ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
“Qızıl əllər” mükafatı– “Yazarlar” jurnalı tərəfindən Zaur Ustacın anadan olmasının 50 illiyi münasibətilə təsis olunub. Mükafat öz işində fərqlənən, ölkəımizin ümumi inkişafına fəaliyyət göstərdiyi sahədə töhfələr vermiş şəxslərə təqdim olunur (eyni şəxsin bir neçə dəfə təltif olunmasında heç bir məhdudiyyət yoxdur). Mükafat təltifnamədən və döş nişanından ibarətdir. “Yazarlar” jurnalı tərəfindən təqdim olunur. Laureatların siyahısı hər il “Yazarlar” jurnalının birinci sayında (yanvar nömrəsində) dərc olunur.
“İlin fotoqrafı” mükafatı – “Yazarlar” jurnalı tərəfindən Zaur Ustacın anadan olmasının 50 illiyi münasibətilə təsis olunub. Mükafat öz işində fərqlənən, ölkəımizin ümumi inkişafına fəaliyyət göstərdiyi sahədə töhfələr vermiş şəxslərə təqdim olunur (eyni şəxsin bir neçə dəfə təltif olunmasında heç bir məhdudiyyət yoxdur). Mükafat təltifnamədən və döş nişanından ibarətdir. “Yazarlar” jurnalı tərəfindən təqdim olunur. Laureatların siyahısı hər il “Yazarlar” jurnalının birinci sayında (yanvar nömrəsində) dərc olunur.
“İlin bəstəkarı” mükafatı– “Yazarlar” jurnalı tərəfindən Zaur Ustacın anadan olmasının 50 illiyi münasibətilə təsis olunub. Mükafat öz işində fərqlənən, ölkəımizin ümumi inkişafına fəaliyyət göstərdiyi sahədə töhfələr vermiş şəxslərə təqdim olunur (eyni şəxsin bir neçə dəfə təltif olunmasında heç bir məhdudiyyət yoxdur). Mükafat təltifnamədən və döş nişanından ibarətdir. “Yazarlar” jurnalı tərəfindən təqdim olunur. Laureatların siyahısı hər il “Yazarlar” jurnalının birinci sayında (yanvar nömrəsində) dərc olunur.
İlk sözdür, yenilikdir insan düşüncəsində iz salan.
Fərqlilikdir unudulmayan.
“Bütün zamanların dahisi” Lütfi Zadə banisi olduğu “Qeyri-səlis məntiq” nəzəriyyəsi ilə elmdə inqilab etdi. Dünyanın inkişafını dəyişən bu nəzəriyyə indiyədək qəbul olunmuş elmi dünyagörüşün əksinə olaraq təbiət və cəmiyyətdə baş verən mürəkkəb prosesləri Aristotelin binar məntiqinə əsaslanan klassik riyaziyyat çərçivəsində öyrənməyin mümkünsüzlüyünü təsdiqlədi və qeyri-səlis məntiqə əsaslanan yanaşmanın təbii istifadəsini daha ifadəli dil, təfəkkür və hasablama üçün böyük imkanlar yaradacağını göstərə bildi.
Bu elmdə yeni bir dönüşün başlanğıcı oldu. Bununla texnika və texnologiya yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Təbii dilin imkanları müasir texnologiyalar vasitəsilə daha da genişləndirildi.
Qeyri-səlis məntiq təbii dilin xüsusiyyəti olan qeyri-müəyyənliyi, natamam məlumatları və məhdudiyyətləri nəzərə ala bilən güclü bir vasitə olmaqla yanaşı, həm də onun tətbiq sahələrindən, bəlkə də, ən mühümü nağıllardan, hekayələrdən, rəvayyətlərdən, bədii əsərlərdən fikir, nəticə çıxarmaqdır.
Qeyri-səlis məntiq sözlə ifadə olunan tolerantlıq məntiqidir. Bu birmənalı olmayan, qeyri-müəyyən sözləri, ifadələri daha yaxşı başa düşməyə imkan verir, real həyatımızda çox məsələləri daha səmərəli, tez və effektiv həll etməyə şərait yaradır.
İdeya generatoru olan Zadənin nəzəriyyəsindən bəhrələnən onun həmvətənləri – azərbaycanlı alimlər – Zadənin davamçısı, dünya elminə nəzəriyyələr verən Rafiq Əliyev və Kamal Abdulla – qeyri-səlis məntiqi folklorda, ədəbiyyatda tətbiq etməklə Zadənin arzusunu həyata keçirdilər.
Demək ki, genetik köklər özünü göstərdi. Məhz ona görə də güclü və dərin şəkildə əsaslandırmaq bacarığı olan həmvətənləri tərəfindən Zadənin ideyalarını bu qədər dəqiqliklə fundamental şəkildə reallaşdırmaq mümkün oldu. Bu daha dərindən hiss etməkdən, duymaqdan, anlamaqdan irəli gəlir. Yoxsa, bir-birlərini bu qədər başa düşməkdə təsadüf ola bilməzdi.
Qeyri-səlis məntiqin bütün sahələrə tətbiq olunmasına baxmayaraq onu sosial sahələr üçün yaratdığını bildirən Lütfi Zadənin arzularına qol-qanad verən, onun tətbiqini reallaşdıran Kamal Abdulla və Rafiq Əliyev 2022-ci ildə “Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq” kitabını yazaraq ilkə imza atdılar.
İlk dəfə olaraq onlar qeyri-səlis məntiqin türk dünyasının qədim dil-mədəniyyət abidəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanına tətbiqini həyata keçirdilər.
“Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq” kitabı müəlliflərin dərin fəlsəfi düşüncələri və qeyri-səlis məntiqə söykənən yaradıcılıqları sayəsində meydana gəlmiş mükəmməl bir kitabdır.
Müəlliflər bununla bəşəriyyətə qədim əcdadlarımızın təfəkkür dərinliyindəki humanist və demokratik baxışı göstərə bildilər.
Kitab Azərbaycanda üç dəfə çap edildi.
Lütfi Zadənin xatirəsinə ithaf olunan bu kitab humanitar və dəqiq elmlərin kəsişməsində yaranan unikal tədqiqat əsəridir. Bu əsər həm ədəbiyyatşünaslar – qorqudşünaslar, həm də informasiya texnologiyaları və riyazi məntiq mütəxəssisləri arasında elmi körpü rolunu oynadı.
“Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq” kitabının elmi yeniliyi təkcə Azərbaycanda deyil, beynəlxalq miqyasda da böyük marağa səbəb oldu və çap olunmağa başladı.
Kitab Türkiyə türkcəsinə Bəxtiyar Aslanın çevirməsi və prof. Dr. Ahmet B. Ercilacunun ön sözü ilə ”Ötüken” nəşriyyatı tərəfindən Türkiyədə (2024) çap olundu.
Almanca nəşri Almaniyada “Pem” nəşriyyatında (2024) alman dilində işıq üzü gördü. Nəşrin tərcüməçisi və ön sözünün müəllifi Dr. Orxan Arazdır.
Müəlliflərin dünya elmi mətbuatlarındakı çap olunmuş məqalələri ilə tanış olan dünya elminin ən nüfuzlu platformalarından sayılan “Şpringer” nəşriyyatı müəlliflərə belə bir kitabın nəşri üçün müraciət etdi.
Nəticədə “Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq” kitabı ingilis dilində “Springer” nəşriyyatında – İsveçrədə (2026) nəşr olundu. Seriyanın müəllifi məşhur polyak alimi Yanuş Kaspşikdir.
Beləliklə, “Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq” dünyada yayılmağa başladı.
***
Lütfi Zadənin məşhur nəzəriyyəsindən bəhrələnən Kamal Abdulla və Rafiq Əliyev qeyri-səlis məntiqin dilçilikdə və nitqdə təzahürünü, onun özünəməxsus xüsusiyyətlərini izah etmək üçün yeni bir kitab üzərində işləməyə başladılar. Çünki qeyri-səlis məntiq dil-nitq sahəsində indiyə qədər hərtərəfli öyrənilməmişdi.
“Qeyri-səlis məntiq və dil, nitq” kitabı Azərbaycan dilçiliyində məntiq və dil arasındakı əlaqələrin təhlilində yeni istiqamətlər yaratdı və qeyri-səlis məntiqin sosial elmlərə geniş şəkildə tətbiq olunmasına yeni üfüqlər açdı.
Həm fundamental elmi araşdırmalar, həm də praktiki tətbiqlər üçün dəyərli bir mənbə olan “Qeyri-səlis məntiq və nitq-dil” kitabı Azərbaycan dilçiliyində qeyri-səlis məntiqin tətbiqi baxımından çox mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu dəyərli əsər dünyaşöhrətli azərbaycanlı alim Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin dilçiliyə və nitqə tətbiqinə həsr olunub.
Azərbaycan elmi üçün yeni bir töhfə olan bu kitab “Sim-Sim” nəşriyyatında (2024) nəşr edildi.
“Qeyri-səlis məntiq və nitq-dil” kitabı özbək və rus dillərində nəşrə hazırlanır. Kitabın ingilis dilində olan variantı “Springer” nəşriyyatına təqdim olunacaq.
Bu kitabların davamı da yenə Azərbaycandan gəldi. Akademik Muxtar İmanovun yazdığı “Epos qəhrəmanlarında qeyri-səlislik” və Rafiq Əliyevlə professor Hacan Haçıyevun “Neftçıxarmada qeyri-səlis məntiq” kitabları qeyri-səlis məntiqin sosial elmlərdə və sənayedə tətbiqlərinə aid gözəl nümunələr oldu.
***
Kamal Abdulla və Rafiq Əliyev dünya təcrübəsinə əsaslanaraq qeyri-səlis məntiq fenomenini orta məktəblərdə tədris olunduğunu nəzərə alaraq uşaqlar – həm də “saqqallı uşaqlar” üçün kitab yazmaq fikrinə düşdülər. Bu dəfə onlara Türkiyənin sabiq təhsil naziri, görkəmli alim, pedaqoq, professor Ziya Səlcuq da qoşuldu və “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq” kitabı ərsəyə gəldi. Hamı üçün anlaşıqlı olan – riyaziyyatsız qeyri-səlis məntiq dilində yazılmış bu kitab çox böyük maraqla qarşılandı.
Sadə dildə yazılan “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq” kitabı qeyri-səlis məntiqin bütün sahələrə tətbiqi baxımından çox vacib və lazımlı mənbə olacaq.
Hamının kitabı olan “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq” kitabı Azərbaycanda iki dəfə – “Qanun” (2025) və “İpəkyolu” (2026) nəşriyyatlarında nəşr olundu.
Bundan xəbər tutan Türkiyə və Özbəkistan alimləri öz ölkələrində kitabı tərcümə edib çap etmək ricasında bulundular.
Beləliklə, “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq” kitabı Türkiyə və Özbəkistanda (özbək və rus dillərində) (2026) çap olundu. Rus nəşrinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bu kitab başqa dillər kimi rus dillilər üçün də çox vacibdir.
Dünyanın qeyri-səlis məntiqə, süni intellektə keçdiyi bir dövrdə çox təəssüf ki, bizim universitetlərdə və məktəblərdə qeyri-səlis məntiq və süni intellektin fənn kimi tədris olunması indi nəzərdə tutulur. Halbuki, inkişaf etmiş ölkələrin orta məktəblərində, hətta uşaq bağçalarında da çoxdan tədris olunur. Ona görə də bizdə çox insanların bu sahədə ətraflı anlayışı yoxdur.
Özbəkistanda “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq” kitabı iki orta məktəbdə tədris proqramına təsdiq edildi.
***
Qeyri-səlis məntiq prinsipləri xalq yaradıcılığına, dastanlara ilk dəfə tətbiq edilməklə böyük diqqət cəlb etdi.
Bu kitablar həm də onu göstərdi ki, qeyri-səlis məntiqin aparıcı ideoloji prinsipi olan seçim imkanı və demokratik yanaşma tərzi olan tolerantlıq xalqımıza qədim zamanlardan bəri xas olan dəyərdir və əcdadımız demokratik tərzdə düşünərək, qeyri-səlis məntiqlə danışıblar.
Lütfi Zadənin arzusunu reallaşdıran bu ilklər – “Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq”, “Qeyri-səlis məntiq – dil və nitq” və “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq” kitabları dünya elminin inkişafında yeni çığır açdı.
Bu əsərlər ədəbiyyatşünaslar və informasiya nəzəriyyəçiləri üçün faydalı və maraqlı mənbə kimi digər elm sahələrinə də yeni energiya gətirdi və gələcəkdə daha böyük tədqiqatlarda başlanğıc rolunu oynayacaq.
BABADAĞIN ZİRVƏSİNDƏN LAHICIN SƏSSİZLİYİNƏ — “TƏXƏYYÜL”LƏ YADDA QALAN SƏFƏR “Təxəyyül Art Group”un “Həzrət Baba” layihəsi çərçivəsində İsmayıllıya iki günlük səfəri 08–09 avqust 2026-cı il tarixlərində “Təxəyyül Art Group”un təşkilatçılığı ilə “Həzrət Baba” layihəsi çərçivəsində İsmayıllı rayonuna növbəti yaddaqalan səfər həyata keçirildi. İki gün davam edən bu səyahət təbiətin möhtəşəmliyi, dağ yollarının çətinliyi, kənd qonaqpərvərliyi, dostluq və xoş xatirələrlə yadda qaldı. Səfər səhər saatlarında Şamaxıda yerləşən “Savalan” restoranında səhər yeməyi ilə başladı. Buradan yolunu İsmayıllının dağlıq ərazisində yerləşən Həftəsov kəndinə salan qrup burada “Təxəyyül Art Group”un rəhbəri, rəssam Natiq Nəcəfzadənin ata yurdunda qonaq oldu. Kəndin səmimi ab-havası, çay süfrəsi və doğma ocaq görüşün ilk saatlarına xüsusi ovqat qatdı. Səfərin ən maraqlı və macəralı hissəsi isə Babadağa qalxış oldu. Qrup üzvləri xüsusi dağ nəqliyyatı olan QAZ-66 ilə Girdiman çayı istiqamətindən üç saatdan artıq davam edən çətin və maraqlı yol keçdilər. Dağların sərt relyefi, dolanbac yollar və möhtəşəm təbiət mənzərələri bu yolçuluğu özü-özlüyündə unudulmaz bir macəraya çevirdi. Təxminən 6–7 saat davam edən qalxışdan sonra qrup üzvlərindən Gülağa müəllim, Rasim və Natiq Babadağın zirvəsinə qədər yüksələ bildilər. Digər iştirakçılar isə yolun çətinliyi və dağ şəraiti ilə əlaqədar müəyyən məsafədən geri qayıtmalı oldular. Zirvədə çəkilən fotosessiya səfərin ən yaddaqalan anlarından birinə çevrildi. Dağdan geri dönüş də asan olmadı. Təxminən üç saat yarım davam edən enişdən sonra iştirakçılar gecə saat 23:00 radələrində Həftəsov kəndinə qayıtdılar. Günün yorğunluğuna baxmayaraq, kənd həyətində isti və səmimi süfrə açıldı. Sərin dağ gecəsində gecə saat 02:00-dək davam edən çay süfrəsi ətrafında söhbətlər edildi, günün təəssüratları bölüşüldü. İkinci gün Həftəsov kəndində ənənəvi kənd səhər yeməyi ilə başladı. Süfrədə nehrə yağı, qaymaq, pendir, təndir çörəyi, bal, mürəbbə və dağ bitkilərindən dəmlənmiş təbii samovar çayı vardı. Bu sadə, lakin zəngin süfrə kənd həyatının özünəməxsus gözəlliyini bir daha nümayiş etdirdi. Həmin gün qrup üzvləri müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət etdilər. Gülağa müəllim, İntizam əmi və Namiq Niva avtomobili ilə Brovdal kəndinə başsağlığı mərasiminə yollandılar. Digər iştirakçılar isə QAZ-66 ilə kənddən Girdiman çayına endilər. Buradan Sprinter avtomobili ilə Lahıca yola düşən qrup qədim Lahıcın özünəməxsus küçələrini gəzərək bu tarixi məkanın ab-havasını yaşadı. Səfər iştirakçıları üçün Lahıcın daş küçələri, qədim memarlığı və dağ mənzərələri xüsusi maraq doğurdu. Növbəti dayanacaq Gəndov kəndində yerləşən istirahət mərkəzi oldu. Burada nahar süfrəsi açıldı, kabab, toyuq, kotlet və digər təamlarla qonaqlıq təşkil edildi. Ardınca iştirakçılar Gəndov şəlaləsini ziyarət etdilər. Şəlalənin ətrafındakı təbiət mənzərələri səfərin fotoalbomuna yeni və gözəl kadrlar əlavə etdi. Səfərin son ünvanı Qaranohur oldu. Burada, çay kənarında qurulan çay süfrəsi ətrafında iki günlük səfərin yekunları müzakirə edildi. Təbiətin sakitliyi və dağ havası içərisində layihənin iştirakçılarına “Həzrət Baba” layihəsində iştiraklarına görə sertifikatlar təqdim olundu. Beləcə, “Təxəyyül Art Group”un “Həzrət Baba” layihəsi çərçivəsində baş tutan bu səfər sadəcə bir səyahət deyil, həm də təbiətlə ünsiyyət, dostluq, birlik və yaradıcılıq dolu iki gün kimi yadda qaldı. Babadağın sərt yollarından Lahıcın qədim küçələrinə, Həftəsov kəndinin isti süfrəsindən Qaranohurun sakitliyinə qədər hər dayanacaq iştirakçıların yaddaşında özünəməxsus iz buraxdı. Fotolar:
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
ÖTƏN HƏFTƏNİN MƏDƏNİ MƏNZƏRƏSİ Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Avqustun ilk həftəsi Azərbaycanın mədəni həyatında kitabın, sözün, musiqinin və ədəbiyyatın fəal şəkildə gündəmə gəldiyi bir dövr kimi yadda qaldı. Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalının yekunlaşması, qarşıdakı XII Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisinə hazırlıqların gündəmə gəlməsi, müxtəlif ədəbi-mədəni tədbirlər və kitab təqdimatları Azərbaycanın mədəni mənzərəsində söz sənətinin xüsusi çəkisini bir daha göstərdi. XV Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalının təntənəli bağlanış konsertinin keçirilməsi də ötən həftənin mühüm mədəni hadisələrindən biri olub. Eyni zamanda, 21–27 oktyabr tarixlərində keçiriləcək XII Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi barədə məlumatın yayılması ölkənin kitab və nəşriyyat həyatında yeni bir mövsümün başlanğıcını xəbər verdi. Son günlər Azərbaycanın mədəni gündəliyinə nəzər saldıqda belə bir mənzərə yaranır: bir tərəfdə musiqi festivalları, digər tərəfdə kitab sərgiləri, təqdimatlar, yubileylər, ədəbi görüşlər və poeziya tədbirləri. Milli Kitabxananın avqustun 2-də Azərbaycan Kinosu Günü ilə bağlı virtual və ənənəvi kitab sərgisi təqdim etməsi, avqustun 1-də Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü münasibətilə sərgi təşkil etməsi də bu mənzərənin mühüm elementlərindəndir.
“Bəyaz durnalar”ın qanadlarında şəhid xatirəsi Avqustun 5-də şair Lalə İsmayılın “Bəyaz durnalar” adlı ilk kitabının təqdimatının keçirilməsi də həftənin ədəbi hadisələri sırasında idi.
“Bəyaz durnalar”ın qanadlarında şəhid xatirəsi, ana həsrəti və milli yaddaş Lalə İsmayılın “Bəyaz durnalar” kitabının təqdimatı ədəbiyyatla şəhid xatirəsinin qovuşduğu mənəvi bir görüş kimi yadda qaldı Ötən həftənin Azərbaycanın mədəni həyatında diqqət çəkən hadisələrindən biri şair Lalə İsmayılın ilk fərdi şeirlər kitabı – “Bəyaz durnalar”ın təqdimatı oldu. “Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbir yalnız yeni bir poetik toplunun oxuculara təqdimatı deyildi. Bu görüş həm də Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun doğum gününə həsr edilmiş mənəvi yaddaş mərasimi idi. 5 avqust 2026-cı il tarixində keçirilən tədbirin mahiyyətində iki mühüm xətt bir-birini tamamlayırdı: söz və xatirə. Bir tərəfdə illər ərzində ürəkdən süzülüb gələn şeirləri ilk dəfə ayrıca kitab şəklində oxucuya təqdim olunan Lalə İsmayıl, digər tərəfdə isə Vətən uğrunda canını fəda etmiş, lakin adı və xatirəsi yaddaşlardan silinməyən qardaş – İsmayıl vardı. Bu baxımdan “Bəyaz durnalar”ın təqdimatını sıradan kitab təqdimatı kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Kitabın adı belə özündə bir poetik simvolu yaşadır: durna – həsrətin, yolun, ayrılığın və qayıdış ümidinin obrazıdır; bəyazlıq isə saflığın, sülhün, təmizliyin, işıqlı arzuların rəmzidir. Bu iki məna birləşəndə kitabın poetik dünyası haqqında ilkin təsəvvür yaranır. Tədbirdə çıxış edən “Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin sədri, “Kəlağayı Ev Muzeyi”nin direktoru Güllü Eldar Tomarlı “Bəyaz durnalar”ı yalnız şeirlər toplusu deyil, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsinə ucaldılmış mənəvi abidə kimi səciyyələndirdi. Bu fikir kitabın ideya mahiyyətini anlamaq baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki burada poeziya şəxsi duyğuların ifadəsi olmaqdan çıxaraq ictimai yaddaşın daşıyıcısına çevrilir. Şairin şəxsi kədəri milli ağrı ilə qovuşur, ailə faciəsi Vətən tarixinin bir parçasına çevrilir. Lalə İsmayılın ilk kitabının Zəngilan uğrunda döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid olmuş yeddi polis əməkdaşının əziz xatirəsinə ithaf edilməsi də təsadüfi deyil. Həmin qəhrəmanlardan birinin müəllifin qardaşı, Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılov olması “Bəyaz durnalar”ın poetik yükünü daha da ağırlaşdırır. Belə kitablar yalnız oxunmur. Onların hər səhifəsində bir ailənin yaşadığı ağrını, bir nəslin yaddaşını, bir xalqın itkilərini görmək mümkündür. “Bəyaz durnalar”ın təqdimatı ilə bağlı Vaqif Osmanlının qələmə aldığı “Dünyanı durna bəyazlığına döndərənlərin amacı” adlı yazı da kitabın poetik və mənəvi mahiyyətinə işıq salan mühüm mətnlərdəndir. Vaqif Osmanlı 5 avqust tarixini “müqəddəs bir gün” kimi dəyərləndirərək yazır: “Bu gün Zəngilanın yeddi məzarsız şəhidlərindən bir İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun doğum günü, həm də şəhid İsmayılın bacısı Lalə İsmayılın ilk kitabı “Bəyaz durnalar”ın oxucuları ilə görüşü ilə yadda qaldı.” Bu cümlə təqdimatın mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir. Burada doğum günü ilə kitab təqdimatı arasında zahiri bir paralellikdən söhbət getmir. Əksinə, bir şəhidin doğum günü onun bacısının yaradıcılıq yolunun başlanğıcı ilə yaddaşın yeni mərhələsinə çevrilir. İsmayılın həyatı yarımçıq qalıb. Onun məzarı yoxdur. Amma bacısının sözləri onun xatirəsinə bir məzar, bir abidə, bir yaddaş məkanı yaradır. Bəlkə də poeziyanın ən böyük missiyalarından biri elə budur: unudulmağa məhkum olanı sözlə əbədiləşdirmək. Vaqif Osmanlı Lalə İsmayılın yaradıcılığı haqqında yazarkən onun özünəməxsus poetik dəst-xəttini xüsusi vurğulayır: “Lalə xanımın öz dəst-xətti var. Könül duyğularından ibarət yaradıcılıq yolunda milli kökə və milli mənəvi dəyərlərə bağlılıq ana xəttdir.” Bu qənaət “Bəyaz durnalar”ın poetik məzmununa yanaşmaq üçün əsas açarlardan biridir. Lalə İsmayılın şeirlərində şəxsi hisslər milli-mənəvi düşüncə ilə birləşir. Şair üçün sevgi yalnız iki insan arasındakı münasibət deyil, Vətənə, doğma yurda, ailəyə, qardaşa, ana dilinə və milli dəyərlərə bağlılıqdır. Onun şeirlərində qadın obrazı da yalnız zəriflik və kövrəkliklə məhdudlaşmır. Bu qadın həm sevən, həm ağlayan, həm həsrət çəkən, həm də haqq uğrunda mübarizə aparan mənəvi qüvvədir. Ötən həftənin mədəni mənzərəsinə nəzər salarkən “Bəyaz durnalar”ın təqdimatını yalnız bir kitabın işıq üzü görməsi faktı kimi qeyd etmək kifayət deyil. Bu hadisənin daha dərin mənası var. Bu təqdimat göstərdi ki, ədəbiyyat yaddaşdır. Ədəbiyyat bəzən məzarsız şəhidin məzarı, danışa bilməyən insanın səsi, illərdir qapısında yol gözləyən ananın ümidi, qardaş həsrəti ilə yaşayan bacının ürək sözüdür. Bəlkə də “Bəyaz durnalar”ın əsas poetik mesajı elə budur: dünyanı müharibələrin bozluğundan, ayrılıqların qaranlığından, haqsızlığın sərtliyindən çıxarıb sülhün, təmizliyin və insanlıq duyğusunun bəyazlığına qovuşdurmaq. Durnalar uçur… Göylərdə onların bəyaz qanadları görünür. Yerdə isə bir kitab açılır. Həmin kitabın səhifələrindən şəhid xatirəsi, ana həsrəti, bacı sevgisi, Vətən duyğusu və insanın əbədi sülh arzusu boylanır. “Bəyaz durnalar” məhz bu mənəvi mənzərənin poetik adıdır.
Durnaların gətirdiyi “payız ətri”
Belə bir ardıcıllıq fonunda Solmaz Qəribelin yeni kitabının təqdim olunması sanki öz axarında təbii bir prosesin nəticəsi kimi yadda qaldı. Durnalar payızı, payız isə “Payız ətirli qadın”ı gətirdi. “Payız ətirli qadın” isə öz növbəsinə Bakı ədəbi mühitinə rus dilində yeni poetik nəfəs qatdı. Belə bir mədəni atmosferdə 8 avqust 2026-cı ildə Bakıda həkim-şair Solmaz Qəribelin rus və azərbaycan dilli “Женщина с ароматом осени” / “Payız ətirli qadın” şeirlər kitabının təqdimatının keçirilməsi xüsusi maraq doğuran ədəbi hadisə kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın redaktoru Rəfael Tağızadə, tərcüməçisi (Azərbaycan dilindən Rus dilinə) isə Təranə Məmməddir. Bu təqdimat yalnız yeni kitabın oxucuya təqdim edilməsi deyil, eyni zamanda Azərbaycan poeziyasının başqa bir dilin imkanları ilə yenidən səsləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki poeziyanı bir dildən digərinə köçürmək sadəcə sözlərin tərcüməsi deyil. Şeirin ruhunu, ritmini, obrazını, emosional yükünü və müəllifin daxili səsini qorumaq tərcüməçinin qarşısında duran ən çətin və məsuliyyətli vəzifələrdəndir. Solmaz Qəribelin təqdim olunan kitabında yer alan “Payız ətirli qadın” şeiri bu poetik dünyanın xarakterik nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir. Şeirin elə ilk misralarından payız yalnız təbiət hadisəsi kimi deyil, insan taleyinin, zamanın və qadın ömrünün metaforası kimi meydana çıxır: “Payız ətirli qadın,
Gözlərinin rəngi nə?
Solğun naxışlar düşüb,
Gözlərinin rənginə.” Burada şairin yaratdığı “payız qoxusu” adi bir təbiət obrazı deyil. Payız — ömrün müəyyən mərhələsi, yaşanmış illərin yaddaşı, solan xatirələr və insanın daxili dünyasında yığılan səssiz kədərdir. “Gözlərinin rəngi” sualı isə əslində zahiri görünüşdən daha çox, həmin qadının daxilində baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır. Şeirdə payızla qadın obrazı arasında maraqlı paralel qurulur. Payızın saralan yarpaqları necə ki, zamanın keçdiyini göstərir, qadının alnındakı qırışlar da həyatın yaddaşını daşıyır: “Payız ətirli qadın,
Aynaya yaxın gəlmə…
Alnındakı qırışlar,
Oxunur ilmə-ilmə…” Bu bənddə “ayna” sadəcə məişət əşyası deyil, insanın öz həqiqəti ilə üz-üzə gəldiyi simvolik məkandır. Şair qadına “Aynaya yaxın gəlmə…” deyərkən əslində ona yaşadığı ömrün izlərini çox sərt şəkildə görməməyi arzulayır. “İlmə-ilmə” ifadəsi isə qırışları bir növ taleyin toxuduğu naxışlara çevirir. Əslində yaxşı poeziyanın gücü də məhz bundadır: şair hər şeyi demir, oxucuya duymaq və düşünmək üçün məkan saxlayır. Şeirdəki “qadın” həm konkret insandır, həm də ümumiləşdirilmiş qadın obrazıdır. O, sevmiş, gözləmiş, itirmiş, yorulmuş, amma yenə də həyatın içində dayanmış qadındır. Və bütün bu duyğular yenidən həmin poetik obrazın adına qayıdır: “Payız ətirli qadın…” Beləcə, şeirin başlanğıcında təqdim olunan obraz sonda daha geniş məna qazanır. O, sadəcə payız qoxuyan qadın deyil; ömrünün payızını yaşayan, lakin içində hələ də bahar ehtimalı daşıyan qadındır. Solmaz Qəribelin yeni kitabının rus dilində təqdim olunması ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan poeziyasının rusdilli oxucuya çatdırılması ədəbi əlaqələr baxımından mühüm prosesdir. Bu prosesdə redaktorun və tərcüməçinin rolu xüsusi vurğulanmalıdır. Rəfael Tağızadənin redaktorluğu və Təranə Məmmədin tərcümə işi kitabın yeni dil mühitində formalaşmasında mühüm mərhələdir. Poeziya tərcüməsində əsas məsələ yalnız “nə deyilir?” sualına cavab tapmaq deyil, həm də “necə deyilir?” sualını qorumaqdır. Çünki şeir bəzən bir sözün yaratdığı assosiasiya, bir pauzanın doğurduğu hiss, yaxud bir misranın ritmi ilə yaşayır. Bu baxımdan kitabın rus dilində təqdim olunması Solmaz Qəribelin yaradıcılığının yeni oxucu çevrəsinə çıxarılması kimi dəyərləndirilə bilər. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 08.08.2026. Bakı.
“Payız ətirli qadın” şeirlər kitabının təqdimat mərasimi və poeziya gecəsi keçirilib
Avqustun 8-də “Central Park Hotel”in tədbir zalında həkim-şair Solmaz Qəribelin rus və azərbaycan dilli «Женщина с ароматом осени» / «Payız ətirli qadın» şeirlər kitabının təqdimat mərasimi və poeziya gecəsi keçirilib. Tədbiri giriş sözü ilə açan filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, şair Adilə Nəzər qonaqları salamlayaraq müəllifin yaradıcılığı haqqında qısa məruzə edib. A. Nəzər həkimlik peşəsi ilə şairlik təfəkkürünün vəhdətindən söhbət açaraq, Solmaz Qəribelin poetik dünyasının həm insan bədəninə, həm də ruhuna toxunan həssaslığından bəhs edib. Daha sonra söz kitabın tərcüməçisi Təranə Məmmədə və redaktor Rəfail Tağızadəyə verilib, ardından Solmaz Qəribelə “Türk Birliyi” sertifikatı və medalı təqdim olunub. Təltifdən sonra müəllif qonaqları salamlayaraq bir neçə şeirini səsləndirib. Çıxışlar hissəsində ilk söz dilçi alim Sevinç Əliyevaya verilib; o, Azərbaycan dilinin zəfər dili olduğunu vurğulayaraq kitabın dilimizin təbliğinə xidmət etdiyini və bu təqdimatın müəllifin yaradıcılıq zəfəri olduğunu qeyd edib. Ardınca dilçi alim Mərziyə Nəcəfova, şərqşünas alim Kəminə Havidova, şairlər Yusif Nəğməkar, Ayaz Arabaçı, Xaqani Abbasəli Öztürk, jurnalist Rüfət Muradlı çıxış edərək dəyərli fikirlərini bölüşüblər. Bədii qiraətçi, Vətən müharibəsi iştirakçısı Cəbrayıl Qəmbər müəllifin şeirlərini səsləndirib, müəllifin qızı Ayşə xanım anasını təbrik edərək onun “Qadınlar var…” şeirini oxuyub. Həmçinin Əli Yunisov, İdris Babayev, Zaur Ustaç, Tatyana Avand və Zərəngiz Qayalı çıxış edərək öz xoş arzularını çatdırıblar. Qeyd edək ki, rəsmi hissə boyunca çıxışlar arasında səsləndirilən bütün şeir qiraətləri tarın canlı və həzin müşayiəti ilə təqdim olunaraq gecəyə xüsusi poetik ruh bəxş edib. Tədbirin rəsmi hissəsindən sonra müəllif Solmaz Qəribel təşkilatçılara və gələn qonaqlara minnətdarlığını bildirib, oxucular üçün kitablarını imzalayıb. Sonda xatirə şəkilləri çəkilib və tədbir müəllifin təşkil etdiyi çay-kofe fasiləsi ilə səmimi mühitdə, ədəbi söhbətlərlə davam edib.
Cəlilabadda “Nar Bağı” ailəvi-uşaq parkı Son zamanlar doğma Cəlilabad şəhərində atılan ilk imzalardan, eyni halda möhtəşəm və təqdirəlayiq xidmətdən biri də, uzun illər boyu daha çox əxlaqsız və məsuliyyətsiz adamların diqqətdən kənar və daldalanacaq məkanına çevrilmiş “Nar Bağı” adlı ərazidə görülən möhtəşəm abadlıq-quruculuq işindən ibarətdir. Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyətinin dəstəyi və Cəlilabad Bələdiyyəsinin bir-başa əməyi ilə həyata keçən bu işdə min illərin yadigarı olan qədim və sirli Həməşəratəpənin (Bayraq Meydanının) şərq hissəsində yerləşən “Nar Bağı” ərazisində çox böyük və möhtəşəm bir iş görülmüş və hal-hazırda ərazidə müxtəlif işlər həyata keçməkdədir. Bu gün artıq burada salınmış “Nar Bağı” aləvi-uşaq parkı hər kəsi sevindirir, hər kəsin könlünü oxşayır. Aylarla vaxt aparan bu layihədə 5 hektarlıq ərazidəki nar və digər ağaclar əsaslı şəkildə budanmış, məişət tullantıları yığılaraq təmizlənmiş, ərazidə mövcud çökək yerlər torpaqla doldurulmuş, park boyu velosiped və piyadalar üçün xüsusi yol salınaraq asfalt döşənmiş, hətta, asfalt üzərində velosiped və piyadaların hərəkət zolağı xüsusi xətlərlə dəqiqləşdirilmişdir. Bundan əlavə, ərazidə işıqlandırma sistemi və təhlükəsizlik kameraları quraşdırılmış, məişət tullantıları üçün xüsusi qutular, həmçinin, insanların dincəlməsi üçün xüsusi oturacaqlar qoyulmuşdur. Parkda olarkən oturacaqlardan birində əyləşib ətrafa baxdım. Orada sözün əsil mənasında insanın ruhu hüzur tapır. Bu da ərazinin qədim zamanlardan etibarən təbii meşəlik örtüyündən ibarət olması, son zamanlar ərazidə görülmüş abadlıq-quruculuq işləri, həmçinin, parkın min illərlə qədim tarixə söykənən qədim və sirli Həməşəra şəhərinin ən qaynar nöqtəsi üzərində olmasından irəli gəlir. Son günlər ərzində ərazidə aparılan işlər zamanı parkın Həməşəratəpə yaxınlığındakı hissəsində qədim dövrə aid təsərrüfat küpləri və digər maddi-mədəniyyət nümunələri də üzə çıxmışdır. Tarixi tapıntılarla bağlı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun baş elmi işçisi, tarix elmləri doktoru, dosent Vəfa xanım Mahmudova əraziyə ezam olunub və burada tədqiqat işlərinə başlamışdır. Hazırda həmin ərazi hasara alınmış və nəzarətə götürülmüşdür. Parkın içərisinə avtomobillə giriş qadağandır və yalnız avtomobilləri parkdan kənarda saxlayıb içəri daxil olmağa icazə verirlir. Ərazidə asayişin qorunması üçün Daxili İşlər Nazirliyi (DİN) tərəfindən Post-Patrul Xidməti (PPX) də fəaliyyət göstərir. Bu gün ərazidən baxış keçirərkən parkda 60 metr dərinliyində subartezian quyusunun qazıldığı və şirin suyun çıxdığının şahidi oldum. Hazırda quyu suyunun təmizlənmə prosesi gedir. Orada ilk dəfə olaraq Cəlilabad şəhərində bir neçə nəfərdən ibarət olan bir ailənin (bəylər, xanımlar və uşaqların) bir guşədə ağaclar altında əyləşib özləri üçün samovar çayı hazırladığı, əyləşərək istirahət etdiklərini gördüm və çox sevindim… Sözün həqiqi mənasında bu möhtəşəm xidmət I və II Qarabağ müharibəsi, eyni halda Aprel Döyüşləri iştirakçısı, Cəlilabad Bələdiyyəsinin sədri, qazı və polkovnik-leytenant Vahid müəllim Mirzəyevin indiyədək rayonda gerçəkləşdirdiyi ən möhtəşəm əsərdir. Vahid Paşamızın bu parkda hələ görüləcək çox gözəl işləri və gözəl ideyaları da var. Onları isə yaxın zamanlarda hər kəs görəcək və sevinəcək… Fürsətdən istifadə edib Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyətinə, xüsusilə də Cəlilabad Bələdiyyəsinin sədri, əziz və dəyərlimiz Vahid Paşamıza görülən belə bir möhtəşəm və gözəl işlərə görə səmimi minnətdarlığımı bildirir, onların hər birinə uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, işlərində davamlı uğurlar arzualyıram!
İlqar İsmayılzadə (fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AJB, AYB və TYB-nin üzvü, Turan Xalq yazarı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist) 07.08.2025
