Nəriman Nərimanovun yeganə övladı – oğlu Nəcəf Nərimanov Böyük Vətən Müharibəsində həlak olduqdan sonra tank korpusunun komandiri, general-leytenant K.Sviridovun anası Gülsüm xanıma yazdığı məktubdan sətirlər: “Sizin oğlunuz Nəcəf Stalinqrad vuruşmasında faşistlərə ilk güclü zərbə endirən hissədə xidmət etmişdir. Biz əmri yerinə yetirdik – almanları qovduq. Zərbəmizdən sonra Stalinqrad yaxınlığında Qızıl Ordunun ümumi geniş hücumu başlandı. Biz düşməni kənddən- kəndə, şəhərdən – şəhərə qovduq…Vətənimizin ən yaxşı və ləyaqətli oğulları arasında sizin də oğlunuz vardı…İllər keçəcək, biz itkilərin ağrısını unudacaq, xarabazarları bərpa edəcəyik, lakin bəşəriyyəti faşizm təhlükəsindən xilas etmək üçün öz həyatını Nəcəf kimi qurban vermiş Vətən oğullarını heç vaxt yaddan çıxarmayacağıq”. Ölümündən bir ay qabaq anası Gülsüm xanıma yazdığı məktubda Nəcəf Nərimanov cəbhədəki xidmətlərindən yazarkən ona “Stalinqradın müdafiəsi uğrunda” medalı ilə təltif olunması xəbərini artıq vermişdi. “Əziz ana! Sən yazırsan ki darıxmısan. Ancaq nə edə bilərik. Mən ki axı cəbhədəyəm. Yazmısan xəstələnmisən. Nədən? Məndən narahat olma, öz sağlamlığın haqqında düşün. Bu yaxınlarda mənə məlumat göndəriblər. “İgidliyə görə” medalı ilə təltif olunmağım barədə, hətta, həmçinin “Stalinqradın müdafiəsi uğrunda” medalı ilə də. Mən orada 4 ay oldum, yadındadır sən mənə bağlama göndərmişdin—mən onu qışda, almanlar bizi düz Volqaya qədər qovan vaxtlarda almışdım. Ancaq sonradan, sənə yaxşı məlumdur ki, biz sarsılmadıq və Stalinqrad böyük bir alman qupunun məzarı oldu. Budur, mən indi iki medal gözləyirəm…” Nəcəf Nərimanov 1943-cü ildə, 23 yaşında həlak olmuş, atası kimi o da vətəndən uzaqda – Volnovaxada dəfn olunmuşdur.
En lille antologi med titlen “Moderne Dansk Poesi” er blevet udgivet i Aserbajdsjan som en del af serien “Yeni DƏB” fra forlaget Zərdabi Nəşr. Antologien samler digte fra 12 anerkendte danske digtere fra det 20. århundrede, som stadig er aktive i dag, herunder Knud Sørensen, Benny Andersen, Uffe Harder, Erik Stinus, Lin Nilsen, Peter Poulsen, Laus Strandby Nielsen, Henrik Nordbrandt, Niels Hav, Marianne Larsen, Pia Tafdrup og Thomas Boberg.
Siden 2005 har over 25 bøger med verdenslitteratur været udgivet i serien “Yeni DƏB”, som blev grundlagt af Səlim Babullaoğlu under Azerbajdsjans Forfatterforening som et tillæg til tidsskriftet “Dünya ədəbiyyatı” (Verdenslitteratur). Efter en midlertidig pause er serien blevet genoptaget under AYB’s Center for Kunstnerisk Oversættelse og Litterære Relationer.
Antologiens oversættere er den dansk-tyrkiske digter og oversætter Hüseyn Duyğu samt Səlim Babullaoğlu (redaktør, sammenstiller og forfatter af forordet). Projektets konsulent er Əsəd Cahangir, koordinator er Rauf Aslanov, og forlægger er Elman Qasımov. Redaktionsteamet for “Yeni DƏB” inkluderer Səlim Babullaoğlu, Seyfəddin Hüseynli, Əsəd Cahangir, Azər Turan, Qulu Ağsəs og Fərid Hüseyn.
Bogens design er skabt af Emil Camalov og Məlahət Qənbərova.
Səlim Babullaoğlu, sekretær for Azerbajdsjans Forfatterforening, har meddelt, at yderligere fire bøger snart vil blive udgivet i samme serie.
Blandt seriens mediepartnere er tidsskriftet “Dünya ədəbiyyatı”, avisen “Ədəbiyyat qəzeti”, magasinet “Ulduz” samt nyhedsportalerne www.mustaqil.az og www.yazarlar.az.
I anledning af udgivelsen har “Ədəbiyyat qəzeti” offentliggjort to digte af Niels Hav.
Millət vəkili, Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Fazil Mustafa Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü, yazıçı-publisist Kənan Hacını 50 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, təbrik məktubunda yazarın ədəbi uğurları xüsusi vurğulanır:
“Hörmətli Kənan müəllim,
Sizi 50 illik yubileyiniz münasibətilə təbrik edir, ictimai və yaradıcı fəaliyyətinizdə yeni uğurlar arzulayıram!
Siz 1995-ci ildən dövri mətbuatda şeir, esse, hekayə, müsahibə və digər maraqlı yazılarınızla çıxış edirsiniz. Bir sıra nüfuzlu mətbu orqanlarda, xəbər agentliklərində və nəşriyyatlarda redaktor vəzifəsində çalışmış, məhsuldar ədəbi fəaliyyətinizlə seçilmisiniz.
Nəşr olunmuş kitablarınız (“Özündən qaçmaq olmur”, “Çəhrayı qan”, “Quşlar üçün karusel”, “Yağ kimi”, “Yaddaş kartı”, “Rəqqasə”, “Uzaqdasan, soyuqdur”, “Ədəbiyyatın kulisi”, “Fironun dəftəri”, “İki qadını ayıran pəncərə”, “Fəna fasiləsi” və b.) sizə oxucu sevgisi qazandırıb.
Siz bədii tərcümə sahəsində də uğurlu işlərə imza atmısınız; əsərləriniz fərqli dillərə tərcümə edilərək müxtəlif antologiyalarda və almanaxlarda dərc edilib. Yaradıcılığınız haqqında çoxsaylı məqalələr yazılıb.
2016-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi ilə Ədəbiyyat Qəzetinin birgə təsis etdiyi “Əli bəy Hüseynzadə” mükafatına, 2020-ci ildə “Vektor”un “Şahmar Əkbərzadə” mükafatına, 2024-cü ildə isə “Cəfər Cabbarlı” mükafatına layiq görülmüsünüz.
Sizi yaradıcılıq uğurlarınız və yubileyiniz münasibətilə bir daha təbrik edir, ən xoş diləklərimi çatdırır, möhkəm cansağlığı arzulayıram”!
“XƏZAN” və “YAZARLAR” jurnallarının kollektivi tanınmış tarixçi – yazıçı, ictimai xadim Yunus Oğuza qardaşı Mais bəyin vəfatından kədərləndiklərini bildirir, dərin hüznlə başsağlığı verirlər. ALLAH RƏHMƏT ELƏSİN!
MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR, GÜLAĞA TƏNHA VƏ ŞİRVAN MILYONÇULARI Təsisçisi və direktoru olduğum “Şirvannəşr” təzəcə işə başlamışdı ki, mərhum yazıçı Zaman Qarayev jurnalist Şakir Abdullayevi kitab çap elətdirmək üçün nəşriyyatımıza gətirdi. Əlyazmasını stolun üstünə qoyan kimi Şakir müəllim soruşdu: – Mən bura gələn neçənci şirvanlı müəllifəm? – Hələ ki, birincisiniz, Şakir müəllim, – dedim. Gülə-gülə qayıtdı ki: –Qorxun ki, elə axırıncı da mən olam! Maraqla üzünə baxdığımı görüb: –Vallah, bir şirvanlı kimi and içərəm ki, bura şirvanlı gəlməyəcək. –Niyə, Şakir müəllim? –Siyasətindən. Gülüşdük. Onda “Şirvan” adının hörmətdən salınan vaxtları idi. Şirvanlıya da yuxarılar ağlar zənciyə baxan kimi baxırdılar. Guya Azərbaycanın ilk prezidenti Ayaz Mütəllibov da şirvanlıymış. Düzü, bu söz-söhbətə qədər elə bilirdim ki, Mütəlli¬bov ba¬kılıdı. Amma diqqət eləyib görəndən sonra ki, onun ətrafında yüksək vəzifə tutanlardan biri də şirvanlı olmayıb, bildim ki, Mütəllibov həqiqətən şirvanlıymış. Birini ki, gətirib vəzifəyə qoyurlar, çatan kimi yan- yörəsindəki yerlilərini pərən-pərən salırsa, bilin ki, o adam şirvanlıdı. Sabir nahaq deməyib ki:
–Öz qövmümüzün başına əngəl-kələfiz biz.
Yerlilərini yola verməmək biz şirvanlıların anadangəlmə xasiyyətidi, qardaş. Neyləyə bilərik ki, Allah bizi özümüzünkülərə qarşı qanısoyuq yaradıb. Amma özgəsinə can qurban eləmək… o nə sözdü?! Elə götürün biz kürdəmirliləri. Dostlarımız ya qazağlılar olar, ya tovuzlular olar, ya da gürcüstanlı, ya yeraz. Kürdəmirlinin kürdəmirliylə dostluğu… eşit… inan¬a. Vallah, billah, türk şairi Tofiq Fikrətin “Torpaq– vətənim, növi-bəşər – millətim… insan”ı elə bu şirvanlıdı ki, var. Həqiqəti demək də şirvanlının alnına yazılıb. Ona görə də zindana atılan şirvanlını görərsən, vətəndən didərgin salınan şirvanlını görərsən, dərisi soyulan şirvanlını görərsən… Bəli, rəhmətlik Şakir müəllim uzaqgörən imiş. Mənim müəlliflərimin ən azı 70 faizi naxçıvanlılar oldu. Bir müddətdən sonra yerlilərim gördü ki, adə, qorxusuz-ürküsüz “Şirvan” adına da gələn var. Odur ki, arada-bərədə azıb-təzən şirvanlı müəlliflər də qapımızı döyməyə başladı. Hamısı da cılxa kasıb… Məgər Şirvan belə yaman günə qalıb?! Məgər onun pulluları, milyonluları belə zəlil olub?! Bax, burda görürsən ki, Seyid Əzim bilərəkdən onlara qarğış eləyib:
–Neçə dövlətli var, Allah alacaq dövlətini!
Vallah, yüzlərlə şirvanlı tanıyıram ki, sağlıqlarına qismət, topdağıtmaz mülkləri, oğulba-oğul yeməyə çörəkləri, yüz il xərcləsələr qurtarmayası pulları var. Bəlkə də Azərbaycan milyon¬çuları arasında şirvanlılar qədər varlısı yoxdu, desəm, yalan olmaz. Amma faydası nə imiş görəsən?! Sabir babamız onları yaxşı xarakterizə edib:
–Çinlə sənduqə pulu…
Bu şirvan pulluları deyildi Xaqanini zindana atdıran, Hadini ac-yalavac qoyan, Seyid Əzimi Allah evində – məsciddə basdırığa salıb öldürən, Sabiri çərrədən?! İndi də… Biri milyonlarının başını düzəltməklə məşğuldu, biri milyarddan təzəcə keçib. Biri də yağlı bir “malades”ə “ağa, mən yaxşı nökərəm!” farağatında dayanıb. Amma bu Kərbəla meydanında Şirvan milyonçu¬la¬rının gözü qabağında vətənimizin cənub bölgəsindən bir Gülağa Tənha da çıxıb. Ürəyinin səxavətindən cibinin ağzını açıb, ədəbiyyat-incəsənət yolunda var-dövlətindən keçməklə məşğuldu. Bu cavan adam bu günkü günü şöhrətinə yaraşmayan şahlar şəhəri Şamaxıya da nəzər yetirdi. O burda Mirzə Ələkbər Sabirə elə bir qəbirüstü abidə qoydurdu ki, bu işiylə cəmi milyonçularımızı tərəzinin bir gözünə yığdı, özü də çıxıb durdu o biri gözündə. Və onlardan ağır gəldi. Biz şirvanlılar pulu pul gətirən yerə qoyuruq, qardaş. Yoxsa… Pah atonnan, ürəyə bax ey! Canına qəsd elə, pul qazan, gətir Sabirə abidə qoydur!? Rəhmətlik Kürdəmirin Xəlsəsindən olan Ağahüseyn əmimin sözü olmasın, a malım başına dönsün, yəni Şirvan pulluları sənin qədər də bilmir?! Bilmirlər ki, Sabirin abidəsinə nə gəlib. O boyda “Hophopnamə” nədi bəs?! Qazağlıların sözüylə demiş olsaq, eloğlum, sənətşünas Ziyadxan Əliyev danışırdı ki, İrandan bir dəstə adam Sabiri ziyarətə gəl¬mişdi. Ustadın məzarını görəndə mat qaldılar: –Baba, budu Sabirin qəbri?! Dedim: –Bəli. Dedilər: –Dövləti qoyaq bir qırağa, məgər buranın pullularının gözü kor olub nədi, bu boyda kişini görmürlər?! Dinəndə farsa şovinist deyirsiniz. Gedin Təbrizdə Şəhriyarın mavzoleyinə baxın. Görün İran dövləti Azərbaycan türkü-nə nə böyük bir ehtiram göstərib! Burda yadıma İranın Azərbaycandakı səfiri hörmətli Əfşar Süleymani düşür. Görəsən Şəhriyarı “fars” eləyən ağanı rəncidə salmadı ki, bu söz-söhbət, nəüzibillah?! Götürüb hökumətimizə notadan-zaddan verməzmi görəsən, Allah irağ eləsin?! Bilirəm ağanın ağrıması hardandı. Bilirəm, istəyir Xəzər dənizindən bizə düşən payın yarısını kəsib verək İrana. Adama deyərlər, ay İran, nə tez yadından çıxıb bir söyüşə Xəzəri rusa bağışladığın?! Sən deyildin məgər vəzir Sən deyildin məgər vəzir gəlib deyəndə: –Şah sağ olsun, bəs ruslar Xəzəri də istəyir! Deyib: –Abəki-şurist, çi faidə darəd? Bedeh birizəd beguri pədərəş! ( Yəni, “şor sudur, nə faydası var, ver töksün atasının gooruna.), Xəzərin dalından dəyən?! İndi 170 ildən sonra Xəzər yadına düşüb, yanuyu çimdikləyib, ağlayırsan ki, səhv eləmisən? Bəs Sabir demirdi ki: Ağladıqca kişi qeyrətsiz olar, Necə ki, ağladı İran, – oldu.
Gecdi, malım başına dönsün, gecdi. Lap gedib er¬mə¬niyə dindaş desən də, bizi, tələbə yoldaşım İxtiyar demiş¬kən, həvsələdən çıxarda bilməzsən. Erməni dedim… lənətulla! Bir dəfə xalçaçı rəssam Lətif Kərimovdan soruşdum ki, ustad, nə yaxşı ermənilər bizdən Qarabağı istəyir, amma İranda baş qaldıra bilmir? Rəhmətlik dedi ki, İran fahişəxanalarında ən aşağı sort erməni qızları sayılır. Tutalım bir ağa gəlib deyir, mənə bir ərəb qızı verin, deyirlər məşğuldu, ağa. Deyir, onda bir rus matişkəsi verin, deyirlər, o da məşğuldu, ağa. Nə isə, görürlər ağa istəyən qızların heç biri sərbəst deyil, onda deyirlər, ağa, bəlkə bir erməni qızı verək, məşğuliyyət qılasan, sonrası Allah kərimdi… Bax, İranda erməni kişiləri buna görə başı aşağıdı. Və biqeyrət olduqlarına görə də səslərini çıxarda bilmirlər. Bəli, ağayi-səfir, erməniyə “qardaş” da desəniz, bizim hesabımıza düzəldə bilməzsiniz səhvinizi. Bə niyə indi Xəzərə “şor sudur” demirsiniz?! Balı çıxıb Xəzərin?! Ağ balıq ki, Allah iraq eləsin, yemirsiniz, kürü ki, yemirsiniz, bəs neyləyirsiniz Xəzəri?! Yoxsa rusnan əlbir olmağın ləzzətini duymusan, bəradər?! Bu rusdu, ey, dovşanı arabayla tutan rus deyərdilər buna keçmişdə. Bir az ehtiyatlı olun… Acığınızı üstümüzə töküb, Şəhriyara nahaq yerə “fars” deyirsiniz, ağayi-səfir. Biz türklər acıqlananda söyüş söyərik. Fars adı, əstəğfürulla, haçandan söyüş olub, ay ağa?! Bir cənublu qardaşlığım var, danışır ki, İrandan gələn kişi qohumlarım burda bəs deyincə vurandan sonra ağızlarını yaxalayıb, deyirlər, Allahın birli birliyi xatirinə pak olarıq, inşallah. Sonra da arxayınca oturub namazlarını qılırlar. Yəqin Şəhriyarın ruhunu təhqir eləyəndən sonra ağayi Süleymani də ağzını pak eləyib təmizə çıxarıb. Yoxsa… əyilərdi ağzı. Bah, deyəsən dövlətimizə aid olan məsələlərə baş qoşuruq, ha! Axı Şirvandan danışırdıq. Doğrudanmı Şirvan milyonçularının Sabirin gorgah evini abadlaşdırmağa gücü çatmadı?! Çatmadıya bax, ey! Allaha and olsun, yüz mavzoley tikdirərdilər, heç pullarının burnu da qanamazdı. Amma neyləyək ki, rəhmətlik Şakir müəllim demişkən, siyasətnən iş görür Şirvan pulluları. Bir də ki, ay milyonçu yerlilərim, nəyinizə lazımdı ölü Sabirin ruhunun şad olub sizdən razı qalması. Sizi dirilərin təşəkkürü məmnun eləsin gərək. Odur ki, az qala hər il bir topa adamı başınıza yığıb Həcc ziyarətinə uçursunuz. Yüzlərlə insan sizin sayənizdə hacı olur. Bəli, ölkəmizdə nə qədər hacı çox olsa bin-bərəkətimiz də o qədər çox olar, inşallah! Amma özgə hesabına hacı olana heç mənim inamım yoxdu. Dində də var ki, gərək adama hacılıq gəlsin. Adam öz puluyla gedib hacı olsa yaxşıdı. Bir dəfə Kürdəmirdə Hacı Bahadır əmoğlunun qızının toyuna getmişdim. Tamada mənə növbə çatanda elan elədi ki, “söz verilir Hacı Qəşəmə”. Məni görəndə üzr istəməsindən bildim ki, bu onun sözü deyil. Amma… Çıxış edib yerimə qayıdandan sonra fikir məni götürdü. Öz-özümə dedim, adə, bəlkə bu “buynuzuqarnında”nın acığına bir-iki minimdən keçib, özümü vurum Kəbəyə, hacı olub qayıdım?! Birdən ömrümün qalan hissəsi gəlib durdu gözümün qabağında. Gördüm yo-o-x… “hacı”lıq elə-belə ad deyil, qardaş, bu ağır bir imtahandı. Elə bir imtahan ki, ömrü boyu verməlisən. Bu imtahandan isə bizim milyonçuların paçka-paçka düzəltdiyi hacılardan bəlkə də üç-dördü üzü ağ çıxa, ya çıxmaya. Hələ Molla Cümə dövründə öz puluna hacı olanların çoxu cələqırmış idi, onda qalmış indi özgə puluna hacı olanlar ola.
Xalq sizə “hacı” deyir, utanmırsız adınızdan… Allahı, peyğəmbəri çıxarıbsız yadınızdan, Mələklər qaçır sizin cəhənnəmdə dadınızdan… Əlinizdən əlaman, batdı vilayət, hacılar, Yüz cürə bədbəxtliyə çatdı vilayət, hacılar!
Lap tutaq ki, Molla Cümə “Hacılar” həcvini yazanda səhv eləyib. Lap tutaq ki, bi¬zim milyonçuların səxavətindən ölkə vətəndaşları başdan-başa dönüb oldu hacı. Dəyişən nə olacaqmış görəsən?! Özgə puluna hacı olanlar tanıyıram ki, elə özgə puluna da şirnikir – xətt buraxır, ağ köynək geyir, başına ağ təsək qoyub, əlinə də əsa alıb, düşür idarələrin canına. Gözünüz aydın, ay milyonçularımız, bu da sizin kadrlarınız. Ona-buna “hacı”lıq bağışlayıb, savab “qazanmaq”dansa, gedin, ay biçarələr, Xaqaninin əsərlərini nəşr etdirin, Seyid Əzimin külliyyatını işıq üzünə çıxardın, Mirzə Əli Möcüzü “kiril”dən qurtarın, Dəxilə həyat verin, Qumrunu, Racini çap elətdirib yayın. Deyim ki, halal olsun, kişilər elm yolunda, din yolunda savab qazanır. Yoxsa min adamı Həccə apar, gəlib onlar da özləriyçün şellənsinlər ki, bəs biz də hacıyıq. Heç yeri düşəndə deməyəcəklər də ki, bizi filankəs aparıb “hacı” eləyib. Təbii ki, ölüm haqdı. O hacılar da bir gün ölüb gedəcək. Və sizin də missiyanız bununla başa çatacaq, ay Şirvan xeyriyyəçiləri! Allah xatirinə deyim ki, varlılarımız arasında səxavətliləri də yox deyil. Göyçaylı Elxan Süleymanov, bərdəli Nofəl bəy belələrindəndi. Birincinin adını eşitmişəm və bilirəm ki, şair Əli Kərimin şərəfinə park saldırıb, heykəlini qoydurub və Göyçayda panteon yaradıb. Ölkədə, Bakıdan başqa, hələ ki yeganə olan bu panteonda üç yazıçı uyuyur Əli Kərim, İsgəndər Coşqun və bu yaxınlarda rəhmətə getmiş Əli Səmədli… Nofəl bəy isə… Bu cavan adam nəşriyyatımıza bir kitabın sorağıyla gəlmişdi. Qocaman yazıçımız Əli İldırımoğlu göndərmişdi onu. Nofəl bəy kitabla tanış olub, onun dəyərini biləndən sonra dedi ki, 200 kitab da mənim hesabıma nəşr edib paylayın. Bəlkə də sponsorluq tarixində bu ilk hadisəydi… Xeyriyyəçi dəvətsiz-filansız müəllifə yardım əlini uzadırdı. Bir var gözün tuta, hansısa bir xanım müğənniyə spon¬sorluq eləyəsən, bir də var xalq üçün vacib olan bir ədəbi abidəni işıq üzünə çıxardasan. Belələrini görəndə adamın qəlbindən bir nida qopur: “Halal olsun!” Amma siz… ay milyonçu eloğlularım… Siyasətiniz yol vermədi ki, bu dünyanın ən böyük savabını qazanasınız. Bu böyük savabı götürüb öz əlinizlə Gülağa Tənhaya verdiniz. Gülağa Tənha da yad deyil, o da bizim vətənin övladıdı. Amma o haqq ki, var, onu siz əda eləməliydiniz, o elədi. İndən belə, inşallah, Gülağa bəy tənha qalmayacaq. Adı yüz illərlə Sabirin adıyla qoşa çəkiləcək. Bax, belə yerdə deyiblər, kişinin pulu da var, ağlı da var, siyasəti də. Vallah, ay adını xeyriyyəçi qoyan Şirvan milyonçuları, dərindən düşünsək, bundan böyük söyüş tanımıram! 03-23.06.2006
İnsan Zehninin Dərinlikləri: Yuxular, Vicdan və Hüquq Arasındakı Bağ
İnsan zehni bir dənizdir—sakit görünsə də, dərinliklərində qasırğalar qopur. Dostoyevskinin “Cinayət və Cəza” əsərində irəli sürdüyü fikir də məhz bu fırtınaların səsinə bənzəyir:
“İnsan zehni nə ilə məşğuldursa, yuxusunda da onu görür.”
İnsan beynindəki məlumatları, duyğuları və təəssüratları daim işləyir və bu proses gecələr də davam edir. Gündüz beynimizdə formalaşan fikirlər yuxularımızda öz əksini tapır. Platonun “anamnezis” (xatırlama) nəzəriyyəsinə görə, insan ruhu bütün bilikləri əvvəlcədən bilir və yuxular bəzən bu biliklərin bir növ xatırlanması kimi ortaya çıxır. Bu yanaşma, Dostoyevskinin fikri ilə uzlaşır, çünki əgər insanın zehni müəyyən mövzularda düşünürsə, yuxularında da həmin düşüncələr yenidən canlanır və şüuraltı tərəfindən işlənilir. Digər tərəfdən, Ziqmund Freydin psixoanaliz nəzəriyyəsinə görə, insanın yuxuları onun şüuraltında basdırılmış duyğularının, arzularının və qorxularının bir ifadəsidir. İnsan bəzən öz hiss və düşüncələrinin fərqində olmur, lakin yuxular bu gizli məqamları açaraq onları dərk etməyə kömək edir. Bu, insanın özünü tanıması və daxili dünyasına daha dərindən nüfuz etməsi üçün bir fürsətdir. Böyük mütəfəkkirlər bu fikirləri yalnız nəzəri baxımdan deyil, bədii əsərlərində də ustalıqla canlandırıblar. Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” əsərində İsgəndərin yuxularında ilahi işarələr alması, onun taleyini yönləndirir. Sanki kainatın dərinliklərindən gələn bir səs ona nə etməli olduğunu pıçıldayır. “Xosrov və Şirin”də isə Xosrovun gördüyü yuxular onun qəlbindəki ehtiras və vicdanın çarpışmasının əks-sədasıdır. O, öz ehtirası və vicdanı arasında qaldıqda, yuxularında da bu mübarizəni yaşayır. Dostoyevskinin Raskolnikovunda olduğu kimi, Xosrov da öz qəlbində bir dava açır—biri onu sevgiyə, digəri isə vicdanın sərt hökmünə aparır. Füzulinin Məcnunu da eyni məhkəmədədi—amma onun yuxuları yalnız bir ad çəkir: Leyli. O, real dünyada tapa bilmədiyi sevgini yuxularında yaşamağa çalışır, şüuraltısı isə ona amansız gerçəyi xatırladır. Bu, Dostoyevskinin Raskolnikovun iç mübarizəsi ilə bağlı fikirləri ilə səsləşir: insanın gündüz düşündükləri, vicdanının narahatlığı gecə yuxularında da təzahür edir. Hüquq fəlsəfəsində insanın psixoloji vəziyyəti və düşüncələri onun hüquqi məsuliyyətinə təsir edən vacib faktorlardandır. Xüsusilə, cinayət hüququnda subyektiv niyyət (mens rea) anlayışı mövcuddur ki, bu da bir şəxsin törətdiyi cinayətin arxasında dayanan psixoloji vəziyyətin araşdırılmasını nəzərdə tutur. Hüquq sistemlərində bir insanın düşüncələrinin, niyyətlərinin və psixoloji vəziyyətinin onun əməllərinə təsiri araşdırılır. Dostoyevskinin fikrindən yola çıxaraq, əgər bir insan daim cinayətkar fikirlərlə məşğuldursa, bu düşüncələr onun psixikasında dərin iz buraxaraq yuxu formasında təzahür edə bilər. Hüquq elmi baxımından bu, insanın daxili aləmi ilə real həyatda törətdiyi əməllər arasındakı əlaqəni başa düşmək üçün mühüm bir məqamdır. Eyni zamanda, bəzi hüquq sistemlərində insanın şüuraltı vəziyyəti və psixi sağlamlıq məsələləri hüquqi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsində nəzərə alınır. Məsələn, əgər bir insan psixi pozğunluğa malikdirsə və bu onun düşüncələrinə və nəticə etibarilə əməllərinə təsir edirsə, hüquq bunu araşdıraraq müvafiq qərar verir. Bu, o deməkdir ki, insanın daxili dünyası və zehni fəaliyyəti hüquq sistemləri üçün də əhəmiyyətlidir. Hüquq yalnız niyyəti deyil, eyni zamanda həmin niyyətin həyata keçirilib-keçirilmədiyini də nəzərə alır. Bir şəxsin yalnız qanunsuz əməllər haqqında düşünməsi və yuxularında bu mövzularla məşğul olması cinayət məsuliyyəti yaratmasa da, əgər bu düşüncələr real əməllərə çevrilərsə, hüquq sistemləri həmin şəxsi məsuliyyətə cəlb edir. Məsələn, bir cinayətkarın törətməyi planlaşdırdığı cinayəti öncədən düşünməsi və bunun yuxularında əks olunması, onun gələcəkdə hüquqi məsuliyyətə cəlb olunma ehtimalını artırır. Hüquqla bağlı əsas suallardan biri budur:
“Bir insan yalnız pis əməllər barədə düşünürsə, lakin onları icra etmirsə, bu, hüquqi baxımdan cinayət sayılmalıdırmı?”
Pozitiv hüquq (yazılı qanunlar) baxımından, insan yalnız düşüncələrinə görə cəzalandırıla bilməz. Bir şəxsin cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması üçün onun konkret bir əməl törətməsi lazımdır. Təbii hüquq baxımından isə, insanın düşüncələri və vicdanı onun hüquqi və əxlaqi məsuliyyətini müəyyən edən əsas faktorlardan biridir. Bu yanaşmaya görə, insan yalnız əməllərinə görə deyil, həm də daxili dünyasına görə mühakimə oluna bilər. Dostoyevskinin bu fikrini vicdan anlayışı ilə də əlaqələndirmək olar. İnsan daim vicdanının səsi ilə qarşılaşır. Gün ərzində etdiyi əməllər, verdiyi qərarlar və düşüncələri gecə yuxularında vicdan mühakiməsinə çevrilə bilər. Bir insanın yuxularında günah hissi, peşmançılıq və ya qorxu kimi elementlərin olması, onun vicdanının müəyyən məsələləri necə dəyərləndirdiyini göstərə bilər.Bu baxımdan, yuxular təkcə şüuraltının təzahürü deyil, həm də insanın mənəvi və psixoloji vəziyyətinin bir göstəricisidir. Dostoyevskinin irəli sürdüyü fikir, insanın öz daxili dünyası ilə üzləşməsinin və onu anlamağa çalışmasının nə qədər vacib olduğunu vurğulayır.Axundzadənin maarifçilik ideyaları insanın rasional düşüncəyə əsaslanaraq öz vicdanı ilə üzləşməsi ideyasını irəli sürür. Onun dram əsərlərində insanlar cəmiyyətin sosial qaydalarına və hüquqi çərçivələrə uyğun hərəkət etməyə çalışsalar da, onların daxili düşüncələri və psixologiyası yuxularında müxtəlif formalarda üzə çıxır. Məsələn, “Hekayəti-Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah” əsərində mistik və rasional dünya görüşü qarşılaşdırılır. Dostoyevskinin psixoloji təsviri ilə paralel olaraq, Axundzadə də insanın öz daxilində apardığı mübarizəni göstərir. Mirzə Cəlil də insanların cəhalət içində necə “ölü” olduğunu və onların reallıqla əlaqəsinin kəsildiyini təsvir edir. Bu mənada, Dostoyevskinin realizmi ilə Mirzə Cəlilin sosial tənqidi yanaşması üst-üstə düşür. İnsanların gerçək həyatda dərk edə bilmədiyi problemlər onların yuxularında və ya şüuraltısında canlanır.
Nigar Səttarzadənin “AXIDILMIŞ QANIN İZİ İLƏ” romanı haqqında təəssüratlarım – “İZSÜRƏNLƏR”
“Axıdılmış qanın izi ilə” romanı Nigar Səttarzadənin yaradıcılığından oxuduğum birinci nümunədir. Bu kitabı da dəyərli ziyalı Zaur Ustac öz şəxsi kitabxanasından mənə bağışlayıb. Romanın ifadə dili o qədər sadə və cəlbedicidir ki, oxumağa başlayandan haçan yarıya çatdığımı hiss etmədim. Müəllif bu kitabda taleyin 20 yanvar zərbəsi dəymiş insanların həyat hekayələrini, xatirələrini və yaşantılarını qələmə almışdır. “Axıdılmış qanın izi ilə” maraqlı həyat hekayələri olan obrazların qalareyasıdır. Müəllif faciənin miqyasını təkcə yaddaşlara həkk olunmuş hadisələrlə ideyil, illər keçəndən sonra hiss və duyğularda təzahür edən əzab və iztrablarla təqdim edir. Burda baş qəhraman kim atası 20 yanvarda qəhramancasına şəhid olmuş Nazənindir. Bütün baş verənlər onun dili ilə çatdırılır. Nazənin istedadlı, həsas və hyatsevər bir qızdır. O, öz təkidi ilə qönşudakı rəsm müəlliminin yanına gedərək rəssamlıq qabilliyyətləri qazanıb, dərslərində məsuliyyətlidir. Bütün hadisələr onun özünün yaşadığı , gördüyü və eşitdiyi həyat gerçəklikləri fonunda təqdim olunur. Əslində romanın çox yığcam bir süjet xətti var. Başlanğıcda Nazənin ailəsi-anası və Rüxsarə nənəsinin ailə qayğıları, həyat tarixçələri təsvir olunur. Ailə müqəddəs amal uğrunda canından keçmiş şəhid Nadirin adını, şərəfini və yeganə yadigarı olan Nazənini qoruyub saxlamaq üçün hər bir qəhrəmanlığa hazırdır. Romanın qayəsi “qara yanvar” müsibətini, işğalçı ordunun xalqımıza qarşı etdiyi zülm və işgəncəni, xalqın mübarizə ruhunu, iradəsini təsvir etməkdir. Bunun üçün müəllif qəhrəmanını həmin hadisələrin ağrılarını öz yaddaşında yaşadan insanlarla qarşılaşdırır. Baş verənlər həmin qəhrəmanın danışdığı acı xatirələridir. Düzdür, hadisələr bəzən dəyişərək süjet xəttindən kənara çıxir, amma maraqlı həyat hekayələri ilə müşayət olunduğundan bu, o qədər də hiss olunmur. Romanınn əvvəlində Nazəninin uşaqlıq qayğıları təhsili, maraqları atası haqqında qurduğu xəyallarları, həmçinin doğmalarının həyat tarixçəsi, zamanla qarşılaşdığı problemlər, təsvir olunsa da əsas düyün nöqtəsi Nazənin anası və nənəsi ilə birlikdə Şəhidlər xiyabanına getdiyi epizodda üzə çıxır. Ailə adətən təkcə 20 yanvarda deyil, digər əlamətdar günlərdə də Nadirin məzarını ziyarətə gedir. Bu dəfə də doğum gününün ildönümü ilə əlaqədar olaraq Şəhidlər xiyabanına gedərkən onlardan qabaq məzarın üstünə gul qomüş bir kişi ilə rastlaşırlar. Aralarında olan maraqlı dialoqdan məlum olur ki, daim Nadirin qəbri üstünə tər çiçək gətirn bu insan onun fədakarlığı hesabına həyatda sağ qalmış həkim Rüstəm Cəfərlidir. Nadir həmin 19 yanvar gecəsində onun həyatını düşmən gülləsindən qoruyub, lakin bu fədakarlıq zamanı öz həyatını itirmişdir. Rüstəm o yanvar gecəsinin bütün dəhşətlərini yaşamış bir həkimdir. O, həmin gecə insanların qəniminə çevrilmiş işğalçıların törətdiyi cinayətlərin şahididir. Bir həkim kimi güllə yarası almış insanların yardımına gedərkən güllə yağışına tuş gəlir. Belə şəraitdə həm yaralını, həm də onun həyatını xilas etmək istəyən bir cavan oğlanla rastlaşır. Gözlərini qan örtmüş əsgərlər yaralını xilas etməyə imkan vermirlər, onu güllələyib məhv edirlər. Rüstəmin həyatı üçün təhlükə yarandığı anda hmin fədakar insan özünü qabağa verərək onu xilas edir, özü isə qəhrəmancasına həlak olur. Rüstəm onu xilas edən şəxsin Nadir adlı birisi olduğunu biləndən sonra daim məzarını ziyarət edir, ailəsinin, yaxınlarının axtarışına çıxır. Belə bir təsadüf baş verənlərdən illər keçəndən sonra baş tutur. Onun məramı həyatını borclu olduğu şəhidin ailəsinə öz mənəvi borcunu çatdırmaqdır. Tanışlıqdan sonra fikri dəqiqləşir. Qət edir ki, bundan sonra bir doğma kəs kimi həyatı heç də asan keçmyn ailədən aralı düşməsin, doğma ata əvəzi olaraq həmişə Nazəninin yanında olsun, ailənin hər bir problemini Nadirin əvəzinə özü qarşılasın. Hadisələrin gedişində də biz bunu bariz şəkildə görürük. Nazəninin gözünə görə ağır əməliyyata getməsi, müalicəsi zamanı Rüstəm bir an belə ailəni tək buraxmır. Romanda öz həyat müsibətləri ilə diqqəti cəlb edən obrazlarından biri də Sadiq həkimdir. O, Nazəninin ağır göz əməliyyatını boynuna götürmüş cərrah, xəstəxananın baş həkimidir. Sadiqin ürək ağrıdan kədərli bir həyat hekayəsi olub. İradəli və fitrətən istedadlı olan bu günahsız insan ailə həyatında xəyanətin qurbanı olub. Başına gələnlərdən sarsılıb ruhdan düşdüyü bir zamanda Fürizə adlı bir qız ona ikinci nəfəs verir, həyatını təzədən qürmağa ruhlandırır. Lakin həyatının huzur tapdığı məqamda yanvar hadisələri ona ikinci zərbəni vurur Xəstəxanada və yardıma qaçdığı yerdə əynindəki ağ xələt qana bələnir. Belə bir vəziyyətdə evə dönərkən işıqsız qalmış evdə növbəti faciə baş verir. Təbiəti etibarı ilə nisbətən qorxaq və emossyonal olan Füruzə onun üstündəki qanı gördükdə şok vəziyyətinə düşür, özündən gedir. Həkim müdaxiləsinə baxmayaraq özünə gəlmir və dünyasını dəyişir. Beləliklə, uğursuz bir həyat istedadlı, talesiz insanı əsəb və ürək xəstəliyinə salır, butun ümidlərini boşa çıxır. 20 yanvar yarasını güclə həzm edən Sadiq həkim şəhid balası Nazəninin dərdlərinə şərik olmağı özünə mənəvi borc bilir, kədrli həyatını cilalamaq üçün bütün qüvvəsini ortaya qoyur. Sağalmasına az ümid olan qızın əməliyyatı uğurlu keçir. Lakin həkim həyatın acı dərslərini yada salıb təsirlənir, əməliyyatdan bir qədər sonra huşunu itirərək xəstəxanalıq olur. Ümumiyyətlə, bu yığcam romanda özünə yer tutmuş bütün personajların hər biri özünəməxsus xarakter və xüsusiyyətl mxsusdurlar. Nazəninin anasının dayısı Əlihüseyn davakar olmaqla yanaşı, həm də ürəyiyuxa adamdır. Doğmaları üçün canından belə keçməyə hazırdır. Hazırlıq müəllimi Minayə müəllim mülayim insan olmaqla yanaşı dar ayaqda hövsəlsizdir. Rusiyada fədakarlıq göstərərkən zədələnib qospitala düşür. Özünü çatdıran ana emossiyalarına sakin ola biməyib sarsılır ağlşma qurur. Tibb bacısı onu kənar şəxs hesab edir sakitləşməyini tələb edir. Minayə müəllimə özünü ələ ala bilməyən qızın saçından yapışıb tənbeh etməkdən də çəkinmir. Amma, sonda məlum olur ki, bu qız gələcəkdə elə gəlini olacaqmış. Roman nikbin bir sonluqla yekinlaşır. Nazənin əməliyyatın uğurlu alınması şərəfinə hazırlanmış tortun məhz Sadiq həkimin kəsməyini arzulasa da, onun gəlmədiyindən pərişan olur və onu çağırmağa yollanır. Amma həkimin kabinetinə girərkən qəribə mənzərə ilə rastlaşır. Həyatını xilas etmiş insan özü huşsuz vəziyyətdə kresloda oturub. Ona yardım etmək istəyəndə masanın üstündə eyni ilə özünün bənzəri olan bir qızın şəklini görür və təəccüb edir. Sonda həmin qızın Füruzə olduğunu Rüstəm açib deyir. Bu epizodun hansı məna kəsb etdiyi bir qədər ziddiyyətlidir. Amma mənim çıxardığım nəticə Nigar Səttarzadənin “Axıdılmış qanın izi ilə” romanının ötürdüyü mesaj isə belədir öz həyatını sevgisinə, həyat amalına qurban verənlər sevgiyə, xalqın ehtiramına layiqdirlər. Sevgi də enerji kimidi, o itmir, ancaq öz formasını dəyişir. Nazəninin şəhid atası öz ürəyinin hökmü ilə özünü xalqa qurban vermiş Rüstəmlə Sadiq həkim də həmin sevgini Nazəninə, qaytarmışlar. Sonda isə Nazənin kitabın üz qabığında təsvir olunan qaydada portretini yaradaraq bütün sevgilərin yaşamaq hüququnu bəyan etmək istəyir. Romanı oxuyub başa çıxarkən həm də bir həqiqətə inanırsan ki, “qanlı yanvar” həm də Rüstəmin, Sadiqin, Nazəninin timsalında xalqımızın oyanışa, birliyə, gətirib çıxarmış şərəf yoludur. Zənnimcə, oxuduğum kitab ənənəvi romanlardan bir qədər fərqlidir. Mənə görə süjet xəttinin yığcamlığına görə daha çox povestdir. Süjet xəttindən kənara çıxmalar da var. Oxuduqca hiss edirsən ki, Nazənin surəti müəllifin öz prototipidir. Nigar xanım romanı yazarkən məqsədi yolunda mücadil etdiyini, 20 yanvar hadisələrini canlı şahidəri ilə uzun müddət tmasda olub onların xatirələrinidən bəhrələnib. Romanı oxumağa dəyər. Maraqlı və təsirlidi. Müəllifə uğurlar arzulayıram!
Qara sentyabr ayı… 2020-ci il… Xalq olaraq, ölkə olaraq psixologiyamızın alt-üst olduğu həmin dôvrlər…Kimi atasını, kimi qardaşını, kimi yoldaşını, kimi balasını itirdi… Heç biri də geri qayıtmadı… Onların yanında olan, bütün bu fəlakətləri, ağrı-acıları görən canlı şəhidlərimiz, canlı qəhrəmanlarımız, adlarını belə cəmiyyətə çatdırmaq istəməyən dəyərli, məğrur oğullarımız qəlbimizi bir az sakitləşdirdi… Belə igidlərimizdən biri də, Qax rayonunun Turaclı kəndində doğulub, boya-başa çatan Ramazanlı Sərxan Məzahir oğludur.Müharibəni görən Sərxan hadisələrin onda yaratdığı situasiyadan o qədər təsirlənib ki, vətən onun həyatının bir parçasıdır.Vətənlə bağlı musiqilərə, mahnılara qulaq asmaq, onun əvəzedilməz hobbisidir… İgidliklərini, şücaətlərini gizlətməyə çalışan Sərxan bir çox medallara təltif olunmuşdur, evlidir, bir oğlu var. Balaca Emil də, atasının yolunu davam etdirəcək, buna şübhəmiz yoxdur.
Vətənimiz üçün qızğın dôyüşlərdən keçən hər kəs, canını vətən uğrunda fəda edən hər oğul bizim üçün qürurdur, fəxrdir!
