Füzulinin əsərlərindən xoşlanmayan adamlar” [12, s.35] da olmuşdur. Şairin şeirlərindən danışan bəzi “tədqiqatçılar” şairin qəzəl və qəsidələrini “sönük”, “hissdən məhrum”, “yaxşı şeir vəsfinə layiq olmayan önəmsiz” əsərlər kimi qələmə verməyə cəhd edirlər. Təbii ki, fikirlərin elmi həqiqətdən uzaq olduğunu iddia etməyə kifayət qədər əsas vardır.
M.Füzulinin adı nəinki Azərbaycan, bütün Şərq və Qərb üçün doğma və əzizdir. “Ağlı olan insana biliklər hazır formada verilmir” [13, s.113]. Böyük təfəkkür sahibi Füzuli yaradıcılığı boyu xalqımızın ən nəcib duyğularını, yüksək və humanist əməllərini tərənnüm edən əvəzolunmaz bir sənətkar, böyük bir insan olmuşdur. “Şair zaman-zaman oxunduqca həyat nəfəsli sətirləri insanı arif olub ömrün mənasını dərk etməyə, gözəlliyi duyub yaşamağa, dünya nemətlərindən həzz almağa çağırmışdır” [14, s.123]. Bu mənada, pedaqoji fikrin fəxri olan dahi şair Füzulinin ədəbi-pedaqoji irsi Qərbi Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir. Düzdür “Gibbdən sonra gələn Avropa tədqiqatçıları Füzuli əsərlərini öyrənmək işinə əhəmiyyətli bir yenilik gətirə bilməsə də” [15, s.99] alman Şərqşünası Hammer Purqştall (“Leyli və Məcnun” poemasından Leylinin buludlarla söhbətindən bir parçanı və “Bəngü Badə” əsərindən parçaları məsnəvi şəklində tərcümə etmişdir), ingilis Şərqşünas alim Gibb də Füzulinin “Leyli və Məcnun”, “Bəngü Badə” əsərlərindən parçalar tərcümə etmişdir. “Gibb, həmçinin Füzulinin “Dustum, aləm səninçün gər olur düşmən mana” misrası ilə başlanan qəzəlini də ingilis dilinə tərcümə etmişdir” [16, s.18]. Edmond Faze və Əbdülhəmid Məmduh, V.Minorski kimi şərqşünaslar Füzuli yaradıcılığına biganə qala bilməmiş, əsərlərindən tərcümələr etmişlər. Göründüyü kimi, “M.Füzuli dünya ədəbiyyatşünaslarını özünün ecazkar təfəkkürü, ölməz sənət nümunələri ilə heyrətə gətirmiş, onları məftun etmişdir” [17, s.151].
Yuxarıda qeyd etdik ki, Füzulu gahdan da musiqiçi kimi bəşər mədəniyyəti tarixində silinməz izlər buraxmışdır. Qədim dövrdən xalqımızın musiqi təfəkkürünün parlaq nümunəsi dahi Füzulinin əsərlərində də öz təsvir və tərənnümünü tapmışdır. Bildiyimiz kimi, musiqi sənəti əsrlərdən-əsrlərə, nəsillərdən-nəsillərə ötürülsədə ədəbiyyatla musiqinin qarşılıqlı əlaqəsi mühüm məna kəsb edir. Şairlə bəstəkarın yaradıcılıq zəhmətinin məhsulu olan mahnıları, eyni zamanda ədəbiyyatla musiqinin qarşılıqlı əlaqəsinin, sintezinin bədii nəticəsi kimi qiymətləndirənlər haqlıdırlar. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixinin ilk korifeyi sayılan Əhməd Seyidov Füzuli yaradıcılığını tədqiqə cəlb edərkən qeyd edir ki, Füzuli “nəğməni səma eyvanının kəməndi, xoş mahnını uca aləmin nərdivanı adlandırır” [18, s.87]. Musiqinin inkişafında və təbliğində əvəzsiz xidmətləri olan, “özünün zəngin şeir aləmini musiqi təranələri və sehrli ahəngləri ilə zinətləndirən Füzuli bəzən ustad musiqişünas kimi çıxış edir” [19, s.17]. Füzulinin dərin kamal, ideal və möhtəşəm sənət xəzinəsi sayılan “Rindü Zahid” əsərində musiqinin mənəvi-estetik tərbiyə gücünü diqqət mərkəzinə gətirmişdir. Musiqini ruhun və təfəkkürün incisi hesab edən Füzuli yazır ki, “nəğmə səma eyvanının kəməndidir. Xoş avazlar isə aləmin nərdivanıdır, ruha halın məbdəindən (məbdə – başlanğıcdan – K.C.) xəbər gətirir, onu cismani əlaqələrdən qurtarır. Onun məqamlarının hər şöbəsi bir sirr pərdəsidir və hər nəğməsi Allah dərgahına bir niyazdır. Bu ləzzətlərə meyl etmək idrak üçün zəruridir. Buna şövq göstərmək pak təbiətli adamların xasiyyətidir. Saz nəğməsi və xoş səsin şərəfinə bu bəsdir ki, halsız və ürəyi sönmüş adamların canına ürək yandıran eşq odu salır, qafilləri eşq dərdinin nəşəsindən xəbərdar edir.
Lətif səslər eşqin təhrikinə səbəbdir,
Xəbərsizlərə eşqin xəbəri saz ilə yetişir.
Eşq bir gizli sirdir, saz ilə aşkar olur.
Həqiqət budur ki, o, sirr saz pərdəsinin arxasındadır” [4, s.57].
Hər bir əsərini öz canı və qanı ilə suvaran M.Füzuli yazır ki, “İlahi, məsum Əhli-Beytin hörməti xatirinə yaşamağım üçün, rüsvalıq palçığı və peşmançılıq daşı ilə meydana gətirdiyim və onu suvamaq və zinətləndirmək üçün qanlar udduğum bu bir neçə dağınıq beyti mənalar üzərində gündüzlər axşama qədər düşünüb onları bir araya gətirib, bir mənzumə yaza bilmək üçün gecələr sabaha qədər çalışan insanlar görüb oxusunlar… (İlahi, bu beytləri) şeirləri oxunduğu məclislərdə məsxərəyə qoyulan, bir neçə zəif beyt yazıb, onu dilənçiliyə alət etməklə iftixar edən və guya şeiri anladığını anlatmaq üçün sözün və mənaların incəliklərinə etiraz edən bir neçə insanın ayaqları altında əzdirmə” [3, s.19].
Bu gün ariflərin könlündə yaşayan Füzulinin müxtəlif məzmunlu əsərlərində, qəzəl və şeirlərində estetik təsir imkanları Azərbaycanın korifey sənətkarları tərəfindən tərənnüm olunmuş və bu gün də tərənnüm olunmaqdadır. Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Mirzə Məhəmməd Həsən, Cabbar Qaryağdıoğlu, Əbdül Həsən xan İqbal, Seyid Şuşinski, Bülbül, Xan Şuşinski, Mütəllim Mütəllimov, Sara Qədimova, Rübabə Muradova, Şövkət Ələkbərova, Zeynəb Xanlarova, Zülfü Adıgözəlov, Əbülfət Əliyev, Qulu Əsgərov, Mais Salmanov, Süleyman Ələsgərov, Hacıbaba Hüseynov, Yaqub Məmmədov, Ələsgər Abdullayev və digərləri toy-düyündə, ümumxalq şənliklərində, ağır-əziz məclislərdə Füzulinin “Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti candır”, “Nalədəndir ney kimi avazeyi-eşqim bülənd”, “Səfayi-vəsli-qədrin hicr ilə bimar olandan sor”, “Pərişan halın oldum, sormadın hali-pərişanım”, “Dün sayə saldı başimə bir sərvi-sərbülənd”, “Sərvi-azad qəddinlə mənə yeksan görünür, Nəyə sərgəştə olan baxsa xuraman görünür”, “Pənbeyi-daği-cünun içrə nihandır bədənim”, “Heyrət ey büt, surətin gördükdə lal eylər məni”, “Saqiya, cam tut ol aşiqə kim qayğuludur” və s. kimi qəzəllərini muğam və təsniflərdə sevə-sevə, duya-duya, ilhamla oxumuşlar.
Məhəmməd Füzulinin “Leyli və Məcnun” poeması neçə-neçə müğənninin səhnə sənətində, habelə muğam ifaçılığında kamilləşməsi yolunda bir məktəb, yarış səhnəsi olmuşdur. Yaradıcılığı ümman dolu olan Məhəmməd Füzulinin pedaqoji ideya və görüşlərinə ulu öndər Heydər Əliyev belə dəyər vermişdir: “Biz bu gün də, gələcəkdə də öz həyatımızda, öz işimizdə Füzulinin yaratdığı mənəvi dəyərlərdən istifadə edərək xalqımızı xoşbəxt gələcəyə aparacağıq” [20, s.125].
Sonda belə nəticəyə gəlirik:
Pedaqoji-psixoloji-fəlsəfi və ədəbi elmi irsin tükənməz sərvəti sayılan Məhəmməd Füzuli təlimin və təhsilin inkişafı ilə bağlı çağdaş dövrümüzə cavab verən ideyalar irəli sürmüşdür;
Özünü tanıyan Tanrısını da tanıyar – görüşündə olan Məhəmməd Füzuli “Hədiqətüs-süəda”, “Məslə ül-etiqad” və s. kimi dini əsərləri ilə Ulu Tanrını, Məhəmməd Peyğəmbəri, Həzrəti Əlini və onun övladları imam Həsən və imam Hüseyni mədh etmiş, onları humanist ideyalar carçısı adlandırmışdır;
Məhəmməd Füzulinin əxlaqi fəzilətlərə verdiyi yüksək qiymət bu gün də öz təravətini itirməmişdir;
Yaradıcılığı ilə özünə yenilməz bir heykəl, abidə yaratmış Məhəmməd Füzuli haqlı olaraq deyir ki, insan şüuru ilə hər şeyə qalib gələcəkdir. Həqiqət olan hər bir şey imkan daxilində olan hər hansı bir şeydən daha əvvəldir;
Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı o qədər nəcib duyğular, yüksək və humanist əməllərlə doludur ki, Qərbi Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir.
Nəğməni səma eyvanının kəməndi, xoş mahnını uca aləmin nərdivanı adlandıran Məhəmməd Füzulinin qəzəl və qəsidələri Azərbaycanın korifey sənətkarları tərəfindən bu gün də toy-düyündə, ümumxalq şənliklərində, ağır-əziz məclislərdə ifa olunmaqdadır.
ƏDƏBİYYAT
Məhəmməd Füzuli (elmi-tədqiqi məqalələr). Bakı: Azərnəşr, 1958, 389 səh.
Mir Cəlal. Füzuli sənətkarlığı. Bakı: ADU nəşriyyatı, 1958, 276 səh.
Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə, III cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 472 səh.
Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə, V cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 224 səh.
Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə, IV cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 344 səh.
Məmməd Cəfər Cəfərov. Füzuli düşünür. Uşaqgəncnəşr, 1959, 235 səh.
Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə, II cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 336 səh.
Fuad Qasımzadə. “Qəm karvanı” yaxud zülmətdə nur (Füzulinin dünyagörüşü). Bakı: Azərnəşr, 1968, 360 səh.
Akif Abbasov. Milli əxlaq və ailə etikası. Bakı: Mütərcim, 2010, 320 səh.
Rüfət Hüzeynzadə. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2019, 538 səh.
Hüseyn Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: ADPU-nun nəşriyyatı, 2014, 432 səh.
Məmməd Cəfər Cəfərov. Klassiklərimiz haqqında. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1948, 96 səh.
Oruc Həsənli. Təhsilin müasir psixoloji problemləri. Naxçıvan: Əcəmi, 2017, 416 səh.
Ayaz Vəfalı. Füzuli öyrədir. Bakı: Gənclik, 1977, 148 səh.
Mirzağa Quluzadə. Füzulinin lirikası. Bakı: AMEA-nın nəşriyyatı, 1965, 476 səh.
Səyyarə Məmmədova. Qərbi Avropa Şərqşünasları Füzuli haqqında. /Elm və həyat, 1972, №3
Yusif Talıbov, Fərahim Sadıqov, Sərdar Quliyev. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Ünsiyyət, 1999, 516 səh.
Əhməd Seyidov. Azərbaycanda pedaqoji fikrin inkişafı tarixindən. Bakı: Maarif, 1987, 301 səh.
Vəli Məmmədov. Füzulinin musiqi dünyası. Bakı: İşıq, 1977, 68 səh.
Heydər Əliyev. Müstəqillik yolu. Bakı: Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, 1997, 136 səh.
Böyük alim, mərdanə insan, etibarlı dost ŞİRİNDİL ALIŞANLININ xatirəsinə…
“Alimləri eşidin, onlar dünyanın çırağı, axirətin nurudurlar” – deyib Peyğəmbərimiz.
Şirindil müəllimin alimliyindən, ədəbiyyat tariximizdəki xidmətlərindən həmkarları çox yazıblar. Bu gün də yazırlar… Ölümündən sonra…
Xatirəsinə ehtiramla yazdığım bu yazı isə ona olan minnətdarlıq borcumdur.
“Elm” Redaksiya-Nəşriyyat və Poliqrafiya Mərkəzində direktorum, arxa-dayağım olub Şirindil Alışanlı. Böyük ehtiyac içində olan məcburi köçkün ailəsinin vəziyyətini bir az yüngülləşdirmək üçün halal çörək qazanmaq yolunda çarpışan bir kəndli qızına zamanında edilən yaxşılığı heç bir təşəkkür, minnətdarlıq ödəməz, təbii ki…
Şirindil müəllim “Köhnə kişilər”dən idi. Samballı, ağır çəkili, ciddi. Yaxından tanımayan üçünsə həm də “çox sərt”. Bu xarakterin zirvəsində isə onun XEYİRXAHLIĞI dayanırdı. Görənlər üçün, görmək istəyənlər üçün o belə biri idi. “Elm və həyat” jurnalının redaktor müavini, rəhmətlik Binnət Süleyman həmişə xoş sözlər deyərdi onun barəsində, – mən onu şəxsən tanımadığım illərdə… Deyilənlərə layiq olduğunun illər sonra özüm də şahidi oldum.
Bu yaxınlarda özü ilə telefonla danışanda ürəyimdə olan ən yaxşı sözlərimi ona dedim. Nə yaxşı ki, dedim. Bu tezlikdə itirəcəyimiz heç ağlıma da gəlməzdi. Mənə ən böyük təsəlli də elə budur… İnsana nə lazımdır ki… Adi bir xoş söz, gülər üz… Bütün inciklikləri, qəlb qırıqlıqlarını bir xoş sözlə əritmək olar, məncə, yetər ki, kindən, qərəzdən uzaq olasan… Ürəyimdəkiləri ona deməyə geciksəydim, bu ağır yük bir ömür çiyinlərimdən asılıb qalacaqdı… Məni diqqətlə dinlədikdən sonra gülərək: “Eh… Aliyə, çox sağ ol ki, sən bu sözləri deyirsən. Mən nələr etmişəm, bunu bir Allah bilir, bir də mən. İnsanlıq ölüb gedir artıq. Bilə-bilə ki, bu gün mən xəstəyəm, adi zəng edib hal-əhval tutmaq mədəniyyətləri belə qalmayıb çoxunun”. Ad da çəkdi… Tanıdıqlarım idi… Mən də şahidi olmuşdum onlara etdiklərinin… Təəssüf…
Bir neçə nəfərin adını isə minnətdarlıqla çəkdi. Xüsusilə, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor Qəzənfər Paşayevin və vaxtilə onun rəhbərlik etdiyi “Elm” nəşriyyatının hazırkı direktoru Cəbuhi Qəhrəmanovun adlarını.
Xalq şairi Nəriman Həsənzadə ilə ara-sıra görüşdüyünü dedi. Biri-birilərinin xətrini istəyirdilər. Bunları deməyi özümə borc bildim…
Martın 12-də professor Musa Quluzadənin xatirəsinə bir yazı yazmışdım. Orada dar günün dostları sırasında, təbii ki, Şirindil müəllimin adı da var idi. 2 gün sonra isə vəfat etməsi xəbərini eşitdim. Gec eşitdim… İnanmadım. Son danışığımızda demişdi ki, martda xarici ölkəyə müalicəyə gedəcək. Görüşməliydik. Telefonuma baxdım… 29 fevralda zəng etmişdim. Götürməmişdi. Adətən götürməyəndə, sonra özü yığırdı. Bu dəfə zəng gəlmədi. Düşündüm ki, yəqin gedib müalicəyə, inşallah, qayıdar görüşərik.
Təəssüf… Bir dəyərli dostu da beləcə vaxtsız itirdim…
İllər öncə Xalq şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin ömrünün sonlarına yaxın bir müsahibəsinə qulaq asmışdım. Dostluqdan, xeyirxahlıqdan danışırdı…
Mir Cəlal Paşayevin, Nəsir İmanquliyevin, Aslan Aslanovun, Şıxəli Qurbanovun, Cəfər Xəndanın, Həmid Araslının, Muxtar Hüseynzadənin, Abbas Zamanovun, Qulu Xəlilovun, Famil Mehdinin, Nurəddin Babayevin, Nəriman Həsənzadənin adlarını çəkdi.
Belə bir söz dedi Bəxtiyar Vahabzadə: “Nurəddinin bir sözünü unutmuram. Dostlarımızı bir-bir itirib acısını çəkdikcə: “Vay arxaya qalanın halına…”, – deyirdi.
Yəqin Bəxtiyar Vahabzadə özünü nəzərdə tuturdu, dostlarının, xeyirxahlarının bir-bir “yoxa çıxması” onu qorxudurdu. Çox kövrək olmuşdu…
Ömrü yazan Allahdı, düzdü… Amma doğmaların, dostların itkisini kənardan müşahidə etmək həqiqətən çox ağırmış…
Vay axıra qalanın halına!
Sonda Şirindil müəllimin 3 gözəl, ağıllı-kamallı qız övladına üzümü tutub: “Belə bir atanın övladı olmaq səadəti hər kəsə nəsib olmur. Başınızı uca tutun, həyat davam edir! – deyirəm.
Mən uşaqlıq, yeniyetməlik, ilk gənclik illərindən ədəbiyyata vurğun idim. Yazıçılarımızı, dünya ədəbiyyatını oxuyurdum. Qələm adamları haqqında metafora ilə düşünürdüm. Məsələn, Seyran Səxavət məndə həmişə dəli-dolu dağ çayı ilə assosiasiya olunub. Elə alimlər, yazıçılar, şairlər var idi ki, torpağın bağrından qopub Göy üzünə ucalan dağa bənzədirdim. Sonra Bakıya gəlib, burda yaşayıb, o insanları həyatda gördükcə, bəziləri kiçilib gözümdə təpə oldu, amma dağ ucalığını saxlayanlar da vardı. Hətta təsəvvür etdiyimdən daha uca olanlar da. Məsələn, Xudu Məmmədov, Aydın Məmmədov, Məmməd Araz…
Heç şübhəsiz, İsmayıl Şıxlı da öz qürurlu əzəməti ilə bu sırada dayanır. Mən İsmayıl müəllimin, demək olar, bütün əsərlərini oxumuşam. Bəli, “Dəli Kür” İsmayıl Şıxlının şah əsəri kimi qəbul olunub. Ancaq bu, çoxumuzun “Ölən dünyam” romanından hələ xəbərsiz qaldığımızdandır. Yaxud hələ alıb oxumamış olmağımızdan. Bu roman heç də “Dəli Kür”dən geri qalmır. Əsər 20-ci əsrin əvvəlində bolşevik-rus işğalının Qazax mahalında və ətraf civarlarda törətdiyi faciəvi hadisələrdən və ən başlıcası Gəncə üsyanından bəhs edir. Biz Gəncənin işğala, yadelli zülmə qarşı dirənişi deyəndə, göz önünə çox hadisələr, çox şəxsiyyətlər gəlir. Əlbəttə, qəhrəman Cavad xanı rəhmətlə, ehtiramla və qürurla xatırlayırıq.
Ancaq başqa tarix də var: 1920-ci il aprelin 28-də Bakıda milli hökumət devrildikdən sonra Gəncə rus-bolşevik işğalçılara təslim olmurdu və az qala bir aya yaxın – mayın 25-dək düşmənə müqavimət göstərdi. Gəncəlilər sözün tam anlamında son damla qanına qədər dəfələrlə üstün rus qoşunlarına və erməni silahlı dəstələrinə qarşı vuruşdu. Bu, Azərbaycan tarixində çox ağır, qanlı hadisələrdən, eyni zamanda Gəncənin və bütün millətimizin qürurvericu qəhrəmanlıq örnəklərindən biri idi. İsmayıl Şıxlı bu faciəli və qürurlu tarixi özünə xas olan ustalıqla elə təsvir edib ki… Bu əsəri oxumağı bütün dostlara tövsiyə edirəm.Başqa romanlarını, povestlərini, hekayələrini də.
Gənclərimiz İsmayıl Şıxlını oxumalıdır. Mütləq oxumalıdır. Elə yazıçılar, elə əsərlər var ki, onları oxumadan özünə intellektual, hətta zəngin dünyagörüşü olan insan deyə bilməzsən. İsmayıl Şıxlı həmin qələm ustalarından biridir. Millətin içindən çıxmış və millətinə həmişə bağlı olmuş, özünə hər zaman sadiq qalmış nəhəng ziyalımızdır. Fiziki olaraq yaşasaydı, 105 yaşı olardı. Ancaq təəssüf ki, bu yubileyini onsuz qeyd edirik. Millətimizi İsmayıl Şıxlı münasibətilə təbrik edirəm.Allah İsmayıl müəllimdən rəhmətini əsirgəməsin. Amin.
