….Ucar batalyonu da köməyə gəlmişdi. Bir neçə gün idi ki, onlar Ortakəndin hündürlüyündə idilər. Növbə ilə əsgərlər hündürlüyə qalxırdılar. Sahib Məmmədov üzünü Şaiq Abdullayevə tutaraq: -Sən öl, komandir, bu it uşağı nəsə plan cızırlar. Gəlin bura, – deyərək onu çağırdı. Şaiq Abdullayev ağacın dibində çöməlib əlindəki uzun ağac çubuğunu torpağa çırpırdı. Sahib onu bir də çağırdı. Şaiq ayağa qalxıb onun yanına getdi. -Ora bax Şaiq, Dəmirli kəndi tərəfə. Şaiq əlini gözünün üstünə qoyub Dəmirli kəndi tərəfə baxdı. -Görürsən, it uşaqları qəbiristanlıqda nəsə iş qarışdırırlar. Şaiq əhvalını dəyişmədən sakitcə “gördüm” deyib öz yerinə qayıtdı və çubuğunu yenə çırpmağa başladı. Sahib ona yaxınlaşıb dedi: -Onların kəşfiyyatı güclü işləyir. Biz onların qarşısını almalıyıq. Səncə ermənilər nə plan cızırlar? -Bilmirəm. Bir yerə yığılın, məsləhət edək, görək biz nə edirik. Hamı Şaiq Abdullayevin ətrafında yerdən oturaraq məs¬ləhətə yığıldılar. Uzun məsləhət-məşvərətdən sonra qərara gəldilər ki, onlar da kəşfiyyata getsinlər. Başda Sahib Məmmədov olmaqla bir qrup döyüşçü kəş¬fiyyata getdilər. Artıq axşam düşürdü, lakin kəşfiyyata ge¬dənlərdən bir xəbər yox idi. Hamı həyəcanla onların yolunu gözləyirdi. Axır ki, kəşfiyyatçılar geri döndülər. Susuz¬luqdan dilləri ağızlarında kömür olmuşdu. Çox halsız idilər. Tərslikdən saat beş olmasına baxmayaraq əsgərlərə yemək də gəlməmişdi. Sahib dayanmadan su içirdi. Zöhrabbəyov ona yaxınlaşaraq “suyu bir qədər az iç, yoxsa yemək yeyə bilməyəcəksən,” – dedi. -Yanıram. Həyatda hər şeyə dözmək olarmış, təkcə susuzluğa yox. Zöhrabbəyov ağrılı-ağrılı: -Gör indi o alçaqlar bizim əsirlərə nə divan tuturlar. İnanma ki, o vicdansızlar onlara su verə, – dedi. Su qabı Sahibin əlində qaldı. Sanki içdiyi suyu haram bildi. Sakitcə qabı yerə atdı. Elə bu an onlar üçün yemək gətirdilər. Hərəsinə iki yumurta, bir stəkan da çay verdilər…. *** …Yavaş-yavaş kəndə girdilər. İnamla irəlilə¬yirdilər. Yolun sağ tərəfi sıldırım dağ idi, sol tərəfi isə dərəyə gedirdi və ora meşəlik idi. Qalın, sıx meşədə heç nəyi seçə bilmirdilər. Buna baxmayaraq xeyli irəliləmişdilər. Artıq Kasapet kəndi arxada qalmışdı. Ermənilərin atdığı top mərmisi onların yanlarında dərəyə düşdü. Mərmidən qopan qəlpələr hər tərəfə səpələndi. Düşmən psixoloji olaraq onları qorxutmaq istəyirdi ki, geri çəkilsinlər. Ancaq bu mərmilərdən qorxan kim idi. Onlar inamla irəli gedirdilər. Bir-birlərindən aralı getsələr də diqqətli idilər. Ermənilər meşədən onları seyr edirdilər. Döyüşçülərin daha da yaxınlaşmalarını gözləyirdilər ki, hamısını məhv etsinlər. O üzdən də atəş açmırdılar. Qəflətdən “atəş” deyə erməni zabiti əmr verdi. Minamyot atəşi başladı. Güllələr yağış kimi yağırdı. Ermənilər hər şeyi qabaqcadan planlaşdırmışdılar. Qəlpələr asfalt yolu deşik-deşik etmişdi. Gizlənmiş düşmən onları əllərinin içi kimi görürdülər. Düşməni görmədən atəş açan azərbaycan əsgəri ağır itkiyə yol verməmək üçün geri çəkilməyi üstün tutdu. Əmr verildi ki, geri kəndə çəkilin. Şaiq Abdullayev QAZ-66-ya minib geri qayıtmaq istərkən bir anlığına yerində donub qaldı. Onun gözləri böyüdü. Gördükləri onu heç də sevindirmədi….. P.S. Yuxarıda verilmiş yazı Bərdə ərazi özünümüadfiə Batalyonunun [733 nömrəli hərbi hissə] yaradıcısı, keçmiş komandiri Polkovnik-leytenant Elçin Əliyevin və batalyonun Şəhidlərinin əziz xatirəsinə ithaf etdiyim “Məni də apar komandir” sənədli romanımdan qısa bir hissədir. Bu romanı yazanda təxminən 5-6 il ərzində Bərdə özünümüdafiə Batalyonunun komandiri Polkovnik-leytenant Elçin Əliyev və batalyonun bir çox keçmiş əsgərləri ilə əlaqə saxlamışdım. Hər kəsin qürurla və ağızdolusu danışdığı bir komandir müavini baş Leytenant də vardı-komandir Şaiq Abdullayev. Hər kəs onu belə təqdim edirdi. Onun Qazaxlı olduğunu və I Qarabağ savaşında göstərdiyi şücaətləri dinlədikcə qürur duyurdum. Amma nədənsə heç onunla əlaqə saxlamağı, görüşməyi düşünməmişdim. Elə oldu ki, Batalyonun əsgərləri görüş keçirdi. O görüşdə mənim onlar haqqında yazmış olduğum sənədli romandan söhbət açıb, Şaiq Abdullayevə mənim haqqımda danışmışdılar. Zəng edərək komandirin mənimlə danışmaq istədiyini söylədilər. Səsindən çox ağır, ciddi, zəhimli bir insan olduğunu hiss etdim. Çox şad olduğunu, roman üçün təşəkkür etdiyini söyləyərək, Qazağa gedirəm, qayıdım sizinlə əlaqə saxlayacam dedi. Çox qısa 45-50 saniyəlik bir söhbət oldu. Sağollaşdıq..inanırdım ki, ən gec bir ay çəkər görüşərik və onunla bağlı daha ətraflı yazı hazırlayaram. Çox keçmədi ki, qara xəbər ildırım surəti ilə yayıldı. “Polkovnik Şaiq Abdullayev və qardaşı koronovirusdan dünyasını dəyişiblər”. Çox təəssüf etdim. Görüşmədiyim üçün deyil, bir Vətən oğlunun belə amansız virusun qurbanı olmasına təəssüf etdim. Polkovnik Şaiq Abdullayev Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sərhəd Xidmətinin polkovniki, şərəfli zabit, vətənə sədaqətli insan ömrünü dövlətə, xalqa və sərhədlərimizin keşiyinə həsr etmiş oğullarımızdan idi. Uzun illər ərzində Dövlət Sərhəd Xidmətində məsul vəzifələrdə çalışan Şaiq Abdullayev xidməti borcuna vicdanla yanaşması, prinsipial mövqeyi və yüksək zabit mədəniyyəti ilə seçilmişdir. O, hərbi intizamı, məsuliyyəti və insanlara münasibətdə ədaləti ilə həm silahdaşlarının, həm də onu tanıyanların hörmətini qazanmışdı. Göstərdiyi səmərəli və fədakar xidmətinə görə “Hərbi xidmətlərə görə” medalı ilə təltif olunması onun dövlət qarşısında xidmətlərinin rəsmi təsdiqi idi. Bu təltif, əslində, onun keçdiyi şərəfli ömür yolunun simvolu idi. 2020-ci ilin dekabrında polkovnik Şaiq Abdullayevin vəfatı ailəsi, yaxınları və silahdaşları üçün böyük itki oldu. Onun doğulduğu Qazax torpağına tapşırılması ilə bir zabit ömrü başa çatsa da, xatirəsi yaddaşlarda əbədi yaşamaqdadır. Şaiq Abdullayev təkcə hərbi qulluqçu deyil, həm də ləyaqətli insan, dövlətinə sədaqətli bir şəxsiyyət idi. Onun həyat yolu gənc nəsil üçün vətənpərvərlik, məsuliyyət və şərəf nümunəsidir. Əziz xatirəniz daim qəlblərdə yaşayacaq. Ruhunuz şad olsun, Polkovnik Şaiq Abdullayev. Hörmətlə: İlhamə Qəsəbova
Altı qardaşın bir bacısı Gülsümün həyatı bir olay nəticəsində dəyişir və o, qaçaq hərəkatına qoşulur. Atası kasıb və xəstə olduğundan vergi verə bilmirdi, pristav öz adamları və kəndxuda ilə onun həyətinə gəlir, ailə başçısını təhqir edir, qaynar samovarı kişinin belinə bağlatdırırlar. Sonra özü və kəndxuda evə girib axtarış edirlər. Evdə heç kim olmadığını zənn edərək silahlarını qapının ağzında qoyurlar. Qapının arxasında gizlənən Gülsüm silahın birini götürüb pristavı və kəndxudanı öldürür, onlarla gələnlər aradan çıxırlar. Gülsüm qardaşlarından birinin paltarını geyinib evdən qaçır, meşədə ağacın başında özünə yer düzəldib gizlənir. Xəbər göndərir ki, pristavı və kəndxudanı o vurub. Bununla da qardaşlarını ölümdən xilas edir. O zamanlar qaçaqlıq edən Kərbalayı Əsgər, Məşədi Yolçu və Bayramqulu hadisəni eşidib qızın ardınca meşəyə gedirlər. Meşədə kişi paltarında birini görüb adını soruşurlar. “Adım Süleymandı” deyib onları inandıran Gülsüm yalandan and içir ki, onların axtardıqları Gülsüm onun bacısıdır. Gülsüm Şəmkir ərazisində Çaqqal Səlimin başçılıq etdiyi dəstəyə qoşulur. Səlim çox tamahkar idi, kasıbları da soyur, mal-mülkünü talan edirdi. Hətta dostunu öldürüb qızıl-gümüşünü ələ keçirmişdi, bir çobanın sürüsünü aparıb Göyçədə satmışdı. Gülsüm bunlara dözmür, Səlimin yeməyinə bihuşdarı qatıb başını kəsir. Sonra Qaçaq Kərəmin dəstəsinə qoşulur. Qaçaq Kərəm də ilk vaxtlar onun qadın olduğunu bilmir. Sonralar Gülsüm Qaçaq Kərəmə “Qaçaq Süleyman” adından istifadə etdiyini etiraf edir. 1902-ci ildə Qaçaq Kərəm Stalinin Gəncəyə yatab olunacağı xəbərini alır. Tiflisdən Gəncəyə bir vaqon dustaq gələcəyini Qaçaq Süleymana (Gülsümə) bildirir. Qaçaq Gülsümün Gəncə yaxınlığındakı kimsəsiz yerdə qatarı dayandırıb Soso Cuqaşvilini – Kobanı ( İ. V. Stalin)xilas etməsi və yeddi ay yanında saxlaması barədə maraqlı faktlar çoxdur. Qatar Gəncə yolunda olanda Qaçaq Süleyman Qaçaq Kərəmin ona başa saldığı plan üzrə hərəkət edərək, qatara öz adamlarını yerləşdirir, qaçaqlar maşinisti öldürüb, qatarı dayandırır, qaçaqları azad edirlər. Hətta Stalin həmin vaxt Qaçaq Gülsümün dəstəsinə qoşulub, Qaçaq Kərəmlə yaxın dost olub. Rus proletar yazıçısı Maksim Qorki Qaçaq Kərəmi “Qafqaz qaçaqları içərisində ən rəşadətlisi, əfsanə və nağıllar qəhrəmanı, ədalət mücəssəməsi” adlandırırdı. Qaçaq Gülsümün mübarizəsi bolşeviklər Azərbaycanı istila edəndən sonra da davam etmişdir. Bolşeviklər ilk zamanlar Stalinlə tanışlığına görə ona toxunmurdular. Lakin ermənilər Gülsümə göz verib işıq vermirdilər. Dörd erməni milisi onun hamilə gəlinini zorla aparmaq istəyəndə əlinə silah almağa məcbur olan Gülsüm milislərin dördünü də yerindəcə güllələyir. Onu həbs edirlər. Məhkəmə zamanı Stalinə xəbər göndərilməsini tələb edir. Bu xəbər Mircəfər Bağırova çatanda Stalinə məlumat göndərir ki, bir qadın qətl törədib, milisləri öldürüb. Lakin rəhbərə xəbər çatdırmasını istəyir, hətta vurğulayır ki, şəxsən onu, yəni Stalini tanıyır. Bunu eşidən Stalin dərhal Bağırova zəng vurub əmr edir ki, təcili Gülsümü azad etsinlər, oğlunu da kolxoz sədri qoysunlar. Bildirir ki, o qadın onun ən yaxın dostudur. Bu zaman Stalinin yanında olan Mikoyan onu məlumatlandırır ki, bu qadın qatildir, 300 yüzdən çox erməni öldürüb. Stalin Mikoyana hirslənir ki, çətin günlərdə yeddi ay bu qadının çörəyini yeyib, himayəsində olub. Belə dost hər şeydən dəyərlidir. Sonralar Qaçaq Kərəm Gülsümə qaçaqlığı qadağan edir, ailə-uşaq sahibi olmasını istəyir, öz kəndinə qayıdan Gülsüm dul kişi İsmayılla ailə qurur, altı oğlu, iki qızı doğulur. Gülsüm 99 yaşında vəfat edib.
Stalinqrad döyüşlərində fərqlənən azərbaycanlılardan biri də Nəriman Nərimanovun yeganə oğlu baş leytenant Nəcəf Nərimanovdur (rütbəyə diqqət).
Nəcəf Nərimanov Stalinqrad döyüşlərində göstərdiyi qəhrəmanlığa görə, “Birinci dərəcəli Vətən Müharibəsi” ordeni və “Stalinqradın müdafiəsinə görə” medalı ilə təltif olunmuşdu.
1926-cı ildə Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultay yalnız dilçilik hadisəsi deyil, həm də siyasi tarix baxımından böyük əhəmiyyətə malik bir dönüm nöqtəsidir. Qurultayın görünən tərəfi, türk dillərinin tədqiqi, əlifba islahatı, fonetika və qrammatika məsələləri, elmi xarakter daşısa da, onun arxa planında Sovet imperiyasının milli siyasəti ilə sıx əlaqəli gizli proseslər baş verirdi. Sovetlər Birliyinin tərkibində slavyanlardan sonra sayca ən böyük etnos olan türk xalqları imperiya üçün həm demoqrafik, həm coğrafi, həm də mədəni potensiala malik idi. Bu səbəbdən türk xalqları üzərində həyata keçirilən dil, əlifba və mədəniyyət siyasəti əslində imperiyanın milli şüuru zəiflətməyi hədəfləyən uzunmüddətli strateji planının bir hissəsi idi. Türk xalqlarına yönəlmiş bu siyasət müxtəlif formalarda özünü göstərirdi: ənənəvi türk yazı sisteminin ləğvi, yeni əlifba modeli altında mədəni yaddaşın qoparılması, milli ziyalı təbəqənin sistematik təqibi, köklü qrupların məcburi köçürülməsi və assimilyasiya prosesinin sürətləndirilməsi… Mədəniyyət və dil sahəsində həyata keçirilən bu “pərdəli manqurtlaşdırma” siyasəti xalqın öz keçmişi və mənəvi dayaqları ilə əlaqəsini zəiflətməyi hədəfləyirdi. Elə buna görə də 1926-cı il Qurultayı təkcə elmi müzakirələrin keçirildiyi tribunal deyil, həm də türk xalqlarının mənəvi varlığı uğrunda aparılan ideoloji savaşın ön cəbhəsi idi. Qurultayın müstəsna xidməti ondan ibarət idi ki, sovet imperiya siyasətinin yaratdığı bütün məhdudiyyətlərə baxmayaraq, türk dillərinin müqayisəli tədqiqinə, onların tarixi inkişaf yolunun müəyyənləşdirilməsinə və ümumtürk mədəni irsinin qiymətləndirilməsinə geniş meydan açıldı. Əlifba islahatı ilə bağlı aparılan müzakirələr, dilin fonetik sistemi haqqında elmi çıxışlar, müxtəlif türk xalqlarının nümayəndələrinin bir masa arxasında birləşməsi – bütün bunlar türk dünyasının intellektual birliyinin ifadəsi idi. Sovet hakimiyyətinin gizli təzyiqlərinə baxmayaraq, Qurultay türk mədəniyyəti üçün strateji əhəmiyyət daşıyan bir platformaya çevrilmişdi. Burada səsləndirilən fikirlər imperiyanın “kütləvi unuduş” yaratmağa çalışan siyasətinə qarşı ciddi elmi arqument rolunu oynayırdı. Bundan başqa, Qurultay türklərin dili, kimliyi və tarixi ilə bağlı məsələlərin beynəlxalq elmi müstəviyə çıxmasına imkan verdi. Məhz bu səbəbdən sovet ideoloji mərkəzləri Qurultayın davamını arzulamır, onun iştirakçılarını sonrakı illərdə məqsədli şəkildə repressiyaya məruz qoyurdular. Çünki bu tədbir türk xalqlarının özünüdərk prosesini gücləndirir, onların mədəni inteqrasiyasını stimullaşdırırdı. Qurultayın açıq məqamları ilk növbədə elmi xarakter daşısa da, onun arxa planında ciddi siyasi nəzarət və ideoloji çalarların mövcudluğu gizli şəkildə bütün müzakirələrə təsir edirdi. Açıq iclaslarda türk dillərinin fonetik strukturu, terminoloji sistemin vahidləşdirilməsi, ümumtürk əlifbasının yaradılması və dil siyasətinin əsas istiqamətləri geniş müzakirə olunurdu. Bu dövrdə latın qrafikasına keçid layihəsi ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri idi. Ziyalıların çoxu bu keçidi elmi və praktiki baxımdan zəruri hesab edirdi, lakin sovet hakimiyyəti bu prosesin milli kimlik və mədəni inteqrasiya baxımından yaratdığı birliyi potensial təhlükə kimi qiymətləndirirdi. Qurultayın gizli məqamları isə əsasən mərkəzi sovet ideoloji orqanlarının – xüsusilə də NKVD-nin – müşahidəsi ilə bağlı idi. Müzakirələrdə çıxış edən alimlərin fikirləri detallı şəkildə qeydə alınır, xüsusilə türklərin tarixi vahidliyi, ortaq dilə keçidin mümkünlüyü və milli özünüdərkə təsir edən mövzular xüsusi diqqətlə izlənirdi. Bu müşahidələrin sonrakı illərdə baş verəcək kütləvi repressiyalara zəmin yaratdığı artıq tarix üçün aydındır. Qurultayın elmi xarakterinə baxmayaraq, orada səsləndirilən bəzi ideyalar siyasi anlamda “pantürkizm”, “millətçi meyillər” kimi qiymətləndirilərək alimlərin taleyini müəyyənləşdirmişdi. Qurultayda müxtəlif elmi məktəblərin nümayəndələri iştirak edirdi və onların arasında erməni dilçisi Ruben Açaryan (R. Ačaryan) da çıxışı ilə yadda qalmışdı. Açaryan referatında türk əlifbasının bəzi fonetik xüsusiyyətləri ifadə etməkdə yetərli olmadığını qeyd edir, habelə türklərin XI əsrdə qərbdən Ermənistan ərazisinə gəldiyini irəli sürürdü. Onun bu fikirləri tam elmi baxışdan çox, erməni tarixşünaslığının o dövrədək formalaşmış konsepsiyasını əks etdirirdi. Bu səbəbdən Açaryanın çıxışı qurultayda birmənalı qarşılanmasa da, sovet ideoloji mərkəzləri tərəfindən “zərərsiz” və siyasi baxımdan neytral mövqe kimi qəbul olunurdu. Türklərin tarixi əlifba ənənəsi ilə bağlı müzakirələrdə S. Malovun fikirləri xüsusi diqqət çəkirdi. O, türk xalqlarının öz yazı sistemlərini formalaşdırarkən Soğdi əlifbasından istifadə etdiklərini elmi əsaslarla göstərirdi. S. Malovun təqdim etdiyi bu faktlar qədim türk mədəniyyətinin İran–Soğdi yazı ənənəsi ilə sıx əlaqədə inkişaf etdiyini təsdiqləyirdi. Eyni zamanda bu məlumatlar ümumtürk əlifbasının yaradılması prosesində tarixi yazı sistemlərinə istinad edilməsinin zəruriliyini gündəmə gətirirdi.Lakin belə müzakirələr də sovet ideoloji prizmasından qiymətləndirilir, türk etnogenezinin və mədəni vahidliyinin köklərinə toxunması səbəbilə “arzuolunmaz” çalar kimi görünürdü. Qurultaydan bir neçə il sonra – xüsusilə 1930-1938-ci illər repressiyaları zamanı – Bakı Türkoloji Qurultayında fəal iştirak edən bir çox ziyalı məhz həmin çıxışlarına görə təqiblərə məruz qaldı. Onların arasında görkəmli türkoloq Bəkir Çobanzadə başda olmaqla, dilçilər, ədəbiyyatçılar, müxtəlif türk xalqlarının nümayəndələri olan Krım tatarı, qazan tatarı və özbək alimləri var idi. B. Çobanzadənin fonetika, ümumtürk leksikologiyası və latın qrafikasının elmi əsaslandırılması ilə bağlı fikirləri sovet təhlükəsizlik orqanları tərəfindən “pantürkist plan” kimi təqdim edilərək onun həbsinə və güllələnməsinə səbəb oldu. Həmçinin qurultayda dilin milli xüsusiyyətlərini önə çıxaran, türk xalqlarının mənşə birliyi və mədəni yaxınlığını vurğulayan bir çox alim də eyni ittihamlarla repressiya edildi. 131 nəfər nümayəndənin iştirak etdiyi qurultay 17 iclas keçirmişdi. Türk dillərinə, tarixinə etnogenezisinə, etnoqrafiyasına, ədəbiyyat və mədəniyyətinə həsr olunmuş 38 məruzə dinlənilmişdir. T. Menzelin təklifi ilə qurultay məşhur türkoloq V.V.Radlovun şərəfinə keçirilməsinə qərar verilmiş daha sonra Türkiyəli nümayəndələrin təklifi ilə isə İsmayıl bəy Qaspıralının şərəfinə keçirilməsinə qərar verilmişdir. Təşkilat komitəsinə Səməd Ağamalıoğlu, professor Bəkir Çobanzadə, Şərqşunasların Ümumittifaq Assosiasiyasının sədri Mixail Pavloviç (Veltman), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, professor Nikolay Aşmarin, akademik Vasili Bartold, professor Aleksandr Samoyloviç, Məhəmmədhəsən Baharlı, Artur Zifeld, Әhməd bəy Pepinov, İsmayıl Hikmət və digərləri daxil edildilər. 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Türkoloji Qurultayda əsas müzakirə mövzuları arasında ərəb əlifbasının islahatı və latın qrafikalı əlifbanın qəbul edilməsi, milli terminologiyanın yaradılması, türk dilli xalqlar üçün ədəbi dilin inkişafı, ana dilinin tədris metodikası, həmçinin diyarşünaslıq və türk dillərinin orfoqrafiyası məsələləri xüsusi yer tuturdu. Qurultay iştirakçıları bu məsələləri yalnız elmi və dilçilik aspektindən deyil, həm də sosial və mədəni perspektivdən qiymətləndirmişlər. Çıxış edənlərin əksəriyyəti vurğulayırdı ki, latın əlifbasına keçid türk xalqlarında savadsızlığın tezliklə aradan qaldırılması və onları müasir mədəniyyətə daha sürətlə uyğunlaşdırmaq üçün əsas vasitədir. Onlar hesab edirdilər ki, yeni əlifba yalnız yazı və oxu sahəsində deyil, həm də milli təhsil, mədəni inkişaf və sosial inteqrasiya baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Buna baxmayaraq, qurultay iştirakçıları arasında latın qrafikalı əlifbanın tətbiqinə qarşı çıxanlar da olmuşdur. Xüsusilə Qazaxıstan nümayəndələri, Baytursunovun rəhbərliyi altında, yeni əlifbanın dərhal tətbiqinə ehtiyatla yanaşır və müəyyən risklər barədə xəbərdarlıq edirdilər. Onlar mövcud ədəbi ənənələrin qorunmasını, yerli dialektlər və mədəni xüsusiyyətlərin nəzərə alınmasını vacib hesab edirdilər. Qurultay yekununda Azərbaycanda, eləcə də digər respublika və vilayətlərdə latın qrafikalı əlifbanın tətbiqi istiqamətində görülən işlər haqqında rəsmi bəyanat verildi. Bu bəyanat həm yeni əlifbanın tətbiqinin təşviqi, həm də türk dilli xalqlarda təhsil və mədəni inkişafın sürətləndirilməsi məqsədini daşıyırdı. Nəticədə qurultay, həm elmi, həm mədəni, həm də sosial baxımdan türk dünyasında dil islahatları və mədəni modernləşmə prosesinin əsas mərhələlərindən birini təşkil etmiş oldu. “Beləliklə, Birinci Türkoloji Qurultay onun qarşısında dayanan missiyanı kifayət qədər uğurla yerinəyetirmiş oldu ki, buraya, əsasən, aşağıdakı vəzifələr daxil idi:a)əsrlərlətürk dilinə (vədillərinə) xidmət etmiş ərəb əlifbasının yeni dövrün tələblərinəcavab verməməsi, onun üzərindəaparılmış “islahatçılıq” cəhdlərinin dəsəmərəsizliyi, prinsip etibarilə, təsdiq olundu;b)beynəlxalq səciyyədaşıyan latın əsaslı əlifbaya keçmək təşəbbüsləri (vəilk növbədə, Azərbaycanın təcrübəsi) səs çoxluğu iləbəyənilərək qəbul edildi:c) müzakirələr göstərdi ki, türk xalqlarının ərəb əlifbasından rus (kiril) əlifbasına keçmələri barədədəmüəyyən mülahizələr olmuş, ancaq, bir tərəfdən, milli (anti-imperialist) müqavimət, digər tərəfdən, “millətlərin öz müqəddəratını təyin etmək hüququ” haqqındakı sovet sosialist vədləri hələlik bunun qarşısını almışdır”. C.Həsənli qeyd edirdi ki, “qeyd edildiyi kimi, əlifba islahatına münasibət birmənalı deyildi. Əlifba islahatının tərəfdarları ilə yanaşı əleyhdarları da az deyildi. Sovet rejiminin ilk illərində ağır repressiyalara məruz qalmış müsavatçılar və ittihadçılar tələm-tələsik latın əlifbasına keçilməsinin əleyhinə idilər. Çoxsaylı arxiv materiallarının araşdırılması bələ bir fikrə gəlməyə əsas verir ki, bu narazılıq əslində yeni əlifbaya qarşı deyil, onun arxasında həyata keçirilən siyasətə qarşı idi. Bəzi sənədlərin araşdırılması təsdiq edir ki, əlifba məsələsində bir sıra tanınmış alimlər və müəllimlərlə kommunist rəhbərlər arasında gizli ziddiyyətlər mövcud olmuşdur”. 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş bir sıra görkəmli alimlər sonrakı illərdə sovet repressiyalarına məruz qalmışdır. Qurultayda türk dillərinin standartlaşdırılması, əlifba islahatı və elmi əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunarkən, iştirak edən alimlər həm elmi fəaliyyətləri, həm də siyasi ideologiya baxımından risk altında idilər. Bunlardan biri Bəkir Sıtkı Çobanzadə idi. O, görkəmli türkoloq və dilçi kimi Azərbaycan və digər Türk dillərinin qrammatikası, dialektologiyası və terminologiyası sahəsində mühüm elmi işlər görmüşdür. Lakin 1937-ci ildə “pantürkizm” və “antisovet fəaliyyət” ittihamları ilə həbs edilmiş və güllələnmişdir. Onun ölümü sovet dövrü türkoloji elminə ağır zərbə vurmuşdur. Salman Mümtaz isə klassik Azərbaycan və ümumtürk ədəbiyyatının toplanması, tədqiqi və nəşri sahəsində böyük xidmətlər göstərmişdir. 1937-ci ildə həbs edilən Mümtaz 1938-ci ildə repressiya olunaraq edam edilmişdir. Onun faciəli taleyi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında böyük boşluq yaratmışdır. Bundan başqa, Əli Nazmi uzun illər publisist və maarifçi kimi fəaliyyət göstərmiş, satirik şeirləri ilə tanınmışdır. O, birbaşa edam edilməsə də, sovet ideoloji nəzarəti altında yaşamış, əsərləri məhdudlaşdırılmış və sürgünlə üzləşmişdir. Bakı Türkoloji Qurultayı yalnız elmi nailiyyətləri ilə deyil, həm də iştirakçıları üçün ağır və təhlükəli nəticələr doğurmuşdur. Bu alimlərin repressiyaya uğraması sovet dövrü türkoloji elminin inkişafına ciddi maneələr yaratmış və onların yaradıcılığı yalnız uzun illər sonra qiymətləndirilmişdir. Bunlardan başqa, tarixçilər və tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, qurultayın iştirakçıları arasında həm Azərbaycan, həm də digər türk respublikalarından ziyalılar olmuş, onların çoxu 1930 cu illərin ümumi sovet repressiyaları çərçivəsində təqib olunmuşdur. Məsələn, Azərbaycandan Səmədağa Ağamalıoğlu, Mustafa Quliyev, Əhməd Pepinov, Ruhulla Axundov, Pənah Qasımov, Hənəfi Zeynallı, Əli bəy Hüseynzadə, Fərhad Ağayev, Cabbar Məmmədzadə kimi ziyalılar qurultayda iştirak etmişlər və bu dairədə də sovet hakimiyyəti təzyiqlərinə məruz qalanlar olmuşdur Nəticə etibarilə 1926-cı il Bakı Türkoloji Qurultayı elmi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb etsə də, sovet ideoloji sisteminin gizli təzyiqi altında keçirilmiş və iştirakçılarının taleyinə faciəvi təsir göstərmişdir. Qurultay həm türkoloji tədqiqatların yeni mərhələyə keçidini təmin etmiş, həm də milli elmi fikrin ən parlaq nümayəndələrinin “xalq düşməni” damğası ilə məhv edilməsinə şərait yaratmışdır. R.Açaryanın türklərin mənşəyi və əlifba problemləri ilə bağlı fikirləri, S. Malovun soğdi yazı ənənəsi haqqında elmi təqdimatı və digər müzakirələr qurultayın intellektual gücünü göstərsə də, sovet hakimiyyətinin siyasəti ideologiyasına xidmət edirdi.
Dilbər Camali AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin böyük elmi işçisi Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
HƏYATINA ŞÜKRAN (Nəşr olunmuş yeni kitabımın qısa təqdimatı) Nəşr olunmuş yeni kitabım Cəlilabad ədəbi mühitinin dəyərli nümayəndəsi, yazıçı-şair Sakit Üçtəpəlinin əziz qızı Şükran xanım İsazadəyə həsr olunmuş bir qısa təqdimat və xatirə kitabçasıdır.
Kitabın adı: “Həyatına Şükran” (Əzizimiz Şükran xanımın qısa, amma gözəl həyat xatirəsi) Müəllif: İlqar İsmayılzadə Naşir: “Həməşəra” Mətbu Orqanı, Cəlilabad Çap: “Qazi” Çap Mərkəzi Nəşr olunduğu il: 2026 Çap növbəsi: Birinci Kağız formatı: 60×90 1/16 Səhifə sayı: 52 səhifə.
Kitab barədə: Bu kitab Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış və dəyərli nümayəndəsi, şəhid qardaşı, “Həməşəra” Fəxri Diplomu laureatı, ziyalı yazıçı-şair Sakit Üçtəpəlinin bu yaxınlarda itirdiyimiz əziz və sevimli qızı Şükran xanım İsazadəyə ithaf və həsr edilmiş qısa təqdimat və xatirə əsəridir. Kitab dəyərlimiz Sakit Üçtəpəli və eləcə də əzizimiz Şükran xanımın yaxınları və əzizlərinə bir növ təsəlli hədəfi ilə ərsəyə gətirilmişdir. Bu kitab el şairi və yazıçı Sakit Üçtəpəlinin ön sözü və müəllifin müqəddiməsindən sonra aşağıda göstərilən iki fəsildə tərtib edilmişdir: Birinci fəsil: Bioqrafik məlumat (Şükran xanım İsazadənin həyat yoluna qısa baxış); İkinci fəsil: Bir əzizin xatirəsi (Şükran xanım İsazadənin vəfatı ilə bağlı deyilənlər və yazılanlar). Həmin fəsildə vaxtsız dünyasını dəyişmiş əzizimiz Şükran xanım haqqında 30-a yaxın tanınmış ziyalı, pedaqoq, elm və incəsənət sahəsinin nümayəndəsi, xüsusilə də doğma elimizdən olan: Hacı Paşa Rüstəmov, Zülfi Vellidağ, Əfrahim Abbas, Şəhla Rəvan, Laləzar Əsədova, Seylan Abbas, Sevinc Şirvanlı, Aydan Nizamiqızı, Arzu Əyyarqızı, Gülbala Teymur, Ədalət Salman, Əlövsət Tahirli, Sakit Orduxanlı, Sakit İlkin (Yardımlı), İman Abdulla, Ehtiram Sevənli, Dadaş Bayramov, Adıgözəl Nuriyev, Qurban Əhməd, Azər Mirzə və s. tərəfindən qələmə alınmış başsağlığı, şeir və esse yer almışdır. Fəsilin davamında isə Şükran xanımın atası, yazıçı-şair Sakit Üçtəpəlinin əziz qızının yoxluğunda qələmə aldığı bir-birindən kədərli doqquz şeiri təqdim edilmişdir…
Təşəkkür və diləklər! Sonda dəyərlimiz yazıçı-şair Sakit Üçtəpəliyə əziz qızı və əzizimiz Şükran xanımın vəfatı ilə bağlı dərin hüznlə başsağlığı verir, Şükran xanıma ilahi rəhmət, əzizləri və yaxınlarına səbir diləyirəm! Eyni halda indiyədək işıq üzü görmüş sayca 52-ci məlum əsərimin nəşrində təmənnasız dəstək olmuş bütün dəyərli insanlara səmimi minnətdarlığımı bildirir, Ulu Tanrıdan onların hər birinə uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, işlərində davamlı uğurlar diləyirəm! Bu arada kitabın çapında xüsusi peşəkarlıqla zəhməti olmuş “Qazi” Çap Mərkəzi direktoru əzizlərimiz: Yasər İsmayılov və çap mərkəzinin əməkdaşı Nurəddin Hüseynova dərin təşəkkürümü bildirirəm!
İlqar İsmayılzadə, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçıar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları laureatı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist 01.02.2026
Ədəbiyyat tarixində nəsillərarası qarşıdurma təsadüfi hadisə deyil, estetik inkişafın təbii mərhələsidir. Hər yeni nəsil öz dilinin ifadə imkanlarını genişləndirərək, əvvəlki nəslin estetik meyarları ilə toqquşur. Bu toqquşma sənətin meyarları ilə aparıldıqda ədəbiyyatın yeni mərhələsi üçün əlverişli olur. Lakin ideoloji mövqedə aparıldığı zaman sənət tənəzzülə uğrayır, ədəbi məktəblərin yaranmasına mane olur. Bu zaman ədəbi dövrlər arası yox, ideologiyalar arası mübarizə aparılır. Beləliklə, ədəbiyyatdan anlamayan bir şəxs belə ideologiyası sayəsində ədəbi mühitlərə daxil ola bilir. Bu da öz surətində ədəbi mətnlərdən xəbərsiz əsərlərin yazılmasına gətirir, ədəbi tənqidlər və təhlillər öz funksiyanı itirir. Müasir ədəbiyyatda gənc şair və yazıçıların tez-tez qarşılaşdığı əsas suallar budur: yazdığın əsərin məzmunu başa düşülürmü? Əsərin lakonik olması, bədii ifadə vasitələrinin azlığı estetik yeniliyin göstəricisidir, yoxsa bu istedad çatışmazlığını gizlədən bir formadır? Bu sual yaşlı nəslin gənc yaradıcılara münasibətini müəyyənləşdirən əsas meyarlardan birinə çevrilmişdir. “Anlaşılmazlıq yeniliyin qaçılmaz nəticəsidir”. Oxşar prosesi XIX əsrin əvvəllərində ənənəçi klassiklər tərəfindən romantiklərə yazılan tənqidlərdə görə bilərik. Romantik mövqedə olan Viktor Hüqo-nun Kromvel əsərindəki ön sözü klassik estetikaya qarşı təhqir kimi qəbul edilmiş, onun dili uzun müddət “kobud” və “ölçüsüz” sayılmışdır. Bu prosesi XX əsrdə modernizmə münasibətdə də görə bilərik. T. S. Eliot, Ceyms Coys və Franz Kafka ilk dövrlərdə anlaşılmaz, hətta ədəbi xaos yaradan müəlliflər kimi qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında vəziyyət necədir? Azərbaycan ədəbiyyatında 2000-ci illərdə yenilik baş qaldırmağa başladı. Sovet dövrünün kənd nəsri, AYB-nin sönük ədəbi mühiti, 60-ci illərin estetikasına qarşı Rasim Qaraca, Həmid Herisçi, Murad Köhnəqala, Rafiq Tağı, Əli Əkbər, Seymur Baycan, Nərmin Kamalı nümunə çəkə bilərik. Azərbaycan ədəbiyyatında şeirin və nəsrin yeni cərəyanlarla formalaşması başladı. Həmin dövrün başlatdığı estetika – postmodern, absurd, üsyankar əsərlərin yazılması indiki dövr üçün yaranan yeniliklərə zəmin yaratdı. Hazırda ədəbiyyatda dilin yeniliklərlə genişlənməsi onun lakonikliyi ilə ölçülür. Ədəbi mətnlərin konseptual, qısa və funksional cümlələrlə ifadəsi, süjet və kompozisiyanın parçalanması, mətnin oxucuda ideya yox, sual yaratması müasir hekayə və şeirin detallarıdır.
Gənc istedad məsələsi
Marsel Prust ədəbiyyat və sənət haqqında yazılarından birində qeyd edir:
Gənc ədib məktəbdənsiniz?” Ədəbiyyatla məşğul olan 20 yaşlı hər bir tələbə, demək olar ki, ədəbiyyatla məşğul olmayan əlli yaşlı elitadan bu sualı eşidir. “Etiraf edim ki, mən ədəbiyyatdan heç nə anlamıram, bunun üçün təhsil almaq lazımdır… Onsuz da istedadlar artıb, bu gün demək olar ki, hamı istedadlıdır.” Müasir ədəbiyyatın təkzib edərək əslində diqqətə çatdırdığı bəzi estetik həqiqətləri ayırd etməyə çalışarkən, yaşım uyğun gəlmədiyi halda əlli yaşlı cənab rolunu oynamağa cəhd etdiyimdən tənqidlərə məruz qalacağam; lakin mən bu cənabın dilindən istifadə etməyəcəyəm. Əslində, bütün müəmmalar kimi, şeirə də heç vaxt təhsilsiz, hətta seçimsiz şəkildə dərindən köklənməyin mümkün olmadığı qənaətindəyəm. Heç də geniş yayılmayan istedada gəlincə, görünür, istedad heç vaxt bugünkü qədər nadir olmamışdır. Əlbəttə, əgər istedad latınca misralar qurmağı öyrədən ritorika kimi, “sərbəst şeir” yazmağı öyrədən, melanxoliyası hamıya məxsus olan bir intellektual ritorikanın tərkib hissəsidirsə, bu gün hamının istedadlı olduğu deyilə bilər. Amma bunlar dalğaların sahilə çıxardığı, əvvəlki nəslin geriyə çəkilərkən hamısını aparmadığı təqdirdə qarşısına çıxanın bəyənərsə sahiblənə biləcəyi boş dəniz qabıqları, çürümüş taxta parçaları, paslı dəmirlərdir. Bəs köhnə və gözəl bir donanmanın – Chateaubriand-ın və ya Hüqo-nun tanınmaz obrazlarının qalıqları olan bu çürümüş taxtalar nəyə yarayar? Məhz bu nöqtədə, çatdırmaq istədiyim məsələ istedadın anadangəlmə olması, yəni özünəməxsus bir xasiyyəti sənətin ümumi qaydalarını, dilin möhkəmliyini aşan bir gücdürsə– bir çox istedadlı gənci bundanməhrum edən estetik xətadan danışmaq lazımdır. Buradakı məsələ, yəni, güc əlbəttə, bir çoxlarında yoxdur; lakin bu gücü qazana biləcək qədər hazırlıqlı olan bəzi şəxslər də sistemli şəkildə ondan üz döndərirmiş görünürlər. Bunun nəticəsində əsərlərində meydana çıxan ikiqat anlaşılmazlıq – bir tərəfdən məzmun və obrazların anlaşılmazlığı, digər tərəfdən dilin anlaşılmazlığı ədəbiyyatda müdafiə oluna bilərmi? Bu suala cavab verməyə çalışacağam. Gənc şairlər (şeir və ya nəzm yazanlar) sualımdan yayınmaq üçün əvvəlcədən belə bir arqument irəli sürə bilərlər: “Bizim anlaşılmazlığımız Hugo-da, Racine-də tənqid edilən anlaşılmazlıqdır. Dildə yeni olan hər şey anlaşılmazdır. Bəs düşüncələr, duyğular artıq eyni deyilsə, dilin də yeni olması lazım deyilmi? Dilin ölməməsi üçün düşüncə ilə birlikdə dəyişməsi, yeni ehtiyaclara cavab verə bilməsi lazımdır; necə ki, su üzərində hərəkət etməli olan quşların pəncələrinin pərdəli olması kimi. Daha əvvəl quşların yalnız yeridiyini və ya uçduğunu görənlər üçün bu, böyük bir təəccüb doğuracaq. Bir gün gələcək, bizim sizdə yaratdığımız çaşqınlıq insanlara adi gələcək, sizin çaşqınlığınız insanları təəccübləndirəcək; necə ki, klassisizm son dövrlərini yaşayarkən, yeni doğan romantizmə yağdırdığı tənqidlər kimi.
Qara sacın ağ kətəsi (esse) Qara sac… Torpağın bağrından qopub, insan düşüncəsinin hikməti ilə yoğrulmuş, əlinin bərəkəti ilə cilalanmış dəmir – Qara sac. Üzərinə düşən hər xəmir parçası təkcə bişmir – tarix yazır, dastan yaradır, yaddaş kök atır, nəsillər bir-birinə bağlanır. Böyük inamla dünyanın mərkəzi – deyə biləcəyimiz Adəmin yorulduğu, Nuhun gəmisinin endiyi, Mağara əhlinin merac etdiyi torpaqda; Azıx, Damcılı, Xocalı kimi qədim mədəniyyətin üzlərini əsrlərlə qoruyub saxlayaraq, gələcək nəsillərə ötürülməsi funksiyasının öhdəsindən şərəflə gələn ulu əcdadlarımızın və bizim yurdumuz olan Azərbaycanımızda sac sadəcə mətbəx aləti deyil, milli kimliyin səssiz daşıyıcısıdır. Onun üzərində bişən ağ kətə, yağlı fəsəli, xallı yuxa, içərisində bişən cız-bız, qovurma, çığırtma isə bu qara sacın min illərin ötəsindən bizm üçün dartıb gətirərək, bu gün də halal süfrələrimizi bəzəyən ən saf, ən faydalı, dadlı və ləzzətli qida olmaqla yanaşı ata-babaların, ana-nənələrin ən dəyərli mirası – yadigarıdır. Azərbaycanın qədim yaşayış forması – yarımköçəri və kənd mədəniyyəti – sürətli, qənaətli və təbiətlə harmonik qida növlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. Sac məhz bu zərurətdən doğmuşdur. Arxeoloji və etnoqrafik araşdırmalar göstərir ki, sac tipli metal bişirmə alətləri hələ erkən orta əsrlərdən Qafqaz və Ön Asiya məkanında geniş yayılmışdır. Xüsusilə Qarabağ, Şəki-Zaqatala, Naxçıvan bölgəsində sac mətbəxi iqlim, təsərrüfat və ailə modeli ilə üzvi şəkildə formalaşmışdır. Yaylaq-qışlaq həyatı sacı ən zəruri alətlərdən (dəzgahlardan) – milli mətbəx ləvazimatlarından birinə çevrilmişdir. Sacın üzərində bişən yuxa, fəsəli, kətə – hamısı çörək kultunun müxtəlif təzahürləridir. Azərbaycan folklorunda çörək müqəddəsdir: yerə düşəndə öpülür, üstünə and içilir, evdən çıxarkən yol payı kimi verilir. Kətə isə bu çörək kultunun bayramlı, bərəkətli formasıdır. O, gündəlik yemək deyil; toyda, el şənliklərində, Novruz süfrəsində, doğum və niyyət mərasimlərində sacdan qalxan ilk nemətdir. Bayram, toy-düyün, şölən payıdır.
Ağ kətə – sadə un, su və duzdan yoğrulan, bəzən isə içliklə (yağ, qoz, şəkər, göyərti) zənginləşdirilən xəmir məmulatı – zahirən sadə, mahiyyətcə dərin fəlsəfəyə malikdir. Onun ağlığı saflığı, halallığı, niyyəti simvolizə edir. Qara sac üzərində ağ kətənin bişməsi isə folklor düşüncəsində ziddiyyətlərin harmoniyasıdır: qaranlıqla işığın, odla suyun, torpaqla insanın birliyi. Qarabağ, Şəki, Naxçıvan mətbəxində sac başında bişirmə prosesi təkcə kulinariya aktı deyil, sosial ünsiyyət formasıdır. Sac ətrafında qadınlar toplaşar, nəsihətlər deyilər, bayatılar söylənər, ailə tarixçələri ötürülərdi. “Sac başı söhbəti”, “Təndir başı söhbəti” ifadəsi bu gün də xalq dilində yaşayır və bu heç də kişilərin çayxana söhbətlərindən az əhəmiyyətli deyil. Əksinə bütün xeyr-şər* məsələlərin öz konkret həllini tapdığı məclislərdir ki, məhsuldarlığı kişilərin çayxana söhbətlərinə aid edə bilmərik. Sac başı (təndir başı) qadın folklorunun, şifahi yaddaşın canlı tribunası olub, bu gün də belədir, ümidvaram ki, həmişə belə olacaq! Elmi baxımdan sac üzərində bişirmə üsulu sağlam qidalanma prinsiplərinə də uyğundur. Birbaşa alovla deyil, qızdırılmış metal səthlə bişmə xəmirdəki qida dəyərinin qorunmasına imkan verir, yağsız və ya azyağlı bişirmə isə qədim xalq təbabətində “yüngül, lakin qüvvətli yemək” kimi qiymətləndirilmişdir. Bu da sübut edir ki, xalq mətbəxi yalnız dad yox, yaşam fəlsəfəsidir. Bu gün sacın üzərində yığılıb qalan yuxa qatları, üst-üstə düzülmüş kətələr bizə sadəcə keçmişi xatırlatmır – bizi kökümüzə bağlayır. Qara sacın ağ kətəsi milli mətbəximizin poetik simvoludur: sadəlikdə ucalıq, adətdə hikmət, yeməkdə tarix. Zaman dəyişir, mətbəxlər müasirləşir, amma sacın istisi hələ də eyni sualı pıçıldayır: Biz kimik və haradan gəlirik? Cavab isə sacdan qalxan istinin, tüstünün, buxarın içindədir – Müqəddəs Azərbaycan torpağında, ocağın közündə, qara sacın üstündə ağaran kətədə, Mil-Muğan düzündə, Qarabağ ellərində, Laçının Səlvə dərəsində, Kəlbəcər, Batabat, Salvartı yaylaqlarında hər gün yeni hekayələrə şahidlik edən Qara sacdadır, “üzü qara sac”da: Üzu qara cacam mən, Hey yesəm də acam mən, Söhbətləri məzəli, Yolu dolanbacam mən… 01.02.2026. Bakı. *- “xeyir-şər” ifadəsi burada müxtəlif tədbirlər, məclislər, elçilik, nişan, toy, yas mərasimləri mənasında nəzərdə tutulur.
XXI ƏSRDƏ ORTA ƏSR FIRILDAQLARI: BİR MƏNZİL, BİR NEÇƏ ALICI: KİM DAHA ÇOX GÜNAHKARDIR?
Mən hüquqşünas deyiləm, amma bu həyati məsələ ilə bağlı olaraq, hüquqi dövlət dediyimiz bir cəmiyyətin sıravi vətəndaş mövqeyindən çıxış edib, düşüncələrimi bölüşmək istəyirəm. Fikirlərimdə hər hansı bir yanlışlıq, natamamlıq və diletantlıq olarsa, öncədən üzr istəyirəm. Bu gün Azərbaycanda bir mənzilin bir neçə nəfərə satılması kimi ağır və geniş yayılmış cinayət halları getdikcə artmaqdadır. İnsanlar sadəlövhcəsinə, hüquqi nəticələri düşünmədən, külli miqdarda vəsaiti öncədən başqalarına verir və sonradan öz əlləri ilə özlərinə böyük problemlər yaradırlar. Halbuki bu addımı atmazdan öncə sadə bir hüquqi məsləhət almaq kifayət edərdi. Dünyanın ən geridə qalmış ölkələrinə xas olan bu cür fırıldaqların qarşısını almaq mümkündür. Axı biz orta əsrlərdə yox, XXI əsrdə yaşayırıq. Bu tip fırıldaqların qarşısını almaq əslində çox sadə, amma mütləq zəruri addımların atılması ilə mümkündür.
Heç vaxt “sözə” və “etibara” pul verilməməlidir. “Tanışdır”, “hörmətli adamdır”, “hamı ondan alıb” kimi arqumentlər hüquqi dəyər daşımır. Daşınmaz əmlakda yalnız sənəd danışır, insan yox.
Mülkiyyət sənədi şəxsən yoxlanmalıdır. Satıcının əlində mütləq: Çıxarış (kupça) olmalıdır Çıxarış elektron reyestrdə onun adına qeydiyyatda olmalıdır Bunu ASAN Xidmət və ya notarius vasitəsilə yoxlatmaq mümkündür. 3.Tikilməkdə olan binalarda ikiqat diqqət Ən çox fırıldaq pay torpağı üzərində tikilən, icazəsiz və ya yarımçıq sənədlə aparılan tikililərdə olur. “Bina təhvil veriləcək”, “kupça sonra çıxacaq” – bunlar ən riskli ifadələrdir.
Müqaviləsiz və ya qeyri-rəsmi ödəniş olunmamalıdır. Heç vaxt nağd, qəbzsiz pul verilməməlidir. Ödəniş yalnız notarial müqavilə ilə bank köçürməsi vasitəsilə olmalıdır.
Bir mənzilin bir neçə şəxsə satılmaması üçün əsas yol. Notarial alqı-satqı müqaviləsi bağlanan an mənzil elektron sistemdə bloklanır və başqasına satıla bilmir. Buna görə də: notariusdan kənar razılaşma = risk, “sonra notariusa gedərik” = təhlükə
Mütləq hüquqi məsləhət almalı Bir hüquqşünasın müəyyən məbləğ müqabilində məsləhəti bizi illərlə məhkəmə çəkişməsindən, minlərlə manat itkidən xilas edə bilər.
Tələskənliyə məcbur edənlərdən uzaq durmalı. “Bu gün qərar verməsən, başqasına satıram” deyən satıcı adətən problemi gizlədir.
Azərbaycanda ən çox rast gəlinən fırıldaqçılıq halları bünövrəsi qoyulmuş, tikilməkdə olan və ya yeni başa çatmış çoxmənzilli binalarda baş verir. Bir mənzilin bir neçə nəfərə satılması məhz bu mərhələlərdə daha asan həyata keçirilir.
Burada təkcə fırıldaqçı yox, öz məsuliyyətini etinasızcasına başqasına ötürən davranış “mədəniyyəti” də var. Bu gün baş verən bir çox əmlak fırıldaqları təkcə cinayətkarların işi deyil. İnsanlar çox vaxt özləri özlərinə problem yaradırlar. Hüquqi müstəvidə düşünmədən, sənəd tələb etmədən, “bəlkə alınar” ümidi ilə atılan addımlar sonradan illərlə davam edən faciələrə çevrilir. XXI əsrdə yaşayan insanın orta əsrlərə xas bir cinayətlə üzləşməsi dərin təəssüf doğurur. Texnologiya var, reyestrlər var, notarius var, bank sistemi var — amma biz hələ də sözdən, şifahi vəddən, mənasız, hüquqi cəhətdən heç bir dəyəri olmayan kağız parçalarından, aldadıcı müqaviləciklərdən yapışırıq. Bəlkə də problem ondadır ki, biz inkişafı düşüncə ilə yox, yalnız təqvimdə əsrlərin əqrəbini irəli çəkməklə ölçürük. Halbuki hüquqi şüur dəyişmədən, məsuliyyət hissi formalaşmadan heç bir cəmiyyət həqiqətən müasir ola bilməz. Bu fırıldaqların qarşısını almaq mümkündür. Sadəcə olaraq, insan özünü aldatmamalı, riskə göz yummağı dayandırmalıdır. Çünki hüquqda da, həyatda da sadə bir həqiqət var: sənədsiz verilən pul böyük itkilərin qurbanı, korrupsiyaya qurşanmış insanabənzər acgöz canavarların yemidir.
Məncə, bu cür eybəcərliklər dünyanın sözün əsl mənasında inkişaf etmiş hüquqi dövlətlərində baş verməz. Qanunvericiliyimizdə MTK-lar qarşısında ən ali səviyyədə bu tələb qoyulmalıdır: Binadakı bütün mənzillər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətində öncədən, yəni satışa çıxarılmazdan əvvəl qeydə alınmalı və bu tələbə əməl olunmamasına görə ən ağır cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulmalı, vətəndaşla onlar arasında bağlanan alqı-satqı müqavilələri DƏDRX-də qeydə alınmalıdır. Biz özümüzə öz əllərimizlə problem yaradır, sonra da başlayırıq onunla oynamağa, çünki biz daşınmaz əmlakla heyvan bazarından alınan danaya heç bir fərq qoymuruq, hər ikisinə eyni düşüncə ilə yanaşırıq.
ŞAH İSMAİL TÜRK’TÜR: TARİHE KİMLİKSİZ BAKILMAZ Şah İsmail Türk’tür. Şahkulu da Türk’tür. Şah İsmail, Türk milletinin büyüklerindendir. O, Türk tarihinde sağlam bir yer edinmiş; yalnızca bir hükümdar değil, aynı zamanda büyük bir Türk devlet adamıdır. Şah İsmail üç yaşında yetim kalmış, altı yaşında şeyh olmuş, on dört yaşında hükümdar olarak Kızılbaşların şahı sıfatıyla Safevî Devleti’ni kurmuştur. Ebu’l-Muzaffer, Mürşid-i Kâmil, Allah’ın yeryüzündeki gölgesi ve “Hatâî” mahlasıyla tanınan Şah İsmail, sıradan bir insan değildir. Şah İsmail Türk’tür. Bunun tarihî delilleri açıktır:
Türkçe (Azeri/Oğuz Türkçesi) konuşmuştur.
Şiirlerini Türkçe yazmıştır.
“Hatâî” mahlasıyla kaleme aldığı divanı tamamen Türkçedir.
Safevî sarayının dili Türkçedir.
Ordunun komuta dili Türkçedir. Şah İsmail’in ana dili Türkçedir. Türk boylarına dayanır. Akkoyunlu Türk hanedanı ile akrabadır. Türk askeriyle devlet kurmuş bir hükümdardır. Kısacası, Şah İsmail Türk’tür. Safevî Devleti; 1501–1736 yılları arasında hüküm sürmüş, en geniş sınırlarında yaklaşık 2.900.000 km² alana ulaşmış, başkentleri Tebriz, Kazvin ve İsfahan olan büyük bir devlettir. Bugünkü İran, Azerbaycan, Ermenistan, Irak, Afganistan, Türkmenistan ve Türkiye’nin doğu kesimlerinde hâkimiyet kurmuştur. Şiî On İki İmam mezhebini resmî mezhep olarak kabul etmiş ve modern İran devletinin tarihsel temelini oluşturmuştur. Şah İsmail’in kökeni hakkında çeşitli iddialar ortaya atılsa da, o özbeöz Türk’tür. Oğuz boyunun has evladı, Azerbaycan Türkü, Karakoyunlu ve Akkoyunlu mirasının devamı, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın torunudur. Bugün Safevîlerin kurulduğu bu geniş coğrafyada, Anadolu’dan sonra en fazla Türk nüfusunun yaşadığı alan burasıdır. Yaklaşık 60–70 milyon insan Türkçe konuşmaktadır. Bazı kaynaklarda Şah İsmail’in Uygur alfabesini ve On İki Hayvanlı Türk Takvimi’ni kullandığı da belirtilmektedir. Bugün tarafsız tarihçiler ve aydınlar, Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail arasında yaşanan mücadelenin ne denli yıkıcı ve aslında ne kadar lüzumsuz olduğunu açıkça ifade etmektedir. Şah İsmail Türkçe, Yavuz Sultan Selim ise Farsça şiirler yazmıştır. Kaldı ki 16. yüzyılda bugünkü anlamda bir milliyetçilik anlayışı da yoktur. Bu nedenle yaşananlar bir “medeniyet çatışması” değildir. Bu, iki Türk devleti arasında cereyan eden bir nüfuz ve iktisat mücadelesidir. Safevîler açısından İpek Yolu’nu kontrol edip Akdeniz’e açılmak; Osmanlılar açısından ise Suriye, Filistin ve Mısır üzerinden Baharat Yolları’na hâkim olmak hayati öneme sahipti. Osmanlı’nın “Bâbıâli” dediği merkezî yönetime, Safevîler “Âlîkapı” demekteydi. Olayı yalnızca mezhep ekseninde değerlendirmek tarihî bir yanlıştır. Aynı durumu 1402 Ankara Savaşı’nda Timur–Yıldırım Bayezid, Yavuz Sultan Selim–Kansu Gavri, II. Tomanbay örneklerinde; Osmanlı–Karamanoğulları, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve daha onlarca Türk-Türk mücadelesinde de görmek mümkündür. Bugün Azerbaycan, Nahçıvan, Gürcistan, Afganistan, Irak, İran ve Türkmenistan coğrafyasında milyonlarca insan Türkçe konuşuyorsa; kimliğini yaşatıyorsa; bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti varsa; Anadolu’dan sonra yaklaşık 45 milyon Türk İran’da yaşıyorsa; 1925 yılına kadar İran Türkler tarafından yönetilmişse; bugün İran’ın dinî lideri ve cumhurbaşkanı Türk kökenliyse; Ehlibeyt sevgisine sahip milyonlarca Müslüman varsa, bunda Şah İsmail gibi büyük bir Türk devlet adamının ve iki buçuk asır hüküm süren Safevî Devleti’nin payı inkâr edilemez derecede büyüktür. Şah İsmail Türk’tür. Ve tarih, kimliksiz okunamaz. Rufat Gürel Araştırmacı Yazar
